ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟

لە سێشەممەی هەفتەی یەكەمی نۆڤەمبەری ئەمساڵ ‌و بەدروستی لە ڕێكەوتی 8ی نۆڤەمبەر/ تشرینی دووەمی 2016، ئەمریكییه‌كان چل ‌و پێنجەمین سەرۆكی وڵاتەكەیان لە نێوان هەریەك لە بەربژێری دیموكراتەكان "هیلاری كلینتۆن" و بەربژێری كۆمارییەكان "دۆناڵد ترەمپ" هەڵدەبژێرن.

هەر چوار ساڵ جارێك هەڵبژاردن بۆ سەرۆكی‌ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‌ و جێگرەكەی،‌ یەكێكە لە هەڵبژاردنە زۆر گرنگەكان، هەم لەسەر ئاستی ناوخۆی ئەو وڵاتە ‌و هەم لەسەر ئاستی جیهانیش بەگشتی. ئەم گرنگییە، بۆ قورسایی‌ و پێگەی ئەمریكا لەنێو وڵاتانی جیهان ‌و گرنگیی دەسەڵاتە كردەیییەكانی سەرۆك لە ناوخۆی ئەو وڵاتە دەگەڕێتەوە؛ بە جۆرێك هەڵبژاردنی هەر یەكێك لەو بەربژێرانە بۆ پۆستی سەرۆكایەتی لە چوار ساڵی ئاییندە، ڕەنگدانەوەی بەرچاوی لەسەر داڕشتنی سیاسەت ‌و ستراتیژیەت ‌و ئامرازەكانی جێبەجێكردنی سیاسەتی ناوەوە ‌و دەرەوەی ئەو وڵاتە دەبێت.

دەستووری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لە بڕگەی یەك، لە ماددەی دوو، باسی لە هەڵبژاردنی‌ سەرۆكایەتیی ئەو وڵاتە كردووە، كە شێوازێكی ناڕستەوخۆی وەرگرتووە. واتە هاونیشتیمانیانی ئەمریكی، ڕاستەوخۆ دەنگ بە بەربژێرانی‌ سەرۆكایەتی نادەن، بەڵكو دەنگ بە نوێنەرانی‌ دەستەی دیاریكردن ‌و هەڵبژاردنی‌ سەرۆك دەدەن‌. دواتر، ئەم نوێنەرانە سەرۆكی‌ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەڵدەبژێرن و، تێكڕای ئەم پرس ‌و پرۆسە‌ و ڕێگایانە بە "دەستەی هەڵبژاردن/ الهیئة أو المجمع الانتخابیة/Electoral College" ناودەبرێت ‌و هەر لە لایەن ئەمانیشەوە بەڕێوە دەچێت. بەگشتی، هەڵبژاردنی‌ سەرۆكایەتیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە چەند قۆناغێكدا تێ دەپەڕێت، كە لێرەدا باسیان لێوە دەكەین:

 

قۆناغی یەكەم: ئەم قۆناغە سەرەتای پرۆسەكەیە‌ و بە قۆناغی هەڵبژاردنی حزبی‌ و هەڵبژاردنی سەرەتایی دەناسرێت، كە لە سەرەتای مانگی شوبات/ فبرایرەوە لە ویلایەتی ئایوا دەست پێ دەكات ‌و لە 14ی حوزیران/ یونیە لە "واشنتۆن دی سی"ی پایتەخت لە ویلایەتی كۆلۆمبیا كۆتایی پێ دێت، كە تیایدا هەڵبژاردنی بەرایی بۆ دیاریكردنی كاندیدەكانی سەرۆكایەتی لە نێوان بەربژێرەكانی هەریەك لە پارتی كۆماری‌ و دیموكراتی لە هەر پەنجا ویلایەتەكە بەڕێوە دەچێت. ئەمریكییه‌كان لەم قۆناغەدا ئەو بەربژێرە دەستنیشان دەكەن كە دڵسۆزی ‌و ئینتیمایان بۆی هەیە. پاش ئەم پرۆسە پێنچ مانگییە، هەڵبژاردنەكان پێ دەنێنە قۆناغی دووەمەوە؛ دوای ئەوەی بەربژێری هەردوو پارته‌كه‌ زۆرترین دەنگ بەدەست دەهێن ‌و بەسەر ڕاكابەرەكانیان لە هەمان پارتەكەی خۆیاندا سەردەكەون. لە ئێستادا، ئەم قۆناغە لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیی‌ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كۆتاییی هاتووە ‌و هەر یەكە لە بەربژێری دیموكراتەكان "هیلاری كلینتۆن" و بەربژێری كۆمارییەكان "دۆناڵد ترەمپ"، هەڵبژێردراون ‌و بەسەر ڕاكابەرەكانیاندا سەركەوتوون.

 

قۆناغی دووەم: دەكرێت ئەم قۆناغە بە قۆناغی كۆنگرەی نیشتیمانیی هەر دوو پارتی سەرەكی ‌و ڕكابەری یەكدی - پارتی كۆماری ‌و دیموكرات- ناوزەد بكەین. ئەم قۆناغ ‌و هەنگاوەیش پاش ئەوە دێت كە بەربژێری هەر دوو پارت لە هەڵبژاردنە سەرەتایییەكاندا توانیویانە سەركەوتن لە ویلایەتەكان بەدەست بهێنن ‌و بەشی پێویست، دەنگ لەو ولایەتانە كۆ بكەنەوە بۆ ئەوەی بەفەرمی لە كۆنگرەی نیشتیمانیی پارتەكەیان دەنگی پێویست بەدەست بهێنن ‌و ببن بە كاندیدی فەرمیی پارتەكەی خۆیان بۆ هەڵبژاردنی‌ سەرۆكایەتیی وڵاتەكەیان. لێرەدا بەربژێرانی‌ هەر دوو پارتی‌ كۆماری ‌و دیموكرات، هەوڵی‌ بردنەوەی‌ دەنگی زۆرترین ئەندامانی‌ كۆنگرە دەدەن تاوەكو متمانەی‌ پارتەكانیان بەدەست بهێنن. لە كۆنگرەی‌ دیموكراتەكان بەربژێری‌ براوە، پێویستە لە كۆی‌ چوار هەزار ‌و سەد ‌و سی ‌و شەش ئەندامی‌ كۆنگرە، دەنگی دوو هەزار ‌و سێ سەد و هەشتا ‌و سێ ئەندام بەدەست بهێنێت. هەروەها، لە كۆنگرەی‌ كۆمارییەكان بەربژێری‌ براوە، پێویستە لە كۆی دوو هەزار ‌و چوارسەد و حەفتا ‌و دوو ئەندامی‌ كۆنگرە، دەنگی هەزار ‌و دوو سەد ‌و سی ‌و حەوت ئەندام بەدەست بهێنێت.

بە هەمان شێوەی قۆناغی یەكەم، لە ئێستادا ئەم قۆناغەیش لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیی‌ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كۆتایی پێ هاتووە. بە جۆرێك، لە ڕێكەوتی 18 بـۆ 21ی تەممووز/ یونیو، كۆنگرەی نەتەوەییی پارتی كۆمارییەكان لە شاری كلیڤلاندی ویلایەتی ئۆهایۆ بەڕێوە چوو، كە تیایدا دۆناڵد ترەمپ وەك بەربژێری فەرمیی كۆمارییەكان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیی ئەمریكا لە لایەن ئەندامانی كۆنگرەی نەتەوەییی ئەو پارتەوە دەستنیشان كرا. سێ رۆژ پێش كۆنگرەیش، ئەو بەربژێرە كۆمارییە، "مایك پێنس"ی حاكمی ویلایەتی ئیندیانای وەك كاندید بۆ پۆستی جێگری خۆی دەستنیشان كرد. هەروەها كۆنگرەی دیموكراتەكان بۆ هەڵبژاردنی بەربژێری ئەو پارتە بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەمریكا، لە ڕۆژانی     25 بـۆ 28ی تەممووز/ یونیو لە شاری فیلادیلفیای ویلایەتی پێنسیلڤانیا بەڕێوە چوو، كە تیایدا هیلاری كلینتۆن بە دەنگی زۆرینەی ئەندامی كۆنگرە، بووە بەربژێری فەرمیی دیموكراتەكان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی و، سێ ڕۆژ پێش كۆنگرەیش ئەو، بەربژێرەی دیموكراتەكان سیناتۆر "تیم كاینێ"ی وەك جێگری خۆی دەستنیشان كرد.

 

قۆناغی سێیەم: ئەم قۆناغە، كە لە ڕووی كاتەوە سێ مانگ دەخایەنێت‌ و لە مانگەكانی ئاب/ ئۆگەست‌ و ئەیلوول/ سێپتەمبەر ‌و تشرینی یەكەم/ ئۆكتۆبەر بەردەوام دەبێت، بە قۆناغێكی هەستیار ‌و گرنگ ‌و پڕكێشمەكێش ‌و بانگەشەی ڕاستەقینە‌ و توندی هەر دوو بەربژێر دادەنرێت، كە تیایدا چەندین دیبەیت پێكەوە پێشكەشی هەوادار ‌و لایەنگرەكانیان دەكەن ‌و بەرنامە‌ و كارنامەی خۆیان لە تەواوی سێكتەرەكان بۆ چوار ساڵی ئاییندەی سەرۆكایەتی، بۆ هاونیشتیمانیانی ئەمریكی دەخەنە ڕوو. بەگشتی لە ڕێكەوتی 26ی ئەیلوول/ سێپتەمبەر، یەكەم دیبەیتی ڕاستەوخۆی هەردوو بەربژێر لە زانكۆی ڕایت ستەیت لە ئۆهایۆ بەڕێوە دەچێت. هەروەها لە  4‌ و 9‌ و 19ی تشرینی یەكەم/ ئۆكتۆبەر، سێ دیبەیتی دیكە لە زانكۆكانی لۆنگود لە ویلایەتی ڤێرجینیا ‌و زانكۆی واشنتۆن لە ویلایەتی میزوری ‌و زانكۆی نیڤادا لە ویلایەتی نیڤادا بەڕێوە دەچێت.

 

قۆناغی چوارەم: ئەم قۆناغە لە ڕێكەوتی 8ی تشرینی دووەم/ نۆڤەمبەر دەست پێ دەكات، كە بە ڕۆژی دەنگدانی گشتی ناسراوە ‌و تیایدا ئەمریكییه‌كان لە ڕێگەی دەنگدان بە بەربژێری دیموكرات ‌و كۆمارییەكان ئەندامانی دەستەی دەنگدەرانی سەرۆكایەتی هەڵدەبژێرن كە ژمارەیان 538 كەسە؛ ئەم ژمارەیەیش یەكسانە بە ژمارەی‌ ئەندامانی‌ كۆنگرێس _435ی ئەنجوومەنی‌ نوێنەران‌ و 100ی ئەنجوومەنی‌ پیران ‌و 3 نوێنەری‌ "واشنتۆن دی‌ سی"ی پایتەخت لە ویلایەتی كۆڵۆمبیا، بە گوێرەی هەمواری ژمارە 23ى دەستوری ئەمریكی_، واتە هاووڵاتیان لە هەموو ویلایەتەكانەوە دەنگ بە كەسانێك دەده‌ن كە پێیان دەگوترێ ئیلیكترۆس. دواتر ئەوانیش دەنگی خۆیان لە بەرژەوەندیی یەكێك لە بەربژێرەكانی سەرۆكایەتی، یەكلایی دەكەنەوە. ئەم هەڵبژاردنە، بەپێی سیستەمی "براوە، هەموو دەنگەكان دەبات/ الفائز یحصل علی كل شيء/Winner Takes All System" بەڕێوە دەچێت، واتە لە هەر ویلایەتێك، كام لایەن زۆرینە بهێنێت ئەوا هەموو دەنگی ئەو ویلایەتە لە بەرژەوەندیی بەربژێری ئەو پارتە تەواو دەبێت كە زۆرترین دەنگی لێ هێناوە. بۆ نموونە، ساڵی ٢٠١٢ لە ویلایەتی تەكساس كە 38 نوێنەر ‌و ئیلیكترۆسی بۆ دانراوە، پارتى كۆماری ‌و بەربژێرەكەیان زۆرترین دەنگیان هێنا؛ بەوەش تەواوی 38 دەنگەكە لە بەرژەوەندیی كۆمارییەكان كۆتایی هات. ژمارەی ئەو نوێنەرانە، بەپێی ژمارەی دانیشتووانی ویلایەتەكان دابەش دەكرێت. ئەو ویلایەتەی ژمارەی دانیشتووانی زۆر بێت، ژمارەی نوێنەر ‌و ئیلیكترۆسیشی زیاترە.

ئەو كەسانەی دەبنە نوێنەر لە دەستەی دەنگدەرانی سەرۆكایەتی، ئەندامی باوەڕپێكرا و و ناسراوی پارتەكانن. بەپێی یاسایش، له‌ هەندێ ویلایەت، ئەو كەسانە دوای دەرچوونیان، دەبێت لە بەرژەوەندیی ئەو بەربژێرە دەنگ بدەن كە پێشتر بانگەشەیان بۆ كردووە نەك بەربژێرێكی دیكە؛ یان پارتەكان بەڵێننامە بەو نوێنەرانە واژۆ دەكەن كە دوای دەرچوونیان دەنگ لە بەرژەوەندیی پارتەكەیان بدەن. بە پێچەوانەیشه‌وە، لە هەندێك ویلایەتی دیكە، ئەو نوێنەرانە هیچ كۆتوبەندێكیان لەسەر نییە ‌و دەتوانن لە بەرژەوەندیی بەربژێری پارتێكی دیكە دەنگ بدەن؛ هەر چەندە ئەم حاڵەتە، لە مێژووی هەڵبژاردنەكانی ئەمریكادا زۆر دەگمەنە.

لە ماوەی كەمتر لە 12 كاتژمێریشدا، ئەنجامی ئەم قۆناغە ڕادەگەینرێت و، بەو پێیەی كە ڕێژەی سەدیی هەردوو بەربژێرەكان ڕادەگەینرێت ئیدی وا دەزانرێت هەڵبژاردن تەواو بووە ‌و بەربژێری براوە دیاری كراوە؛ بەڵام لەڕاستیدا وا نییە و لەم قۆناغەدا ئەمریكییه‌كان لە ڕێگەی دەنگدان بە بەربژێری دیموكرات‌ و كۆمارییەكان تەنیا ئەندامانی دەستەی دەنگدەرانی سەرۆكایەتییان هەڵبژاردووە ‌و دواتر، ئەوان بە دەنگدانی خۆیان یەكێك لە بەربژێرەكانی سەرۆكایەتی یەكلایی دەكەنەوە. دەشگونجێ بەربژێرێك لەم قۆناغەدا زۆرینەی دەنگ بهێنێت‌، بەڵام لە قۆناغی دەنگدانی ئەندامانی دەستەی دەنگدەرانی سەرۆكایەتی دەرنەچێت ‌و دەنگی پێویست بەدەست نەهێنێت. وەك چۆن لە ساڵی 2000 لە نێوان "جۆرج بۆشی كوڕ ‌و آ‌ل جور" ڕووی دا. بە جۆرێك كە جۆرج بۆش لەم قۆناغەدا لە دوای بەربژێری دیموكراتەكانەوە بوو، بەڵام لە قۆناغی دواتر ‌و دەنگدانی ئەندامانی دەستەی دەنگدەرانی سەرۆكایەتیدا، توانیی 271 دەنگ بەدەست بهێنێت‌ و بكەوێتە پێش ڕكابەری دیموكراتەكان‌ و ببێت بە سەرۆكی ئەمریكا.

 

قۆناغی پێنجەم: پاش ئەوەی لە قۆناغی چوارەمدا هاونیشتیمانیانی ئەمریكا، لە ڕێگەی دەنگدان بە بەربژێری دیموكرات‌ و كۆمارییەكان، یان لە ڕێگەی دەنگدان بە ناو و لۆگۆی هەردوو پارتی سەرەكی، ئەندامانی دەستەی دەنگدەرانی سەرۆكایەتییان هەڵبژارد، ئەوانیش لە دووشەممەی یەكەم هەفتەی دیسه‌مبەر ‌و بە دروستی، لە ڕێكەوتی 5ی دیسەمبەر/ كانوونی یەكەم، كۆبوونەوەی هەڵبژاردنی سەرۆك ‌و جێگرەكەی ئەنجام دەدەن ‌و دەنگ لەسەر هەڵبژاردنی بەربژێرەكانی دیموكرات‌ و كۆمارییەكان دەدەن. پاشان، ئەنجامی دەنگدانەكەیان بۆ سەرۆكی ئەنجوومەنی پیران دەنێرن. كۆنگرێسیش بۆ ئەم مەبەستە لە 6ی ینایەر/ كانوونی دووەمی 2017 كۆبونەوەیەك ساز دەكات بۆ ڕاگەیاندنی ئەنجامی دەنگدانی ئەندامانی دەستەی دەنگدەرانی سەرۆكایەتی لە هەڵبژاردنی سەرۆك ‌و جێگرەكەی. هەر بەربژێرێكی سەرۆكایەتیش، پێویستی بە دەنگی 270 لەو نوێنەرانەی دەستەی دەنگدەرانی سەرۆكایەتی هەیە بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆك (50+1). هەر یەكێك لەو ئەندامانە دوو دەنگیان هەیە، یەكێكیان بۆ سەرۆك ‌و ئەوی تر بۆ جێگرەكەی. ئەگەریش هیچ یەكێك لە بەربژێرەكان نەیانتوانی دەنگی پێویست بهێنن، ئەوا بە پشتبەستن بە هەمواری ژمارە 12 دەستوری ئەمریكی، ئەم پرۆسەیە لە ئەنجوومەنی نوێنەران بە دەنگی نوێنەری ویلایەتەكان، كە ژمارەیان 50 كەسە، یەكلایی دەكرێتەوە و، ئەگەر ئەوانیش نەیانتوانی ئەم پرسە یەكلایی بكەنەوە ئەوا ئەنجوومەنی پیران، كە ژمارەیان 100 ئەندامە، ئەم پرسە یەكلایی دەكاتەوە. تا ئێستا، دوو جار لە مێژووی هەڵبژاردنی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا ڕووی داوە كە، ئەم پرۆسەیە لە ئەنجوومەنی نوێنەران یەكلایی ببێتەوە؛ له‌و كاته‌ی كه‌ دەنگی بەربژێرەكان لە دەنگدانی ئەندامانی دەستەی دەنگدەرانی سەرۆكایەتی یەكسان بوو. ئەوانیش لە هەڵبژاردنی تۆماس جیفرسۆن لە ساڵی 1801‌ و جۆن كوینس لە ساڵی 1825.

 

قۆناغی شەشەم: پاش ئەوەی بەربژێری سەركەوتووی پۆستی سەرۆكایەتیی ئەو وڵاتە، ئەو قۆناغ ‌و هەوراز ‌و نشێوە ماراسۆنییانەی بڕی ‌و، متمانەی بوون بە سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكای وەرگرت، لە ئاهەنگی دانانی سەرۆكی نوێ لە ڕێكەوتی ڕۆژی هەینی، 20ی ینایەر/ كانوونی دووەمی 2017، سەرۆكی هەڵبژێردراو بە سەرپەرشتیی سەرۆكی دادگای باڵا، سوێندی دەستووری دەخوا ‌و بەفەرمی پۆستی سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەردەگرێت ‌و لە كۆشكی سپی، دەست بەكارەكانی دەكات.

لە كۆتاییدا، ئەم هەڵبژاردنە، لەسەر ئاستی ناوخۆ ‌و دەرەوەی ئەو وڵاتە، گرنگیی‌ تایبەتی‌ خۆی‌ هەیە. ئەو جۆرە سیستەمەیش كە هەڵبژاردنی پێ ئەنجام دەدەن، یەكێكە لە هەرە ناوازە ‌و ئاڵۆزترین سیستەمەكانی هەڵبژاردن لە جیهاندا لە ڕووی بانگەشە‌ و تێچووی دارایی ‌و مەرج ‌و ڕێكارە یاسایییەكانه‌وه‌. بەشێوازێكی ناڕاستەوخۆیش بەڕێوە دەچێت ‌و، لە ساتی دەستپێكردنییه‌وه‌ تاكو ئاهەنگی سوێندخواردنی سەرۆكی نوێ، زیاتر لە یازدە مانگ دەخایەنێت.