هەوڵەکانی ئەردۆغان و هاوپەیمانیی سوننە بۆ جێگرتنەوەی ئێران لە هاوکێشەی هێزی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

نووسەر: مەلیک کایلان  (Melik Kaylan)

ماڵپەڕ: فۆربس (Forbes)

لە سایەی ئەو پشێوییە ئاڵۆزەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە شێوەیەکی هەڕەمەکی و بێئەنجام و خشتەیەکی کاتیی ڕوون سەری هەڵداوە، پرسیارێک دێتە ئاراوە: دواجار هاوسەنگیی هێز چۆن دەبێت؟ لە ئێستادا، سەرۆک ترەمپ، لەژێر چاودێری و پارێزگاریی ئەمریکادا ڕەزامەندیی دەربڕیوە لەسەر پێدانی تەکنەلۆژیای ئەتۆمی بە سعوودییەکان. هاوکات لەگەڵ ئەمەیشدا، حووسییەکانی یەمەن جێگرەوەکەی سعوودیا بۆ گەرووی هورمزیان کردووەتە گاڵتەجاڕی، کە ئەویش “بەندەری بابەلمەندەب”ە لە دەریای سووردا کە بە شێوەیەکی ئاسایی نزیکەی ٪٤ی نەوتی جیهان بەوێدا تێ دەپەڕێت.

سەرباری ئەمەیش، ئێران گورزی قورسی بەردەکەوێت و سعوودیاش هێرشی ئاسمانیی بەردەوام دەکاتە سەر ئامانجەکانی حووسییەکان لە یەمەن. چەندان ساڵە ئەم کارە دەکەن، بەڵام حووسییەکان هێشتا دەتوانن مووشەکی بالیستی و جۆری دیکەیش ئاراستەی ژێرخانی نەوتیی سعوودیا بکەن. تا ئێستا ئەمریکا نەیتوانیوە هاوپەیمانەکانی لە کەنداو لە هه‌ڕه‌شه‌ و زیان بپارێزێت. کەواتە پرسیار ئەمەیە: ئەم دۆخە چۆن کۆتایی دێت، لەسەر نەخشەیەک کە پڕە لە کێبڕکێ و گۆڕانی هاوپەیمانێتییەکان و دووبارە ڕیزبەندیبوونەوە؟

لە ئێستادا، وا دیارە سوودمەندی سەرەکی، تورکیا و ئەردۆغان بن. ئیسرائیلییەکانیش بە چاوێکی باش ناڕواننە ئەمە. با وردتری بکەینەوە. لە کاتێکدا کەوانەی هاوپەیمانێتیی شیعە (هیلالی شیعه‌) لە ئێرانەوە بۆ لوبنان بەهۆی گورزوەشاندنی ئەمریکا و ئیسرائیل لە پێگەی دەسەڵاتی تاران، لاواز دەبێت، وا دیارە دەوڵەتانی سوننە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییە ئامادەن. خەونە نیۆ-عوسمانییەکانی ئەردۆغان بەرەبەرە دەبنە واقع. ئەو پەیماننامە دیپلۆماسی و ئەمنییەی کە سەرەتای ئەمساڵ لەنێوان پاکستان، تورکیا، میسر و سعوودیادا ڕاگەیەنرا و بە ”R4” ناسراوە، بەڵێنی دروستکردنی کەوانەیەکی هاوپشتیی سوننە دەدات بۆ جێگرتنەوەی کەوانە شیعییەکە.

لێرەدا دوو تێبینیی خێرا دەخەینە ڕوو. بەشداریکردنی پاکستان، دەرگه‌ی بۆ گواستنەوەی تەکنەلۆژیای ئەتۆمی لەو وڵاتەوە بۆ سعوودییەکان کردەوە. بێ گومان ئەمەیە کە وای لە سەرۆک ترەمپ کرد دەستێوەردان بکات و جێگرەوەیەکی ئەمریکی بخاتە ڕوو. ئەو ڕێککەوتنە زوو هەڵوەشایەوە، کاتێک ترەمپ بەئاشکرا مەرجی نوێی دانا و سعوودیاش ڕەتی کردنەوە. لەگەڵ ئەوەیشدا، ڕیاز ئێستا به‌كرده‌وه‌ ڕێگریی لێ کراوە لە بەدەستهێنانی تەکنەلۆژیای ئەتۆمیی پاکستان و، پێ دەچێت هی ئەمریکاش.

هاوکات، ئەردۆغان و سعوودییەکان کۆک نین لەسەر ئەوەی کێ سەرکردایەتیی جیهانی سوننە بکات. ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت، لەسەر ئەم پرسە کێبڕکێیانە، چونکە تێڕوانینە نیۆ-عوسمانییەکەی ئەردۆغان، تورکیا دەخاتە چەقی سوننەگەرایییەوە کە بەرەو باشوور بۆ نیمچەدوورگەی عەرەبی و باکوور بۆ ئاسیای ناوەڕاست درێژ دەبێتەوە، لە کاتێکدا سعوودییەکان خۆیان بە میراتگری مەککە و پێغەمبەر دەزانن.

ئەوەی لێرەدا جێگەی تێڕامانە، بەشدارینەکردنی هیچ دەوڵەتێکی ئاسیای ناوەڕاست یان تورکزمانە لە ”R4”دا، سەرەڕای ئەوەی هەموویان سوننەن و لە ڕووی تیۆرییەوە بەشێکن لە هەر بووژانەوەیەکی جیۆ-مێژووییی عوسمانی. هۆکاری ئەم ئامادەنەبوونە چییە؟ وه‌ڵامەکەی ئەوەیە کە بەهۆی ئەوەی کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی ئەفغانستانی دراوسێیانەوە، زۆر هەستیارن بەرامبەر بە هەر جۆش و خرۆشێکی ئایینیی تێکدەرانە. هەروەها پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ هەم هیندستان و هەم ئیسرائیلدا هەیە، کە ئەمەی دوایییان پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ ئازەربایجان هەیە. سەرەڕای ئەوەیش، هیندستان تاکە بژاردەی بازرگانیی بەرەو ڕۆژهەڵاتە کە لەژێر کاریگەریی چیندا نەبێت بۆ وڵاتە تورکزمانەکان (چین به‌كرده‌وه‌ خاوەنی بەندەرەکانی پاکستانە). وڵاتە تورکزمانەکان دەیانەوێت قەبارەی بازرگانی بگه‌یه‌ننه‌ بەرزترین ئاست و لە ململانێ جیۆپۆلیتیکییەکان دوور بکەونەوە. بۆیە ئەم دەوڵەتانە خۆیان لە کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدوور دەگرن.

لێره‌دا پرسیاره‌كه‌ ئەمەیە: کاریگەریی هیلالی سوننی چۆن دەردەکەوێت؟ لە یەکەم تێڕوانیندا ئومێدبەخشە، بەڵام ئاستەنگیشی هه‌یه‌. چاوەڕێ مه‌بن هیچ شه‌ڕ و پێكدادانێكی ڕاستەوخۆ لەنێوان ئێران و تورکیادا ڕوو بدات. هەردوو وڵات بۆ سەرکوتکردنی جیابوونەوەخوازی (الانفصالية)ی کورد، پشت بە یەکتری دەبەستن. بە واتایەکی دیکە، هەر یەکەیان دەتوانێت لە ڕێگەی پاڵپشتیکردنی کوردەکانی لایەنی بەرامبەرەوە، سەقامگیریی ئەوی دیکە تێک بدات. بەڵام ئەمە هێشتا دەرفەتێکی زۆر بۆ کێبڕکێ دەهێڵێتەوە. پێشتر تورکیا بە شێوەیەکی کرداری سووریای خستووەتە ژێر چەتری بووژانەوەی عوسمانییەوە. سەردەمانێک لە ئیدارەی ئەسەددا، سووریا جۆرێک بوو لە پاشکۆ و ژێردەستەی ئێران (satrapy).

ئێستا مەسەلەکە بریتییە لە دوورخستنەوەی ئاراستەی عێراق لە هەژموونی ئێران. لێرەدا، کاریگەریی دارایییە نایاسایییەکان زۆر یەکلاکەرەوەیە. ڕێک وەک چۆن تاران پارەی بە میلیشیا شیعەکانی عێراق و لوبنان دەدا، ئەنقەرەش بەبێدەنگی لەگەڵ هۆزە عێراقییەکان و کوردەکان کۆ دەبێتەوە بۆ ئەوەی جێگەی چاودێری و پاڵپشتیی مەلاکانی ئێران بگرێتەوە. سەرباری ئەمەیش، سەرۆکوەزیرانی تا ڕاددەیەک نوێی عێراق، لە ڕێگەی هەڵمەتێکی فراوانی دژەگەندەڵییەوە کە کۆنترۆڵی لایەنگرانی ئێران بەسەر داراییی وڵاتەکەدا لاواز دەکات، هاوسەنگییە ئابوورییەکەی گۆڕیوە. ئەوەیش وتارێکە کە تێیدا ڕوون کراوەتەوە چۆن سەرکوتکردنی بەرتیلخۆری، لەگەڵ هەڵمەتەکانی لێدان لە میلیشیاکاندا یەک دەگرێتەوە.

تا ئێستا بڕی زه‌وتكراو، لە سەد ملیۆن دۆلار تێ دەپەڕێت. جا کۆبوونەوەی ئەم دوایییەی سەرۆکوەزیرانی عێراق لەگەڵ ترەمپ لە کۆشکی سپییش، بخەرە سەر ئەمە و هاوسەنگییەکان لە بەغدا دەست بە گۆڕان دەکەن- به‌تایبه‌ت لەبەر ئەوەی میلیشیا لایەنگرەکانی ئێران لە مووشەکبارانکردنی بنکەکانی ئەمریکا لە دوایین گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێراندا تێوە گلاون. هیچ كام لەم ئاراستەکردنەوانه‌ بەئاسانی، ئاشتییانە، یان لە شەو و ڕۆژێکدا ڕوو نادات. بەڵام ئاراستە گشتییەکە پێشوەختە لە ناوچەکەدا هەستی پێ دەکرێت.

سنوور و هێڵی سوور هەن کە ته‌ماح و ده‌سه‌ڵاتخوازیی ئەردۆغان کۆنترۆڵ دەکەن، مەگەر ئەوەی بیەوێت وڵاتەکەی وەک ئێرانی لێ بێت. وەک لە سەرەوە ئاماژەی پێ درا، چەندان جار بە چەندان شێوازی جیاواز (میوانداریکردنی سەرکردەکان و هتد) پشتیوانیی ئاشکرای خۆی بۆ بزووتنەوەی حەماس (Hamas) دەربڕیوە و ئیسرائیلی تووڕە کردووە. کە ئەوانیش لەبەرامبەردا پەیوەندییەکانیان لەگەڵ کوردەکان بەهێزتر کردووە و لە سەرووی هەموویشیانەوە بە ئەنجامدانی مانۆڕی سەربازی و ئاڵوگۆڕکردنی چەکی پێشکەوتووەوە هاوپەیمانێتییە تازە پێگەیشتووەکەیان لەگەڵ یۆنان و قوبرسی یۆنانی چڕتر کردووەتەوە.

بەڵام بژاردەکانی ئیسرائیلیش سنوورێكیان هەیە. دواجار تورکیا ئەندامێکی ناتۆیە. سەرەڕای ئەوەیش، کۆمەڵگەی یۆنانی بەگشتی مەیلی بەلای چەپدا هەیە و لە ڕووی نەریتییەوە هاوسۆزە لەگەڵ لایەنی عەرەبیدا. بۆیە ئێستایشی له‌گه‌ڵدا بێت، ڕێککەوتنە ستراتیژییەکان لەنێوان نوخبەکاندا ئەنجام دەدرێن بەبێ بوونی پشتیوانی و خرۆشانێکی بەرچاو لە شەقامەوە. هەبوونی دوژمنی هاوبەش هەمیشە گەرمترین دۆستایەتی دروست ناکات.

لە هەندێک ڕووەوە، دۆخەکە لە پەیوەندییەکانی ئیسرائیل و ئەرمەنستان دەچێت. پێشنیازەکەی ئەم دوایییەی ئیسرائیل بۆ تێپەڕاندنی یاسایەکی ڕوون بۆ ناساندنی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان، لەناو خودی ئەرمەنستاندا ڕووبەڕووی بێمتمانەیی بووەوە. ئەمەیش دوای چەندان ساڵ لە دابڕانی نێوان هەردوو وڵات و هێوربوونەوەی تازەی پەیوەندییەکانی ئەرمەنستان لەگەڵ تورکیا دێت. سەرەڕای ئەوەیش، ململانێکانی جوولەکە و مەسیحییە ڕۆژهەڵاتییەکان، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی عوسمانی؛ کاتێک لە سیستەمی میللەتدا بۆ بەدەستهێنانی ڕەزامەندیی سوڵتان کێبڕکێیان دەکرد.

لانی کەم بۆ واشنتۆن ئەوەی زۆرترین سەرسوڕمان دروست دەکات، هەڵوەشاندنەوەی بەردەوامی ڕێککەوتنەکانی نێوان ئێران و ئەمریکایە. ئەمریکا هەموو جۆرە سازشێکی پێشکەش کردووە، بەڵام بێئەنجام بووە. پەیامەکەی ئەمریکا ئەوەیە كه‌؛ دەسەڵاتت بپارێزە، پارە و هەناردەی نەوت بهێڵەوە، گۆڕینی ڕژێم لەئارادا نییە، گەڕانەوەی کرداری بۆ مەرجە ئەتۆمییەکانی رێککەوتنی ئەتۆمی ٢٠١٥(JCPOA)، بازرگانیکردن لەگەڵ ڕۆژاوا، بەڵام هێشتا تاران ئاگربەست ناکات و واز لە ئیستیفزازکردن (شه‌ڕپێفرۆشتن) ناهێنێت. پەیامەکەیش وەرناگرن و کۆشکی سپییش تێ ناگات بۆچی. تەنانەت بەبێدەنگی پێیان گوتراوە کە دەکرێت سەرهەڵدانەوەیەکی ناوچەییی شیعە ڕه‌چاو بكرێت و بگیرێته‌ به‌ر (وەک ڕێگەیەک بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەردۆغان)، تەنیا بەو مەرجەی چەکی ئەتۆمییان نەبێت و هەڕەشەیش بۆ سەر ئیسرائیل دروست نەکەن.

پرسیا ئەمەیە: بۆچی تاران ئەمە پەسەند ناکات؟ هۆکاری زۆر هەن؛ باڵباڵێنەی ناوخۆیی. هەبوونی ئەو قەناعەتەی کە ترەمپ لاوازە (بەهۆی هەڵبژاردنەکانی نیوەی خول و هتد). چەشتنی ڕه‌نج و نەهامەتی، گەل و ڕژێم یەک دەخات. بیرۆکە و چه‌مكه‌ زێدەخوازییەکان کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمە کۆنەکان. زیانگەیاندنی سەرکەوتووانە بە هاوپەیمانییەکانی ئەمریکا. هەبوونی دەسەڵاتی ڤیتۆ بەسەر ڕێڕەوە ئاوییەکانی بازرگانیی نەوتدا. بێمتمانەییی قووڵی دەیان ساڵە بەرامبەر بە ئیسرائیل و ئەمریکا. بەڵێنی پاڵپشتی لەلایەن ڕووسیا و چینەوە، کە تا ئێستا زۆر کاریگەر بووە. ئایدیۆلۆژیای شەهیدبوون. ئێرانێکی کۆنترۆڵکراو و سەقامگیر، ده‌بێته‌ هۆی ڕووخانی ڕژێمەکە. كامیانت ده‌وێت، هه‌ڵی بژێره‌.

بەکورتی، ئێران لە داهاتوویەکی نزیکدا پاشەکشە ناکات. بەڵام بەهۆی لاوازبوونی پێگەی ئابوورییەوە، قورسایییەکەی لە ناوچەکەدا حه‌تمه‌ن کەم دەبێتەوە. ئەستێرەی ئەردۆغان بەردەوام دەبێت لە درەوشانەوە، بەڵام تا ئاستێک. چونکە تەمەنی ٧٢ ساڵە و نەخۆشە و هیچ جێگرەوەیەکی دیاریشی نییە. هەروەها دوورە بتوانێت بە شێوەیەکی دادپەروەرانە لە هەڵبژاردنێکی تردا بباتەوە، چونکە خراپیی ئابووری و هەڵاوسانی بەرز، خەڵکی لێ دوور خستووەتەوە. تورکیا سوود لە تێپەڕبوونی نەوت و غاز وەردەگرێت لە کاتێکدا هێڵە ڕاستەوخۆکانی دابینکردنی ناوچەیی دادەڕمێن. بەڵام ئەمە فریای ناکەوێت بۆ ئەوەی لە کۆتاییدا لە دەرەنجامێکی هاوشێوەی ئۆربان (Orban-esque) ڕزگاری بکات. کاتێک ئەمریکا هەژموونی لە ناوچەکەدا لەدەست دەدات، لە سەردەمی ئەردۆغاندا ئەنقەرە زیاتر باوەش بە “پەکین”دا دەکات.