پێکهێنانی کابینەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان ئەرکێکی نەتەوەیی لەپێناو مانەوەى قەوارە و پێگە بەهێزەکەى وەک بکەرێکی سیاسی لە ناوچەکەدا

پڕۆفیسۆر دکتۆر سەردار قادر محیه‌دین، شارەزا لە یاسای دەستووری و دیپلۆماسییەتی قەیران

 

گۆڕانکارییەکان لەبەردەرگه‌ن و کاریگەرییشیان ڕاستەوخۆیە

لێدانە سەربازییەکانی دژ بە ئێران كه‌ لەلایەن ئیسرائیل لە 13/6/2025 دەستی پێ کرد، وا ساڵێکی تێ پەڕاند، هاتنەناوەوەى ئەمریکاش بە شێوه‌یه‌كی ڕاستەوخۆ لە 28/2/2026 تا ئێستا بەردەوامە، هێرشە ئاسمانییەکان بەردەوامن، ئێران لە لێوارى کەوتنە؛ بەڵام تا ئێستایش هەر هەڕەشە دەکات. ئەمریکا و ئیسرائیل و وڵاتانى ناوچەکە، لەم قۆناغەدا هیچ نیازێکیان بۆ ڕووخاندنى ڕژێمی سیاسیی ئێران نییە؛ تەنیا ئەوەندە نەبێت درێژه‌ به‌ گوشاره‌كانیان ده‌ده‌ن بۆ خۆبەدەستەوەدان؛ ئەودەمیش ڕژێمێک نامێنێ لە ئێران جێی هەڕەشە بێت و، مەترسی بۆ سەر دەوڵەتانى ناوچەکە و بەرژەوەندییەکانى ئیسرائیل و ئەمریکا بنێتەوە. تا ئەم قۆناغە هێرشە ئاسمانییەکان بەردەوامن و، ڕۆژ دواى ڕۆژ بارودۆخەکە ئاڵۆزتر و بەرەو هەڵکشان دەچێت؛ ئەوەندە نەبێت ئێستا قەیرانەکە لە گه‌رووى هورمزدا بچووک کراوەتەوە؛ لە گه‌رووى هورمزیشدا نزیکەى 5کلم بە ئاوى نێودەوڵەتى بۆ هاتوچۆى کەشتیی دەوڵەتان دیاری کراوە، کە دەکەوێتە نێوان سنوورى دەریاییی نێوان هەردوو وڵاتى عەمان و ئێران.

گۆڕانکارییەکان کاریگەریى ڕاستەوخۆ و بەزەبریان لەسەر هەرێمی کوردستان هەیە. جگە لەوەى کە دەکەوێتە ناو جەرگەى هاوکێشەکەوه‌، لە لایەکی تریشەوە بەردەوام لەلایەن ئێران و گرووپە پرۆکسییەکانییەوە هێرشی دەکرێتە سەر؛ گەرچی بەردەوام بەرپرسانى حکوومەتى هەرێم- هەر لە سەرۆکى هەرێم و سەرۆکوەزیرانەوە تا دوا بەرپرسی دەسەڵات- ئەوە دووپات دەکەنەوە کە: هەرێم بەشێک نییە و هەرگیزیش نابێتە لایەنێک لەو جه‌نگەدا؛ داواکاریشە کە ئێران ڕێز لەو پەیامە بگرێت و حکوومەتى عێراقیش سنوورێک بۆ دەستدرێژیی میلیشیاکان دابنێت.

تەنیا لە 28/2/2026 – 28/5/2026 زیاتر لە 751 هێرش کراوەتە سەر هەرێم، کە زیاتر لە 60% لەلایەن گرووپە پرۆکسییه‌كانی ئێرانەوە بوون لە ناوەوەى عێراقەوە، کە بوونەتە هۆى کوژرانی 22 کەس و برینداربوونى زیاتر لە 112 كه‌سی دیكه‌( 1 ). به‌ڕێز مه‌سروور بارزانی، سەرۆکى حکوومەتى هەرێمی کوردستانیش لە دیمانەیەکیدا لەگەڵ کەناڵی ئەلجەزیرە لە ڕۆژى 8/8/2026 ڕای گەیاند کە لەسەرەتاى جه‌نگەوە تا ئێستا زیاتر لە هه‌زار هێرش کراوەتە سەر هەرێم( 2 ).

لەسەر ئاستى عێراقیش؛ حکوومەتى فیدراڵ بەردەوام گرفت بۆ مووچە دەنێتەوە و تا ئێستا بارى گوزەرانى فەرمانبەران سەقامگیر نەبووە.

هەر لەو بارەیەوە پرسیارێکی ڕژد قووت دەبێتەوە: لەگەڵ کاریگەریى ڕاستەوخۆى ئەو گۆڕانکارییانە، ئایا بارودۆخ و پڕۆسەى سیاسیی هەرێم لە ئاستى پێویست و هەڕەشەکاندایە، کە مەترسین بۆ سەر قەوارەکە؟

وەڵامەکە “نەخێر”ە. ئەوەى ئێستا هەیە لە خراپترین قۆناغەکانى پڕۆسەى سیاسیی هەرێمە، کە لە   مێژووى سیاسیی ئەم هەرێمەدا بوونى نەبووە. کار گەیشتۆتە ئەوەى، قەوارەکە لە مەترسییەکى تەواودایە؛ نەک بەوەى هێرشه‌کان بتوانن قەوارەکە لەبار بەرن، بەڵکوو به‌هۆی هەوڵی هەندێ لایەنى سیاسیی کوردى و هەماهەنگییان لەگەڵ ئەو لایەنانەى کە لە دژى هەرێم لە ناوەوەى عێراق و ناوچەکە کار دەکەن. هەر بۆیە بنبەستی پڕۆسەى سیاسی لە هەرێم، بە یەکێک لە بنەماکانى ئەو هەڵمەتە دژوارە ئەژمار دەکرێت؛ بەوەى کە لایەنێک بە بەرەنجامەکانى هەڵبژاردن ڕازی نییە و داواکاریى مەحاڵی کردۆتە مەرجی پێکهێنانى حکوومەت و، لە هەوڵیشدایە ئەو بەرەیەى کە لە دژى قەوارەکەیە فراوانتر بكات و ڕەواجی زیاترى پێ بدا.

ئەوەى کە خاڵی نەرێنییە بۆ ئەو بەرەیە، ئەوەیە کە: ئەو لایه‌ن و هاوكێشه‌یه‌ی ئەوان پشتیوانیی لێ ده‌كه‌ن، گوشارى لەسەرە و دەرفەتێكی كه‌می هه‌یه‌ بۆ هەناسەدانێكی ئاسووده‌. به‌شێك له‌ کاریگەرییەکانى ئەو بارودۆخەیش لەسەر هەرێم بریتین له‌: هێرشە بەردەوامەکانى میلیشیاكان و ئێران- کە هەندێ لایەن پشتیوانیی لێ دەکەن-، بره‌ودان بە ناسەقامگیریی هەرێم و کارئاسانی بۆ لایەنەکانى دژ بە هەرێم لە ڕووی لۆجستی و زانیارىپێدانەوە، ورووژاندنى گومان و نەهێشتنى متمانە و بێئومێدکردنى خەڵک لە قەوارەكه‌، گوشارەکانى بارودۆخەکە بۆ سەر هەرێم، خستنەڕووی پێشنیارى گەڕانەوە بۆ بەغدا و، نەهێشتنى قەوارەکە بەئاشکرا. ئه‌م ڕۆڵه‌یش به‌ ڕاگەیاندن و تۆڕە هەمەجۆرەکانى میدیا سپێردراوه‌، تا له‌وێوه‌ هەرێم تووشی قەیرانی ئاسایش ببێت.

یەکێکی تر لە کاریگەرییەکان لەسەر هەرێم: دڵەڕاوکێى خەڵکە، بەوەى کە چارەنووسی خۆیان بەڕوونى نابینن؛ ترسیشیان لەم شتانه‌ هەیە: جه‌نگی ناوخۆ لە عێراق بکەوێتەوە و هەرێم پڕ ببێتەوە لە پەنابەر، داکشانی خزمەتگوزارییەکان، گوشارى دەروونى لەبەرامبەر پێداویستییەکان و دواکەوتنى مووچە، گرانبوونى نرخى کاڵا و پێداویستییەکان، کەمبوونەوەى دەرفەتەکانى کار، کەمبوونەوەى گەشتوگوزار بۆ هەرێم، بوونى مەترسی لەسەر سەرچاوەکانى وزەى هەرێم (وەک کارەبا و نەوت و غاز- به‌تایبەت كه‌ چەند هەفتەیەکی تر سەرما دێتە بەردەرگه‌)، یان مەترسیی هەناردەنەکردنى نەوت، کەمبوونەوەى ئاستى بازرگانیى نێودەوڵەتى بۆ هەرێم، قەیرانى بەنزین و غاز (کە بۆ هەر مانگێک خەسارەتەکان بە زیاتر لە 120 ملیار دینار ئەژمار دەکرێن)( 3 )؛ ئەمەو بێجگە لە سستبوونى جووڵەى کەرتى فڕۆکەوانى کە لە کاتى جه‌نگدا 70% وەستا( 4 )، “کۆرمۆر”یش ڕۆژانە نزیکەى 7.41 ملیۆن دۆلار زیانى لێ دەکەوێ( 5 ). لەسەر ئاستى کاریگەرییە نێودەوڵەتییەکانیش ئێستا هەرێمی کوردستان دوو پەیوەندیی هەیە؛ هەر بۆیە ئەگەرى کەمبوونەوەى پشتیوانیی نێودەوڵەتى بۆ هەرێم هەڕەشەیه‌كى جددییه‌ و، لەگەڵ هەڵکشانی هاوکێشەکانیش میلیشیاکان دەرفەتەکانى پەیوەندییە باشەکانى هەرێم و بەغدا دەخەنە مەترسییەوە. هەر بۆیە لێرە تێبینییەکى ڕژد هەیە: هاوکێشەکان بەو ئاراستەیەدا ڕۆیشتوون کە دەڵێین هەڕەشەکان دژ بە هەرێم، هاوماناکەى “پارتى دیموکراتى کوردستان” دەگرێتەوە، چونکە لایەنە سەرەکییەکەى تری کابینەى نۆیەم تا ئاستێكى زۆر پشتى لە حکوومەت کردووە؛ گەرچی لە کۆبوونەوەکانیدا بەشدارە.

کەواتە، هەرێم تا ئێستا لەم بارودۆخه‌دا سەلامەتە، هه‌رچه‌نده‌ دەستکەوتێكی ئه‌وتۆی نییە؛ بەڵام خودى تێوەنەگلان لە جه‌نگ، بە دەستکەوتێکی گەورە ئەژمار دەکرێت.

 

ئايا گۆڕانکارى و بارودۆخەکە کاریگەریى لەسەر پەیوەندییەکانى هەرێم و بەغدا دەبێت؟

لە هەردوو بارى نەرێنی و ئەرێنی کاریگەریى هەیە: له‌ كاریگه‌رییه‌ نەرێنییەکان، ده‌كرێت ئاماژه‌ به‌ دۆسیەى نەوت و مووچە بكرێت كه‌ تا هەنووکە هەروەک خۆیان ماونەتەوە؛ هه‌روه‌ها نەبوونى یەکهەڵوێستى و بنبەست لە پڕۆسەى سیاسیی هەرێم و گوشارە ئەمنییەکانیش. لە بوارى ئەرێنییش ده‌توانین ئاماژه‌ به‌مانه‌ بكه‌ین: هەبوونى هەماهەنگیى ئەمنی و لێکتێگەیشتنە ئابوورییەکان و پشتیوانیی هەرێم بۆ کابینەى نوێی حکوومەتى عێراقی و پشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان بۆ هەرێم و عێراق، بوونەتە هۆکارى ئەوەى حکوومەتى عێراقی تا ئێستا بەڕاوەستاوى بمێنێتەوە. بەڵام هەموو ئەوانە لەدواى 30/9/2026ەوە جارێکی دیكه‌ دەبێت پێداچوونەوە و هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێتەوە، چونکە لە ساتی ملنەدانی گرووپەکان بە ڕادەستکردنی چەک بە حکوومەتى فیدراڵ، بارودۆخەکە بەرەو ئاقارێکی دژوارى نەرێنی دادەکێشرێت.

 

بەڵام ئایا هاوکێشەکانى بەغدا و هەرێم بەرەو هاوسەنگی ناچن؟

ئەو ترووسکایییە هەیە، بەڵام لەسەر ئاستى ناوخۆى هەرێم و عێراق ناحەزیشی زۆرن؛ چونکە ئەو هاوسەنگى و لێکتێگەیشتنانە بە ڕاى ئەوان دەستکەوتێکه‌ بۆ پارتى دیموکرات نەک حکوومەتى هەرێم و خەڵک. هەر بۆیە چەند هاوکێشەیەکی نوێ بەدەرکەوتوون و لەنێوان هەرێم و بەغدا قابیلی چارەسەرن، وەک: نەوت و داهات بەرامبەر ڕادەستکردنى پشکی هەرێم لە بوودجەى گشتیى عێراقی بۆ ساڵی 2027، بەرقەراربوونى ئاسایش و هەماهەنگیى تەواو لەو بوارەدا بۆ پڕکردنەوەى هەر بۆشایییەکى ئەمنى کە دواى 30/9/2026 دروست ببێت- کە بەرەنجامەکەى سەقامگیرییە بۆ وڵات-، ڕێکكەوتن و لێکحاڵیبوون لەگەڵ حکوومەتى هەرێم، لەبەرامبەر پەرتەوازەییی هەڵوێستى کورد لە بەغدا و هێشتنەوەى پێگەى کورد بەزیندووویی- چونکە ئەوانەى کە دژى ئەو حاڵەتەن، هەمان ئەوانەن کە لەگەڵ خودى سیاسەتەکانى “زەیدی”یشدا تەبا نین-، هەردوو لایەنى هەرێم و بەغدا لەسەر ئەو مەرجە کۆکن کە پشتیوانیى نێودەوڵەتى دای ناوه‌، ئەویش دوورکەوتنەوەى عێراقە لە هەژموونى ئێران و ڕادەستکردنى چەکەکانى گرووپەکانى سەر بە ئێرانە بە دەوڵەت و دژایەتیکردنى گەندەڵی و جێبەجێکردنى دەستوورى فیدراڵ. ئەم هاوکێشە نوێیانە، لە لایەک بەرپرسیارێتیی حکوومەتى فیدراڵ لەبەرامبەر هەرێم زیاتر دەکات و لە لایەکی تریشەوە سەربەخۆییی ئابووریى هەرێم بەرەو داکشان دەبات.

گۆڕانکارییەکانى عێراق بە ئاڕاستەیەکی ئەرێنیدا ناڕۆن و، مەرجیش نییە هەموویان لە سوودى هەرێم بکەونەوە

هەر بۆیە لەم بارەیەوە هەرێم لەبەردەم چەند هەڕەشەیەکی چارەنووسسازدایە، وەک: بنبەستى پڕۆسەى سیاسی و یەکهەڵوێستنەبوون لە بەغدا (ئەمەیش پێگەى دانوستانى کوردى  لە بەغدا لاواز کردووە)، گوشارى ئابوورییش ڕۆژ دواى ڕۆژ بەرەو هەڵکشان دەچێت و لەسەر شانی خەڵک زۆر قورس وەستاوەتەوە؛ ئەمە سەرەڕاى ئەوەى کە سەقامگیر ڕاگرتنى هاوکێشە ئەمنییەکەى هەرێم، گوشار و قورسییەکی داراییی بۆ سەر حکوومەتى هەرێم دروست کردووە.

کەواتە هەرێم لەو باره‌یەوە، دەبێت دەرفەت بڕەخسێنێت و هەندێ کارى ستراتیژى ئەنجام بدات، وەک: ڕێکكەوتن و لێکتێگەیشتن لەگەڵ بەغدا لەسەر ناکۆکییە دارایییەکان، بەزیندووویی هێشتنەوەى پشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان بۆ هەرێم، پێکهێنانى حکوومەتى هەرێم، سەرلەنوێ داڕشتنەوەى پەیکەرى ئابوورى بە شێوازێکی نوێ؛ بە شێوەیەک هەماهەنگیی لەگەڵ عێراق هەبێت، وەک بابەتى “ئەسیکۆدا” و داهاتەکان؛ لە هەمان کاتیشدا سەربەخۆییی ئابووریى خۆى بەپێی دەستوور لەبەرچاو بگرێت.

پێشتر ئاماژەمان بەوە دا کە ئامادەکارییەکان لەسەر ئاستى پڕۆسەى سیاسی، لە قەدەر ئەو مەترسی و هەڕەشانە نین.

کەواتە کاریگەریى گۆڕانکارییەکان لەسەر پێکهێنانى کابینەى دەیەم چییە؟

دەتوانین باس له‌ شەش ئاست بكه‌ین که‌ کاریگەریى مەترسیداریان هەیە: لەسەر ئاستى پڕۆسەى سیاسیی هەرێم، دووبەرەکى و ناتەبایی و بنبەست بەردەوام دەبێت، تا ئەو ڕاددەیەى کە شەرعییەتى دامەزراوەکانى حکوومەت و پڕۆسەى سیاسی دەکەونە مەترسییەوە و هەڕەشەیەکی تا بڵێی ڕژد لەسەر قەوارەکە دروست دەکەن؛ تا ئەو ڕاددەیەى بەرەى دژ بە پارتى  دیموکراتی کوردستان تەواوى تواناى خۆی و پشتیوانی لە دەرەوەى هەرێم وەردەگرێت بۆ ئه‌وه‌ی ئەم حکوومەتە بڕووخێنێت کە ئێستا لە هەرێم کارەکان بەڕێ دەکات تا ئەو كاتەى کابینەى نوێ پێک بهێنرێت. هەر ئەو تەوژمەیشە کە هه‌وڵ ده‌ده‌ن لە شوێن یاسا بەرکار و ڕێنمایییەکانى حکوومەتى هەرێم، یاساکانى بەغدا جێگەیان بگرێتەوە. ئەمەیش بۆ هەژموونى حکوومەتى هەرێم مەترسیدارە، به‌تایبەت کە لە کاتێکدا حکوومەتێکی یەکگرتوو بۆ ئاڕاستەکردنى دروستى ئەو واقعە نییە.

لە لایەکی ترەوە، قەیرانى ئابوورى و هەڵکشانى نرخی کاڵاکان و خزمەتگوزارییەکان، ژیانی خەڵکی قورس کردووە و متمانەى چەندان چین و توێژی بە حکوومەتى هەرێم لاواز کردووە؛ هەر ئەو قەیرانەیشە کە بەرژەوەندییەکانى حکوومەتى هەرێمی خستۆتە مەترسییەوە. گەرچی حکوومەتى فیدراڵ هەمیشە لە هەوڵدایە هەرێم وەک قەوارەیەکی فەرمانڕەواى فیدراڵی وەبەرهێن و گەشەسەندوو نەهێڵێت، بەڵام هەندێ لایەنى سیاسییش بۆ نەهێشتنى هەژموونى پارتى دیموکراتى کوردستان بەسەر حکوومەتەوە، ئاسانکارییه‌كی ته‌واو بۆ ئەو دژایەتییەى هەرێم دەکەن؛ چونکە وەک پێشتر ئاماژەمان پێ دا، لاى ئەوان حکوومەتى هەرێم قەوارەیەکی نەتەوەیی نییە، بەڵکوو دامەزراوەیەکە پارتێکی سیاسی ئاڕاستەى دەکات. لەم حاڵەتەیشدا پێکهێنانى حکوومەتى هەرێم زۆر ئەستەم دەبێت.

گۆڕانکارییەکان کاریگەریى ڕژدیان له‌سەر ئاسایشی هەرێم هەیە، کە پلانی نوێ و تایبەتى دەوێت و، دەبێت بە یەک پاکێچ مامەڵەى لەگەڵدا بکرێت. بەڵام ئێستا هەرێم بەسەر دوو زۆنى ئەمنیدا دابەش بووە و حکوومەت بۆ بەرەنگاربوونەوەى بارودۆخەکە خاوەنى یەک پاکێچی ئەمنى نییە؛ گومانیش لەوەدا نییە کە ڕەهەندی ئەمنی هەستیارترین و سەرەکیترین بونیادی دەسەڵاتى سیاسییە. هەر بۆیە گۆڕانکارییەکانى ناوچەکە و مەترسییەکان، لەگەڵ ئامادەکارییەکانى هەرێمدا هاوتەریب نین؛ ئەمەیش کاریگەریى نەرێنی لەسەر چۆنێتیى پشتیوانیى نێودەوڵەتى بۆ هەرێم دەنێتەوە. بۆ نموونە، پشتیوانییەکانى ئەمریکا و ئەوروپا بۆ هەرێم بەرەو مەرجداربوون دەچێت و لەوانەیە هەرێم بکەوێـتە بەر جۆرێک لە پاشەکشێ لەسەر ئاستى سیاسی و دیپلۆماسی؛ هەرچەند ئەم ڕەهەندە بەهۆى جووڵەکانى سەرۆکی هەرێم و حکوومەتەوە هەر بەئەکتیڤی ماونەتەوە، به‌ڵام بەدووریش نازانرێت پشتیوانییەکانى ئەمریکا دواى 30/9/2026 بۆ هەرێم مەرجدار بکرێن. ئەوەى کە جێی مەراقە لاى ئەوروپی و ئەمریکییەکان، ئەوەیە کە چەند پشتیوانی لە هەرێم بکەن، بەهۆى دووبەرەکیى کورد و فرەهەڵوێستییان لە بەغدا، پێگە و کارتى هەرێم لەبەردەم حکوومەتى فیدراڵدا لاوازە؛ ئەمە سەرەڕاى ئەوەى کە بەهۆى هەندێ لایەنەوە بارودۆخەکە هەر بەهەڵپەسێردراوى دەمێنێتەوە، چونکە ئەوان بوونەتە هۆکارى بەهێزمانەوەى هەژموونى ئێران، کە کاریگەریى له‌سەر هەڵوێستى ئەوروپا و ئەمریکا هەیە.

ئەی چی دەبێت ئەگەر کابینەى دەیەم پێک نەهات؟

دەتوانین پوختەیەک لەو بارەیەوە ئاماژە پێ بدەین:

• دووبەرەکی ئەوەندە قووڵ دەبێتەوە، کە هەندێ لایەنى کوردی دۆست و دوژمنى نەتەوەکەیان لەیەکترى جیا ناکه‌نەوە؛ کاتێک کە دەسەڵاتیش بوو به‌ ئیمتیاز، ڕکابەرەکان گەرچی بانگەشەى دیموکراسییەتیش بکەن، دەبنە دوژمنى یەکدی و ڕەخنەیش وەک هەڕەشە ئەژمار دەکەن. ترسیشیان لەیەکتر لە ململانێی دەسەڵاتدا، لە بوونى هێز نییە لاى بەرامبەرەکەیان، ئەوەندەى كە مەترسییان لە نەمانى هەژموونیان هەیە.
• ڕەوایەتیى دەسەڵاتى سیاسی لە هەرێم دەکەوێتە مەترسییەوە، چونکە لایەنەکانى دژ بە قەوارەکە نە ڕازین پەرلەمان کارا بکرێتەوە، نە ڕازیشن ئەو حکوومەتەى ئێستا بەردەوام بێت. لە ساتی نەمانى هەردووکیان تەنیا سەرۆکایەتیى هەرێم دەمێنێتەوە و بۆشاییی دەسەڵات لە هەرێم دروست دەبێت. ئەودەمیش وەک پێویستى و بەڕێوەبردنى قۆناغەکە، دوور نییە دادگه‌ى باڵا و حکوومەتى فیدراڵ قۆناغەکە بەدوور لە لایەنە سیاسییە کوردییەکان بەڕێوە ببەن. ئەمەیش قۆناغى پێش لەباربردنى قەوارەکەیە؛ چونکە قەوارەکە نە حکوومەتى دەمێنێت، نە پەرلەمان و، نە ئەنجومەنى دادوەرى، کە ئێستا سەرۆکەکەى خانەنشین بووە.
• بە قۆناغ، یاسا و ڕێنمایییە فیدراڵییەکان شوێن یاسا و ڕێنمایییەکانى هەرێم دەگرنەوە، چونکە حکوومەت بە زاراوە دەستوورییەکە “کاربەڕێکەر”ە و پەرلەمانیش کارا نییە تا ڕۆڵی یاسادانانى خۆى ببینێت. ئەمەیش کاریگەریى لەسەر مۆرکی هەرێم هەیە وەک قەوارەیەکی فەرمانڕەوا لەناو دەوڵەتى فیدراڵیدا.
• پێگەى دانوستانى هەرێم لەبەرامبەر بەغدا بەلاوازى دەمێنێتەوە؛ ئەودەم لۆژیکی فیدراڵییەت لەبەرامبەر مەرکەزییەت ڕوو لە داکشان دەکات و هەژموونى بەغدا بەسەر هەرێمەوە هەڵدەکشێت؛ تەنانەت لەوەیش زیاتر: ئێستا بەغدا بۆتە لایەنێکی سەرەکیی یەکلاکەرەوە لە هاوکێشەکانى هەرێم، نەک بەپێچەوانەوە کە پێشتر کورد کارتى یەکلاکەرەوەى هاوکێشەکانى عێراقی بوو.
• ئەو دووبەرەکی و دوو-زۆنییە، هێز و دەستێوەردان و هەژموونى دەوڵەتانى دراوسێ لە هەرێم زیاتر دەکات؛ ئەمەیش گرفتێكی ڕاستەقینە بۆ یەکپاکێجی و پڕۆسەى دروستکردنى بڕیارى نەتەوەیی دروست ده‌كات. ئەم واقعەى کە هەیە، ئەگەرى لێکترازانی جوگرافیی هەرێم بە ڕادەستکردنى پارێزگاى سلێمانى به‌ بەغدا زیاتر دەکات، به‌تایبەت کە بابەتى بوودجە؛ هەر بۆیە ناوبژیوانانیش ڕوویان لە کەمییە.
• قەیرانەکانى هەرێم لە هەموو سێکتەرەکاندا گشتگیر و توندتر دەبن: دارایی، مووچە، خزمەتگوزارى، بێمتمانەیی، قەیرانی وزە، بەنزین، غاز و…، کە ئەمانەیش ئاماژەى مەترسییەکى بوونگەرایی بۆ قەوارەکە دێننە ئاراوە؛ تەنانەت لاى هەندێ کەس وەک تاک، قەوارەى هەرێم بە مووچەیەکى بەردەوام، دەگۆڕێتەوە!
• لە کاتى پێکنەهێنانى حکوومەت، کەسایەتییە سیاسییەکان شوێن دامەزراوە فەرمییە یاسایییەکان دەگرنەوە؛ ئەمەیش ململانێی کەسیی زۆرى لێ دەکەوێتەوە و دەستێوەردانى دەرەکییش زیاتر دەبێت.
• بەدەرکەوتنى قەیرانی گۆڕانکارى لەو پۆستانەى کە گۆڕینیان پێویستە یان بەهۆى خانەنشینی یان هەر بابەتێکی تره‌وه‌ دەبێت کەسی تر لە شوێنیان دابنرێت، بەڵام لە هەمان کاتدا پێویستى بە ڕاى پەرلەمان هەیە.
• ئێمە لە قۆناغێکی خەباتى نەتەوەییی هەستیارداین؛ دەبێت زۆر بەدانایی و دروستى دەستنیشانى بکەین، بۆ نموونە: بەپێى پێوەرەکانى ئیبن خلدون، لە کام قۆناغی پڕۆسەى سیاسیداین کە بە ڕیزبەندى بەم شێوەیەیە: دەمارگیریی بەهێز- کە ئەمە زیاتر لە قۆناغی خەباتى شۆڕشگێڕیدایە کە هەمووان لە هەوڵدان بۆ بنیاتنانى تەبایی و وەلاى بەکۆمەڵ (collective loyalty) بۆ پڕۆژەیەکی سیاسیی نەتەوەیی-، گەیشتنە دەسەڵات، بنیاتنانى قەوارەى سیاسی، سەقامگیری، خۆشگوزەرانى، لاوازبوونى دەمارگیریی نەتەوەیی، داکشان لە تواناى بەرگرى لە قەوارەکە، بەدەرکەوتنى دەمارگیرییەکى نەتەوەییی نوێ.
• گۆڕانکارییەکانى ناوچەکە لە هەڵکشاندان؛ ڕەنگدانەوەیشیان لەسەر هاوکێشەى نوێی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە دەبێت. ئەگەر کابینەى نوێ پێک بهێنرێ، دەکرێت کوردیش پشکی خۆى بەرکەوێ، به‌تایبەت مافە مەدەنییەکانیان لە ئێران و تورکیا و سووریا و جێگیربوونى فیدراڵییەتێکی ڕاستەقینە بۆ کوردستانی باشوور. هەر بۆیە لەدەستدانى ئەم دەرفەتەى ئێستا، لەدەستدانى دەرفەتێکی مێژوویییە کە لەوانەیە وا بەئاسانی جارێکی دى بۆ کورد نەیەتەوە پێش. هەروەک چۆن Choudhry Rahmat Ali (1897 -1951)، کە هزرمەندێکی نەتەوەیی و سیاسەتمەدارێکی موسڵمانى پاکستانى بوو، لە ساڵی 1933 پڕۆژەیەکی بۆ بوون بە دەوڵەت خستە بەردەم سیاسەتمەدارانى موسڵمانى پاکستان و داواى بنیاتنانى دەوڵەتێکی بۆ موسڵمانانى هیندستان کرد بە ناوى دەوڵەتى پاکستانەوە. ئەوکات بریتانیا بە نیازی کشانەوە بوو لە هیندستان؛ ئەویش بە دەرفەتى زانى. واتە 14 ساڵ پێش دروستبوونى دەوڵەتى پاکستان، چۆدری ڕەحمەت ئەو پێشنیارەى لە شێوازى پڕۆژەیەکى نەتەوەییدا کردبوو، ئەویش لە نامیلکەیەکدا بە ناونیشانى: Now or Never: Are We to Live or Perish Forever? بە ماناى: ئێستا یان هەرگیز: ئایا بۆ هەمیشە بژین یان بۆ هەتایە لەناو دەچین؟ ئەوە بوو پاکستانییەکان دەرفەتیان قۆستەوە و ڕۆژێک پێش هیندۆسەکان دەوڵەتى خۆیان لە 14/8/1947 ڕاگەیاند. ئەمەیش ئەو پرسیارەیە کە دەبێت لە سەرکردایەتیى کورد بکرێت، به‌تایبەت ئەوانەى کە لەگەڵ پێکنەهێنانى حکوومەتى هەرێم نین. ئەم دەرفەتەى ئێستا بۆ بەدیهێنانى مافە نەتەوەیییەکانى گەلی کوردستان، دەبێت بقۆزرێتەوە و کارى ڕژدی بۆ بکرێت.

پوختەى قسان لەو بارەیەوە ئەوەیە: دەبێت لایەنە سیاسییەکانى هەرێم، لە دەورى پرسی نەتەوەییی خۆیان کۆ ببنەوە و، ڕوو بە ناحەزانى گەلی کوردستان نەدەن تا قەوارەکە بەبەهێزی بمێنێـتەوە. با کابینەى نوێ پێک بهێنن. با لۆژیکی نەتەوەیی و دیموکراسی سەر بخرێت، چونکە پێکنەهێنانى کابینەى نوێ قەیرانێکی بوونگەرایی بۆ ئاییندەى قەوارەى هەرێم دروست دەکات و ئەو دەستکەوتە نەتەوەیییەى کە دواى هەزاران ساڵ چنگ خراوە، هەڕەشەى لەباربردنى لەسەرە؛ پێشدەستیى لەباربردنەکەیش هەر لەلایەن خودى هەندێ لایەنى کوردییەوە دەبێت، پێش دوژمنانى.

 

کاریگەرییەکانى کاراکردنەوەى پەرلەمان

گەرچی پێکهێنانى کابینەى دەیەم ئاماژەیەکی ئەرێنیى کارابوونەوەى پەرلەمان دەبێت؛ بەو مانایەى ئەگەر لێکتێگەیشتن بۆ پێکهێنانى کابینەى نوێ هاتە ئاراوە، پەرلەمانیش کارا دەبێـتەوە. بەڵام پێچەوانەکەیشی هەر دروستە. به‌ڵام لەبەر هەستیاریى دۆزی نەتەوەییی کورد لەم بارودۆخە مەترسیدارە، ئەگەر لایەنەکان لەسەر پێکهێنانى کابینەى نوێیش نەگەیشتنە ئاکام، ماناى ئەوە نییە پەرلەمان کارا نەکەنەوە؛ چونکە پەرلەمان ڕەنگدانەوەى کەسێتیی مەعنەوى و ویستى خەڵکە بۆ دەستنیشانکردنى نوێنەرەکانی. کارانەکردنەوەى، واتە ڕێزنەگرتن لە ویست و دەنگى خەڵک. سه‌رباری ئه‌مه‌یش‌، ئەندامانى پەرلەمان ئه‌وه‌ بۆ دوو ساڵ دەچێت مووچەیەکی بێوەزیفە وەردەگرن. هەر بۆیە کاراکردنەوە واتە:

• حاڵەتى بنبەستی سیاسی لە هەرێم، کێرڤەکەى بەرەو داکشان دەچێت و دەبێتە مینبەرێکی گفتوگۆى لایەنە سیاسییەکان لەناو هۆڵی پەرلەمان نەک لە ڕێگەى سۆشیاڵ میدیاوە کە ئێستا ڕەواجی هەیە؛ چونکە پەرلەمان سیمبولی یەکگرتووییی نیشتمانى و نەتەوەییی گەلی کوردستانە.
• دامەزراوەى پەرلەمان چیدی دووچارى ئیفلیجی نابێتەوە و ده‌ست بە ئەرکی یاسادانانى خۆى ده‌كات. ئەگەرچی کابینەى نوێیش پێک نەهاتبێت، بەڵام هەردوو وەزیفەى یاسادانان و چاودێریى حکوومەت بەئەکتیڤی بەردەوام دەبن.
• گێڕانەوەى متمانەى خەڵک و دەنگدەرانى لایەنەکان بە دامەزراوە و حکوومەت و پڕۆسەى سیاسی.
• گەڕانەوەى هاوسەنگیی سیاسی بۆ هەرێمی کوردستان و هاوبەشبوونى هەموو لایەنەکان لە یەک پڕۆسە و دامەزراوە یاسایییەکانى هەرێم. لەم ڕێگەیشەوە گرفتى دەمەزەردکردنەوەى شەرعییەتى دامەزراوەکان چارەسەر دەبێت.
• پەرلەمان بنەمایەکی سەرەکیی مافی چارەی خۆنووسین و سەربەخۆیییە. هەر لەو مینبەرەیشەوە پشتبەستنى بەکۆمەڵ و یەکگرتوو دژ بە هەڕەشەکانى ناوەو دەرەوە دێتە ئاراوە.
• پێگەى هەرێم لەسەر ئاستى دانوستان لەسەر شایستە دەستوورییەکانى لە بەغدا و لە هاوکێشە سیاسییەکانیشدا تۆکمەتر و یەکپاکێج دەبێت، به‌تایبەت لە بابەتى بوودجە و گرفتەکانى دەسەڵات لەنێوان هەرێم و حکوومەتى فیدراڵ.
• دروستبوونى ئەم یه‌كهه‌ڵوێستییه‌ لەسەر ئاستى حکوومەت و پەرلەمان، پێگەى هەرێم لەبەردەم پشتیوانی و پرسە نەتەوەیییەکەى لەسەر ئاستى نێودەوڵەتى پتەو دەکات و، دەوڵەتانى پشتیوانیکارى هەرێم دەزانن کە لەگەڵ دامەزراوەیەکى نیشتمانى و نەتەوەیی مامەڵە دەکەن.
• ئەمەو سەرەڕاى ئەوەى کە دەستێوەردانە دەرەکییەکان کەم دەبنەوە، یان ئەوەندەى ئێستا بره‌ویان نابێت.

ئەی لەم قۆناغەدا چی بکرێت باشترە؟

• دەبێت سەرکردایەتیى کورد هەمان گوتارى سیاسیی پاکستانییەکان دووپات بکاتەوە و ئەو بارودۆخەى کە ئێستا ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستى تێ کەوتووە، بیقۆزێتەوە: ئێستا یان هەرگیز: ئایا بۆ هەمیشە بژین یان بۆ هەتایە لەناو دەچین؟
• دەبێت هەمووان لۆژیکی نەتەوەیی و بەرژەوەندیى باڵاى گەل، بخه‌نه‌ پێش بەرژەوەندیى تایبەتى حزبایەتییه‌وه‌؛ دەنا جگه‌ له‌ خولانەوەیەک لەناو بازنەیەکی بەتاڵدا هیچی دیكه‌ نییه‌.
• زۆربەى جاران ورووژانی سەرەتامان هەیە بۆ کار، بەڵام بۆ دیاریکردنى میکانیزمەکان بۆ گەیشتن بە ئەنجام دەستەوەستانین و خۆپەرستین.
• دەبێت یاساکانى سەرکەوتنى سیاسی ڕەچاو بکەین: یاسای یه‌كه‌م: ئێمە ململانێ لەگەڵ یەکدی ناکەین، بەڵکوو ڕکابەرێکی دیموکراتیكى یەکترین و متمانەى گەل پێوەرە. یاساى دووەم: بە تیم کارکردنە کە سەنگ و ئاکام و هەیبەتى هەیە. یاسای سێیەم: ئێمە خاوەنى دەستکەوتین و لە سفرەوە دەست پێ ناکەین و خەباتی مێژووى سیاسییش پەیوست نییه‌ بە حزبێكه‌وە، بەڵکوو بەردەوامە؛ بەڵام پێوەرى کارەکان ڕێژەیین و هەر ڕۆژەو کارێک، تا بەرەو کەماڵ دەچین. نە کەس لە پڕێك بۆتە کوڕێک و نە چیاش لە تاشەبەردى مەزن پێک هاتووە، بەڵکوو لەو وردە زیخانە دروست بووە، کە تا چیاکە نەبینی گەورەییی ئەو وردە زیخە نازانین. یاسای چوارەم: هەموو کارێک هۆکارێکی لەپشتە؛ ئەمە بۆ شکستەکانیش هەر دروستە. دەستکەوتى گەورە تەنیا بە گوتارى بریقه‌دار و ورووژێنەر پێک نایە، بەڵکوو دەبێت لە یاساى هۆکارگەرایی (Causality) سوودمەند بین. یاسای پێنجەم: پلان و ویستى جێبەجێکردنى دانایانە و، بەردەوام پێداچوونەوەى قۆناغبەندكراو.
• هێشتنەوەى سەرۆکایەتیى هەرێم بە هەمان پێگە و دەسەڵاتى ئێستاى؛ تا بە مەرجەع بمێنێتەوە.
• دروستکردنى ئەنجومەنێکی سیاسی لەو حزبە سیاسییانەى کە نوێنەریان لە پەرلەمان هەیە، تا گفتوگۆ لەسەر هاوکێشە سیاسییەکان بکات و ئەنجامیش بداتە دەست؛ بە ماناى ئەوەى هەوڵ بدرێت ململانێی لایەنە سیاسییەکان لەو ئەنجومەنەدا مامەڵەى لەگەڵ بکرێت و سفر بکرێتەوە و نەگاتە ناو دامەزراوەکانى حکوومەتى هەرێم.
• پەسەندکردنى مانیفێستێکی نیشتمانى و نەتەوەیی لە پەرلەمانى کوردستان، بۆ چۆنێتیى کارکردنى نەتەوەیی و سیاسی و تۆڕی پەیوەندییەکان لەگەڵ دەرەوەى پڕۆسەى سیاسیی کوردستان.
• پێکهێنانى حکوومەتێکی بنکەفراوان لەسەر بنەماى دادپەروەرى و ئینساف (Causality

Justice and Fairness)؛ لە هەمان کاتیشدا ڕەچاوکردنى لۆژیکی ئەنجامەکانى هەڵبژاردن.

• ڕێکكەوتن لەگەڵ بەغدا لەسەر بوودجە و کۆتاییهێنان بە ناکۆکییەکان لەسەر داهاتى نەوتى و نانەوتى بەپێی دەستوورى فیدراڵ؛ تا لەو ڕێگەیەوە شایستە دەستوورییەکانى هەرێم مسۆگەر بکرێن.
• جێبەجێکردنى یاساى چاکسازی؛ چونکە گەندەڵی خۆرەى دەسەڵاتە و بنەماکانى حکوومەتى باش فریادڕەسی قۆناغن. ئەوەى گرنگە تەنیا دژایەتیى کەسانی گەندەڵ نییە، بەڵکوو دەبێت حکوومەت و پەرلەمانى کوردستان عەوداڵی سیسته‌مێکی دژ بە گەندەڵی بن.
• هێشتنەوەى پشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان بۆ هەرێم بەزیندوویی و تۆکمە؛ لە هەمان کاتیشدا بەردەوامیی سیاسەتى بێلایەنى لەنێو زۆنێکی مەترسیدارى ناوچەکە باشترین شێوازى ستراتیژییەتە. ئەوەى کە ماڵپەڕى “ئاکسیۆس”ی ئەمریکی سەبارەت بە ناوبژیوانیى نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان لەنێوان ئێران و ئەمریکادا بۆ وەستانی جه‌نگ ئاشکراى کرد، سه‌لمێنه‌ری ئه‌وه‌یه‌ کە دەتوانین هەندێ کارى زۆر گرنگ و پڕبەها ئەنجام بدەین.
• بەڕێوەبردنى قەیرانەکانى پڕۆسەى سیاسی و حکوومەت لەسەر دوو ئاست: لەسەر ئاستى حکوومەتى هەرێم بە پێوەرى دیموکراسییەت و نەتەوەیی؛ واتە چەند ڕکابەرى هەبێت گرفت نییە، بەو مەرجەى لە بازنەى هەژموونى هەرێم دەرنەچێت. لەسەر ئاستى عێراقیش یەکهەڵوێستى و یەکپاکێجی و بەرنامەى هاوبەش کە لەلایەن ئەنجومەنە سیاسییەکەوە دیاری دەکرێت، بۆ نموونە: دابەشکردنى پۆستەکان لە بەغدا، یەکلیستى له‌ هەڵبژاردن لە ناوچە دابڕێنراوەکان لە هەرێم و هتد.
• پێویستە لایەنەکان لە پێکهێنانى کابینەى نوێ وانەیەکی گەورە فێر ببن، بەوەى کە ئەوان: لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژووییی نەتەوەییدان و ڕێکكەوتنیان پەیوەستە بە مانەوەى بەهێزی قەوارەى هەرێمی کوردستان. لە هەمان کاتیشدا پێویستە پێداچوونەوەیەکی نەتەوەیی بە تەواوى پڕۆسەى سیاسیی کوردیدا بکرێت، دەنا کابینەى دەیەم وەک پاراستۆڵێک دەبێت و دواى ماوەیەک ئازار و مەینەتى دەست پێ دەکرێتەوە.
• دواى پێکهێنانى کابینەى نوێ، دەبێت به‌جددی جەخت لەسەر چەند ڕەهەندێکی گرنگ بکرێـتەوە بۆ کارکردن: بژێوی، خزمەتگوزارى، متمانەى خەڵک، ئینتیما، ئاوەدانکردنەوە، وەبەرهێنان، دەرکردنى یاساى پێویست، دەستوورى هەرێم، زەمینەخۆشکردن بۆ تەباییی سیاسی لەنێو لایەنە کوردییەکاندا- وەک چۆن لەگەڵ پێکهاتە و نەتەوەکانى تردا سەرکەوتوو بووین.

تێبینی: ئەم بابەتە گوزارشت لە بیروڕای نووسەرەکەی دەکات، نەک خانەی هزریی کوردستان

( 1 )  https://cpt.org/2026/06/04/Three months of Iran-linked attacks on the Kurdistan Region of Iraq.

( 2 ) Iraq’s Kurdish region wants to stay out of regional conflicts: PM Barzani | US-Israel war on Iran News | Al Jazeera

( 3 ) https://almadapaper.net/439944/?utm_source=copilot.com

( 4 ) https://middle-east-online.com/%D8%B5%D9%85%D9%88%D8%AF-

( 5 ) Microsoft Copilot: Your AI companion