کاربین عەبدوڵڵا/ ماستەر لە کۆمەڵناسی -زانکۆی کازان – ڕووسیا

پێشەکی

   کۆمەڵگه‌ی کوردستانی، بەهۆی ئەو وەرچەرخانە سیاسی و ئابوورییەی دوای ساڵی (٢٠٠٣)وە، چووە ناو قۆناغێکی نوێ. بۆ تێگەیشتن لەم وەرچەرخانە، سەرەتا با سەیری پاشخانی مێژووییی کۆمەڵگه‌کەمان بکەین: کۆمەڵگه‌ی ئێمە کە بۆ ماوەی  چەندان سەدە لەسەر بنەمای بونیادێکی گوندی-خێڵەکی، ئابوورییەکی خۆبژیوی کشتوکاڵی و سیستەمێکی کۆمەڵایەتیی نیمچەجێگیر و نەریتی، خۆی بونیاد نابوو، هەروەکوو “مارتین ڤان براونسن” ئاماژەی پێ دەدات و دەڵێت: بونیادی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگه‌ی کوردی لەسەر بنەمای دڵسۆزیی کوێرانە بۆ سەرکردە نەریتییەکان وەستابوو؛ بە جۆرێک کە سەرەڕای گۆڕانکارییە سیاسییەکان، هێشتا توێژە بنەڕەتییەکانی کۆمەڵگە، وەک جووتیار و ئاژەڵدارەکان، لەژێر هەژموونی هێزی ئاغا و شێخەکاندا مابوونەوە (ڤان براونسن، ١٩٩٩، ل١)؛ کاتێک ئەم کۆمەڵگه‌ نەریتییە بە شێوازێکی خێرا، چووە ناو جیهانگیریی که‌لتووری و بازاڕی ئازادەوە؛ بێ ئەوەی هیچ جۆرە زەمینەسازییەکی هزری، فەلسەفی و مەعریفیی پێشوەختە بۆ چۆنێتیی مامەڵەکردن و هەڵکردن لەگەڵ دەرهاوێشتەکانی ئەم گۆڕانکارییانە ئەنجام درابێت.

ئەم بازدان و وەرچەرخانە، جۆرێک لە دووانەییی که‌لتووریی هێنایە کایەوە: لە لایەکەوە، نۆرمە نەریتییەکان لە ڕێگەی دەزگه‌کانی وەک خێزان، خێڵ و ئایینەوە گوشاری پاراستنی توخمی که‌لتووری ڕابردوو، کۆدەنگیی ئەخڵاقی و کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتیی توند دەسەپێنن؛ لە لایەکی تریشەوە، شاڵاوی مۆدێرنیتەی تەکنەلۆژی و میدیایی لە ڕێگەی فەزای مەجازی و شاشەکانەوە، بەهاکانی تاکگەرایی، ڕێژەییبوونی ئەخڵاق و بوون بە کاڵای که‌لتووری بەکاربردن و “بەرخۆریزم” بڵاو دەبنەوە.

 مرۆڤی ئێمە  لە لایەکەوە شەپۆلی بەکاڵابوون و نمایشی مۆدێرن  سەرنجی ڕادەکێشن و، لە لایەکی تریشەوە کۆتوبەندە لۆکاڵییەکان ڕێگەی پێ دەگرن. ئەم  دژبەیەکبوونەی نێوان که‌لتووری ماددی و  ناماددی، کۆمەڵگه‌ی گەیاندووەتە جۆرێک لە بێپێوەریی کۆمەڵایەتی (ئەنۆمی)؛ ڕەوشێک کە تیایدا مرۆڤەکان متمانەیان بە بەها هاوبەشەکان نامێنێت.

لێرەوەیە مرۆڤی کورد ڕووبەڕووی ڕەوشێکی کۆمەڵایەتی-دەروونیی ئاڵۆز بووەتەوە، کە تیایدا نە دەتوانێت بەتەواوی دەستبەرداری ناسنامە و مێژووی ڕابردووی خۆی بێت و، نە دەیشتوانێت خۆی لە لێشاوی بێبەزەیییانەی مۆدێرنیتە و تەکنەلۆژیا بەدوور بگرێت. لێرەوەیە جۆرێک لە دابڕان و کەلێن لەنێوان نەوەکاندا دروست بووە؛ بە شێوەیەک کە ڕێنمایی و بەهاکانی “دایک و باوکان” چیتر ناتوانن وەک سەرچاوەی سەرەکی بۆ ئاڕاستەکردن و ڕێپیشاندانی منداڵەکانیان کار بکەن.

 لەم سۆنگەیەوە، ئەم وتارە شیکارییە جەخت دەکاتە سەر شیکردنەوە و وەسفکردنی ڕەخنەییی ئەم ڕەوشە نوێیەی کۆمەڵگه و، بە هاوکاریی ڕوانگە و تێزە کۆمەڵناسییەکان هەوڵ دەدات کەلێن و لێکترازانەکانی شوناس لەنێوان چەکوشی نەریت و دەنووکی مۆدێرنیتەدا شەنوکەو بکات!

یەکەم: دیالێکتیکی نێوان که‌لتووری ماددی و ناماددی

دیالێکتیکی نێوان که‌لتووری ماددی و ناماددی، گوزارشت لە پڕۆسەیەکی بەردەوامی کارلێک، کارتێکەر و کارتێکراو دەکات لەنێوان ژێرخانی ماددی و سەرخانی ناماددی (ئایدیۆلۆژیا، یاسا، ئەخڵاق و ئایین)ی کۆمەڵگەدا؛ ئەم گۆڕانە ڕەوشێکی دابڕاو یاخود جیا لەیەکتر نییە، بەڵکوو پەیوەندییەکی لێکئاڵاو و تێکچزراوە کە تیایدا هەر کایەیەکیان ئەوی تر تەواو دەکات و سەرلەنوێ دای دەڕێژێتەوە. لێرەوەیە “ئەنتۆنیۆ گرامشی” جەخت لەوە دەکاتەوە کە کایەی ماددی (ئابووری و تەکنەلۆژیا) و کایەی ناماددی (که‌لتوور و هۆشیاری) بەتەواوی لێکئاڵاون و لەناو یەک جەستەی لۆژیکیدا کار دەکەن (Gramsci, 1971).

لەم سۆنگەیەوە، دیالێکتیکی نێوان که‌لتووری ماددی و ناماددی لە کۆمەڵگه‌ی کوردستانیدا، گوزارشت لە ناهاوسەنگییەک دەکات کە تیایدا ئامرازە تەکنەلۆژییەکان و ژیانی ماددی بەخێرایی گەشە دەکەن، بەڵام هۆشیاریی ناماددی و دەزگه نەریتییەکان لەبری گۆڕانی هاوتەریب، کەوتوونەتە ژێر گوشاری خۆگونجاندن یان پەرچەکردار و بەرگریکردن. ئەم ناتەبایییە کارلێکەرە، وا دەکات کە پرۆسەی پێشڤەچوون لە ڕواڵەتە ماددییەکاندا چڕ ببێتەوە.

 بەها و توخمە مەعنەوییەکانی وەک یاسا و که‌لتوور بنچینەی ڕاستەقینەی ئاڕاستەکردنی گۆڕانن؛ کاتێکیش پاشماوە نەریتییەکان بەبێ نوێبوونەوە لەگەڵ ژیانی ماددیدا تێکەڵ دەبن، دەرەنجامە ماددییە هاوچەرخەکان ناکارا دەبن و دەشێوێنرێن.

لەم ڕوانگەیەوە، کۆمەڵگەی کوردی بەهۆی ئەم ئاوێتەبوونە خێرایەی تەکنەلۆژیاوە، بازی داوەتە ناو ئەو ڕەوشەی کە “ئۆلریش بێک” (Beck, 1992) پێی دەڵێت “کۆمەڵگەی ڕیسک”؛ کە تیایدا ژیانی ماددیی نوێ تەنیا ئاسانکاری بەرهەم ناهێنێت، بەڵکوو مەترسیی نوێش دەخوڵقێنێت کە نۆرم و یاسا کۆنەکان کەرەستەی پێویستیان نییە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیان.

کەواتە کاتێک کایەی دیجیتاڵی بەبێ گۆڕانی پێشوەختەی هۆشیاریی یاسایی و مەعریفی دێتە ناو کایە که‌لتوورییەکە، لەبری پێشکەوتن، فەزایەکی نوێ بۆ بەرجەستەبوونی قەیرانی شوناس و ڕەوشی بێپێوەریی کۆمەڵایەتی دەسازێنێت.

دووەم: نمایش و بەکاڵابوونی شوناس

​بەهۆی گۆڕان یاخود پاشەکشەی ڕۆڵی دەزگه‌کانی وەک خێزان و قوتابخانە —کە چیتر ناتوانن وەک سەرچاوەی یەکەم و تاقانە بۆ ئاڕاستەکردنی ڕەفتار و پێدانی بەها ئەخڵاقییەکان کار بکەن— فەزای دیجیتاڵی وەک یەکێک لە کارگە سەرەکییەکانی بەرهەمهێنانی شوناس لە کۆمەڵگه‌ی کوردستانیدا دەرکەوت. ئەو گۆڕان یاخود پاشەکشەیەی دەزگه‌ی خێزان و قوتابخانە، لەبەر ئەوەیە کە خێزان و قوتابخانە لە گەیاندنی مەعریفە و ئافراندنی نموونەی باڵادا دووچاری سستی بوونەتەوە و پانتایییەکی گەورەی پەروەردەییی کایەی گشتییان بۆ شاشەکان جێ هێشتووە.

 لەم فەزایە نوێیەدا، که‌لتووری نمایش بە جۆرێک گەشە دەکات کە تیایدا پێوەرەکانی بەهای مرۆڤ لەسەر بنەمای “بوون”ەوە ( هزر و پیشە و ناوەڕۆک)، دەگۆڕێن بۆ بنەمای “دەرکەوتن و نمایشی جەستەیی”؛ بەمەیش شوناسی مرۆڤی کورد کەوتە ژێر کاریگەریی بازاڕێکی وێنەییی هاوردەکراوەوە، کە تیایدا پێناسەکردنی خود لە ڕێگەی خاوەندارێتیی کاڵا و وێناکردنی شاشەکانەوە ڕوو دەدات.

ئەم ڕەوشە بەتەواوی  هاوتایە و یەک دەگرێتەوە لەگەڵ تێزی کۆمەڵناسی فەڕەنسی “ژان بۆدریار”  سەبارەت بە کۆمەڵگه‌ی بەکاربردن و چەمکی “سیمولاکرا” (Baudrillard, 1998). بۆردیار پێی وایە لە سەردەمی مۆدێرنیتەی درەنگدا، مرۆڤەکان چیتر کاڵاکان بە مەبەستی بەکارهێنانیان ناکڕن، بەڵکوو بۆ ئەو “بەهای نیشانە و هێمایە” دەیانکڕن کە کاڵاکە پێیان دەبەخشێت. لە فەزای کوردیدا، شوناس خۆی بووەتە کاڵایەکی نیشانەیی؛ تاک بڕوانامە، جەستە، گەشت و شێوازی ژیانی خۆی دەکاتە نیشانەیەک بۆ نمایشکردن تا پێگەی کۆمەڵایەتیی خۆی پێ بسەلمێنێت.

ئەم گۆڕانکارییە پانتایییەکی وای ئافراندووە کە تیایدا سۆز و ئاگاییی تاکەکان بە ئاڕاستەی دابڕان لە ڕەوشی کۆمەڵایەتیی ڕاستەقینە و بەرەو لاساییکردنەوەی کوێرانەدا دەچێت، کە لێرەدا واقع جێگەی خۆی بۆ “سەروو-واقع” چۆڵ دەکات؛ واتە ئەو جیهانە خەیاڵییەی شاشەکان دروستی دەکەن، لە واقعی سەر زەوی گرنگتر دەبێت.

ئەم ڕەوشە مرۆڤی کوردی ڕووبەڕووی نامۆبوونێکی که‌لتووری -کۆمەڵایەتی و دەروونیی قووڵ کردۆتەوە؛ بەو پێیەی دروستبوونی کەلێن لەنێوان توانای دارایی لە لایەک و  ئەو وێنا لۆکس و نموونەیییانەی لە ڕێگەی شاشەکانەوە دەخرێنە ڕوو لە لایەکی ترەوە، پرۆسەی دۆزینەوەی هاوسەنگیی پەک خستووە و زەمینەی بۆ دەرکەوتنی نیشانەکانی خەمۆکی و شڵەژانی ناسنامە خۆش کردووە. لێرەوەیە، کە فەزای مەجازی لە ئامرازێکەوە دەگۆڕێت بۆ گۆڕەپانێک کە هاوکارە لە بەکاڵابوونی شوناس و سستکردنی تایبەتمەندییە که‌لتوورییە لۆکاڵییەکان.

 سێیەم: بازاڕ و بەکاڵابوونی شوناس

لەپاڵ ڕەهەندەکانی نمایشی وێنەییدا، ئەم شەپۆلە نوێیە مرۆڤ ناچار دەکات شوناسی خۆی تەنیا لە ڕێگەی کاڵا، هێزی کڕین و شێوازی بەکاربردنەوە پێناسە بکات. ئەم ڕەوشە بەتەواوی لەگەڵ تێزی کۆمەڵناسی هاوچەرخ “ئەندریەس ڕێکویتز” دەگونجێت سەبارەت بە گۆڕانی که‌لتووری بەکاربەر.  ڕێکویتز پێی وایە لەم قۆناغەدا، بازاڕ و سیستەمی بەهاییی نوێ چیتر کاڵای گشتی و ستاندارد بەرهەم ناهێنن، بەڵکوو “کاڵا و خزمەتگوزاریی ناوازە و دەگمەن” بەرهەم دەهێنن کە تاکەکان ناچار دەکەن لە ڕێگەی کڕین و نمایشیانەوە، “ناوازەیی و جیاوازی”ی خۆیان بەسەر ئەوانی تردا بسەلمێنن (Reckwitz, 2017).

لێرەوەیە کە بەکاربردن دەبێتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ کێبڕکێ لەسەر بەدەستهێنانی دانپێدانانی کۆمەڵایەتی؛ ئەمەیش جۆرێک لە بەکاڵابوون و نامۆبوونی لێ دەکەوێتەوە.

کەواتە، دەتوانین بڵێین: گەشەکردنی که‌لتووری بەکاربردن و بەرخۆری لە کۆمەڵگه‌ی کوردستانیدا، بووەتە هۆی گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە پێکهاتەی شوناسی لۆکاڵیدا؛ بە شێوەیەک کە پێگەی تاکەکەس لە کارەکتەرێکی بەرهەمهێنەری ئابووری و که‌لتوورییەوە، بەرەو کارەکتەرێکی بەکاربەر و پاشکۆی لۆژیکی بازاڕ وەرچەرخاوە. کاتێک بەها و پێگەی مرۆیی لە ڕێگەی ئامرازە ماددییەکانی وەک مۆدێلی مۆبایل، جۆری ئۆتۆمبێل و شوێنی نیشتەجێبوونەوە پێوانە دەکرێت، جۆرێک لە درز و کەلێنی کۆمەڵایەتی و ململانێی نوێی چینایەتییش دروست دەبێت کە دواجار سەقامگیری و هاوسەنگیی  کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگه دەخاتە بەردەم مەترسییەوە. وەکوو بینیمان مرۆڤی ئێمە لە ڕێگەی کڕینی کاڵا و نیشتەجێبوون لە پرۆژە نیشتەجێبووە لۆکسەکاندا، هەوڵی بەدەستهێنانی شوناسێکی “تر” دەدات؛ کە دواجار ئەم کێبڕکێ ڕواڵەتییە، لە ناخدا نامۆبوونێکی دەروونیی قووڵتر و دابڕانێکی کۆمەڵایەتیی مەترسیدارتر بەرهەم دەهێنێت.

ئەگەرچی ئەم گۆڕانکارییە ڕواڵەتییانە ناتوانن پێداویستییە بونیادی و جەوهەرییەکانی هزر و که‌لتووری ناوخۆییی مرۆڤ پڕ بکەنەوە؛ به‌ڵام سەرەڕای ئەمەیش، گۆڕانی ئەم دیاردەیە بۆ پێداویستییەکی حەتمی، پەیوەستە بە گۆڕانی پێوەرەکانی دانپێدانانی کۆمەڵایەتی لە مۆدێرنیتەی درەنگدا؛ کە تێیدا پێگەی مرۆڤ چیتر گرێدراو نییە بە بەها ناوەکییەکانەوە، بەڵکوو تەنیا لە ڕێگەی توانای نیشاندانی هێزی کڕین و بەکاربردنەوە ڕەوایەتی و پەسەندکردنی کۆمەڵایەتی بەدەست دەهێنێت.

چوارەم: فرەڕەهەندیی شێوەکانی که‌لتوور و لێکترازانی شوناس

ململانێی نێوان توخمە که‌لتوورییەکان لە کۆمەڵگه‌ی کوردستانیدا، لە ڕەوشێکی جێگیردا نییە، بەڵکوو ئەم ململانێیە لە چوارچێوەی  چەندان توخمی که‌لتووریی جیاوازدایە کە تاکی کوردیان ڕووبەڕووی لێکترازانێکی قووڵی شوناس کردووەتەوە.

بۆ تێگەیشتن لەم ململانێ  و دژبەیەکبوونە ئاڵۆزە، دەکرێت پشت بە مۆدێلی فرەڕەهەندیی شێوەکانی که‌لتوور ببەستین (Sociology Bulletin, 2024)، کە کایە که‌لتوورییەکانی ناو ئەم واقعە لۆکاڵییە بەسەر سێ ئاستی سەرەکیدا دابەش دەکات:

ئاستی یەکەم: ئەم ئاستە بریتییە لە “که‌لتووری نەریتی”؛ کە گوزارشت لە دابونەریت، زمان و، ئەو ڕەفتارە مێژوویییانە دەکات کە نەوە دوای نەوە دەگوێزرێنەوە. لە واقعی هاوچەرخی کوردستاندا، ئەم که‌لتوورە نوێنەرایەتیی ئەو پاشخانە گوندی و خێڵەکییە دەکات کە هێشتا وەک کۆڵەکەی شوناسی ڕابردوو کار دەکات و، دەیەوێت ئامرازەکانی کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی و کۆدەنگییە بەهایییەکان بپارێزێت.

لە بەرامبەر ئەم جەمسەرە نەریتییەدا، که‌لتووری باو و که‌لتووری جەماوەری  دێنە کایەوە، کە لە ڕێگەی میدیای جەماوەری و فەزای دیجیتاڵییەوە (تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ترێندە هاوردەکراوەکان) بەرهەم دەهێنرێن. ئەم دوو فۆڕمە هاوچەرخە، کاریگەریی ڕاستەوخۆ و بەردەوام دەخەنە سەر ژیانی تاکی کورد؛ بە شێوەیەک کە شوناس زیاتر لە ڕێگەی لۆژیکی بەکاڵابوون و وێنە دیجیتاڵییەکانەوە ئاڕاستە دەکەن.

لەنێوان ئەم دوو جەمسەرە دژبەیەکەدا، “که‌لتووری باڵا” دەبینرێت، کە گرنگی بە هونەری باڵا، ئەدەبیات، شانۆ و فۆڕمە ئاڵۆزەکانی دەربڕینی هزری دەدات؛ بەڵام ئەم ئاستە مەعریفییە لەناو کایەی هاوچەرخی کوردیدا، لەنێوان جڵەوی نەریت و بازاڕی بەرخۆریزمدا پەراوێز خراوە و کەمترین بواری بۆ ڕەخساوە.

لەم سۆنگەیشەوە، دەتوانین بڵێین: کێشەی سەرەکیی تاکی کورد لە ئێستادا ئەوەیە کە لەنێوان پاراستنی  که‌لتووری نەریتی (کە داوای پابەندبوون بە نۆرمە کۆنەکان دەکات) و لێشاوی فراوانی که‌لتووری باو و جەماوەری (کە مرۆڤ بەرەو بەرخۆریزم و دەرکەوتنی ڕواڵەتی دەبات) گیری خواردووە. بەو پێیەی هەر فۆڕمێکی که‌لتوور ڕەنگدانەوەی شێوازی ژیان و بیرکردنەوە و دەربڕینی شوناسی مرۆڤەکانە، کاتێک تاکی کورد ناتوانێت هاوسەنگی لەنێوان ڕەگ و ڕابردووی خۆی و توخمە که‌لتوورییە هاوردەکراوەکاندا بدۆزێتەوە، پرۆسەی نامۆبوون دەگاتە لووتکە و مرۆڤ لە ناخیدا دەبێتە بوونەوەرێکی لەتبوو. ئەم لێکترازانە ناوەکییەیش، نەوەی نوێی تووشی جۆرێک لە دوالیزمی یان دووانەییی ناسنامەیی کردووە؛ بە شێوەیەک کە تاک لە فەزای گشتی و لەسەر شاشەکان هاوچەرخ و ئازاد دەردەکەوێت، بەڵام لە ژیانی تایبەتیدا لەژێر کاریگەریی ترسی ڕەتکردنەوەی کۆمەڵایەتی و سزای دەزگه نەریتییەکاندا دەژیت. ئەم ناتەبایی و دژبەیەکبوونە،  سەرچاوەیەکی سەرەکییە بۆ شێوانی ڕەفتار و هەڵاتن لە واقعی ڕاستەقینە و، بەرزبوونەوەی ڕێژەی شڵەژانە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان لەناو ئەم نەوەیەدا.

پێنجەم: دەرهاوێشتە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی نامۆبوونی که‌لتووری

پڕۆسەی نامۆبوونی که‌لتووری لە کۆمەڵگه‌ی کوردستاندا، کۆمەڵێک دەرهاوێشتەی قووڵ و ڕاستەوخۆی لەسەر ئاستی ژیانی تاکەکەس و سیستەمی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگه بەجێ هێشتووە، کە دەکرێت لەم خاڵانەی خوارەوەدا بخرێنە ڕوو:

یەکەم: ڕەوشی بێپێوەری (ئەنۆمی)ی کۆمەڵایەتی: خێراییی وەرچەرخانە ماددییەکان و لێشاوی که‌لتووری بەکاربەر، بوونەتە هۆی سستبوونی کاریگەریی نۆرم و بەها ئەخڵاقییەکانی کۆمەڵگه‌ی خۆجێیی، بێ ئەوەی سیستەمێکی بەهاییی هاوچەرخ و مەدەنی بەتەواوی جێگەیان بگرێتەوە. ئەم بۆشایییە نۆرمی و بەهایییە، کۆمەڵگه‌ی گەیاندووەتە ڕەوشێک لە بێپێوەری، کە تیایدا تاکەکان تووشی دوالیزمی ڕەفتاری دەبن و پێوەرە ڕوونەکان بۆ جیاکردنەوەی ڕەفتاری پەسەند و ناپەسەند تێکەڵ دەبن. ئەم هەڵومەرجەیش زەمینە خۆش دەکات بۆ بەرزبوونەوەی دیاردەی لادان و تاوان و سستبوونی متمانەی کۆمەڵایەتی.

دووەم : کەلێن و  لێکترازانی نێوان نەوەکان: یەکێک لە دەرکەوتە هەرە دیارەکانی نامۆبوونی که‌لتووری، دروستبوونی درزێکی قووڵە لە پێکهاتەی خێزانی هاوچەرخی کوردیدا. بەهۆی ئەوەی نەوەی نوێ بەتەواوی لەناو ژینگەی دیجیتاڵی و که‌لتووری باودا دەژیت و گەورە دەبێت، زمان، پێوەر و جیهانبینیەک بەرهەم دەهێنێت کە جیاوازە لە پێوەرە که‌لتوورییەکانی نەوەی پێشوو (دایکان و باوکان).

ئەم دابڕانە تەنیا جیاوازیی تەمەن نییە، بەڵکوو لێکترازانێکی مەعریفی و نەریت و بەهایییە، کە توانای پەیوەندی و کارلێکی کۆمەڵایەتی  و لێکتێگەیشتن لەناو خێزاندا کەم دەکاتەوە و دەزگه‌ی خێزان لە ناوەندێکی پەروەردەیی و ئاڕاستەکەرەوە، دەگۆڕێت بۆ ناوەندێکی ململانێ یان بێدەنگیی نامۆکەر و لێکدابڕاو.

شەشەم: شوناسی لەتبوو؛ تاکی کورد لەنێوان شاشە جیهانییەکان و واقعە لۆکاڵییەکاندا

تاکی کورد – بەتایبەت گەنجان– لە واقعدا لەناو جۆرێک لە  شڵەژانی قووڵی شوناسدا دەژیت؛ لە هەمان کاتدا هاووڵاتیی دوو جیهانی دژبەیەکە. تاک لە فەزای گشتی، لایەنە پیشەیییەکان و لەسەر سەکۆ دیجیتاڵییەکاندا، وەک کارەکتەرێکی مۆدێرن، ئازاد و پەیڕەوکەر و بەکارهێنەری توخمی که‌لتووری جیهانی دەردەکەوێت و لە ژیان و مامەڵەی ڕۆژانەیشدا، لەژێر گوشاری توندی سیستەمی نەریتی، خێڵەکی و خێزانیدایە. ئەم لێکترازانە دەروونی – کۆمەڵایەتییە دەیسەلمێنێت کە پرۆسەی گۆڕانی کۆمەڵایەتی لە کوردستاندا ڕووکەشێکی ماددی و تەکنەلۆژیی وەرگرتووە، لە کاتێکدا مرۆڤ و هۆشیاریی کۆمەڵایەتی بەبێ نەخشەسازییەکی پەروەردەیی و هزری، لەناو گێژاوی ناهاوسەنگیی نێوان نەریت و بازاڕدا جێ هێڵراون.

 کۆمەڵگه و نەتەوە تەنیا بە دەسکەوتە ماددییەکان پێش ناکەون، بەڵکوو ئەوە که‌لتوور و توخمە مەعنەوییەکانییەتی (زمان، بەها، دابونەریت، زانست و هونەر) کە دەبنە بناغەی دروستبوونی جۆری کەسایەتیی تاکەکان؛ لێبڕانی ئەم توخمە مەعنەوییانەیش وا دەکات پێشکەوتنەکان سنووردار و خەوشدار بن (میران، ٢٠١٨).

لەبەر ڕۆشناییی ئەم ڕوانگانەدا، دەتوانین بڵێین: کێشەی سەرەکیی نامۆبوونی که‌لتووری لە کوردستاندا تەنیا گۆڕانی شێوازی ژیان نییە، بەڵکوو دروستبوونی شوناسێکی لەتبووە کە نە دەتوانێت بەتەواوی پاڵپشت بە ڕەسه‌نایەتیی ڕابردوو، خۆی بونیاد بنێتەوە و، نە کەرەستەی هزری و دەزگه‌ییی پێویستی لەبەردەستدایە بۆ ڕامکردن و هەزمکردنی مۆدێرنیتە بە شێوازێکی عەقڵانی. ئەم دژبەیەکبوونە بەردەوامە، دواجار جۆرێک لە شڵەژانی قووڵ و نامۆبوون لە خود بەرهەم دەهێنێت، کە هۆکارێکی سەرەکییە بۆ بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێهیوایی، گۆشەگیری و شڵەژانە دەروونییەکانی وەک خەمۆکی لەناو نەوەی نوێدا؛ چونکە تاک بەردەوام لە هەوڵێکی بێهوودەدایە بۆ ڕازیکردنی دوو جەمسەری دژبەیەک.

ئەنجام

لەم وتارە ئەکادیمییەدا تیشک خرایە سەر نامۆبوونی که‌لتووری و قەیرانی شوناس لە کۆمەڵگه‌کەماندا، وەک دەرەنجامێکی حەتمیی پێکدادانی نێوان که‌لتووری خۆجێیی  و جیهانگەرایی و مۆدێرنیتە. گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە بازدانی کتوپڕی کۆمەڵگەی کوردی لە بونیادێکی گوندی-خێڵەکییەوە بۆ ناو جیهانگیری و بازاڕی ئازاد بەبێ زەمینەسازیی هزری و که‌لتووری، جۆرێک لە “کۆمەڵگەی ڕیسک” و ناهاوسەنگیی بونیادی لەنێوان که‌لتووری ماددی و ناماددیدا بەرهەم هێناوە. لەژێر کاریگەریی ئەم بازدانە خێرایەدا، کایەی دیجیتاڵی لەبری ئەوەی ببێتە بزوێنەری پێشکەوتن، بووەتە فەزایەک بۆ بەکاڵابوونی شوناس؛ بە جۆرێک پێوەرەکانی دانپێدانانی کۆمەڵایەتی لە “بوون”ەوە وەرچەرخاون بۆ “دەرکەوتن و نمایشی وێنەیی” و، پێگەی مرۆیی تەنیا لە ڕێگەی توانای نیشاندانی هێزی کڕین و بەکاربردنەوە ڕەوایەتی بەدەست دەهێنێت.

ئەم ململانێیەی  نێوان توخمە که‌لتوورییەکان وای کردووە، مرۆڤی ئێمە لەنێوان چەکوشی “که‌لتووری نەریتی” و دەنووکی که‌لتووری باو و جەماوەریدا گیر ببێت، لە کاتێکدا کایەی که‌لتووری باڵا (مەعریفە و ئەدەبیاتی قووڵ) پەڕاوێز خراوە و ناتوانێت ڕۆڵی نێوەندگیرێکی عەقڵانی بگێڕێت. دەرەنجامی ئەم ڕەوشەیش، کۆمەڵگەی گەیاندووەتە دۆخێک لە بێپێوەریی کۆمەڵایەتی، کە تیایدا توخم و نۆرمە که‌لتوورییەکانی کۆمەڵگه‌ی خۆجێیی سست دەبن و کەلێن و درزێکی قووڵ لەنێوان نەوەکان  دروست دەبێت.

لەسەر ئاستی دەروونییش، بووەتە سەرچاوەی سەرەکی بۆ نامۆبوون لەناو نەوەی نوێدا؛ چونکە تاک بەردەوام لە هەوڵێکی بێهوودەدایە بۆ ڕازیکردنی دوو جەمسەری دژبەیەک کە هەم لەسەر شاشەکان ئازاد دیار بێت و هەم لە واقعدا لە ترسی سزای دەزگه نەریتییەکاندا بژیت.

 کەواتە  دەتوانین بڵێین: پرۆسەی گۆڕانی کۆمەڵایەتی لە کوردستاندا، پرۆسەیەکی شێواو و ناهاوسەنگە، چونکە تەنیا لایەنی ماددی و تەکنەلۆژیی وەرگرتووە؛ لە کاتێکدا مرۆڤ و هۆشیاریی کۆمەڵایەتی بەبێ مانیفستۆ و نەخشەسازییەکی پەروەردەیی، هزری و ڕەخنەیی لەناو گێژاوی نێوان نەریت و بازاڕدا بەجێ هێڵراون.

بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە، کۆمەڵگه‌کەمان پێویستی بە سەرلەنوێ کاراکردنەوەی کایەی “که‌لتووری باڵا” و بونیادنانی سیستەمێکی پەروەردەییی هاوچەرخ هەیە کە بتوانێت هاوسەنگی لەنێوان ڕەسه‌نایەتیی لۆکاڵی و مۆدێرنیتەدا دروست بکات، تا مرۆڤ لە خودێکی  بەکاربەرەوە، ببێتەوە بە خودێکی بەرهەمهێن و خاوەن شوناسی خۆی.

لیستی سەرچاوە:

یەکەم: سەرچاوە کوردییەکان

فان براونسن، مارتین (١٩٩٩)، ئاغا، شێخ و دەوڵەت، وەرگێڕانی کوردۆ.

میران، ڕەشاد (٢٠١٨)، پێشڤەچوون! کۆمەڵگه و نەتەوە و وڵات چۆن گەشە دەکەن، بە چی پێش دەکەون، ماڵپەڕی  گۆڤاری گوڵان.

دووەم: سەرچاوە بیانییەکان

Baudrillard, J. (1998). The Consumer Society: Myths and Structures. London: Sage Publications.

Beck, U. (1992). Risk Society: Towards a New Modernity. London: Sage Publications.

Gramsci, A. (1971). Selections from the Prison Notebooks. Formulations of the Relationship Between Material and Ideological Elements. New York: International Publishers.

Reckwitz, A. (2017). The Society of Singularities. Berlin: Suhrkamp Verlag.

Sociology Bulletin. (2024). The Multi-Dimensional Model of Cultural Forms and Identity Fragmentation in Developing Societies. Academic Press

Kagarlitsky, B. (2008). Empire of the Periphery: Russia and the World System. London: Pluto Press.

Sorokin, P. A. (1957). Social and Cultural Dynamics. Boston: Porter Sargent Publishers.

نووسینی: The National Context

بۆ عێراق، هورمز وەکوو بوومەڕەنگێکە (Boomerang)

بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق لە نزیکەی ٤.٣ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا پێش داخستنی هورمز (Hormuz) لە مانگی شوبات، بۆ نزیکەی ١.٣ بۆ ١.٤ ملیۆن بەرمیل دابەزی، کە نزیکەی بەتەواوی بۆ بەکاربردنی ناوخۆیییە و، هەناردەکردن لە ڕێگەی تێرمیناڵەکانی باشووری بەسرەوە (Basra) بۆ نزیکەی سفر کەم بووەتەوە. تەنیا لە پارێزگای بەسرە، کە نزیکەی تەواوی نەوتی خاوی عێراقی لێ بەرهەم دەهێنرێت، ئاستی بەرهەمهێنان لە کێڵگەی زوبێر (Zubair) لە نزیکەی ٤٠٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا بۆ نزیکەی ٢٥٠,٠٠٠ بەرمیل دابەزی. ڕێگه‌ی باکووری کەرکووک-جەیهان (Kirkuk-Ceyhan)، کە عێراق لە مانگی ئاداردا پەلەی بوو بیکاتەوە، ڕۆژانە نزیکەی ٢٢٠,٠٠٠ بەرمیل دەگوازێتەوە، لە بەرامبەر تێکڕای هەناردەی پێش قەیرانەکە، کە ٣.٤٥ ملیۆن بەرمیل بوو. ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق ئەم هەفتەیە پلانەکانی پەسەند کرد بۆ بەرزکردنەوەی ئەو ژمارەیە بۆ ٧٧٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا، کە ئامانجێکە پشت بەو ژێرخانە دەبەستێت کە هێشتا لە قۆناغی نۆژەنکردنەوەدایە؛ هەروەها پشت بە ڕێککەوتننامەیەکی بۆڕیی نەوت لەگەڵ تورکیا دەبەستێت کە لە ٢٧ی تەممووزدا کۆتایی دێت.

دەرەنجامە دارایییەکان ڕاستەوخۆن. نەوت پێکهێنەری نزیکەی ٩١ له‌سەدی داهاتی فیدراڵیی عێراقە؛ ژمارەیەک کە بە درێژاییی ساڵانێک لەو بەڵێنانەی بۆ چاکسازی دراون، بەدەگمەن گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە. وەزیری دەرەوەی عێراق، فوئاد حوسێن (Fuad Hussein)، لە کۆتایییەکانی مانگی ئایاردا هۆشداریی دا کە ڕەنگە حکوومەت نەتوانێت لە مانگی داهاتوودا مووچەی گشتی بدات. ئەو پشتڕاستی کردەوە کە حکوومەت پێشتر نزیکەی ٢٥ ترلیۆن دیناری چاپ کردووە بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانەکە؛ ئەمەیش قەبارەی دراوی لە بازاڕدا بۆ نزیکەی ١٢٥ ترلیۆن دینار بەرز کردووەتەوە. ئەرکەکانی سەرشانی دەوڵەت بۆ دابینکردنی مووچە، خانەنشینی و چاودێریی کۆمەڵایەتی لە هەر سێ مانگێکدا دەگاتە زیاتر لە ١٦ ملیار دۆلار. ئەو داهاتە نەوتییەی لەو مانگانەدا بەدەست هاتووە تەنیا بەشێکی زۆر بچووکی ئەو بڕە پاره‌یە بوو.

چوارچێوە: بڕیارەکەی ئێران بۆ داخستنی گەرووی هورمز، وەکوو ئامرازێکی گوشار دژی واشنتۆن و هاوبەشەکانی داڕێژرابوو، بەڵام تێچووی ئەو بڕیارە بەوردیییەکی پێکهاتەیییەوە کەوتە سەر شانی بەغدا. داخستنەکە باڵادەستی بە تاران دەبەخشێت بەسەر بازاڕەکانی نەوتی جیهاندا؛ هەروەها باڵادەستی بە تورکیا، سووریا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەبەخشێت بەسەر عێراقدا. ئەو پێچەوانەبوونەوەیە کرۆکی ستراتیژیی ئەو دۆخەیە کە ڕوو دەدات و، هەڕەشەی هەڵوەشاندنەوەی ئەو هەژموونە دەکات کە ئێران دوو دەیەیە خەریکی بونیادنانییەتی لەناو گرنگترین هاوپەیمانە عەرەبییەکەیدا.

ئامرازی دابەشکردنی مووچە، پەیماننامە کۆمەڵایەتییەکەیە. ئەمە ئەو میکانیزمەیە کە لە ڕێگەیەوە ڕێککەوتنی سیاسیی دوای ساڵی ٢٠٠٣ قازانجی ماددیی پێویست دابەش دەکات بۆ پێکەوەگرێدانی ئەو پێکهاتانەی کە پەیوەندییەکانی دیکەیان لەگەڵ بەغدا لاوازن. ناوچە سوننەنشینەکان دوای تێکشکاندنی دەوڵەتی ئیسلامی (Islamic State)، لەگەڵ حکوومەتی فیدراڵیی بە سەرۆکایەتیی شیعەکان ئاشت بوونەوە؛ بەشێکی گەورەی هۆکارەکەیشی ئەوە بوو کە گواستنەوەی پارەی مووچەکان بەردەوام بوو. تەنانەت پەیوەندیی هەرێمی کوردستان لەگەڵ بەغدا، کە بەردەوام لەسەر داهاتی نەوت، پشکی بوودجە و خاک گرژیی تێدایە، بە هەمان هۆکار پێکەوە ماوەتەوە و وەکوو پەیوەندییەکی فیدراڵیی کارا بەردەوام بووە. کاتێک وەزیری دەرەوە دەڵێت ڕەنگە مووچەکان نەدرێن، ئەو وەسفی هەڵوەشانەوەیەکی چاوەڕوانکراوی ئەو مەرجانە دەکات کە عێراقیان پێکەوە هێشتووەتەوە.

زیانپێگەیشتنە پێکهاتەیییەکە، قووڵترە لە تەنیا داخستنی هورمز. عێراق دەوڵەتێکی کرێخۆر (Rentier)ە کە هەرگیز سەرچاوەکانی داهاتی خۆی هەمەجۆر نەکردووە و هەرگیز سیستەمێکی باجی بونیاد نەناوە کە توانای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی هەبێت بەبێ پشتبەستن بە نەوت. ئەو سیستەمەی بە سەرۆکایەتیی شیعەکان کە دوای ساڵی ٢٠٠٣ سەری هەڵدا، تۆڕە بازرگانییەکانی گرێدراوی میلیشیاکان، زنجیرەکانی پاڵپشتیی سیاسی و، قۆرخکردنی دەوڵەتی خستە سەر ئەو بناغەیە. ئەم ڕێکخستنە کاتێک بەرگە دەگیرێت کە داهاتە نەوتییەکان زۆرن و کاتێکیش هەرەس دەهێنێت، بە شێوەیەکی توند مەترسیدار دەبێت، چونکە هەمان ئەو تۆڕانەی کە لە کاتە خۆشەکاندا داهاتیان لە دەوڵەت دەردەهێنا، لە کاتە سەختەکانیشدا بەردەوام دەبن لە دەرهێنانی داهات؛ لە کاتێکدا ئامرازە دارایییەکە چیتر هێندە گەورە نییە تاوەکوو بەرگەی ئەو تێچووە بگرێت.

شیکاری: داخستنی هورمز وەکوو بوومەرەنگێکە، چونکە لە یەک کاتدا چوار گوشاری پێکهاتەییی جیاوازی دژی عێراق چالاک کردووە، کە هەر یەکێکیان بەتەنیا مەترسیدارن و کاتێکیش یەک دەگرن قەیرانەکە قووڵتر دەکەنەوە.

یەکەمیان، مۆڵەتی کۆتاییی بۆڕیی نەوتە لەگەڵ تورکیا. ڕێککەوتننامەی ئێستای بۆڕیی نەوتی عێراق-تورکیا لە ٢٧ی تەممووزدا کۆتایی دێت. ئامانجی بەغدا لەم دانوستانانەدا لە ڕێگەی سەرکەوتنەکەی لە دادگه‌ی ناوبژیوانیی پاریس لە ساڵی ٢٠٢٣ داڕێژرابوو: داخستنی ئەو کەلێنانەی کە لە ڕێگەیانەوە حکوومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە ڕووی مێژوویییەوە مافی هەناردەکردنی سەربەخۆی خۆی دەسەلماند و، دڵنیابوون لەوەی هەر بەرمیلێک لە ڕێگەی سۆمۆ (SOMO)، ڕێکخراوی بەبازاڕکردنی فیدراڵییەوە دەگوازرێتەوە. داخستنی هورمز بەتەواوی ئەو هاوکێشەیەی دانوستانەکانی گۆڕی. ئێستا تورکیا کۆنترۆڵی تاقە ڕێڕەوی کارای هەناردەکردنی هەیە بە قەبارەیەکی مانادار. لە ئێستادا بەغدا ڕۆژانە نزیکەی ٢٢٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕێگەی جەیهانەوە دەگوازێتەوە لەبەرامبەر تێکڕای پێش قەیرانەکە کە ٣.٤٥ ملیۆن بوو؛ هەروەها ئامانجی بەرزکردنەوەی ئاستی هەناردەکردن بۆ ٧٧٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا پشت بەو ژێرخانە دەبەستێت کە نۆژەنکردنەوەکەی هێشتا تەواو نەبووە. تورکیا پێشتر ناڕەزایەتیی خۆی بەرامبەر بە مەرجەکانی ئێستا دەربڕیوە و ئاماژەی بە شکستهێنانی بەردەوامی عێراق کردووە لە دابینکردنی کەمترین قەبارەی پێویست کە ڕێککەوتننامەی ١٩٧٣ داوای دەکات. هەر ڕێککەوتنێک لەژێر ئەم گوشارەدا بکرێت، ڕەنگدانەوەی هەڵوێستی ئەنقەرە دەبێت. حکوومەتی هەرێمی کوردستان، کە لە کەنارەوە سەیری دۆخەکە دەکات، تێ دەگات کە ناوەندیبوونی نوێی تورکیا بە شێوەیەکی نیمچەیی، ئەو باڵادەستییە پێکهاتەیییە دەگێڕێتەوە کە هەولێر لە ساڵی ٢٠٢٣ لەدەستی دا.

دووەم گوشار، بە ئاراستەیەکی تەواو جیاوازدا دەڕوات. گواستنەوەی بەپەلەی نەوتی بەغدا لە ڕێگەی بارهەڵگرەکانەوە بەناو خاکی سووریا و ڕێڕەوەکەی بەرەو بانیاس  (Baniyas)، بڕێکی زۆر لە دراوی قورس و داهاتی تێپەڕبوون بۆ دیمەشق بەرهەم دەهێنن. بۆ حکوومەتەکەی ئەحمەد شەرع (Ahmad al-Sharaa)، کە لە یەک کاتدا هەوڵ دەدات دەسەڵات بەسەر وڵاتێکی پارچەپارچەبوودا بسەپێنێت، فەرمانە بنەڕەتییەکانی دەوڵەت بونیاد بنێتەوە و، متمانەی نێودەوڵەتی دروست بکات، ئەو داهاتانە سەنگێکی ڕاستەقینەیان هەیە. پارەی نەوتی عێراق کە بە سووریادا تێ دەپەڕێت، لە ڕووی ماددییەوە ئەو حکوومەتە بەهێز دەکات کە جێگەی سیستەمی سەردەمی ئەسەدی گرتووەتەوە کە کوتلە هاوپەیمانەکەی ئێران لە بەغدا پشتی پێ دەبەست بۆ قووڵاییی ناوچه‌ییی خۆی. لە واقعدا، سیاسەتی ئێران پاڵ بە بەغداوە دەنێت بۆ ئەوەی پاڵپشتیی ماددی پێشکەش بە حکوومەتێک بکات کە ئێران وەکوو دوژمنێکی خۆی سەیری دەکات.

سێیەم گوشار، باڵادەستیی ئەمریکایە و، لێرەدایە کە لۆژیکی بوومەرەنگەکە لە هەموو کاتێک ڕوونتر دەبێتەوە. داهاتە نەوتییەکانی عێراق بەناو ئەو هەژمارانەدا تێ دەپەڕن کە بە سیستەمی یەدەگی فیدراڵیی ئەمریکاوە گرێ دراون و، واشنتۆن پێشتر ئامادەییی خۆی نیشان داوە بۆ بەکارهێنانی ئەو کەناڵە وەکوو ئامرازێکی ناچارکردن: لە کاتی قەیرانی ئێستادا، گواستنەوەی نزیکەی ٥٠٠ ملیۆن دۆلاری نەختینەی بۆ بەغدا ڕاگرت و بەشێک لە هاریکارییە ئەمنییەکانی هەڵپەسارد بۆ ئەوەی گوشار بخاتە سەر عێراق لەسەر چالاکیی میلیشیاکان. لە دۆخێکی داراییی ئاساییدا، بەغدا دەیتوانی بەرگەی ئەو جۆرە گوشارە بگرێت، بە هەڵسەنگاندنی تێچووی سیاسیی گوێڕایەڵی لەبەرامبەر تێچووی ڕووبەڕووبوونەوە. داخستنی هورمز ئەو پەراوێزەی بەتەواوی نەهێشتووە. لەگەڵ داڕمانی داهاتە نەوتییەکان، کەوتنەژێر گوشاری دینار، بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا هاوردەکراوەکان و، مەترسیکەوتنە سەر مووچەکان، هەر بەرتەسککردنەوەیەکی زیاتری دەستگەیشتن بە دۆلار یان هەر ئاماژەیەک بۆ سزاکان، دەرەنجامگەلێک بەدوای خۆیدا دەهێنێت کە بەغدا ناتوانێت کۆنترۆڵیان بکات. هەڵمەتی ئیدارەی ترەمپ بۆ ناچارکردنی بەغدا بە مەبەستی هەڵوەشاندنەوەی تۆڕە ئۆپەراسیۆنی و بازرگانییەکانی هێزەکانی حەشدی شەعبی، پێش داخستنی هورمز دەستی پێ کردووە، بەڵام قەیرانە دارایییەکە باڵادەستییەکی ناچارکەری زۆر زیاتری بە واشنتۆن داوە بەراورد بەوەی کە پێش مانگی شوبات هەیبوو. تەنزە سەرەکییەکە تەواو ڕوونە: هورمز چەکی ئێران بوو دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام ئامرازێکی گوشاری زۆر بەهێزتری بەخشییە ئەمریکا بەسەر گرنگترین وڵاتی پاشکۆی ئێراندا بەراورد بەوەی کە واشنتۆن پێش دەستپێکردنی جەنگەکە هەیبوو.

چوارەمین گوشار، ناوخۆیییە و، ڕوونی دەکاتەوە کە بۆچی ناتوانرێت بەرگەی هەرسێ گوشارەکەی دیکە بگیرێت لە ڕێگەی سەودای نوخبەکانەوە، هەروەک چۆن لە قەیرانەکانی پێشووی عێراقدا دەکرا. حەشدی شەعبی کۆمەڵێک تۆڕی گۆڕاو و تێکئاڵاون کە بە دەسەڵاتی دەوڵەتەوە گرێ دراون لە بوارە ئەمنی، سیاسی و بازرگانییەکاندا، کە هەر یەکێکیان سەرکردایەتی، سەرچاوەکانی داهات و پاڵپشتیکاری سیاسیی تایبەت بە خۆیان هەیە. لە کاتە ئاسایییەکاندا، ئەم تۆڕانە وەکوو سەرمایە ستراتیژییەکانی ئێران لەناو دەوڵەتی عێراقدا کار دەکەن. قەیرانە دارایییەکە دەیانگۆڕێت بۆ بارگرانی: ئەو باڵانەی کە سەردەمانێک هەژموونی ئێرانیان فراوان دەکرد، ئێستا داهات لە هەمان ئەو ئامرازە دارایییە دەردەهێنن کە سیستەمەکەی خۆیان پشتی پێ دەبەستێت؛ ئەمەیش داڕمانەکە خێراتر دەکات. هەر باڵێک دەتوانێت هۆکاری قەیرانەکە بەتەواوی بخاتە ئەستۆی هێزە دەرەکییەکان: جەنگەکە، گوشاری ئەمریکا، هەلپەرستیی تورکیا، کۆسپدروستکردنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان. لەبەر ئەوەی بەرپرسیارێتی بەم شێوەیە بڵاو بووەتەوە، هیچ کارەکتەرێک بەتەنیا هەست بە قورساییی تەواوی ئەو کارە ناکات کە هەموویان بەکۆمەڵ دەیکەن. لۆژیکی حوکمڕانییەکە، حیساباتێکی عەقڵانییە لەژێر سایەی بێمتمانەییی هاوبەشدا: ئەگەر ئێستا من ئەم داهاتە نەبەم، ئەوا باڵێکی دیکە دەیبات و، ئەگەر سیستەمەکە زیاتر تێک بچێت، بە لایەنی کەمەوە من پشکی خۆم بردووە. هەر باڵێک دەتوانێت لە دۆخە لەناکاوەکە قازانج بکات، لە کاتێکدا هەموویان پێکەوە ئەو ئامرازە دارایییە وشک دەکەن کە مووچە، گرێبەست، پەردەپۆشیی یاسایی و، شەرعییەتی سیاسییان بۆ دابین دەکات.

وەرزی هاوین گۆڕاوێکی ئاڵۆزکەری دیکە زیاد دەکات. ژێرخانی کارەبای عێراق هەرگیز لە لووتکەی گەرمادا بە شێوەیەکی گونجاو کاری نەکردووە، بەتایبەتی کە پلەکانی گەرما لە باشووردا بەردەوام لە ٥٠ پلەی سەدی تێ دەپەڕن. ئێران هورمزی کردە چەکێک، بەڵام عێراق ئەو بارمتەیەیە کە نزیکترینە لە مەودای تەقینەوەکە و، ئەو دانیشتووانەی کە ڕووبەڕووی دواکەوتنی مووچە، بێبەهابوونی دینار، بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا هاوردەکراوەکان و، پچڕانی کارەبا لە گەرمای مانگی تەممووزدا دەبنەوە، لە واشنتۆن ناگەڕێن بۆ دۆزینەوەی کەسێک تاوەکوو تاوانباری بکەن. حکوومەتێک کە لە یەک کاتدا مامەڵە لەگەڵ دۆخێکی داراییی لەناکاو، بەرپەرچدانەوەی میلیشیاکان، ڕێککەوتننامەیەکی بۆڕیی نەوت کە وادەکەی کۆتایی دێت و، گوشاری بەردەوامی ئەمریکا بکات، لە پێگەیەکی زۆر لاوازدایە بۆ ئەوەی بەرگەی خۆپیشاندانەکانی وەرزی هاوین لەسەر شەقامەکان بگرێت. ڕاپەڕینی تشرینی ساڵی ٢٠١٩ بە هۆکارێکی بچووکتر لەمە دەستی پێ کرد.

داخستنی هورمز وەڵامی ئێران بوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازیی چارەنووسساز و، پێکهاتەی پاشکۆیەتیی عێراق ئەو بڕیارەی وەرگێڕایە سەر چوار گوشاری هاوکات دژی دەوڵەتێک کە هیچ توانایەکی بۆ بەرگەگرتنی هیچ یەکێکیان نەبوو. دەرەنجامە سیاسییەکە لە ناوخۆی عێراقدا پێشتر بینراوە لە ڕێگەی چۆنێتیی خوێندنەوەی قەیرانەکە لەسەر شەقامەکان: زۆرێک لە عێراقییەکان دەپرسن، بۆچی وڵاتێک کە باجی هاوپەیمانێتییە سیاسییەکەی لەگەڵ تاران داوە، ئێستا بەهۆی هەڵکشانەکەی خودی تارانەوە لە ڕووی ئابوورییەوە وێران دەکرێت. ئەو پرسیارە، کە لەناو دانیشتووانێکدا بڵاو دەبێتەوە کە ڕووبەڕووی دواکەوتنی مووچەکان، بەرزبوونەوەی نرخەکان و، هاوینێکی بێکارەبا دەبنەوە، وێرانکەرترین شتە کە داخستنی هورمز بۆ هەژموونی ئێرانی لە عێراقدا دروستی کردبێت و، زیانێکی تەواو بوو کە خۆی بە خۆی گەیاند.

ماڵپەڕ: ڕیەڵ کلیر دیفێنس (RealClearDefense)

نووسەرەکان: لیوا چارڵز کۆرکۆران ( Maj. Gen. Charles Corcoran) و  یۆنی تۆبین ( Yoni Tobin)

سەرەڕای ئەوەی جەنگی ئێران لە ئێستادا ڕاگیراوە، بەڵام پێشبڕکێی هەڵسەنگاندن و جێبەجێکردنی وانەکانی ئەو جەنگە تازە دەستی پێ کردووە. ئەگەر لە سێ خاڵی سەرەکیدا کورتی بکەینەوە، جەنگەکە ئەوەی سەلماند کە سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان؛ ا) ئێستا لە بەرگریی دژەدرۆندا لێهاتووە، هەرچەندە بێوێنە نییە؛ ب) توانای ئەنجامدانی هەڵمەتی ئاسمانیی درێژخایەن و زۆر کاریگەری لە ژینگە سەختەکاندا هەیە؛ ج) کاتێک بەتەواوی سوود لە هاوبەشەکانی وەردەگرێت، زۆر زیاتر توانای گونجاندنی هەیە و کوشندەترە.

وانەکانی تایبەت بە بەرگری

یەکەم، جەنگی ئێران وانە سەرەکییەکەی جەنگی ڕووسیا و ئۆکراینای دووپات کردەوە: پێویستە سوپا مۆدێرنەکان خۆیان لەگەڵ هەڕەشەی ناسراو بە ”مێشوولە”(mosquito)دا بگونجێنن کە بریتییە لە درۆنی هەرزان و زۆر. هەرچەندە سیستەمە بەرگرییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و هاوبەشەکانی، زیاتر لە ٦,٠٠٠ درۆنی ئێرانییان لە جەنگەکەدا تێک شکاند، بەڵام دەیان و بگرە سەدان درۆنیش ژێرخانی هەستیاری وڵاتانی عەرەبییان پێکا؛ هەندێکیان بەر پێگە سەربازییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان کەوتن و، بوونە هۆی گیانلەدەستدانی سەربازە ئەمریکییەکان.

ئامانجی جەنگی ناهاوتا (asymmetric warfare)ی ئێران دۆزینەوەی ڕێگەیەک بوو، هاوشێوەی یاریی جیوجیتسۆ (jiu-jitsu)، بۆ گۆڕینی خاڵی بەهێزی بەرامبەرەکەی بۆ خاڵی لاواز. سیستەمە بەرگرییە پێشەنگەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە مەبەستی ڕاگرتنی مووشەکی سەروودەنگی/ له‌ ده‌نگ خێراتر (supersonic) دروست کراون، بەڵام بۆ لەکارخستنی درۆنی خاو و نزمفڕ باش ئامادە نەکراون. ئەو ناهاوسەنگییە لە کاتی هێرشە بەردەوامەکانی حووسییەکان بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکانی دەریای سوور هێزەکانی ئەمریکای تووشی کێشە کرد؛ کاتێک هێزی دەریایی، بڕی ١.١ ملیار دۆلاری بۆ تەقەمەنیی دژی مووشەکە سادە و هەرزانەکانی حووسییەکان خەرج کرد. زیاتر لە ساڵێک دواتریش لە جەنگی ئێراندا، بەرپرسانی ئەمریکی بەنهێنی دانیان بەوەدا نا، کە بەرگریی دژەدرۆن وەک ئاڵنگارییەک ماوەتەوە.

خۆشبەختانە، لەگەڵ دەرکەوتنی ڕێکارە نوێیەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی درۆن، ڕەنگە ئەم دۆخە ناهاوسەنگە بەرەو کۆتایی بچێت. هەستەوەرە فرەشەپۆلە یەک لەدوای یەکەکان لە ئۆکراینا کاریگەریی خۆیان سەلماندووە- لەنێویاندا سیستەمە نوێیە بەربڵاوەکانی ئاشکراکردن لە ڕێگەی دەنگەوە. هەروەها هەستەوەرەکانی  (Electro-optical) لە تاقیکردنەوەکان و گۆڕەپانی جەنگیشدا ئاستێکی باشیان پێشکەش کردووە. تەکنەلۆژیاکانی لەرەلەری ڕادیۆیی (RF) کە بەهۆی ئامێرە ڕادیۆیییە دەستییەکانەوە کارا دەکرێن، دەتوانن شەپۆلە ڕادیۆیییەکانی درۆن ئاشکرا بکەن و لە ڕێگەی تێکدانی نیشانەکانی کۆنترۆڵکردنەوە لەکاریان بخەن؛ ئەمەیش یارمەتیدەرە بۆ پاراستنی سەربازەکان لە بەرەکانی جەنگدا. بۆ گەیشتن بە بەرزترین ئاستی کاریگەریی ئەم سیستەمە نوێیانەی ئاشکراکردن، پێویستە سوپا لەگەڵ سیستەمە کینێتیک (kinetic)یه‌ كه‌متێچووه‌كاندا تێکەڵیان بکات، وەک تۆپهاوێژە ئۆتۆماتیکییەکان و درۆنە تێکشکێنەرە هەرزانەکان.

هەروەها ساڵانێک لە وەبەرهێنانی ئەمریکی و ئیسرائیلی لە بەرگرییە لێزەرییەکاندا بەرهەمی خۆی دەدات. بەپێی ڕاپۆرتەکان، ئیسرائیل سیستەمی لێزەریی تیشکی ئاسنین (Iron Beam)ی بۆ پاراستنی خاکی ئیمارات لە جەنگەکەدا جێگیر کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکانیش کار لەسەر سیستەمی بەرگریی لێزەریی تایبەت بە خۆی دەکات؛ بە جۆرێک سیستەمی هیلیۆس (HELIOS)ی تایبەت بە هێزی دەریایی ئێستا لەسەر نۆ کەشتیی جەنگیی سەرئاو جێگیر کراوە و، سوپا و هێزی دەریاییش پێکەوە کار بۆ پەرەپێدانی سیستەمێکی دیکەی وزەی ئاراستەکراو دەکەن. سەرەڕای ئەوەیش، ویلایەتە یەکگرتووەکان خاوەنی سیستەمی بەرگریی لێزەریی گەڕۆکی زەمینی بە قەبارەیەکی فراوان نییە- کە ئەمەیش پێداویستییەکی زۆر هەستیارە.

دووەم، ئەوەی نایزانیت، دەتوانێت زیانت پێ بگەیەنێت. هەروەها جەنگی ئێران پێویستیی هۆشیاریی هاووڵاتیانی مەدەنیی سەبارەت بە هەڕەشە چاوەڕوانکراوەکان دەرخست، تەنانەت لە ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانیشدا. ئیسرائیل و ئۆکراینا ئەپڵیکەیشنی مۆبایلیان پەرە پێ داوە و خستووەتە کار بۆ پێدانی هۆشداریی ورد بە هاووڵاتیانی مەدەنی سەبارەت بە شوێن و جۆری هێرشەکانی دوژمن (درۆن، مووشەکی کرووز، مووشەکی بالیستی و هتد). ئەمریکا، سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی مەترسیداری درۆنیی کارەکتەرە دوژمنکارەکانی نزیکی، وەک ڕژێمی کوبا و ڕێکخراوە پێشکەوتووە سنووربەزێنەکانی مەکسیک، خاوەنی هیچ سیستەمێکی هاوشێوە نییە. پێویستە دەستبەجێ ئەمریکا چارەسەری ئەم کێشەیە بکات.

هەرچەندە هەوڵەکانی وەک پڕۆژەی قوبەی زێڕین (Golden Dome) بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی مووشەکە سەروودەنگ و بالیستییە کیشوەربڕەکان جێگەی بایەخن، بەڵام گرتنەبەری ڕێکارێکی گشتگیرتر بۆ ئاگاداریی ئاسمانی و کەمکردنەوەی سەرجەم ئاستەکانی هەڕەشە، بە درۆن و مووشەکی کرووزیشەوە، دەبێت ئەولەوییەتێکی بەپەلە بێت. ئەمە پێویستیی بە وەبەرهێنانی زیاتر هەیە لە هەستەوەرە فرەئاست و فرەشەپۆلەکاندا لە سەرتاسەری کیشوەری ئەمریکادا، بەتایبەتی لە پێگە هەستیارەکانی ژێرخان و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکادا و، پێویستە دەسەڵاتی فڕۆکەوانیی فیدراڵی، وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆ و پێنتاگۆن بەتەواوی هەماهەنگی بۆ ئەم هەوڵە بکەن.

سێیەم، قایمکردنی پێگەکان لە کاتی ئاشتیدا، زۆر ئاسانترە لە بەرپەرچدانەوە لە کاتی جەنگدا. پێویستە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەدوای ئامرازی زیاتردا بگەڕێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان لە ناوخۆدا، چونکە جەنگی ئێران ئەوەی دەرخست کە تەنانەت چەند هێرشێکی کەمی درۆن بۆ سەر پێگەکانی “وزە”یش، دەتوانێت باجی قورسی هەبێت. یەکێک لە بژاردەکان بریتییە لە بەهێزکردنی بۆرییە هەبووەکانی وزەی ئەمریکا لە ناوخۆدا و دروستکردنی بۆرییە نوێیەکان لە ژێرزەویدا؛ لەو شوێنانەی کە گونجاون. هەروەها زۆر گرنگە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەرگرییە پاسیڤەکانی زیاتر بەکار بهێنێت، وەک: قایمکردنی پێگە سەرەکییەکان، دانانی ئامانجی وەهمی بۆ تێکدانی سیستەمەکانی ئامانجپێکانی دوژمن و، بەکارهێنانی باشتری تەکنەلۆژیاکانی خۆشاردنەوە.

وانەکانی تایبەت بە هێرشبردن

یەکەم، هێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەتوانێت ئۆپەراسیۆنی خێرا لە ئاسمانی دوژمندا و لە دووریی کیشوەری ئەمریکاوە ئەنجام بدات و کاریگەریی وێرانکەری هەبێت، بەتایبەتی کاتێک لەگەڵ هاوبەشێکی ئاستبەرزدا یەک دەگرێت. هێزەکانی ئەمریکا، لە ڕێگەی ئەنجامدانی زیاتر لە ١٠,٢٠٠ فڕینی جەنگی و زیاتر لە ١٣,٥٠٠ هێرشەوە، سەدا ٨٢ی بەرگرییە ئاسمانییەکانی ئێران؛ سەدا ٨٥ی پێگە پیشەسازییە بەرگرییەکانی و؛ زۆربەی کەشتییە جەنگییەکانی ئێرانیان لەناو برد. هێزی ئاسمانیی ئیسرائیل زیاتر لە ٤,٠٠٠ ئامانجی ڕژێمی ئێرانی پێکا، بە تێکڕای ١٠٥ ئامانج لە ڕۆژێکدا. هەردوو هێزە ئاسمانییەکە بە ئارەزووی خۆیان لە ئاسمانی ئێراندا ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دەدا و بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، بێ زیان بوون. ئێران لە ماوەی ٣٨ ڕۆژدا دوو فڕۆکەی مرۆییی ئەمریکای خستە خوارەوە؛ لە بەرامبەردا، ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ماوەی ٤٣ ڕۆژی ئۆپەراسیۆنی گەردەلوولی بیابان (Operation Desert Storm)دا لە ساڵی ١٩٩١دا، ٤٢ فڕۆکەی لەدەست دا.

دووەم، ”چاوەکانی ناو ئاسمان” (eyes in the skies)ی ئەمریکا، کە پۆلی فڕۆکەکانی بەڕێوەبردنی شەڕی ئاسمانی (ABM)ی سوپان، هێشتا زۆر پێویستن و ناکرێت دەستبەرداریان ببن، وەک ئەوەی هەندێک کەس بیریان لێ دەکردەوە. پێویستە سیستەمێکی بەهێزی فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردنی ئاسمانیی گۆڕەپانی جەنگ پشتیوانیی پێشکەوتووترین درۆنەکان یان فڕۆکە جەنگییەکانیش بکات. فڕۆکەکانی ABMی سوپای ئەمریکا، وەک فڕۆکەی E-2 Hawkeye و E-3 Sentry، ئەم توانایە دابین دەکەن. هەر لەبەر ئەم هۆکارە بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکان چەند ڕۆژێک پێش دەستپێکردنی جه‌نگەکە، شەش فڕۆکەی جۆری E-3 Sentryی خۆی – لە کۆی تەنیا ١٦ فڕۆکەی ئەو جۆرە – ڕەوانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کرد. هێزی دەریاییش سەکۆی ABMی خۆی، کە فڕۆکەی هۆکئای (Hawkeye)ە، خستە ناوچەکەوە.

فڕۆکەکانی ABM ئەرکی زۆر هەستیاریان هەیە؛ وەک بنکەی فەرماندەییی فڕیو و ڕادار کار دەکەن. ئەوان وەک خاڵی پەیوەندی لەنێوان فڕۆکە جەنگییەکان، هێزە زەمینی، دەریایی، ئەلیکترۆنی و بۆشایییەکان و، ناوەندەکانی پێکەوەبەستنەوەی فەرماندەیی و کۆنترۆڵی C2ی ئۆپەراسیۆنەکاندا کار دەکەن. هەستەوەرە پێشکەوتووەکانیان و ئامێرەکانی پەیوەندیکردنیان توانای بێوێنەی چاودێریکردن و یەکخستنی داتاکان دابین دەکەن و، وەک هێزێکی دوو هێندە بۆ ئۆپەراسیۆنە هێرشبەری و بەرگرییەکان لە هەموو بوارەکاندا خزمەت دەکەن.

لەگەڵ ئەوەیشدا، ژمارەی ئەم سەکۆیانە کەمە و بەخێرایی کۆن دەبن، تەنانەت لە کاتێکدا کە زیاتر لە جاران پێویستییان پێیەتی. واشنتۆن لە ساڵانی ڕابردوودا دەستی کردبوو بە لەکارخستنی قۆناغ بە قۆناغی ABMەکان؛ لە ساڵی ٢٠٢٣وە بۆ ٢٠٢٤، پۆلی فڕۆکەکانی E-3 Sentry نزیکەی بۆ نیوە کەم بووەوە؛ واتە لە ٣١ فڕۆکەوە بۆ تەنیا ١٦ فڕۆکە. تەنانەت جێگرەوەی فڕۆکەی E-3ش، کە فڕۆکەی E-7 Wedgetailە، خەریک بوو هەڵبوەشێنرێتەوە. خۆشبەختانە، پێنتاگۆن لەم بڕیارە پاشگەز بووەوە؛ بە جۆرێک “پیت هێگسێت”، وەزیری بەرگری ڕای گەیاند کە جەنگی ئێران سوودی داهاتووی فڕۆکەی وێجتەیڵی دەرخست.

هەروەها ویلایەتە یەکگرتووەکان پێویستی بە ڕێکاری نوێ و داهێنەرانە بۆ توانای ABM هەیە. پێویستە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەدوای سەرجەم بژاردە بەردەستەکاندا بگەڕێت بۆ بەدەستهێنانی هەستەوەری گونجاو، جێگرەوە، فرەشەپۆل و بەردەوام، لەگەڵ تۆڕەکانی پەیوەندیی خۆڕاگری پەیوەست پێیانەوە. لە سادەترین ئاستدا، دەبێت سوپا توانای کۆکردنەوە، دابەشکردن و شیکردنەوەی داتاکانی بە خێرایی و قەبارەیەکی گەورە هەبێت. دواتر شارەزایانی ABM دەتوانن لەسەر بنەمای ئەو زانیارییانە کار بکەن بۆ پێشخستنی ئۆپەراسیۆنەکانی C2.

سێیەم، بنکەی پیشەسازی بۆ خۆی چەکێکە. جەنگی ئێران لایەنی ئەرێنیی گەورەی داهێنانەکانی ئەمریکا نیشان دەدات. براد کۆپەر، فەرماندەی فەرماندەییی ناوەندی (CENTCOM)، درۆنی جەنگیی سیستەمی هێرشبەری شەڕکەری بێفڕۆکەوانی كه‌متێچووی LUCAS، کە پێشتر هەرگیز بەکار نەهاتبوو، وەک ئامرازێکی ”تەواو پێویست” دژی ئێران وەسف کرد. سەرەڕای ئەوەیش، سوپا بۆ یەکەم جار لەم جەنگەدا مووشەکی لێدانی ورد (PrSM)ی بەکار هێنا؛ ئەمەیش جەخت لە توانا نوێ و پێشکەوتووەکانی لێدانی مەودادرێژی پێنتاگۆن دەکاتەوە.

بەڵام ئەم داهێنانانە تەنیا خاڵی دەستپێکن. ئاستی ئۆکراینا سوودەکانی پەیوەندیی ڕاستەوخۆتری نێوان کۆمپانیاکانی دروستکردنی چەک و شارەزایانی تەکنیکی و شەڕکەرانی هێڵی پێشەوەی گۆڕەپانی جەنگی دەرخستووە؛ کە ئەمەیش وانەیەکە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و، ژیرانە دەبێت لێکۆڵینەوەی لێ بکات و پەیڕەوی بکات. هەروەها ئەمریکا پێویستی بە مۆدێلێکی خێراتری بەرهەمهێنان هەیە بۆ بەرهەمهێنانی سەکۆکانی چەک بە قەبارەیەکی گەورە بۆ ململانێکانی داهاتوو. بنکەی پیشەسازیی بەرگریی ئەمریکا هەندێک نیشانەی خستووەتە ڕوو، کە دەتوانێت ئەم گۆڕانکارییە بکات؛ بە جۆرێک کۆمپانیا پێشەنگەکانی دروستکردنی چەک بەڵێنیان داوە بەرهەمهێنانی سیستەمە پێشکەوتووەکان چوار هێندە زیاد بکەن. سەرەڕای ئەوەیش، پێ دەچێت ئەمە هەوڵێکی درێژخایەنتر بێت.

وانەکانی تایبەت بە شەڕکردن شانبەشانی هاوبەش و هاوپەیمانان

یەکەم، ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنە دەرەکییە بەرفراوانەکان پێویستی بە مافی دەستڕاگەیشتنی هاوبەشەکان، دروستکردنی بنکە و فڕین بەسەر ئاسماندا هەیە. هاوبەشە متمانەپێکراو و لێهاتووەکان پێگەی بنکەکانی ئەمریکا و، بەوەیش ئۆپەراسیۆنەکان، زۆر بەهێزتر دەکەن. لەم جەنگەدا بۆ یەکەم جار فڕۆکە جەنگییەکان و فڕۆکەکانی پڕکردنەوەی سووتەمەنیی ئەمریکا لە بنکەکانی ئیسرائیلدا جێگیر کران، کە لە دەرەوەی مەودای زۆربەی مووشەکەکانی ئێراندا بوون. ئەو ڕێکخستنە نەرمەی بنکەکان وای کرد، ڕێژەی فڕینە جەنگییەکانی ئەمریکا بەرز بێت کە پێشتر کەم وێنەی هەبوو. فڕۆکەوانە ئەمریکییەکان لە ماوەی ٣٨ ڕۆژدا زیاتر لە ١٠,٠٠٠ فڕینی جەنگییان ئەنجام دا، کە نزیکەی هەمان ئەو ژمارەیە بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٢٠ ڕۆژی یەکەمی ئۆپەراسیۆنی ئازادیی بەردەوام (Operation Enduring Freedom)دا لە ساڵی ٢٠٠٢ ئەنجامی دا. پێویستە واشنتۆن له‌وه‌ بكۆڵێته‌وه‌ کە چۆن پێگەی هێزەکانی ئەمریکا و بنکە پێشکەوتووەکانی لە ئیسرائیل زیاتر فراوان بکات.

دووەم، کارکردنی هاوبەش لەگەڵ هاوبەشە شارەزاکان شایەنی ئەو وەبەرهێنانەیە کە تێیدا دەکرێت—بگرە زیاتریش. توانای پەیوەندییە بەرگرییەکانی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل بەڕوونی دەرکەوتووە. ئەم ململانێیە یەکەم ململانێ بوو لە دەرەوەی ئۆپەراسیۆنەکانی ناتۆ کە هێزەکانی ئەمریکا شانبەشانی هاوبەشەکانیان چوونە گۆڕەپانی جەنگەوە بە هەبوونی پلاتفۆرمی گونجاوی هاوبەش و پەیوەندیی مەشقی بەردەوام. ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەکانی نێوان ئیسرائیل و ئەمریکا کارێکی هەڕەمەکی و بێبەرنامە نەبوون.

ئەم داینامیکە کاریگەرییەکی هاوکارانە و هێزێکی دوو هێندە پێشکەش دەکات –ئاماژەیش بە وڵاتانی دیکە دەدات سەبارەت بەو توانایە گەورەیەی کە دەتوانرێت لە ڕێگەی کارکردن لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بەدەست بهێنرێت. هەروەها کاریگەری لەسەر حیساباتەکانی دوژمنانی ئەمریکاش دادەنێت. لەمەودوا، دەبێت ئەو دوژمنانە زۆر بەوریایییەوە هەڵسەنگاندن بۆ مەترسییەکانی هێرشکردنە سەر ویلایەتە یەکگرتووەکان و هاوبەشەکانی بکەن.

ڕوانین لە دەرەوەی پرسی ئێران

فێربوونی خێرا بۆ تاکەکان سوودبەخشە، بەڵام بۆ سوپا مۆدێرنەکان بابەتی مان و نەمانە. جەنگی ئێران تیشکی خستە سەر هێزی ئاسمانیی ئەمریکا، سوودەکانی بوونی هاوبەش و هاوپەیمانیی بەهێز و، خاڵە بەهێزەکانی بەرگرییە ئاسمانی و مووشەکییەکانی ئەمریکا. لەگەڵ ئەوەیشدا، جەخت لەسەر سروشتی نەگۆڕی پێنج ئەرکە سەرەکییەکەی هێزی ئاسمانی دەکاتەوە: باڵادەستیی ئاسمانی، هێرشبردن، جووڵەپێکردن، هەواڵگری، چاودێری و ڕووپێوی (ISR) و، هەروەها C2. ئامرازەکان لەگەڵ تەکنەلۆژیادا پێش دەکەون، بەڵام نابێت سوپای ئەمریکا لەم بنەمایانە بێئاگا بێت. سەرەڕای ئەوەیش، پێویستە ویلایەتە یەکگرتووەکان مامەڵەیەکی جددی لەگەڵ هەڕەشە فرەئاستەکان بۆ سەر ناوخۆی وڵات و هێزە دەرەکییەکانی بکات و هەوڵی زیاتر بۆ پاراستنی هەردووکیان بدات.

دواجار، وەبەرهێنانی بەهێز لە بنکەی پیشەسازیی بەرگریی ئەمریکا و ژینگەیەکی داهێنەرانەدا زۆر پێویستە. گۆڕینی ئەم وانانە بۆ کردار، کارێکی هەستیارە بۆ ناردنی پەیامی ڕوونی بەرپەرچدانەوە بۆ دوژمنە چاوەڕوانکراوەکان، دڵنیاییدان بە هاوپەیمانانی ئەمریکا و، لە کاتی پێویستیشدا، بردنەوەی جەنگەکانی داهاتوو.

دەربارەی نووسەرەکان:

١- لیوا چارڵز کۆرکۆران (لە هێزی ئاسمانیی ئەمریکا، خانەنشین)، یاریدەدەری پێشووی جێگری سەرۆکی ئەرکانە بۆ ئۆپەراسیۆنەکان لە هێزی ئاسمانیی ئەمریکا و، بەشداربوویه‌کە لە بەرنامەی جەنەراڵ و ئەدمیراڵەکانی سەر بە پەیمانگه‌ی جوو بۆ ئاسایشی نەتەوەییی ئەمریکا (JINSA).

٢- یۆنی تۆبین، شرۆڤەکاری باڵای سیاسەتە لە پەیمانگه‌ی جوو بۆ ئاسایشی نەتەوەییی ئەمریکا (JINSA).

وەزارەتی بەرگری (Defense Department)ی ئەمریکا، هەڵسەنگاندنی هەڕەشەی دژەهەواڵگریی بۆ بەرزترین ئاست بەرز کردووەتەوە و، باوەڕ وایە ئیسرائیل گوێی لە دانوستانەکانی ئەمریکا لەگەڵ ئێران گرتووە.

نیویۆرک تایمز  (The New York Times)

نووسەرەکان: جولیان ئی. بارنز (Julian E. Barnes)  و ئێریک شمیت  (Eric Schmitt)

ڕاپۆرتە هەواڵگرییەکانی ئەم دوایییەی ئەمریکا، نیگەرانییان لەسەر گوێگرتنی دەزگه‌ سیخوڕییەکانی ئیسرائیل لە دانوستانکارانی ئەمریکی ورووژاندووە کە کار لەسەر ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ ئێران دەکەن؛ ئەمەیش لە ناوەڕاستی هەڵکشانی نیگەرانییەکان لەبارەی هەڕەشەیەکی گشتیتری دژەهەواڵگری (Counterintelligence) لەلایەن ئیسرائیلەوە.

ئیسرائیل و ئەمریکا لەمێژە دەزانن و قبووڵیان کردووە کە هەر یەکەیان سیخوڕی بەسەر ئەوی تریانەوە دەکات. بەڵام بەپێی گوتەی هەندێک بەرپرسی ئەمریکی، هەوڵە چڕەکانی ئیسرائیل بۆ زانینی هەڵوێستەکانی ئەمریکا لە گفتوگۆکانی لەگەڵ ئێراندا سنووری بەزاندووە.

ڕاپۆرتەکان ئەو نیگەرانییانە لەخۆ دەگرن کە ئیسرائیل هەوڵەکانی بۆ گوێگرتن لە بەرپرسە باڵاکانی ئەمریکا چڕ کردووەتەوە، لەوانە ستیڤ ویتکۆف (Steve Witkoff)، گەورە دانوستانکاری سەرۆک ترەمپ و، ئێلبردج ئەی. کۆڵبی (Elbridge A. Colby)، گەورە بەرپرسی سیاسەتی پێنتاگۆن و، یەکێک لە جێگرە سەرەکییەکانی، مایکڵ پی. دیمینۆ (Michael P. DiMino IV).

ڕاپۆرتێکی تر، کە ئاژانسی هەواڵگریی بەرگری (Defense Intelligence Agency – DIA) و فەرمانگە هەواڵگرییە سەربازییەکانی تر نووسیویانە و تیشک دەخاتە سەر ڕووداوەکانی چەند ساڵێک پێش ئێستا، ئاماژە بەوە دەکات کە ئاستی هەڕەشەی دژەهەواڵگریی ئیسرائیل لەم هەفتانەی دواییدا بۆ بەرزترین ئاست بەرز بووەتەوە؛ واتە لە بەرزەوە بۆ هەستیار. ڕاپۆرتەکە، کە ئاژانسی دژەهەواڵگری و ئاسایشی بەرگری (Defense Counterintelligence and Security Agency)  بەشدارییان تێدا کردووە، باس لە هەوڵە جۆراوجۆرەکانی ئیسرائیل بۆ سیخوڕیکردن بەسەر کارمەندانی سەربازی و بەرپرسانی حکوومیی ئەمریکاوە دەکات.

ڕاپۆرتەکان و نیگەرانییە چڕەکان سەبارەت بە سیخوڕیی ئیسرائیل، لە کاتێکی زۆر هەستیاردا دێن. ئیسرائیل و ئەمریکا پێکەوە له‌ دژی ئێران ده‌جه‌نگن و، هەرگیز وەک ئێستا هەماهەنگیی سەربازیی نزیکیان نەبووە؛ بە جۆرێک ئەفسەرە سەربازییەکانی ئیسرائیل شانبەشانی هاوتا ئەمریکییەکانیان لە فەرماندەییی ناوەندییی ئەمریکا (U.S. Central Command)  کار دەکەن.

سوپای ئەمریکا زۆرێك لە زانیاریی تاکتیکی و ئۆپەراسیۆنی لەگەڵ هاوتا ئیسرائیلییەکانیدا هاوبەش دەکات. بەڵام بەرپرسە باڵاکانی ئەمریکا ڕایان گەیاند کە ئیسرائیل بەدوای تێگەیشتن لە ستراتیژیی دۆناڵد ترەمپ و گۆڕانی هەڵوێستەکانیدا لەسەر گفتوگۆکانی ئاشتیدا دەگەڕێت.

پێ دەچێت هۆشدارییە نوێیەکە هەوڵەکانی یەکخستنی زیاتری پلاندانانی سەربازیی جەنگ لەنێوان فەرماندەییی ناوەندییی ئەمریکا و ئیسرائیلدا ئاڵۆز بکات، بەتایبەتی ئەگەر پێنتاگۆن بڕیار بدات کۆتوبەندی نوێ بخاتە سەر ئەو زانیارییانەی لەگەڵ ئەفسەرانی ئیسرائیلدا هاوبەش دەکرێن.

پێشتر گرژی لەنێوان هەردوو وڵاتدا هەبووە. لە کاتێکدا ترەمپ بەدوای ڕێککەوتنێکی ئاشتیدا دەگەڕێت، كه‌چی بنیامین نەتانیاهۆی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل هەوڵ دەدات تواناکانی ئێران زیاتر دابەزێنێت، حکوومەتە تیۆکراتییەکەی (Theocratic) لاواز بکات یان بیڕووخێنێت و، هێرش بکاتە سەر بریکارەکەی تاران لە لوبنان، واتە حزبوڵڵا.

ئامادەکردنی ڕاپۆرتەکەی (DIA) دوای چەند ڕووداوێک دێت کە تێیاندا کارمەندانی بەرگریی ئەمریکا لە ئیسرائیل بۆیان دەرکەوت کە سۆفتوێر (Software)ی گوێگرتن لە پەیوەندییەکانیان بەنهێنی لەسەر مۆبایلەکانیان جێگیر کراوە. پێشتر ئێن بی سی نیوز (NBC News) بوونی ڕاپۆرتەکەی ئاژانسی هەواڵگریی بەرگری و بەرزبوونەوەی ئاستی هەڕەشەکەی بڵاو کردەوە. بەڵام وەزارەتی بەرگری ئامادە نەبوو لێدوان بدات. بەرپرسێکی کۆشکی سپی (White House)، کە مەرجی ئەوەی دانا ناوی ئاشکرا نەکرێت، گوتی کە چیرۆکەکە درۆیە.

گوتەبێژی باڵیۆزخانەی ئیسرائیل لە واشنتۆن (Washington) قسەی ئەو کەسانەی ڕەت کردەوە کە دەڵێن ئیسرائیل هەڕەشەی دژەهەواڵگری دروست دەکات و، گوتی کە ئیسرائیل سیخوڕی بەسەر بەرپرسان یان دامەزراوەکانی ئەمریکاوە ناکات.

چەند بەرپرسێکی ئێستا و پێشووی ئەمریکا، بە مەرجی مانەوەیان بەنەناسراوی بۆ گفتوگۆکردن لەسەر بابەتە هەستیارە هەواڵگرییەکان، پێشهاتەکانیان خستە ڕوو. ئەوان گوتیان لە هەندێک ڕووەوە هۆشدارییە دژەهەواڵگرییەکە جێی سەرسوڕمان نییە. ئیسرائیل لەمێژە بەشداریی لە ئۆپەراسیۆنە توندەکانی کۆکردنەوەی زانیاریی هەواڵگریدا کردووە لە دژی دوژمنان و هاوپەیمانەکانی؛ وەک چۆن ئەمریکاش هەمان کار دەکات.

لەگەڵ ئەوەیشدا، ئاستی هەڕەشەی دژەهەواڵگریی ئیسرائیل ئێستا لە هەموو هاوپەیمانێکی تر بەرزترە و لە هەندێک وڵاتی نەیاریش بەرزترە. بەرپرسەکان گوتیان، لە ناو هاوپەیمانەکانی ئەمریکادا، تەنها کۆریای باشوور (South Korea)، کە لە هەندێک دۆخدا لە ئاستێکی بەرزدا پۆلێن دەکرێت، نزیک دەبێتەوە لەو نیگەرانییەی لەبارەی هەوڵە سیخوڕییەکانی ئیسرائیلەوە هەیە.

بەرپرسێکی باڵا ڕای گەیاند، کۆکردنەوەی زانیاریی هەواڵگریی ئیسرائیل لەسەر بەرپرسە باڵاکانی ئەمریکا لە ماوەی ئیداره‌ی دووەمی ترەمپدا لە ئاستێکی ”بێسنوور” و تونددا بووە. بەرپرسەکان، کە بە مەرجی نەناسراوی بۆ گفتوگۆکردن لەسەر هەڵسەنگاندنە ناوخۆیییەکان قسەیان کرد، گوتیان کارمەندانی ئەمریکی کۆمەڵێک ڕێکار و پرۆتۆکۆڵ (Protocols)ی ئەمنی بەکار دەهێنن بۆ یارمەتیدان لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکە و پاراستنی مۆبایل و ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانی تریان، بەتایبەتی لە کاتی گەشتکردندا لەناو ئیسرائیل، بەڵام بە هۆکاری ئەمنی ئامادە نەبوون ڕێکارەکان بەوردی باس بکەن.

هاوکاریی نێوان هەردوو سوپاکە زۆر نزیکە، بەڵام پێویستە هەر یەکەیان نهێنیی زانیارییە هەرە هەستیارەکانی خۆی بپارێزێت. بۆ نموونە، لە ناوەندی هەماهەنگیی مەدەنی-سەربازی (Civil-Military Coordination Center)  بە سەرۆکایەتیی ئەمریکا لە شاری کیریات گات (Kiryat Gat) لە ئیسرائیل، کارمەندانی سەربازی و دیپلۆماسیی ئەمریکا و ئیسرائیل، شانبەشانی یەکتر کار دەکەن بۆ جێبەجێکردنی ئاگربەستی غەززە و ئاسانکاری بۆ هەوڵە مرۆیییەکان. بەڵام بیناکە نهۆمێکی تایبەت بە ئەمریکا و نهۆمێکی تایبەت بە ئیسرائیلی هەیە کە کارمەندانی هەر وڵاتێک دەتوانن تیایاندا گفتوگۆ لەسەر هەستیارترین بابەتەکان بکەن.

ڕاپۆرتەکە دەڵێت، ڕووداوەکانی دژەهەواڵگری لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٤دا دەستیان بە زیادبوون کرد؛ کاتێک ئیداره‌ی بایدن (Biden) گوشاری خستە سەر ئیسرائیل بۆ کەمکردنەوەی هێرشەکانی سەر غەززە و، تا ساڵی ٢٠٢٥ بەردەوام بوو، کاتێک ئیداره‌ی ترەمپ تاوتوێی بژاردەکانی دەکرد بۆ هێرشکردنە سەر ئێران.

ڕاپۆرتەکە، کە بەشداریی ژمارەیەک دەزگه‌ی هەواڵگریی سەربازیی لەخۆ گرتبوو، وردەکاریی چەندان ڕووداوی ساڵانی ڕابردوو دەخاتە ڕوو. لە ساڵی ٢٠٢١دا، ئەفسەرانی هەواڵگریی سەربازیی ئیسرائیل لە کاتی دانانی ئامێری گوێگرتن لە بارەگای DIA دەستگیر کران. ساڵی ڕابردووش ئاشکرا بوو کە ئەفسەرانی شین بێت (Shin Bet)، دەزگه‌ی هەواڵگریی ناوخۆی ئیسرائیل، هەوڵیان داوە ئامێرێکی گوێگرتن لە ئۆتۆمبێلێکی دەزگه‌ی نهێنی (Secret Service)  دابنێن.

هەرچەندە بەڵگەنامەکەی DIA بەئاشکرا باس لە دانوستانەکانی ئاشتی ناکات، بەڵام ڕاپۆرتە هەواڵگرییە نوێیەکانی تر نیگەرانییان سەبارەت بە گوێگرتنی ئیسرائیلییەکان لە بەڕێز ویتکۆف و گەورە دانوستانکارانی تر ورووژاندووە، لە کاتێکدا هەوڵی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی درێژخایەن دەدەن بۆ پرۆسەی ئاشتیی نێوان ئەمریکا و ئێران.

بەرپرسێکی باڵای پێشووی ئەمریکا کە مامەڵەی زۆری لەگەڵ ئیسرائیلدا کردووە، ڕای گەیاند، مەیلی هەندێک لە بەرپرسە باڵاکانی ئیداره‌ی ترەمپ بۆ گەشتکردن بە فڕۆکەی تایبەت، بەڕێوەبردنی کارەکانی ئاسایشی نەتەوەیی بە مۆبایلە کەسییەکانیان و ڕەتکردنەوەی ستافی باڵیۆزخانەکانی ئەمریکا لە دەرەوە، وای کردووە ببنە ئامانجێکی زۆر ئاسان بۆ دەزگه سیخوڕییەکانی هاوپەیمانان و نەیاران بەیەکسانی. بەرپرسانی تری ئێستایش دانیان بەوەدا نا کە بەکارهێنانی مۆبایلی کەسی لەلایەن بەرپرسە باڵاکانی ئەمریکاوە وای کردووە ببنە ئامانجێکی ئاسان بۆ گوێلێگرتن.

ئەمریکا و ئیسرائیل لە سەرەتای جەنگی ئێراندا تا ڕاددەیەکی زۆر هاوهەڵوێست بوون؛ کاتێک ترەمپ پشتگیریی لە ئامانجە لەمێژینەکەی بەڕێز نەتانیاهۆ کرد بۆ دوورخستنەوەی حکوومەتە تیۆکراتییەکە لە دەسەڵات. بەڵام ئامانجەکانی جەنگ خێرا جیاوازییان تێ کەوت، چونکە ئەمریکا زیاتر سەرنجی خستە سەر هەوڵدان بۆ لەناوبردنی تواناکانی سەربازیی ئێران بە مەبەستی سەپاندنی سازشکردن لەسەر مێزی دانوستان، لە کاتێکدا ئیسرائیل هیوای دەخواست حکوومەتە توندڕەوەکەی ئێران دەسەڵات لەدەست بدات.

بەتەواوی ڕوون نییە بۆچی کۆڵبی، کە بەرپرسی سیاسەتی پێنتاگۆنە، دەبێتە ئامانجێک. بەڵام ئەو یەکێکە لە دیارترین لایەنگرانی سیاسەتێکی دەرەوەی کۆتوبەندکراو لەناو حکوومەتی ئەمریکادا. دیمینۆ بەرپرسی سیاسەتی پێنتاگۆنە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ ئەمەیش وای کردووە بە شێوەیەکی سروشتی ببێتە جێگەی سەرنجی ئیسرائیل.

دەربارەی نووسەران:

جولیان ئی. بارنز (Julian E. Barnes) ڕووماڵی ئاژانسە هەواڵگرییەکانی ئەمریکا و پرسەکانی ئاسایشی نێودەوڵەتی بۆ تایمز (The Times) دەکات. زیاتر لە دوو دەیەیە سەبارەت بە پرسە ئەمنییەکان دەنووسێت.

ئێریک شمیت (Eric Schmitt) پەیامنێری ئاسایشی نەتەوەیییە لە تایمز. زیاتر لە سێ دەیەیە ڕاپۆرت لەسەر کاروباری سەربازیی ئەمریکا و دژەتیرۆر ئامادە دەکات.

نووسینی: Analysis Center

کۆتاییهاتنی ماوەی ئەرکی باڵیۆزی ئەمریکا لە ئەنقەرە، تۆم باراک، وەک نوێنەری تایبەت بۆ سووریا، لە سەرەتادا وەک پاشەکشەیه‌كی واشنتۆن لە پرسی سووریا لێک درایەوە. بەڵام لێدوانەکانی ئیدارەی ئەمریکا و هەڵسەنگاندنەکانی ڕۆژنامەگەریی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم پێشهاتە گوزارشت لە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی دەسەڵاتەکان دەکات نەک لەدەستدانی پێگەیەک.

بەگوێرەی گوتەی مارکۆ ڕۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، ئەگەرچی ڕۆڵی باراک وەک نوێنەری تایبەت بۆ سووریا کۆتایی هاتووە، بەڵام ئەو بەردەوام دەبێت لە گێڕانی ڕۆڵێکی چالاک لە پرسە هەرێمییەکاندا، بەتایبەتی لە سووریا و عێراق. ئەمەیش بەو شێوەیە لێک دەدرێتەوە کە واشنتۆن، تۆم باراک بۆ ڕۆڵێکی فراوانتری هەماهەنگیی دیپلۆماتی جێگیر دەکات نەک دوورخستنەوەی.

ئەرکە کاتییەکە کۆتایی هات!

بەپێی کۆدەنگیی نێوان سەرچاوە دەرەکییەکان، ئەرکی نێردەی تایبەت بۆ سووریا لە سەرەتاوە وەک ئەرکێکی کاتی داڕێژابوو. ئامانجی سەرەکی لەپشت دەستنیشانکردنی باراک، بریتی بوو لە خۆگونجاندن لەگەڵ دیمەنی سیاسیی نوێ لە سووریا، بەڕێوه‌بردنی پەیوەندییە دیپلۆماتییەکان لەگەڵ حکوومەتی دیمەشق و، بەهێزکردنی هەماهەنگی لەگەڵ ئەکتەرە هەرێمییەکاندا.

لەم دوایییانەدا، سووکبوونی قۆناغ بە قۆناغی سزاکانی ئەمریکا لەسەر سووریا، دەستپێکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماتییەکان لەگەڵ دیمەشق و، سەرلەنوێ داڕشتنەوەی سیاسەتی وڵاتانی ناوچەکە بەرامبەر بە سووریا، لەنێوان لایەنە سەرەکییەکانی ئەم قۆناغی گواستنەوەیەدا بوون.

ڕوانگە و سیاسەتی ئێستای واشنتۆن ئاماژە بەوە دەکات کە پرسی سووریا گەیشتووەتە قۆناغێک کە چیتر ناتوانرێت لە ڕێگەی میکانیزمی نوێنەری تایبەتەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت، بەڵکوو دەبێت ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی وەزارەتی دەرەوە و تۆڕە دیپلۆماتییەکانی ناوچەکەوە بەڕێوە ببردرێت.

نەک ئەرکێکی نوێ، بەڵکوو ڕۆڵێکی فراوانتر

ئەوەی لە ڕۆژنامەگەریی نێودەوڵەتیدا سەرنجی ڕاکێشاوە، ئەوەیە کە ناونیشانێکی فەرمیی نوێ بە باراک نەدراوە؛ بەڵام  ئاماژە و هەڵسەنگاندنی بەهێز هەن کە نیشانی دەدەن کە ئەرکی تۆم باراک بە شێوەیەکی کرداری لە ناوچەکەدا فراوانتر بووە.

بەگوێرەی شرۆڤە دیارەکان و بڵاوکراوە باوەڕپێکراوەکان کە لەنزیکەوە بەدواداچوون بۆ ناوچەکە دەکەن، باراک چیتر تەنیا نوێنەرێک نییە کە مامەڵە لەگەڵ سووریادا بکات، بەڵکوو دەبێتە یەکێک لە گرنگترین ئەو کەسایەتییانەی کە هەماهەنگیی پەیوەندییەکانی واشنتۆن لەگەڵ تورکیا، سووریا و عێراق دەکات.

بۆیە، ئەم پێشهاتە وەک کۆتاییهاتنی ئەرکێک سەیر ناکرێت، بەڵکوو زیاتر وەک یەکخستنی بەرپرسیارێتییە هەرێمییەکان لە یەک ناوەندا دەبینرێت.

هاوکێشەیەکی نوێ بە چەقایەتیی تورکیا

ئەو ڕاستییەی کە باراک هاوکات باڵیۆزە لە ئەنقەرە، وەک یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین لایەنەکانی ئەم گۆڕانکارییە دەردەکەوێت.

لە کاتێکدا واشنتۆن بۆ چەندان ساڵ سیاسەتەکانی خۆی لە سووریا و عێراق لە ڕێگەی کەناڵە دیپلۆماتییە جۆراوجۆرەکانەوە بەڕێوە بردووە، زیادبوونی نفووز یاخود ده‌ستڕۆیشتووییی تورکیا لەم دوایییانەدا لە هەردوو پرسەکەدا نیشانی دەدات کە ڕوانگەی ئەمریکای لە زۆر پرسدا گۆڕیوە.

ڕۆڵی تورکیا لە سووریا سەبارەت بە ئاسایش، وزە، کۆچبەران و ئاوەدانکردنەوە، هەروەها پەیوەندییە ئەمنی و ئابوورییەکانی لە عێراق، بەتایبەتی لە ناوچەکانی باکوور، ئەنقەرە دەخاتە چەقی هاوکێشە هەرێمییەکەوە.

فراوانبوونی کرداریی دەسەڵاتەکانی تۆم باراک، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەمریکا تەنیا وەک هاوبەشێکی سەرەکی لە پەیوەندییە دووقۆڵییەکاندا سەیری ئەنقەرە ناکات، بەڵکوو لە ڕوانگەی دامەزراندنی نەزمێکی هەرێمییشدا تەمەشای دەکات.

بۆچی دۆسیەی عێراق گرنگیی دەبێت؟

توخمێکی دیکە کە لە سەرچاوە دەرەکییەکاندا بەرچاو دەکەوێت دۆسیەی عێراقە. لە کاتێکدا سیاسەتی ئەمریکا بەرامبەر بە عێراق لە مانگەکانی ڕابردوودا ڕووبەڕووی گۆڕانکاریی جۆراوجۆر بووەتەوە، پێشبینی دەکرێت واشنتۆن خۆی بۆ پێکهاتەیەکی نوێ لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکوومەتی بەغدادا ئامادە بکات. نفووزی ئێران بەسەر عێراقدا، داهاتووی هێزەکانی ئەمریکا، ئاسایشی وزە و، پەیوەندییەکان لەگەڵ حکوومەتی هەرێمی کوردستانی عێراقدا پرسە سەرەکییەکانی ئەم پرۆسەیەن. بۆیە، ئەوە ڕێکەوت نییە کە باراک نەک تەنیا لەسەر سووریا بەڵکوو لەسەر عێراقیش زیاتر ڕۆڵی دەرکەوتووە.

ئەم تێڕوانینە کە واشنتۆن دەستی کردووە بە تاوتوێكردنی پەیوەندییەکانی نێوان ئەنقەرە، بەغدا و دیمەشق نەک وەک پرسی جیاواز، بەڵکوو لە چوارچێوەیەکی یەکگرتووی ئاسایش و سەقامگیریی هەرێمیدا، جێگەی خۆی دەگرێت.

پرۆسەی ئاساییکردنەوە لەگەڵ دیمەشق بەردەوامە

یەکێک لە کۆمێنتە دیارەکان سەبارەت بە کۆتاییهاتنی ئەرکەکە، پەیوەندیی بەو بەرکەوتنانەوە هەیە کە ئەمریکا لەگەڵ ڕژێمی دیمەشقدا ئەنجامی داون.

زۆربەی شیکارییەکان لە ڕۆژنامەگەریی دەرەکیدا، هاوڕان لەسەر ئەوەی ئەم بڕیارە بە واتای ئەوە نییە ئەمریکا پەیوەندییە دیپلۆماتییەکانی خۆی لەگەڵ سووریا کەم دەکاتەوە. بەپێچەوانەوە، وەک هەوڵێکی واشنتۆن دەبینرێت بۆ گواستنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دیمەشق لە دەستپێشخەرییە دیپلۆماتییە کاتییەکانەوە بۆ بنەمایەکی دامەزراوەییتر. لەم پرۆسەیەدا، چاوەڕوان دەکرێت پرسەکانی وەک داهاتووی سزاکان، پڕۆژەکانی ئاوەدانکردنەوە، گەڕانەوەی پەنابەران و، تێکەڵبوونەوەی سووریا لە سیسته‌می هەرێمیدا بێنە پێشەوە.

هەسەدە و هاوسەنگیی ئاسایش

لێدوانەکانی باراک لە ماوەی ئەرکەکەیدا لەنزیکەوە بەدواداچوونی بۆ دەکرا، بەتایبەتی لەلایەن هەسەدە (SDF) و ناوەندە سیاسییە کوردییەکانەوە. جەختکردنەوەی ئەو لەسەر یەکپارچەییی خاکی سووریا و پەیامەکانی سەبارەت بە پاراستنی پێکهاتەی دەوڵەتی ناوەندی، وەک ئاماژەی گرنگ سەبارەت بە نزیکبوونەوەی داهاتووی واشنتۆن دەبینران.

کۆتاییهاتنی ئەرکەکە بە واتای گۆڕانکارییەکی لەناکاوی سیاسەت لەم بوارەدا نییە؛ بەڵام پێ دەچێت لە قۆناغی داهاتوودا ئەمریکا هەوڵ بدات هاوسەنگییەکی نوێ لەنێوان پەیوەندییەکانی لەگەڵ هەسەدە، گفتوگۆ بەردەوامەکان لەگەڵ دیمەشق و، نیگەرانییە ئەمنییەکانی تورکیادا دروست بکات.

ئەمریکا ئامانجی چییە؟

هەڵسەنگاندنی گشتی لە سەرچاوە دەرەکییەکانەوە ئەوەیە کە ئەمریکا هەوڵ دەدات چوارچێوەیەکی ستراتیژیی نوێ لە ناوچەکەدا دروست بکات.

ڕەگەزە سەرەکییەکانی ئەم چوارچێوەیە، دەکرێت بەم شێوەیەی خوارەوە کورت بکرێنەوە:

• کەمکردنەوەی بارگرانیی ڕاستەوخۆ لەسەر ئەمریکا لە مەیدانەکەدا.
• دروستکردنی بنەمایەکی نوێی سەقامگیری لەنێوان تورکیا، وڵاتانی کەنداو، عێراق و سووریا.
• سنووردارکردنی نفووزی ناوچه‌ییی ئێران.
• بەڕێوەبردنی نیگەرانییە ئەمنییەکانی ئیسرائیل.
• مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانە هەرێمییەکان نەک وەک حاڵەتی دابڕاو، بەڵکوو وەک پرسی پێکەوەبەستراو.

بۆیە، گۆڕانکاری لە ڕۆڵی تۆم باراکدا کەمتر وەک گواستنەوەیەکی پۆستێکی کەسی دەبینرێت، بەڵکوو زیاتر وەک ئاماژەیەک بۆ قۆناغێکی نوێ لە سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی واشنتۆندا سەیر دەکرێت.

لە قۆناغی داهاتوودا، سەرنجەکان لەسەر ئەوە کۆ دەبنەوە کە چۆن ئەمریکا سیاسەتەکانی لە سووریا و عێراقدا هەماهەنگ دەکات، مەودای هاوکارییە ستراتیژییەکانی لەگەڵ تورکیادا چەندە دەبێت و، پرۆسەی ئاساییکردنەوە لەگەڵ دیمەشق بەرەو کوێ دەچێت.

بارودۆخی ئێستا ئاماژە بەوە دەکات کە واشنتۆن لە ناوچەکە ناکشێتەوە، بەڵکوو هەوڵ دەدات چوارچێوەیەکی دیپلۆماتیی کەمتر دیار بەڵام ناوەندیتر دابمەزرێنێت. گۆڕانی تۆم باراک لە ڕۆڵێکی بەرتەسکی نوێنەری تایبەتەوە بۆ ڕۆڵێکی فراوانتری هەماهەنگیی ناوچه‌یی، یەکێکە لە کۆنکرێتیترین نیشانەکانی ئەم ستراتیژەی ئەمریکا لە ناوچەکەدا.

سەرچاوە:

Analysis Center. (2026, May 31). A New Phase in the U.S. Regional Plan: Why is Tom Barrack’s Role Expanding?. ADDR Magazine. https://addrmagazine.com/en/abdnin-bolgesel-planinda-yeni-asama-tom-barrackin-rolu-neden-genisliyor/

The National Context

بەهێزترین گرووپە چەکدارەکانی عێراق دەستیان بە وەڵامدانەوەی هەڵمەتێکی نوێ کردووە بۆ خستنەژێرکۆنترۆڵی سەرجەم چەکەکان بۆ ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت. چوارچێوەی هەماهەنگی چەترێکی سیاسیی بۆ ئەم هەنگاوە دابین کرد، کە پشتیوانیی خۆی بۆ ”قۆرخکردنی چەک بەدەست دەوڵەتەوە” و جیاکردنەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی لە هەر چوارچێوەیەکی سیاسی، حزبی، و کۆمەڵایەتی ڕاگەیاند. چوارچێوەکە دەسەڵاتی بەخشییە عەلی زەیدی سەرۆکوەزیران، وەک فەرماندەی گشتی، بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنی پێویست، و ئەم هەنگاوەی بە دەستوور، یاسای حەشدی شەعبیی ساڵی ٢٠١٦، بەرنامەی حکوومەت، و ڕێنماییەکانی مەرجەعیەتی باڵای شیعەوە گرێ دا.

بەستێن: پرۆسەی جێبەجێکردن ڕادەستی لیژنەیەکی سێ کەسی کراوە کە پێکهاتووە لە زەیدی، محەمەد شیاع سوودانی سەرۆکوەزیرانی پێشوو، و هادی عامری سەرکردەی ڕێکخراوی بەدر. ئەرکە ڕاگەیەنراوەکانی لیژنەکە زیاتر لە پێڕستێکی پشکنین دەچێت بۆ تواندنەوەی گرووپەکان لەناو دەوڵەتدا نەک فەرمانی چەکداماڵین. بڕیارە لیژنەکە وردبینی لە ژمارەی چەکدارەکاندا بکات، پێشینەی تاوانیان بپشکنێت، ژمارەی ڕاستەقینەی کارمەندان هەژمار بکات، وادەیەک بۆ ڕادەستکردنی چەکەکان دیاری بکات، ئەو کارمەندانە بەسەر وەزارەت و دەزگا ئەمنییەکاندا دابەش بکات، داراییان بۆ دابین بکات، و لەوانەیە وەزارەتێکی نوێی ئاسایش بۆ حەشدی شەعبی یان دەزگایەکی ئەمنیی سەربەخۆ دابمەزرێنێت.

سێ گرووپ بە ئاشکرا لۆژیکی لێکجیابوونەوە و پچڕاندنی پەیوەندییەکانیان قبووڵ کردووە. موقتەدا سەدر جیاکردنەوەی سەرایا سەلام (Saraya al-Salam)ی لە ڕەوتی سەدر و لکاندنی بە دەوڵەتەوە ڕاگەیاند، و ڕێگەی دا فەرماندەی گشتی بەپێی ویستی خۆی لیواکانی بخاتە سەر وەزارەتی بەرگری یان ناوخۆ و چەکەکانیان ڕادەستی هەر لایەنێک بکات کە وەریان دەگرێت. عەسائیب ئەهلولحەق (Asaib Ahl al-Haq) لە ٢ی حوزەیران هەمان هەنگاوی نا و ڕایگەیاند کە پەیوەندییەکانی بە پێکهاتەکانی حەشدی شەعبییەوە دەپچڕێنێت، چەکەکانی تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا دەهێڵێتەوە، و خۆی دەخاتە ژێر فەرمانی فەرماندەی گشتییەوە. گرووپەکە لیژنەیەکی ناوەندیی بۆ سەرژمێریکردنی کارمەندان، چەک، ئۆتۆمبێل و کەلوپەلەکان پێکهێنا پێش ئەوەی خۆی لەگەڵ دامەزراوەکانی دەوڵەتدا بگونجێنێت. کەتائیب ئیمام عەلی (Kataib al-Imam Ali) هەمان ڕۆژ دەستی بە جووڵە کرد و سێ لیژنەی پێکهێنا: یەکێکیان بۆ سەرژمێری و ڕادەستکردنی چەک، یەکێکیان بۆ خێزانی کوژراو و بریندارەکانی، و یەکێکی دیکەیان بۆ تێکەڵکردنەوەی کارمەندەکانی بە دامەزراوەکانی دەوڵەت. عەممار حەکیم بە ئاشکرا ستایشی سەدر، قەیس خەزعەلی و شبل زەیدی-ی کرد بۆ ئەم هەنگاوانە.

بەرەی ڕەتکردنەوە بچووکترە. کەتائیب-ی حیزبوڵڵا (Kataib Hezbollah) بەتەواوی ڕادەستکردنی چەکەکانی ڕەتکردووەتەوە، و هەنگاوێکی زیاتریشی ناوە بە پێشکەشکردنی داوای وەرگرتن یان کڕینی ئەو چەکانەی کە گرووپەکانی دیکە دەستبەرداریان دەبن، بەتایبەتی گرنگی بە درۆن، تەقەمەنییە وێڵەکان (loitering munitions)، موشەکی کروز، و سیستەمی دژەزرێپۆش دەدات. کەتائیب-ی سەیدوشوهەدا (Kataib Sayyid al-Shuhada) بە ئاشکرا ئەم هەنگاوەی ڕەتکردووەتەوە، و کازیم فەرتووسی گوتەبێژی گرووپەکە چەکەکانیان وەک ”ئەمانەت و ئەرکێکی ئایینی” وەسف دەکات، جیاوازی دەخاتە نێوان چەکی مقاوەمە و پرسی کارگێڕیی سەربەبوون بە حەشدی شەعبی، و حکوومەت تۆمەتبار دەکات بەوەی مەرجەکانی ئەمریکای بە بەرگی ڕێنماییەکانی مەرجەعیەتدا پۆشیوە. بزوتنەوەی نوجەبا (Harakat al-Nujaba) پێشتریش دژی وەزارەتی پێشنیارکراوی ئاسایشی فیدراڵی گرژییەکانی زیاتر کردبوو، کاتێک حوسێن سەعیدی پرۆسەی تێکەڵکردنەکەی بە پڕۆژەیەکی ئەمریکی ناوبرد و جەختی لەوە کردەوە کە سازش لەسەر چەکی مقاوەمە ناکەن.

راستییەکەی، هەڵمەتی کۆنترۆڵکردنی چەک بەتەنیا لە ئارادا نییە. ڕاپۆرتە عێراقییەکان ئەم پرۆسەیە بە توندی بە گوشارەکانی ئەمریکاوە گرێ دەدەن، هەر لە ڤیتۆی کاریگەری واشنتن لەسەر پێکهێنانی کابینە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ناردنی دۆلار و یەدەگی دراوی بیانیی عێراق، و ڕێگەنەدانی بە کەسایەتییە پەیوەندیدارەکان بە گرووپە چەکدارەکان بۆ وەرگرتنی وەزارەتەکان. هاوتەریب لەگەڵ ئەمەشدا، ڕێڕەوێکی دارایی و بیرۆکراسی بەڕێوە دەچێت: جووڵەکان لە دەوروبەری پاڵاوگەی بێجی، کەسایەتییەکانی وەک عەدنان جومەیلی  و تۆڕە گومانلێکراوەکانی قاچاخی نەوت، لەگەڵ ئەگەری دوورخستنەوەی هەزاران بەرپرسی پلە تایبەت کە لەناو وەزارەتەکاندا جێگیر کراون. بە کۆکردنەوەی هەموو ئەمانە، ڕێوشوێنەکان زۆر لە پرسی چەک تێدەپەڕێنن، و شۆڕدەبنەوە بۆ ناو ئەو پارە و تۆڕی پاڵپشتییانەی کە ماوەیەکی زۆرە هێزی گرووپەکانیان پاراستووە.

شرۆڤە: ڕوونترین ڕێگە بۆ تێگەیشتن لەم پرۆسەیە بریتییە لە خوێندنەوەی کاریگەرییەکەی، کە لەسەر ئاستی سیاسی زیاتر ڕەنگ دەداتەوە تاوەکو لەسەر ئەرزی واقیع. هێڵی جیاکەرەوەی نێوان دوو بەرەکە دەکەوێتە نێوان ئەو گرووپانەی کە زۆرترین زیانی سیاسییان پێدەگات لەگەڵ ئەو گرووپانەی کە هێشتا هێزەکەیان پشتی بە چەکەکانیان بەستووە. گرووپی یەکەم توانای ئەوەی هەیە بوونی چەکداریی ئاشکرای خۆی بە پارێزبەندیی دەوڵەت بگۆڕێتەوە. بەڵام گرووپی دووەم ناتوانێت ئەمە بکات، چونکە ئەم مامەڵەیە لەو شتە بێبەشیان دەکات کە وایکردووە ڕۆڵ و بەهایان هەبێت.

گروپی عەسائیب-ی ئەهلولحەق بە توندی لەناو گرووپی یەکەمدا جێگیر بووە. ئەم گرووپە چیتر میلیشیایەک نییە خاوەنی باڵێکی سیاسی بێت، بەڵکو زیاتر بزووتنەوەیەکی سیاسییە کە پاشماوەیەکی میلیشیایی هەیە. باڵە سیاسییەکەی، سادیقوون، لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٥دا ٢٨ کورسی بەدەستهێنا، کە لە هەر پارتێکی دیکەی تاکەکەسیی شیعە زیاتر بوو کاتێک هاوپەیمانییە فراوانەکان لێک جیا دەکرێنەوە. بۆ ڕێکخراوێک بەو قەبارەیە، مامەڵەکردن لەگەڵیدا وەک هێزێکی چەکداری نایاسایی زۆر تێچووەکەی زیاترە لە پۆلێنکردنەوەی چەند لیوایەکی پەیوەندیدار بە حەشدی شەعبی. بە واتایەکی دیکە بۆ عەسائیب، ئەمە تەسلیمکردنی دەسەڵات نییە، بەڵکو پاراستنی پێگەی پەرلەمانی، وەزاری و ئابووریی خۆیەتی لە ڕێگەی دەستبەرداربوون لە بەرچاوترین بەشی دۆسیە چەکدارییەکەی. ژینگەی کۆمەڵایەتیی ئەم گرووپە زۆر لە ژینگەکەی سەدر دەچێت، کە بریتییە لە چینی هەژار و زۆرجار کەمخوێندەواری شیعە، بۆیە پاراستنی تۆڕەکانی پاڵپشتی و ئابووریی هەمان ئەو شتەیە کە بنکەی دەنگدەرانی دەپارێزێت و فراوانی دەکات. هەروەها ئەمە ئامانجە درێژخایەنەکەیان بۆ بەدەستهێنانی پۆستی سەرۆکوەزیران لە داهاتوودا بە زیندوویی دەهێڵێتەوە، کە خەڵاتێکە و پێویستی بە پەیوەندییەکی کارا و قبووڵکردنە لەلایەن ئەمریکاوە.

هەڵوێستی ڕێکخراوی بەدریش هەمان ئاراستەی هەیە بەڵام لەسەر بناغەیەکی کۆنتر. هێزی ئەم ڕێکخراوە کەمتر پشتی بە چەکی سەربەخۆ بەستووە و زیاتر پشتی بە دەیان ساڵ لە دزەکردنە ناو وەزارەتە ئەمنییەکان، پارێزگاکان، و خودی سیستەمی حەشدی شەعبی بەستووە. بوونی عامری لە لیژنەی جێبەجێکردندا، لەگەڵ پێشنیاری وەزارەتی ئاسایشی فیدراڵی کە حەشدی شەعبی وەک پێکهاتەیەکی دەوڵەت لەخۆدەگرێت، ئاماژەیە بۆ دەرەنجامێکی ڕوون. ئەگەر دامەزراوەکە بمێنێتەوە، ئەوا ڕێکخراوی بەدر پێویستی بە هیچ میلیشیایەک نییە لە دەرەوەی، چونکە پێشوەختە هەژموونەکەی لەناو دامەزراوەکانی دەوڵەتدا ڕەگی داکوتاوە.

سەدر کەمترین زیان لە هەمووان دەکات. سەرایا سەلام تەنیا یەکێکە لە سەرچاوەکانی هێزی سەپاندنی، و هەرگیز گرنگترینیشیان نییە. هێزی ڕاستەقینەی ئەو لە بنکەیەکی جەماوەریی فراوان، تۆڕێکی پیاوانی ئایینی، و توانای هێنانەسەرشەقامی شوێنکەوتووەکانی لە هەر کاتێکدا بیەوێت، خۆی دەبینێتەوە. ڕادەستکردنی لیواکانی بە دەوڵەت وای لێدەکات وەک کەسێکی نیشتمانپەروەر و دەوڵەتمەدار دەربکەوێت لە کاتێکدا شتێکی زۆر کەم لەو هێزەی دەکاتە قوربانی کە وایکردووە خاوەن پێگەیەکی سامناک بێت، هەروەها ڕاپۆرتەکانی پەیوەست بە پێکهاتەکانی سامەڕاش ئاماژە بەوە دەکەن کە چاوەڕوان ناکرێت گۆڕانکارییەکی گەورە لەوێ ڕوو بدات.

کەتائیب-ی حیزبوڵڵا بەتەواوی سەر بە گرووپەکەی دیکەیە، و گرنگترین کارەکتەرە لە سەرجەم پرۆسەکەدا. ئەم گرووپە بەهێزترین تاکە لایەنە لەناو حەشدی شەعبیدا و قووڵترین ڕەگی تێیدا داکوتاوە، کە بەڕێوەبردنی لیواکانی ٤٥، ٤٦، و ٤٧ی لەئەستۆدایە و هەستیارترین بەشەکانی ئەو هێزەی بەدەستەوەیە، لەوانەش دەستەی ئەرکان، ئاسایش، هەواڵگری، موشەک و دژەزرێپۆش. سەرکردە مەیدانییەکەی، ئەبو فەدەک محەمەداوی، لە هەمان کاتدا فەرماندەی کاروباری ڕۆژانەی حەشدی شەعبییە. گرووپەکە لە ڕێگەی بزووتنەوەی حقوق (Huqooq Movement) چەترێکی سیاسیی هەیە، بەڵام هەرگیز وەک پڕۆژەیەکی پەرلەمانی دانەمەزراوە. بەهای ئەم گرووپە لە توانای سەربازیی بژاردە، دیسپلینی ئایدیۆلۆژی، نزیکیی لە سوپای پاسدارانی ئێران (IRGC)، و ژێرخانێکی نهێنیدا خۆی دەبینێتەوە کە گرووپەکانی دیکە ناتوانن شانبەشانی بوەستن. خودی ئەندامێتی لەم گرووپەدا پێگەیەکی ڕێزلێگیراو لە نێوان چەکدارە شیعەکاندا دەبەخشێت، ڕێک لەبەر ئەوەی مەشق و ڕاهێنانی باشتر و دیسپلینی توندتری هەیە. لە ڕاستیدا، کەتائیب حیزبوڵڵا خەریکە دەبێتە نزیکترین هاوتای عێراقی بۆ حیزبوڵڵای لوبنانی، بێ هەبوونی ئەو ڕۆڵە سیاسییە جەماوەرییە کە بۆ ئەو کارەکتەرە شیعانە بەجێهێڵراوە کە دەتوانن بە شێوەیەکی باوەڕپێکراو خۆیان بخەنەڕوو وەک کەسانێک کە کەمتر گرێدراوی تارانن.

چینێکی دیکە هەیە کە زیاتر ئەم گرووپە جیادەکاتەوە. کەتائیب حیزبوڵڵا تەنیا خاوەنی چەکدار، چەک، و ڕۆچوون بەناو دەوڵەتدا نییە، بەڵکو خاکی بەدەستەوەیە. ناوچەی جورف سەخەر (Jurf al-Sakhar)، کە ناوی گۆڕدرا بۆ جورف نەسر (Jurf al-Nasr) دوای دەرکردنی داعش و دانیشتووانە سوننەکەی، بۆ ماوەی نزیکەی دە ساڵە وەک ناوچەیەکی ئەمنیی داخراوی ژێر کۆنترۆڵی کەتائیب-ی حیزبوڵڵا لە باشووری بەغدا ماوەتەوە، کە بە ڕووی خەڵکی دەرەوەدا داخراوە و لە دەرەوەی چاودێریی حکوومەتدایە. ڕاپۆرتەکان ناوچەکە وەک بنکەیەکی سەرەکی بۆ کەمپەکانی ئەم گرووپە و شوێنێکی گرێدراو بە پەرەپێدانی موشەک و درۆن بە پاڵپشتیی ئێران وەسف دەکەن، هەموو ئەمانەش لە چوارچێوەی ئاوارەبوونی دانیشتووانە ناوخۆییەکەیدا ڕوودەدەن کە ڕێگەی گەڕانەوەیان پێنەدراوە. ئەمە شتێک بە کەتائیب حیزبوڵڵا دەبەخشێت کە هیچ گرووپێکی دیکە نییەتی: بنکەیەکی پشتیوانی پاشەوە، قووڵایی لۆجستی و مەشقپێکردن، و جوگرافیایەکی قابیلی بەرگریکردن کە ڕێڕەوەکانی چوونەناو بەغدا، بابل، و کەربەلا دەپارێزێت.

ڕاستییە یەکلاکەرەوەکە سەبارەت بەم پرۆسەیە ئەوەیە کە ئەو گرووپانەی لێکجیابوونەوە قبووڵ دەکەن ئەوانە نین کە کێشە ئەمنییەکانی عێراق لەگەڵ واشنتن دروست دەکەن. لە میانی جەنگی ئەم دواییەی نێوان ئێران، ئیسرائیل، و ئەمریکادا، زۆرینەی ڕەهای هێرشەکان بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا لە کەتائیب حیزبوڵڵاوە سەرچاوەیان دەگرت، لەگەڵ بەشدارییەکی کەمتری نوجەبا و کەتائیب-ی سەیدوشوهەدا. ئەو گرووپانەی کە ئێستا لیژنەکانی سەرژمێریکردن پێکدەهێنن، تا ڕادەیەکی زۆر، ئەوانە نەبوون کە تەقەیان دەکرد. لەبەر ئەوە، لێکجیابوونەوەی ئەمانە تەنیا نەخشەی یاسایی حەشدی شەعبی دادەڕێژێتەوە بەبێ گۆڕینی واقیعی مەیدانی و ئۆپەراسیۆنی.

مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق (Islamic Resistance in Iraq)، سەرایا ئەولیائودەم (Saraya Awliya al-Dam)، ئەسحابولکەهف (Ashab al-Kahf) / کەتائیب-ی سەرخەتولقودس (Kataib Sarkhat al-Quds)، و جەیشولغەزەب (Jaysh al-Ghadab)  بەرپرسیارێتیی نزیکەی سەرجەم هێرشەکانیان لەئەستۆ گرتووە. بەڵگەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ئەم ناوانە تا ڕادەیەکی زۆر وەک ڕووپۆشێک کار دەکەن بۆ هەمان ئەو گرووپە بچووکە لە میلیشیا سەرەکییانەی کە یەکگرتنیان ڕەتکردووەتەوە. مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق چەترە فراوانەکەیە؛ بەپێی هەڵسەنگاندنی خودی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، ئەم چەترە پێکهاتووە لە کەتائیب حیزبوڵڵا، بزوتنەوەی حیزبوڵڵا نوجەبا (Harakat Hezbollah al-Nujaba)، کەتائیب-ی سەیدوشوهەدا و ئەنساروڵڵا ئەلئەوفیا (Ansar Allah al-Awfiya). ‘سەرایا ئەولیائودەم’ بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەستە بە کەتائیب-ی سەیدوشوهەداوە، بە هەماهەنگی لەگەڵ کەتائیب-ی حیزبوڵڵا. ئەسحابولکەهف و کەتائیب سەرخەتولقودس لەناو تۆڕە ڕووپۆشەکانی دەوروبەری نوجەبا جێیان دەبێتەوە. هەروەها پێدەچێت جەیشولغەزەب زیاتر سەر بە پێکهاتەی هەڵگری هەمان مۆرکی مقاوەمە بێت نەک سەرکردایەتییەکی سەربەخۆی میلیشیایی.

بە لەبەرچاوگرتنی ئەمە، هەنگاوەکانی عەسائیب، بەدر، و سەدر زیاتر مامەڵەیەکی عەقڵانین نەک سازشکردن. هەر یەکێکیان دەستبەرداری ئەو بەشە لە ناسنامە چەکدارییەکەی دەبێت کە بووەتە بارگرانی، لە کاتێکدا ئەو سەرچاوەی هێزە دەپارێزێت کە لە ڕاستیدا بەلایەوە گرنگە، جا ئەو هێزە قورسایی پەرلەمانی بێت، ڕۆچوون بێت بەناو دامەزراوەکاندا، یان بنکەیەکی جەماوەریی ئامادە بۆ جووڵەپێکردن بێت. هیچ کام لەمانە پێویستیان بە میلیشیایەکی سەربەخۆ نییە بۆ ئەوەی بە بەهێزی بمێننەوە، بۆیە ڕادەستکردنی میلیشیایەک زیانێکی ئەوتۆی نابێت و لە بەرامبەردا ڕوخسارێکی دەوڵەتمەدارانەیان پێ دەبەخشێت.

هەروەها لایەنێکی ئەرێنیی پراکتیکی هەیە کە لەناوخۆی شیعەدا زیاتر و زیاتر دانی پێدا دەنرێت: یەکگرتن دەتوانێت کۆنترۆڵی شیعە بەسەر دامەزراوە ئەمنییەکانی دەوڵەتدا بەهێزتر بکات لەبری ئەوەی لاوازی بکات. ڕێکخراوی بەدر پێشینەی ئەمەیە. هێنانی پیاوەکانی بۆ ناو وەزارەتی ناوخۆ لە چەند ساڵی ڕابردوودا بە دامەزراوەییکردنی هەژموونەکەیان بوو لەبری ئەوەی کۆتایی پێ بهێنێت. زۆرێک لە پشتیوانانی حەشدی شەعبی وەک هێزێکی نیمچە پیرۆز مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن، ئەمەش وا دەکات قسەکردن لەسەر هەڵوەشاندنەوەی ئازاربەخش بێت، بەڵام پاساوی ستراتیژیی دامەزراوەی دەسەڵاتدار ئەوەیە کە سیستەمێکی ئاراستەکراو لەلایەن دەوڵەتەوە دەتوانێت هەژموونی شیعە بپارێزێت لە هەمان کاتدا سنوورێک بۆ ئەو پەرتەوازەییە گرووپییە دابنێت کە حەشدی شەعبیی کردووەتە گۆڕەپانی ململانێی ناوخۆیی و، بە شێوەیەکی تا دێ زیاتریش، بارگرانییەک بۆ سەریان.

لە بەرامبەر ئەو ڕێوشوێنە سیاسی و داراییانەی کە هاوتەریب لەگەڵیدا بەڕێوە دەچن، هەڵمەتی چەکداماڵین کەمتر لە فەرمانێکی دابڕاوی چەکداماڵین دەچێت و زیاتر ڕێڕەوێکە لە کەمپینێکی فراوانتری گوشار. ڕێڕەوە ئەمنییەکە سەرژمێریکردنەکان، ڕادەستکردنەکان، لێکجیابوونەوەکان، و وەزارەتی ئاسایشی فیدراڵیی پێشنیارکراو لەخۆدەگرێت. ڕێڕەوە سیاسییەکە پاڵنەرەکان بۆ دوورخستنەوەی کاندیدی گرووپەکان لە کابینەکە و ئاراستەکردنی چوارچێوەی هەماهەنگی بەرەو پشتبەستن بە تەکنۆکراتە سەربەخۆکان لەخۆدەگرێت. ڕێڕەوە داراییەکەش دۆسیەکانی گەندەڵی، کەیسەکانی قاچاخی نەوت، پرسی دەستگەیشتن بە دۆلار، و ئەو بەرپرسانە لەخۆدەگرێت کە بە تۆڕەکانی ئەو گرووپانەوە گرێ دراون. هەر بۆیە چەکەکان تەنیا بەرچاوترین بەرەی ئەم هەڵمەتەن.

هیچ کام لەمانە بێ کێشە تێناپەڕن. پرۆسەکە جێگەی مشتومڕە و هەڵوەشاندنەوەی ئاسانە، بەتایبەتی ئەگەر ناوچەکە بگەڕێتەوە ناو ململانێیەکی کراوەی ئێران و ئیسرائیل و گرووپە چەکدارەکان لۆژیکی یەکخستنی گۆڕەپانەکان زیندوو بکەنەوە. ململانێ توندەکە لەسەر پرسی جێبەجێکردنە: کام دەزگای دەوڵەت جێگەی متمانەیە بۆ وەرگرتنی ئەم توانا سەربازییانە و جێبەجێکردنی سنووردارکردنەکان، لە کاتێکدا واشنتن بێمتمانەیە بەرامبەر بەو دامەزراوانەی کە گرووپەکان چەندین ساڵە تیایاندا ڕۆچوون. کاتەکەش ئەم دۆخە ئاڵۆزتر دەکات، چونکە جووڵەکردن لەسەر دۆسیەی چەک لە کاتێکدا هێشتا گفتوگۆ لەسەر پۆستی سەرۆکوەزیران دەکرێت، چەکداماڵین بە پێکهێنانی حکوومەتەوە گرێ دەدات و دەرگا بە ڕووی خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی و خەتاخستنە ئەستۆی کەسانی دیکەدا دەکاتەوە.

لەم ڕووەوە، ڕەنگە پرۆسەکە بەڕاستی تێکەڵاویی نێوان پارتەکان و حەشدی شەعبی ڕێکبخاتەوە، بەڵام نابێت بە هەڵە وەک چەکداماڵینێکی ستراتیژی لێکبدرێتەوە. ئەوەی خەریکە لەدایک دەبێت لێکجیابوونەوەیەکی بژاردەیییە، کە تێیدا ئەو گرووپانەی مانەوەی سیاسییان لە مەترسیدایە ڕواڵەتی سەربەخۆیی چەکدارییان دەگۆڕنەوە بە پارێزگاریی دەوڵەتێک کە خۆیان یارمەتیدەرن لە کۆنترۆڵکردنیدا، لە کاتێکدا ئەو گرووپانەی لە ڕاستیدا ئەو توانا سەربازییانەیان بەدەستەوەیە کە واشنتنیان نیگەران کردووە، تواناکانیان هەر دەپارێزن. ئەوەی ئایا ئەمە بە چەکداماڵینی ڕاستەقینە کۆتایی دێت یان تەنیا دووبارە تۆمارکردنەوەی هەندێک گرووپە لەناو دەوڵەتدا، هێشتا یەکلایی نەکراوەتەوە، لە کاتێکدا گرووپە توندڕەوەکانی وەک کەتائیب-ی حیزبوڵڵا، نوجەبا، کەتائیب سەیدوشوهەدا، ئەسحابولکەهف، و سەرایا ئەولیائودەم پۆلێنی چەکی مقاوەمە لە دەرەوەی ئەم پرۆسەیە دەهێڵنەوە. تەنانەت ڕەنگە ئەو کڕۆکەی مەسەلەکە لە بەغداش یەکلایی نەکرێتەوە. دەگوترێت دۆسیەی چەکی ئەم ڕەتکەرەوانە، بەتایبەتی کەتائیب حیزبوڵڵا، گرێدراوی دانوستانە فراوانەکانی نێوان ئەمریکا و ئێرانە، ئەمەش پرسیارە یەکلاکەرەوەکان و وەڵامی کۆتایی ئەمریکا دەخاتە دەرەوەی دەسەڵاتی پرۆسە عێراقییەکە.

کەواتە، کڕۆکی چیرۆکەکە لە پێشوازیلێکردنی لەناکاوی سەروەریی دەوڵەت نییە. بەڵکو دووبارە هاوسەنگکردنەوەیەکی ستراتیژیی زۆرەملێ یاخود ناچارەییە کە وەک بژاردەیەکی سەروەرییانە خراوەتەڕوو: هەڵوەشاندنەوەی هێزەکان بەو ڕادەیەی کە بتوانن لەبەرامبەر گوشارەکان بمێننەوە، یەکگرتن بەو ڕادەیەی کە ڕێگری لە کاردانەوەی توندی بنکەی جەماوەریی حەشدی شەعبی بکات، پاراستنی سیستەمە ئاراستەکراوەکە لەلایەن شیعەوە، و پیشاندانی پاشەکشە لە سەربەخۆیی میلیشیایی وەک هەنگاوێکی دەوڵەتسازی، پێش ئەوەی هەڕەشە دەرەکییەکان و پەرتەوازەیی ناوخۆیی ڕێگە لە بەدەستهێنانی دەرەنجامێکی کۆنترۆڵکراو بگرن.

سەرچاوە:

https://thenationalcontext.com/iraqs-hardline-factions-refuse-a-disarmament-others-have-accepted/

نووسەر: باڵیۆز (خانەنشین) گۆردۆن گرەی  (Gordon Gray)

ماڵپەڕ: گۆڤاری مەنارە  (Manara Magazine)

“ئێران” پەندێکی هەڵە لە ئەزموونی “لیبیا” وەردەگرێت

گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ئەمریکا و ئێران بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز (Strait of Hormuz) دەبێتە هەواڵێکی دڵخۆشکەر. بەڵام هەموو پێوەرەکان دەری دەخەن کە هێشتا قۆناغە سەختەکە ماوە: ١- داڕشتنی پێوەرەکان (parameters)  بۆ بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران. ٢- پەلەپەل یاخود نەبوونی سەبرە زۆر باوەکەی سەرۆک دۆناڵد ترەمپ (Donald Trump) و پێداگرییە سەرسەختەکەی ئێران، کە متمانەبەخۆبوونی لەڕاددەبەدەر و نائەقڵانیی هەردوو لا زیاتری دەکات؛ تەنیا دوو هۆکارن لە کۆی ئەو هۆکارە زۆرانەی کە دەکرێت دۆخەکە بەرەو بنبەست ببەن. جگە لەوانەیش، هەڵەتێگەیشتنی تاران لە ئەزموونی لیبیا لەمپەرێکی سێیەمی پێشبینیکراوە.

ئامۆژگارییەکەی جۆرج سانتایانا (George Santayana)، فەیلەسووفی ئیسپانی، کە دەڵێت ”ئەوانەی ناتوانن ڕابردوو بهێننەوە یاد، مەحکوومن بە دووبارەکردنەوەی”؛ وا دیارە شوێنکەوتەیەکی چاوەڕواننەکراوی لە کەسایەتیی ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی  (Ayatollah Ali Khamenei)دا دۆزیوەتەوە. ڕێبەری کۆچکردووی ئێران لە وتارێکی گشتیدا لە ساڵی ٢٠١١ بەتوندی ڕەخنەی لە موعەمەر قەزافی گرت لەبەر ئەوەی ”دوای چەند هەڕەشەیەکی بەتاڵ، هەموو کەلوپەلە ئەتۆمییەکانی کۆ کردەوە، باری کردە سەر کەشتییەک و ڕادەستی ڕۆژاوایییەکانی کرد و پێی وتن: “بیبەن!” پاشان ئەوان بڕیاریان دا هێرش بکەنە سەر لیبیا و نەوتەکەیان ببەن.”

ژیرانەتر بوو ئەگەر ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی سەرنجی بدایەتە تێبینییەکەی پڕۆفیسۆر فرانسیس گاڤین (Francis Gavin) کە دەڵێت ”بیرکردنەوەی لێکچووانە (analogical reasoning) تایبەتمەندییەکی سەرەکیی چۆنێتیی تێگەیشتنی مرۆڤە بۆ جیهان؛ هەروەها بەراوردکردنی ئێستا بە ڕابردوو، ئەگەر بەباشی بکرێت، دەکرێت بەرهەمدار بێت” – بەڵام ”بەداخەوە، زۆر جار لێکچوواندنەکان بەباشی بەکار ناهێنرێن.” بەسادەیی، ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی بەهەڵە لە مۆدێلی بەناو لیبیا تێ گەیشت. مەترسییەکی زۆر ڕاستەقینەیش هەیە کە سەرکردایەتیی ئێستای ئێران هەمان هەڵە بکات.

مانەوەکەم لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ لە لیبیا، پێش ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان هیچ نێردەیەکی دیپلۆماسیی لەوێ هەبێت، یەکێک بوو لە لەبیرنەکراوترین مانگەکانی کاروانی ٣٣ ساڵەی دیپلۆماسیم. من لە تەڕابلووس بووم بۆ قۆناغی کۆتاییی دانوستانەکان کە سەرەنجام لیبیای قایل کرد دەستبەرداری بەرنامەکانی چەکی ئەتۆمی و کیمیایی و بایۆلۆژییەکەی ببێت.

گرنگترین ساتی مانەوەم لەوێدا لەژێر پەردەی تاریکیی بەرەبەیانی زووی ٢٦ی کانوونی دووەمدا بوو؛ کاتێک بینیم لیبیا ”نزیکەی ٥٥,٠٠٠ پاوەند لە بەڵگەنامە و پارچەکانی بەرنامە ئەتۆمی و مووشەکە بالیستییەکانی” ڕادەست کرد بۆ ئەوەی لە ڕێگەی فڕۆکەیەکی بارهەڵگری سەربازیی بێلۆگۆی سی-١٧ (C-17) بگوازرێنەوە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان.

ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت هەرگیز بڕیارێکی مسۆگەر نەبوو کە لیبیا کۆتایی بە هەوڵەکانی بۆ بەدەستهێنانی چەکی وێرانکەری کۆمەڵکوژ (WMD) بهێنێت و ئەوەی هەیبوو ڕادەستی بکات. بەڵام هەڵسوکەوتی لیبیا لە کاتی دانوستانەکاندا نموونەیەکی بەرچاوی ئەوە بوو کە چۆن نابێت دانوستان بکرێت. دانوستانکارانی لیبیا لەولای مێزەکەوە و لەبەردەم تیمی هاوبەشی ئەمریکا-بریتانیادا بەئاشکرا دەمەقاڵێیان لەگەڵ یەکتردا دەکرد.

دوو بەرەی تەواو جیاواز هەبوون. سەرۆکی دەزگه‌ی هەواڵگریی لیبیا، مووسا کووسا (Musa Kusa)، کە بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانکۆی ویلایەتی میشیگان (Michigan State University) بەدەست هێنابوو، لایەنگری سەرەکیی نێو ڕژێمەکە بوو بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ ڕۆژاوادا بە مەبەستی لابردنی سزاکان. ئێلیۆت ئابرامس (Elliott Abrams)، بەرپرسی پێشووی ئەمریکا، زۆر بەوردی وەسفی دەکات و دەڵێت، ”کەسێکی قسەخۆش و لەسەرخۆ بوو – تا ئەو کاتەی مرۆڤ بیری دەکەوتەوە کە وەک بەرپرسی هەواڵگریی قەزافی، کووسا دەبێت باجی خوێنێکی زۆر بدات.” لە بەرامبەردا، ئاوەڵزاوای قەزافی، عەبدوڵڵا سەنووسی (Abdullah Senussi)، کە بەئاشکرا کەمتر شارستانی بوو، بەرپرسی هەواڵگریی سەربازی بوو و بەسەرسەختی دژی ڕادەستکردنی هەموو شتێک بوو. بەڵام سەرەنجام، کووسا توانیی قەزافی قایل بکات.

هەرچەندە پرۆسەی بڕیاردانی ئێران لە بەرزترین ئاستەکاندا بەناڕوونی ماوەتەوە، بەڵام دەتوانین بڵێین ئەو گفتوگۆیانەی لەبارەی هەنگاوەکانی داهاتوویانەوە دەکرێن، هاوشێوەی ئەو قسانەن کە زیاتر لە دوو دەیە لەمەوبەر لە تەڕابلووس بیستمانن. بێ گومان باڵی توندڕەو پێداگری لەسەر ئەوە دەکەن کە دەبێت ئێران چەکی ئەتۆمی بەدەست بهێنێت بۆ ئەوەی بەرپەرچی هەر هێرشێکی داهاتوو بداتەوە.

ئەگەری زۆرە ئەوانیش هەمان هەڵەتێگەیشتنەکەی ئایەتوڵڵا خامنەیییان هەبێت سەبارەت بە ڕووخانی قەزافی. بڕیارەکەی بۆ دەستبەرداربوون لە بەرنامەکانی چەکی وێرانکەری کۆمەڵکوژ، هۆکاری ڕووخان و سەرەنجام کوژرانی نەبوو لە ساڵی ٢٠١١دا. لەو کاتەدا کە باڵیۆزی ئەمریکا بووم لە توونس، لەو پێگەیەمەوە بەوردی چاودێریی ڕووخانی قەزافیم دەکرد. سەرکوتکاریی دڕندانە، گەندەڵی، قەیرانی قووڵی بەڕێوەبردنی ئابووری و حوکمڕانییەکی یەکجار خراپ، ئەو هۆکارانە بوون کە کۆتایییان بە دەسەڵاتی ٤٢ ساڵەی هێنا، نەک نەبوونی چەکی ئەتۆمی.

ڕەنگە کەسێکی لێبووردە پاساو بۆ داڕێژەرانی سیاسەتی ئێران بهێنێتەوە بەهۆی نەشارەزایییان لەبارەی لیبیاوە. بەڵام ئەوان زۆر باش دەیانزانی کە ڕژێمەکەی بەشار ئەسەد (Bashar al-Assad) هێندە بۆش و بەتاڵ بوو کە تەنانەت هەبوونی جۆرێکی دیکە لە چەکی وێرانکەری کۆمەڵکوژ (واتە چەکی کیمیایی) نەیتوانی لەو داڕمانە ئابڕووبەرانەیەی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ڕزگاری بکات. هەر ڕێک ئەم هەڵسەنگاندنەیش بوو کە وای لە سەرکردایەتیی ئێران کرد سامانی زیاتر بۆ شتێکی دۆڕاو بەفیڕۆ نەدات و له‌ بەرژەوەندیی ئەودا دەستوەردان نەکات.

ئەگەر سەرکردایەتیی ئێران درک بەوە بکات کە هەموو چەکە ئەتۆمییەکانی جیهان نەیاندەتوانی ڕژێمەکەی قەزافی لە ڕووخان ڕزگار بکەن، ئەوا خزمەتێکی گەورەتر بە بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی وڵاتەکەی دەکات. لەبری ئەوە، چارەسەرکردنی حوکمڕانیی خراپ و قەیرانی بەڕێوەبردنی ئابووری – لەگەڵ بنەبڕکردنی گەندەڵیی ڕەگداکوتاو و سەرکوتکاریی بێبەزەیییانە – ڕەنگە دەرفەتیان بە قەزافی بدایە لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە.

سەرکردەکانی ئێران هەمان دەرفەتیان لەبەردەستدایە، بەڵام هێشتا ڕوون نییە ئایا دەیقۆزنەوە یان نا. وەک پەندەکە دەڵێت، ”چاکە لە ماڵەوە دەست پێ دەکات.” مانەوەی ڕژێمیش بە هەمان شێوەیە.

سەربارەت بە نووسەر:

گۆردۆن گرەی، پڕۆفیسۆرە بۆ کاروباری کەنداو و نیمچەدوورگەی عەرەبی لە سکوڵی ئیلیۆت بۆ کاروباری نێودەوڵەتی (Elliott School of International Affairs) لە زانکۆی جۆرج واشنتۆن (George Washington University). ناوبراو ئەفسەرێکی پیشەییی خزمەتی دەرەوە (Foreign Service) بووە و پۆستەکانی پێشووی بریتی بوون لە: جێگری فەرماندەی کۆلێژی جەنگی نیشتمانی (National War College)، باڵیۆزی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە توونس و، جێگری یاریدەدەری وەزیری دەرەوە بۆ کاروباری ڕۆژهەڵاتی نزیک.

ڕوونکردنەوەیه‌كی کورت لەسەر ڕێککەوتنە ئەتۆمییەکەی لیبیا (داماڵینی چەک) لە ساڵی ٢٠٠٣-٢٠٠٤:

لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٠٣دا، پاش چەندان ساڵ لە گۆشەگیریی نێودەوڵەتی و سزای قورسی ئابووری بەهۆی تێوەگلانی لیبیا لە کردەوە تیرۆریستییەکاندا (دیارترینیان تەقاندنەوەی فڕۆکەی لۆکەربی بوو لە ساڵی ١٩٨٨)، ڕژێمەکەی موعەمەر قەزافی بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو بڕیاری دا دەستبەرداری سەرجەم بەرنامەکانی چەکی وێرانکەری کۆمەڵکوژ (ئەتۆمی، کیمیایی و بایۆلۆژی) ببێت. ئەم بڕیارە دوای مانگێک لە دانوستانی نهێنی لەگەڵ ئەمریکا و بریتانیا هات. ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا، بەپێی چاودێران، ترسی خستە دڵی قەزافییەوە و وای لێ کرد درک بەوە بکات کە ئەگەر کێشەکانی لەگەڵ ڕۆژاوا چارەسەر نەکات، ڕەنگە هەمان چارەنووسی بەسەردا بێت. ئامانجی سەرەکیی قەزافی لەم بڕیارە، لابردنی سزاکان، ڕزگارکردنی ئابووریی وڵاتەکەی و گەڕانەوە بوو بۆ نێو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.

ڕۆڵی کەسایەتییەکان لەم بڕیارەدا (ململانێی باڵەکانی نێو ڕژێم): لە کاتی دانوستانەکاندا، دوو باڵی جیاواز لەناو ڕژێمەکەی قەزافیدا دروست بوون، کە نووسەری وتارەکە دەیانکاتە نموونە بۆ باڵەکانی ئێستای نێو کۆماری ئیسلامیی ئێران:

١. مووسا کووسا  (Musa Kusa): سەرۆکی دەزگه‌ی هەواڵگریی دەرەوەی لیبیا بوو. بەهۆی ئەوەی لە ئەمریکا خوێندبووی، شارەزاییی باشی لە سیاسەت و بیرکردنەوەی ڕۆژاوا هەبوو. کووسا نوێنەرایەتیی باڵی “پراگماتیک یان واقعبین”ی دەکرد لەناو دەسەڵاتدا. ئەو، ئەندازیاری سەرەکیی دانوستانەکان بوو و، قەزافیی قایل کرد کە تەنیا لە ڕێگەی دەستبەرداربوون لە چەکە ئەتۆمییەکانەوە، لیبیا دەتوانێت متمانەی ڕۆژاوا بەدەست بهێنێت و ڕژێمەکە لە مەترسیی ڕووخان بپارێزێت.

٢. عەبدوڵڵا سەنووسی (Abdullah Senussi): سەرۆکی هەواڵگریی سەربازی و ئاوەڵزاوای قەزافی بوو (هاوسەری “فاتیمە فەرکاش” خوشکی “سەفیە فەرکاش”ی هاوسەری قەزافی). سەنووسی کەسێکی زۆر دڕندە بوو (بەرپرسیاری یەکەم بوو لە کوشتارگەی زیندانی ئەبوسەلیم کە تیایدا زیاتر لە ١٢٠٠ زیندانی کوژران). ئەو نوێنەرایەتیی باڵی “توندڕەو”ی دەکرد و بەتوندی دژی ڕادەستکردنی نهێنییە سەربازییەکان بوو بە ئەمریکا. سەنووسی پێی وا بوو کە دەستبەرداربوون لە چەکی ئەتۆمی، وا دەکات ڕژێمەکە بێپارێزبەندی بمێنێتەوە و لە داهاتوودا ئاسانتر لەناو ببردرێت.

سەرچاوەکان:

[i] Virginia Tech (N.D.) “History Repeating,” ECHO – The Voices of Virginia Tech’s College of Liberal Arts and Human Sciences, retrieved from: https://liberalarts.vt.edu/magazine/2017/history-repeating.html.
[ii] Azodi, S. (2026). Iran and the Bomb: The United States, Iran, and the Nuclear Question, Bloomsbury, p.143.
[iii] Gavin, F. (2025). Thinking Historically: A Guide to Statecraft and Strategy, Yale University Press, p.84.
[iv] Squassoni, S. and Feickert, A. (2004). “Disarming Libya: Weapons of Mass Destruction,” Congressional Research Service, retrieved from: https://www.everycrsreport.com/files/20040422_RS21823_9c2b81fe3a3385f6aa0d78a8ac41e3e8cd0cb7ad.pdf.
[v] Al Jazeera English (2011). “Profile: Moussa Koussa,” YouTube, retrieved from:  https://www.youtube.com/watch?v=wOj9F7kMgds.
[vi] Abrams, E. (2011). “The Defection of Musa Kusa,” Council on Foreign Relations, retrieved from: https://www.cfr.org/articles/defection-musa-kusa.
[vii] BBC (2015). “Profile:  Abdullah al-Senussi,” retrieved from: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-17414121.

ماڵپەڕی فۆربس (Forbes)

پۆڵ ئیدۆن  (Paul Iddon)

ئیسرائیل وەک ئامادەکارییەک بۆ قۆناغێکی دیکەی شەڕکردن لەگەڵ ئێران، کە ئەگەری زۆرە حەتمی بێت، بە شێوەیەکی بەردەوام توانا پێشکەوتووەکانی هێرشی مەودادرێژی خۆی پێش خستووە؛ لە هەمان کاتدا ڕێژەی بەکارهێنانی سیستەمە بەرگرییە مووشەکییە ستراتیژییە دژە-بالیستییە ئاستبەرزەکانی خۆی ڕێک خستووە و بەرهەمهێنانیانی خێراتر کردووە.

لە ٢٧ی ئایاردا، ئیسرائیل یەکەم تانکەری ئاسمانیی نوێی جۆری بۆینگ کەی سی-٤٦(Boeing KC-46)ی لە ئەمریکاوە وەرگرت، کە لە خزمەتی هێزی ئاسمانیی ئیسرائیل (IAF)دا ناوی ”گیدیۆن ”(Gideon)ی لێ نراوە. چاوه‌ڕێ ده‌كرێت لە ساڵانی داهاتوودا لانی کەم شەش فڕۆکەی لەو جۆرە وەربگرێت. ئەم فڕۆکە نوێیانە جێگەی کەشتیگەلە کۆنەکەی تانکەرەکانی بۆینگ ٧٠٧ ”ڕیئێم ”(Boeing 707 Re’em)ی ئیسرائیل دەگرنەوە و، بە گوتەی فەرماندەی هێزی ئاسمانیی ئیسرائیل، لیوا عومەر تیشلەر (Maj. Gen. Omer Tischler)، ”سووتەمەنیی زیاتر، بارستەی زیاتر و، مەودایەکی دوورتر” دابین دەکەن.

ڕاپۆرتەکانی میدیای ئیسرائیل سەبارەت بە گەیشتنی فڕۆکەکە، بەبێ جیاوازی جەختیان لەوە کردەوە کە ئەم کەشتیگەلە نوێیەی تانکەرەکان مەودایەکی زیاتر بە هێزی ئاسمانیی ئیسرائیل دەدات بۆ لێدانی نەیارە دوورەکانی و، پشتبەستنی بە پشتیوانیی ئەمریکا کەم دەکاتەوە.

وتارێکی ڕۆژنامەی جێروزەلیم پۆست (Jerusalem Post) ئاماژەی بەوە کردووە: ”ئەم گەیاندنە دەتوانێت لە پێدانی سەربەخۆیییەکی زۆر زیاتر بە ئیسرائیل، گۆڕانکارییەکی گەورە دروست بکات؛ ئەگەر بڕیار بدات هێرش بکاتە سەر ڕژێمی ئیسلامیی ئێران، حووسییەکان (Houthis) لە یەمەن (Yemen)، یان هەر نەیارێکی دیکەی دوورمەودای چاوەڕوانکراو لە داهاتوودا، تەنانەت ئەگەر ئیدارەیەکی دواتری ئەمریکا دژی هێرشێکی لەو شێوەیەیش بوەستێتەوە. ”

کاتێک ئیسرائیل یەکەم هەڵمەتی ئاسمانیی بەرفراوانی خۆی لە حوزەیرانی ٢٠٢٥ لەژێر ناوی ئۆپەراسیۆنی شێری ڕاساو (Operation Rising Lion) دژی ئێران دەست پێ کرد، پشتی بە کەشتیگەلی ئاسمانیی جۆری ٧٠٧ی خۆی بەست بۆ دابینکردنی سووتەمەنی بۆ فڕۆکە جەنگییەکانی؛ لە کاتێکدا شەو و ڕۆژ هێرشی مەودادرێژیان بۆ سەر خاکی بەرین و بەرفراوانی ئێران ئەنجام دەدا. هەرچەندە ئەمریکا لە کۆتاییی ئەو جەنگەدا بە دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی چەکوشی نیوەشەو (Operation Midnight Hammer) دژی وێستگە ئەتۆمییە سەرەکییەکانی ئێران بەشداریی کرد، بەڵام بەفەرمی ڕەتی کردەوە کە لە ڕێگەی تانکەرەکانییەوە هاوکاریی سووتەمەنیپێدانی فڕۆکەکانی ئیسرائیلی کردبێت.

ئەنجامدانی هەڵمەتێکی ئاسمانیی مەودادرێژی بەردەوامی لەو شێوەیە، مەترسیی زۆری هەڵگرتبوو. فڕۆکە جەنگییەکانی جۆری ئێف-١٦(F-16)ی هێزی ئاسمانیی ئەمریکا کە یاوەریی بۆمبهاوێژە ستراتیژییە نەبینراوەکانی جۆری نۆرسرۆپ بی-٢ سپیریت (Northrop B-2 Spirit)یان دەکرد و له‌ گه‌رمه‌ی ئۆپەراسیۆنی چەکوشی نیوەشەودا هێرشیان کردە سەر دامەزراوەکانی فۆردۆ (Fordow) و نەتەنز (Natanz)ی ئێران، بە سووتەمەنییەکی زۆر کەمەوە ئاسمانی ئێرانیان جێ هێشت. بێ گومان فڕۆکەوانە ئیسرائیلییەکان ڕووبەڕووی مەترسیی هاوشێوە بوونەتەوە؛ ئەمەیش یەکێکە لەو هۆکارانەی کە ئیسرائیل دوو بنکەی ئۆپەراسیۆنی شاراوەی لە ناوخۆی عێراق (Iraq) دامەزراند بۆ ئەوەی ئەگەر پێویست بکات هەر فڕۆکەوانێکی کەوتوو ڕزگار بکات، وەک چۆن ئەمریکا له‌ نێوه‌ندی ئۆپەراسیۆنی تووڕەییی داستانی (Operation Epic Fury)ی ئەمساڵدا پێویستی بەم کارە بوو.

کاتێک ئیسرائیل ئۆپەراسیۆنی نەڕەی شێر (Operation Roaring Lion)ی هاوشان لەگەڵ هەڵمەتی تووڕەییی داستانیی ئەمریکادا لە ٢٨ی شوبات دەست پێ کرد، دەیتوانی پشت بە یارمەتیی تانکەرەکانی ئەمریکا ببەستێت و، بەوەیش توانای پێکانی ئامانجەکانی لە قووڵاییی ئاسمانی ئێراندا زیاد کرد.

تیشلەر (Tischler)ی فەرماندەی هێزی ئاسمانیی ئیسرائیل لە ڕێوڕەسمی پەردەلادان لەسەر کەی سی-٤٦ لە ٢٧ی ئایاردا گوتی: ”لێرە، لە ڕێڕەوەکانی بنکەی ئاسمانیی نەڤاتیم (Nevatim Airbase)، فڕۆکە سووتەمەنیپێدەرەکان نزیکەی دوو مانگ لەمەوبەر فڕین و، تەواوی هێزی ئاسمانیی خۆیان لەسەر باڵەکانیان بەرەو ئێران هەڵگرت. ”

ئیسرائیل ڕاشكاوانه‌ هەوڵ دەدات توانای ئەنجامدانی هەڵمەتێکی لەو شێوەیەی بە سەربەخۆیی هەبێت؛ بەو تێگەیشتنەی کە لەوانەیە “ئۆپەراسیۆنی تووڕەییی داستانی” و “ئۆپەراسیۆنی نەڕەی شێر” دواجار لووتکەی کردەوەی سەربازیی هاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل بن دژی ئێران.

کەمتر لە دوو هەفتە پێش گەیشتنی کەی سی-٤٦، وەزارەتی بەرگریی ئیسرائیل گرێبەستێکی واژۆ کرد بۆ تەیارکردنی فڕۆکە جەنگییە هێرشبەرە نەبینراوەکانی نەوەی پێنجەمی ئیسرائیل لە جۆری ئێف-٣٥ئای ”ئەدیر”(F-35I Adir)  بە تانکەری سووتەمەنیی دەرەکی بە مەبەستی درێژکردنەوەی مەودایان. ئیسرائیل وەک وڵاتێکی بێوێنە لە ناو بەکارهێنەرانی ئێف-٣٥، ڕێگەی پێ دراوە جۆرە تایبەتەکەی ئەدیر بە سیستەمە لاوەکییەکان و چەکە ناوخۆیییەکانی خۆی دەستکاری بکات. تانکەرە دەرەکییەکان دەبنە یەکەم جار کە تانکەری لەو شێوەیە لەسەر فڕۆکەی نەوەی پێنجەم جێگیر بکرێت و بەم شێوەیە لەوانەیە بەو مانایە بێت کە فڕۆکەکانی ئێف-٣٥ی هێزی ئاسمانیی ئیسرائیل دەتوانن لە هاوتا ئەمریکییەکانیان زیاتر بفڕن بەبێ ئەوەی لە ئاسماندا سووتەمەنی وەربگرن. لەگەڵ ئەوەیشدا، ڕوون نییە کە ئایا ئەم تانکەرانە توانای خۆشاردنەوەی گرنگی ئێف-٣٥ کەم دەکەنەوە یان نا. پێشتریش ئاماژە هەبوون بەوەی کە ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢١ەوە هەوڵی داوە دەستکاریی فڕۆکەکانی ئێف-٣٥ بکات بۆ درێژکردنەوەی مەودایان.

تانکەرەکانی کەی سی-٤٦ شانبەشانی فڕۆکەکانی ئێف-٣٥ی مەودادرێژکراو، دەتوانن لە ساڵانی داهاتوودا توانایەکی باشتر بە ئیسرائیل ببەخشن بۆ ئەنجامدانی هەڵمەتێکی ئاسمانیی سەربەخۆتر و بەردەوامتر لە ئۆپەراسیۆنی شێری ڕاساو.

گەیشتنی کەی سی-٤٦ و گرێبەستی ئێف-٣٥، هاوکات بوو لەگەڵ ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە جێگیرکردنی فڕۆکە نەبینراوەکانی نەوەی پێنجەمی لۆکهید ئێف-٢٢ ڕاپتۆر (Lockheed F-22 Raptor) و فڕۆکەی سووتەمەنیپێدەری ئەمریکی لە ئیسرائیل. ئەمریکا لە سەروبەندی تووڕەییی داستانیدا فڕۆکەی ئێف-٢٢ی لە ئیسرائیل جێگیر کرد؛ ئەمەیش وای لە هەندێک کەس کرد بگەنە ئەو دەرەنجامەی کە ئیسرائیل ناوبانگی دەیان ساڵەی خۆی وەک کەشتییەکی هەڵگری فڕۆکەی ئەمریکیی نوقمنەبوو دەسەلمێنێت. لە کۆتاییی مانگی ئایاردا، ئاژانسی ڕۆیتەرز (Reuters) بڵاوی کردەوە کە فڕۆکەخانە سەرەکییەکەی ئیسرائیل، کە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بێن گوریۆن (Ben Gurion International)ە، لەوانەیە ڕووبەڕووی هەڵوەشاندنەوەی زۆری گەشتەکان ببێتەوە بەهۆی بوونی ژمارەیەکی زۆر لە فڕۆکەی تانکەری ئەمریکی لەوێ. بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا، ئەم سامانە ئەمریکییانە دەتوانن سوود بە ئیسرائیل بگەیەنن ئەگەر لە ماوەی هاویندا جه‌نگ لەگەڵ ئێران دەست پێ بکاتەوە.

هاوتەریب لەگەڵ ئەم هەوڵانە بۆ پێشخستنی توانا هێرشبەرییە مەودادرێژەکانی بە شێوەیەکی قۆناغ بە قۆناغ، ئیسرائیل هەنگاوی ناوە بۆ بەهێزکردنی بەرگرییە مووشەکییە ستراتیژییەکانیشی. ماوەیەکی کورت دوای ئەوەی ئاگربەستە ناسکەکەی ٨ی نیسان دوژمنكارییه‌كانی لە دوایین جەنگدا ڕاگرت، پلانێکی وەزارەتی بەرگری پەسەند کرا بۆ زیادکردنی بەرهەمهێنانی مووشەکەکانی ئارۆو (Arrow)ی ئیسرائیل. ئارۆو ٣ (Arrow 3) مووشەکێکی دژە-بالیستیی دەرەوەی بەرگەهەوایە و، چینی هەرە سەرەوەی بەرگرییە ئاسمانییە فرەچینەکەی ئیسرائیل دادەپۆشێت. تێچووی هەر یەکێک لەم ڕێگرە پێشکەوتووانە بە ٢-٣ ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرێت.

دوای جەنگە ١٢ ڕۆژییەکە، دەرکەوت کە ئەمریکا ١٥٠ مووشەکی بەرگریی ئاسمانیی لە سیستەمی هاوتای ئارۆو، کە سیستەمی بەرگریی ناوچەییی بەرزی تێرمیناڵ (Terminal High Altitude Area Defense) ناسراو بە (THAAD)، تەقاندووە بۆ بەهێزکردنی بەرگریی ئیسرائیل. بە تێچوویەکی خەمڵێنراوی ١٢ بۆ ١٥ ملیۆن دۆلار بۆ هەر مووشەکێکی بەرگری، ئەم ژمارەیە دابەزینێکی گەورەی لە کۆگه‌كانی چه‌كی ئەمریکادا دروست کرد لە کاتێکدا کۆمپانیای بەڵێندەری لۆکهید مارتن (Lockheed Martin) ساڵانە تەنیا نزیکەی ٢٠ مووشەکی بەرگریی ئاسمانیی بەرهەم دەهێنا.

دوایین هەڵمەتی ئەمریکا و ئیسرائیل گوشارێکی زۆر زیاتری خستە سەر کۆگه‌کانی مووشەکی بەرگریی ئەمریکا. ڕاپۆرتێکی دوای جەنگ لە واشنتۆن پۆست (The Washington Post) ئاشکرای کرد کە ئەمریکا دوو هێندەی سیستەمی بەرگریی مووشەکیی ئیسرائیل، مووشەکی ڕێگریی تەقاندووە، بۆ پاراستنی ئیسرائیل لە مووشەکە بالیستییە هێرشبەرەکانی ئێران. لە سەرتاسەری ئەو جەنگەی دواییدا، ئەمریکا نزیکەی ٢٠٠ ڕێگری تادی تەقاندووە، کە دەکاتە نزیکەی نیوەی تەواوی کۆگه‌کانی. سەرباری ئەوەیش، ئەمریکا زیاتر لە ١٠٠ مووشەکی ڕێگری دەریاییی پێشکەوتووی جۆری ئێس ئێم-٣ (SM-3) و ئێس ئێم-٦(SM-6)ی لە بەرگریکردن لە ئیسرائیل بەکار هێنا. ئێس ئێم-٣یەکان بە پشتبەستن بە جۆرە دیاریکراوەکانیان، دەکرێت لە نێوان ٩.٦٦ ملیۆن بۆ ٢٧.٩ ملیۆن دۆلار تێچوویان هەبێت، لە کاتێکدا تێچووی ئێس ئێم-٦ەکان نزیکەی ٩.٥ ملیۆن دۆلارە. لە هەمان کاتدا لەم ماوەیەدا، ئیسرائیل بەگشتی کەمتر لە ١٠٠ مووشەکی ڕێگری ئارۆو و نزیکەی ٩٠ ڕێگری لە سیستەمی قۆچەقانێی داود (David’s Sling) تەقاندووە. ئەم سیستەمەی دوایییان مووشەکی ستەنەر (Stunner) ده‌هاوێژێت، کە زۆر هەرزانترن لە هاوتا ئەمریکییەکەیان کە پاتریۆت پاک-٣(Patriot PAC-3)یە.

ڕاپۆرتێکی دواتری سەنتەری لێکۆڵینەوە ستراتیژی و نێودەوڵەتییەکان (Center for Strategic and International Studies)  پێشبینی دەکات کە ئەمریکا نزیکەی دوو ساڵی دەوێت بۆ پڕکردنەوەی ئەو مووشەکانەی ئێس ئێم-٣ و ئێس ئێم-٦ و، لانی کەم سێ ساڵیش بۆ گەڕاندنەوەی مووشەکەکانی تاد بۆ ئاستی پێش جەنگ. هەموو ئەمانەیش بەو گریمانەیەی کە جه‌نگ لەگەڵ ئێران بەم زووانە دەست پێ ناکاتەوە و ئەمریکا جارێکی دیکە ناچار نابێت مووشەکە ڕێگرە ئاستبەرزەکانی بە ڕێژەیەکی خێرا و نەگونجاو بەکار بهێنێت. ڕاپۆرتەکەی واشنتۆن پۆست لە زاری بەرپرسێکی ئەمریکییەوە هۆشداریی دا کە لەوانەیە ئەمریکا ناچار بێت مووشەکی ڕێگری زیاتریش لە بەرگریکردن لە ئیسرائیل بتەقێنێت ئەگەر جه‌نگ بەم زووانە دەست پێ بکاتەوە، چونکە هەندێک لە سیستەمەکانی بەرگریی مووشەکیی ئیسرائیل لە ئێستادا لەژێر چاککردنەوەدان.

ڕۆژنامەی هائارێتس (Haaretz)ی ئیسرائیلی لەم دوایییانەدا باسی لەوە کرد کە چۆن پێنتاگۆن (Pentagon) بەڵگەنامەکانی لەسەر بەکارهێنانی ڕێگرە ئەمریکییەکان دزه‌ پێ كردووه‌‌ بۆ ئەوەی هەم ئاستی بەرگریکردنی ئەمریکا لە ئیسرائیل بە درێژاییی جەنگەکە ئاشکرا بکات و هەم هۆشدارییش بدات لەسەر تێچووەکانی ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نوێ بۆ واشنتۆن.

ڕاپۆرتەکەی هائارێتس ئاماژەی بەوە کرد: ”هەردوو ڕاپۆرتەکە، کە لەو دەزگه‌ میدیایییانەدا بڵاو کراونەتەوە کە پەیوەندییەکی نزیکیان بە هاوپەیمانان و سەرچاوەکانی سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ (Donald Trump)ەوە هەیە، جەختیان لەسەر ئارگیومێنتێکی هاوشێوە کردووەتەوە.” هەروەها دەڵێت: ”ئەمریکا لە کاتی جەنگەکەدا سامانێکی سەربازیی زەبەلاحی لە بەرگریکردن لە ئیسرائیل خەرج کرد و، پیشەسازییە بەرگرییەکەی ڕووبەڕووی ئاڵنگاری دەبێتەوە لە پڕکردنەوەی تەقەمەنییە گرنگەکان بەخێرایییەکی پێویست بۆ ململانێیەکی دیکەی درێژخایەن. ”لە درێژەدا ڕۆژنامەکە دەڵێت: ”لەگەڵ ئەوەیشدا، نوێبوونەوەی گفتوگۆی گشتی سەبارەت بە کەمیی مووشەکە ڕێگرەکان و ئامادەییی سەربازی، خۆی لە خۆیدا بەرهەمی دزەپێکردنی پلانبۆداڕێژراوە کە پێکەوە دەبنە پەیامێکی ڕوون لە ناوخۆی پێنتاگۆنەوە: هیچ ڕێگەیەکی ئاسان نییە بۆ دەستپێکردنەوەی جه‌نگ لەگەڵ ئێران، بەبێ خستنەمەترسیی هێزەکانی ئەمریکا، بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان و سامانە سەربازییە گرنگەکان، دوای ئەوەی ئەمریکا بەشێکی زۆری جەنگەکەی بۆ بەرگریکردن لە ئیسرائیل تەرخان کرد. ”

لە هەمان کاتدا، ئیسرائیل پێ دەچێت حسابی ئەوە بکات کە پێویستە مووشەکەکانی ئارۆو بە دەستپێوەگرتنەوە بەکار بهێنێت، لە کاتێکدا زۆرترین ژمارەی نوێیان لێ بەرهەم دەهێنێت لە ئەگەری ئەوەی جارێکی دیکە بەتەنیا یان بە پاڵپشتییەکی زۆر کەمتر لە ئەمریکا، شەڕ لەگەڵ ئێران بکات. پێشتریش، فەرماندەییی بەرەی ناوخۆییی سوپاکەی، پێشبینیی ئەوە دەکات کە مووشەکە بالیستییەکانی ئێران لەوانەیە لە جەنگی داهاتوودا، بەراورد بە هەموو جەنگەکانی پێشوو، مەترسییەکی زۆر گەورەتر بۆ سەر ئیسرائیل دروست بکەن. بێ گومان تاران (Tehran)  وانەی لە هەموو بۆردوومانە ڕاستەوخۆکانی وەرگرتووە کە لە یەکەم هێرشی ١٣ی نیسانی ٢٠٢٤ەوە ئیسرائیلیان کردووەتە ئامانج. سەرباری ئەوەیش، ئیسرائیل دەترسێت کە ڕێککەوتنێکی نوێی ئەمریکا و ئێران چارەسەری بەرنامە مووشەکییە بالیستییەکەی ئێران نەکات، کە تاران بەردەوام ڕەتی دەکاتەوە تەنانەت دانوستانیشی لەسەر بکات؛ ڕێک هاوشێوەی ڕێککەوتنە ئەتۆمییەکەی تەممووزی ٢٠١٥. بەمەیش ئیسرائیل لە داهاتوودا ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی مووشەکیی زۆر مەترسیدارتر دەبێتەوە.

پێشتر ئاماژەکان ئەوە بوون کە هەڵمەتە هاوبەشەکەی ئەمریکا و ئیسرائیل تەنیا پاشەکشەی کاتییان بە کۆگه‌ گەورەکەی مووشەکی ئێران کردووە. لە ٣١ی ئایاردا، تۆڕی سی ئێن ئێن (CNN) بڵاوی کردەوە کە وێنەکانی سەتەلایت ئاشکرایان کردووە ئێران لەدوای ئاگربەستەکەوە بە بەکارهێنانی شۆفڵ و کەرەستەی ئاسایی، لانی کەم ٥٠ لە کۆی ٦٩ دەروازەی شارە مووشەکییە ژێرزەمینییەکانی کردووەتەوە.

دوای جەنگە ١٢ ڕۆژییەکە، ئیسرائیل ڕای گەیاند کە هەنگاو دەنێت بۆ سەپاندنی باڵادەستییە ئاسمانییەکەی بەسەر ئێراندا و، بە شێوەیەکی کارا ڕێگری لە هەر پێشڕەوییەکی دیکەی مووشەکی و ئەتۆمیی ئێران دەکات. دوای ئەو جەنگە و دوایین هەڵمەتی ئەمریکا و ئیسرائیل، شرۆڤەکاران بەردەوام مشتومڕی ئەوەیان کردووە کە سیاسەتی ئیسرائیل بۆ ”بڕین” یان ئەوەی کە بە ”دوورینەوەی گژوگیا” (Mowing the Grass) بە شێوەیەکی خولی دەناسرێت، کە گوزارشتێکی لێچوواندنی مشتومڕاوییە بۆ هەڵمەتە سەربازییە پچڕپچڕەکانی پێش تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ دژی حەماس (Hamas) لە کەرتی غەززەی بچووکی دراوسێ، ناتوانرێت بە شێوەیەکی کرداری لەسەر ئاستێکی زۆر فراوانتر دژی ئێران دووبارە بکرێتەوە.

هەرچییەک لە داهاتوودا ڕوو بدات، ئێستا ئەوە ڕوون بووەتەوە کە ئیسرائیل گەیشتووەتە ئەو دەرەنجامەی، لە جەنگێکی دیکەدا لەگەڵ ئێران، ناتوانێت بۆ دابینکردنی بەرگرییەکی هێندە بەرفراوان و پاڵپشتیی ڕاستەوخۆی دیکە، بەتەنیا پشت بە ئەمریکا ببەستێت. هەر بۆیە، ئەم دەرفەتەی ئارامیی ئێستا دەقۆزێتەوە بۆ تەیارکردنی خۆی بە هەرە پێشکەوتووەترین توانای هێرشبەریی مەودادرێژ و توانا بەرگرییە ئاڵۆزەکان؛ جا لە توانایدا بێت دروستیان بکات یان بیانکڕێت.

سەرچاوە:

Iddon, P. (2026, June 3). Israel Enhances Long-Range Strike, Missile Defense For Next Iran War. Forbes

میدڵ ئیست ئای (Middle East Eye)

نووسەر: کەیھان بەرزگه‌ر (Kayhan Barzegar)

جه‌نگی ئێران، کە لە مانگی شوبات بە هێرشێکی هاوبەشی ئیسرائیل و ئەمریکا دەستی پێ کرد، وای لە تاران کردووە کە ستراتیژیی بەرپەرچدانەوەی دەرەوەی ناوچەییی خۆی لەگەڵ دۆکترینی بەرگریی ناوخۆییدا تێکەڵ بکات.

ئەو هاودەنگییە نەتەوەیی و کۆمەڵایەتییە بەهێزەی کە دوای هەڵگیرسانی جه‌نگەکە دروست بوو – کە ڕەتکردنەوەیەکی ڕوونی جەماوەرییە بۆ دەستوەردانی دەرەکی – خاڵێکی بەهێزی گەورەی بە دەوڵەتی ئێران بەخشی.

ئەم دۆخە، ئاڵنگاریی بۆ تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی سەربازیی دەستدرێژیکاران دروست کردووە. ئەمڕۆ هێڵی بەرگری لە خاکی ئێرانەوە دەست پێ دەکات و بۆ ناوچە فراوانەکەیش پەل دەهاوێژێت.

پێش هەردوو جه‌نگی ئێستا و جه‌نگە ١٢ ڕۆژییەکەی حوزەیرانی ٢٠٢٥، ستراتیژیی بەرپەرچدانەوەی ئێران تا ڕاددەیەکی زۆر لەسەر بنەمای تێڕوانینی ”بەرگریی هێرشبەرانە” دامەزرابوو، کە پێک دەهات لە تۆڕێک لە دەرەوەی سنوورە نیشتمانییەکانی: ”تەوەری بەرەنگاری” (به‌ره‌ی موقاوه‌مه‌) لە سەرتاسەری لوبنان، سووریا، عێراق و یەمەن.

بەڵام جه‌نگی ئەمریکا و ئیسرائیل، بە ئێرانی نیشان دا کە هێشتا کارتی زیاتری لەبەردەستدایە بۆ ئەوەی بەکاریان بهێنێت: توانای ئەو وڵاتە بۆ کۆنترۆڵکردنی تەواوەتیی گەرووی هورمز و، بەوەیشەوە بەشێکی زۆری نەوتی خاوی جیهان، کارتێکی گوشاری یەکجار گەورە پێک دەهێنێت.

بەم جۆرەیش جەنگەکە وای لە ئێران کرد کە باشتر لە گرنگیی جوگرافیا و پێگە جیۆپۆلیتیکییە بەهێزەکەی خۆی تێ بگات. تاران لە ڕێگەی فراوانکردنی جەنگەکەوە بۆ ناوچەکە و هێرشکردنە سەر پێگەکانی ئەمریکا لە کەنداو، لاوازیی ئابووریی جیهانی زیاتر زەق کردەوە.

ستراتیژیی ئێران بەرگریی خاکی ناوخۆیی لەگەڵ بەرگریی پێشوەختەی دەرەکیدا تێکەڵ دەکات، بەڵام پێچەوانەی ڕابردوو، یەکەمین چینی بەرپەرچدانەوە لە خاکی ناوخۆوە دەست پێ دەکات و، چینی دووەمی تەواوکەریش لە کاتی پێویستدا پشتیوانیی هێزە هاوپەیمانە ناوچەیییەکان بەکار دەهێنێت.

بەرگریی ناوخۆیی

ڕاستییەکەی ئەوەیە کە بەرپەرچدانەوەی کاریگەریی ناوخۆییی ئێران، بوێریی بە هاوپەیمانەکانی داوە تاوەکوو تواناکانی ئۆپەراسیۆنییان بونیاد بنێنەوە و درێژە بە شەڕی دژی ئەمریکا و ئیسرائیل بدەن.

بۆ چەندان ساڵ، ڕۆژاوا و هاوپەیمانە ناوچەیییەکانی هەوڵیان دەدا ئەو پەیامە بگەیەنن کە وڵاتانی ”بەرەی بەرخۆدان” (به‌ره‌ی موقاوه‌مه‌) تەنیا ئامرازی دەستی ئێرانن و ئەو وڵاتە بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە نەتەوەیییەکانی خۆی بەکاریان دەهێنێت. بەڵام بەرگرییە ناوخۆیییەکەی ئێران لەم جه‌نگەی ئێستادا، شانبەشانی پشتیوانیکردنی بۆ حزبوڵڵا لە چوارچێوەی دانوستانە بەردەوامەکانی ئاگربەستی نێوان ئیسرائیل و لوبنان، نیشانی داوە کە ئێران تاچەند بەڕاستی بایەخ بە هاوپەیمانە ناوچەیییەکانی دەدات.

نوێترین دەرکەوتەی ئەمەیش ڕۆژی دووشەممە بوو، کاتێک ئێران هەڕەشەی کشانەوەی لە دانوستانەکانی ئاگربەست لەگەڵ ئەمریکا کرد ئەگەر ئیسرائیل هێرش بکاتە سەر بەیرووت و ناوچەی زاحیەی باشووری؛ ئەمەیش بەو مانایەیە کە ئاگربەستەکە دەبێت سەرجەم بەرەکان بگرێتەوە.

دۆخەکە بە شێوەیەکی کاریگەر ئاستی ئێرانی ”بەرز کردووەتەوە” و ڕەهەندێکی جیهانیی بەخشیوەتە ڕۆڵە ناوچەیییەکەی. هاوکات، پرسیاری نوێ سەبارەت بە بەهای ڕاستەقینەی میوانداریکردنی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لەسەر خاکی وڵاتانی کەنداو سەر هەڵدەدەن.

پێگەی ئیسرائیلیش لە هاوکێشەی هێزی ناوچەییدا گۆڕاوە. پێش جه‌نگەکە و، بەتایبەتی لە دوای ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣وە، تەلئەبیب هەوڵی دەدا ببێتە هێزی هەژموونگەرای ناوچەکە. ئەو وڵاتە بەبێ ترس لە سزادان و بە پشتیوانیی ڕۆژاوا هێرشە هەڕەمەکییەکانی دەکردە سەر وڵاتانی دراوسێ لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لەگەڵ ئەوەیشدا، بەرخۆدانی سەربازی و خۆڕاگریی ئابووریی ئێران، تەگەرەیەکی گەورەیان خستووەتە بەردەم ڕێڕەوی ئیسرائیل. تەنانەت دەکرێت بگوترێت کە ئێران- نەک ئیسرائیل- وەک زلهێزێکی ناوچەیی لەم ململانێیەدا دەرکەوتووە.

ئاسایشی بەکۆمەڵ

جه‌نگەکە بۆچوونە باوەکانی سەبارەت بە ”سیستەمی ئاسایشی بەکۆمەڵ” لە کەنداو لەرزۆک کردووە. پێش جه‌نگەکە، تێڕوانینی زاڵ ئەوە بوو کە سەقامگیری تەنیا لە چوارچێوەی دامەزراندنی سیستەمێکی لەو جۆرەدا بەدی دێت. جه‌نگەکە دژبەیەکییەکی لەم تێڕوانینەدا ئاشکرا کرد.

وڵاتە عەرەبییەکانی ناوچەکە ئێستا ڕووبەڕووی تەنگژەیەکی ئەمنیی نوێ بوونەتەوە: سەرەڕای ئەو تێچووە قورسانەی کە بە درێژاییی چەندان ساڵ بۆ میوانداریکردنی هێزەکانی ئەمریکا و کۆکردنەوەی کەلوپەلی سەربازی داویانە، ئەمریکییەکان نەیانتوانی ئاسایشیان مسۆگەر بکەن کاتێک فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان (درۆنه‌كان) و مووشەکەکانی ئێران بەلێشاو دەبارین.

دەوڵەتانی کەنداو ئێستا کار بۆ هاوسەنگکردنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئێران و ئەمریکا دەکەن. لە ئەنجامدا، هاوکێشەی سیاسی-ئەمنیی ناوچەکە بە شێوەیەکی قووڵ، پشتی بەستووە بەوەی کە لە داهاتوودا لە ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان ئێران و ئەمریکادا چی ڕوو دەدات.

دەوڵەتانی کەنداو ناچارن یارمەتیی هەردوو لا بده‌ن بۆ گەیشتن بە ئاشتییەکی بەردەوام، بۆ ئەوەی بەو شێوەیە خۆیان لە ناسەقامگیریی زیاتری ناوچەکە بپارێزن. ئەمەیش بەڕوونی لە داواکارییە دووبارەکانی سەرکردە عەرەبەکاندا دەرکەوتووە، کە هانی دۆناڵد ترەمپ(Donald Trump) ، سەرۆکی ئەمریکایان داوە ڕێککەوتنێکی ئاشتی قبووڵ بکات کە سازشکردن بەرامبەر بە ئێران لەخۆ بگرێت.

ڕەنگە لە کۆتاییدا ئەم جه‌نگە پێویست بووبێت بۆ ئاشکراکردنی هێز و توانا و پێگە ڕاستەقینەکانی سەرجەم ئەکتەرە بەشداربووەکان لە چوارچێوەی هاوسەنگیی هێزی ناوچەییدا. بێ گومان، جه‌نگەکە وای لە ئێران کرد کە هێزە سەربازییەکان و کۆتوبەندە ستراتیژییەکانی خۆی بناسێت.

گرنگتر لە هەمووی، ئەم ململانێیە سەنگ و قورساییی سیاسەتی دەرەوەی ئێرانی، لانی کەم لە مەودای کورتخایەندا، لە پرسی ئەتۆمییەوە گواستووەتەوە بۆ سوودە جیۆپۆلیتیکییەکانی لە ستراتیژیی بەرپەرچدانەوەدا.

*نووسینی: سۆنەر چاگاپتای

شیکارییەکی کورت

لە ٢٢ی ئایاردا، مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لەگەڵ هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا کۆ بووەوە بۆ تاوتوێکردنی چەندان پرسی جیاواز،لەوانە گەرووی هورمز و ململانێ هەرێمییەکان. تورکیا وەک تاقە ئەندامی هاوپەیمانیی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ) کە هاوسنوورە لەگەڵ ئێران، پێداگر بووە لەسەر دوورکەوتنەوە لە تێوەگلان لە ململانێی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئێران، کە خەریکە پێ دەنێتە چوارەم مانگی خۆیەوە.

سەرەڕای ئەوەی ئێران لە هەفتەکانی یەکەمی جەنگەکەدا چەندان مووشەکی ئاڕاستەی خاکی تورکیا کرد، بەڵام ئەنقەرە هاوشێوەی هاوپەیمانەکانی تری ناتۆ (وەک شانشینی یەکگرتوو کە مووشەکەکانی ئێرانی لە بنکەکانی خۆی لە قوبرسەوە کردە ئامانج) ڕێبازێکی بێلایەنانەی گرتە بەر. تورکیا لەبری وەڵامدانەوەی سەربازی، لەگەڵ پاکستان یەکی کرت بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی سیاسی بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە جەنگەکە. پرسیارە قووڵەکانی پێوەست بەم ململانێیە لە دەوری پاڵنەرەکانی سیاسەتی تورکیا دەسووڕێنەوە، لەوانەیش لێکەوتە کورتخایەن و درێژخایەنەکان لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتۆن و، هەڵوێستی گشتیی ئەنقەرە بەرامبەر بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

سیاسەتەکانی تورکیا بەرامبەر بە ئێران لە بنەڕەتدا پشت بە نزیکیی جوگرافی و هاوسەنگیی ده‌سه‌ڵاتی مێژووییی جێگیری نێوان هەردوو وڵات دەبەستێت. ئەم کارلێکە ئێستایانە، دەکرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ هەردوو ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و سەفەوی (وەک پێشینەی هەردوو دەوڵەتی هاوچەرخی تورکیا و ئێران)، کە جەنگگەلێکی بێبڕانەوە و پڕووکێنەریان ئەنجام دا کە لە کۆتایییەکانی سەدەی پازدەهەمەوە دەستی پێ کرد و ١٦٦ ساڵی خایاند و، خەریک بوو ببێتە هۆی مایەپووچبوونی هەردوو ئیمپراتۆرییەتەکە. لە ساڵی ١٦٣٩دا، هەردوو ئیمپراتۆرییەتەکە لەسەر شێوازێکی سەرەتاییی بنەمای “لەناوبردنی مسۆگەری یەکتر” ڕێک کەوتن؛ بە جۆرێک پەیماننامەیەکی ئاشتییان بۆ دیاریکردنی سنوورەکانیان واژۆ کرد، هەروەها پابەند بوون بە ڕێککەوتننامەیەکی نەنووسراوی نەبەزاندنی یەکتر بە مەبەستی ڕێگریکردن لە هەڵگیرسانی جەنگێکی گەورە. سەرەڕای هەڵگیرسانی جەنگەکانی دواتر، هاوسەنگیی هێز لەنێوانیاندا بەردەوام بوو. جگە لە دەستکارییەکی کەمی سنوورەکان لە سەدەی بیستەمدا، سنووری ئێستای تورکیا-ئێران تا ڕاددەیەکی زۆر هاوشێوەی ئەو سنوورەیە کە چوار سەدە لەمەوبەر هەبووە.

تورکیا و ئۆپەراسیۆنی “تووڕەییی داستانی”

لە سەدەی بیست و یەکەمدا، هاوسەنگیی هێز لەنێوان تورکیا و ئێراندا بەڕوونی لە کاتی جەنگی ناوخۆی سووریادا دەرکەوت؛ هەرچەندە ئەنقەرە و تاران پاڵپشتیی لایەنە دژبەرەکانیان دەکرد، بەڵام سەرەڕای ئەوەیش خۆیان لە تێوەگلان لە ململانێی ڕاستەوخۆ بەدوور گرت. لەبەر ئەوە، جێی سەرنج بوو کە ئێران لە سەرەتای ئەمساڵدا چوار هێرشی مووشەکیی کردە سەر پارێزگای ئەدەنەی تورکیا، کە کونسوڵخانەی ئەمریکا، بنکەی ئاسمانیی ئینجیرلیک و وێستگەی نەوتیی “جه‌یهان“ی تێدایە، کە ئەمه‌ی دوایی، لە ڕێگەی هێڵێکی بۆرییەوە لە ئازەربایجانەوە نزیکەی ٤٠ لەسەدی پێداویستییە نەوتییەکانی ئیسرائیل دابین دەکات.

لەوانەیە تاران لە ڕێگەی ئەم هێرشانەوە ویستبێتی تورکیا و هاوپەیمانیی ناتۆ بەرەو وەڵامدانەوە هان بدات بە مەبەستی پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان، تاوەکوو گوشار بخه‌نه‌ سه‌ر ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکە. لە بەرامبەردا، ئەنقەرە لەبری پەرەپێدانی سەربازی، پێی باش بوو هۆشداریی گشتیی توند بدات، کە دیارترینیان لێدوانەکەی سەرۆک ڕەجەب تەییب ئەردۆغان بوو کە تێیدا جەختی لەوە کردەوە کە تورکیا هەموو ڕێوشوێنێکی پێویست بۆ پاراستنی خاکەکەی “بەتوندی و بێ دوودڵی” دەگرێتە بەر. ئەم ستراتیژە تا ئەو ڕاددەیە سەرکەوتوو بوو کە ئێران لە ٣٠ی ئازارەوە خۆی لە ئەنجامدانی هێرشی مووشەکیی زیاتر بۆ سەر تورکیا بەدوور گرتووە.

ئەو دەرئەنجامە جەنگییانەی ئەنقەرە دەیەوێت بەدەستیان بهێنێت

جگە لە هەندێک هاوردەکردنی گازی سروشتیی شلکراو لە قەتەرەوە، تورکیا بە شێوەیەکی بەرچاو بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە زیانی پێ نەگەیشتووە؛ دووریشە بچێتە پاڵ هیچ ئەرکێکی فرەنەتەوەیی بۆ دووبارەکردنەوەی ئەو ڕێڕەوە ئاوییە، لانی کەم پێش گەیشتن بە ئاگربەستێکی بەردەوامتر. لەگەڵ ئەوەیشدا، تەنانەت لە ئەگەری بەشدارینەکردنی تورکیا لە کردەوە سەربازییەکانی ئەمریکا دژ بە ئێران، هێشتا دەیەوێت هاوسەنگی لەنێوان دوو ئامانجی سەرەکیدا سەبارەت بە دراوسێکەی دروست بکات:

ڕەنگە یەکەمین لێکەوتەکانی پشێوی لە ئێراندا، بریتی بێت لە شەپۆلی نوێی پەنابەران بەرەو خاکی تورکیا؛ ئەمەیش دیمەنی قەیرانی ملیۆنان پەنابەری سووری لەدوای ساڵی ٢٠١١دا دەهێنێتەوە یاد، کە ببوونە بارگرانییەک و کاریگەریی نەرێنییان لەسەر جەماوەریبوونی سەرۆک ڕەجەب تەییب ئەردۆغان لەناوخۆدا هەبوو. لە کاتێکدا کە دەنگی بزووتنەوە دژەپەنابەر و کۆچبەرەکان لەناو تورکیادا بەرز بووەتەوە، گەڕانەوەی ئەم دوایییەی هەندێک لە پەنابەران بۆ سووریا، هۆکار بوو بۆ کەمکردنەوەی گوشارەکان لەسەر هەڵوێستی ئەردۆغان لەم پرسەدا.

ئەردۆغان ڕووبەڕووی ئاڵنگارییه‌كی سیاسی دەبێتەوە کە پەیوەستە بە دووبارە هەڵبژاردنەوەی؛ چونکە لە ئێستادا بڕیارە هەڵبژاردن لە ساڵی ٢٠٢٨دا بکرێت، بەڵام سەرۆک کە خولی سەرۆکایەتییەکەی بەرەو کۆتایی دەچێت، ڕەنگە هەوڵبدات داوای هەڵبژاردنی پێشوەختە بکات بۆ سوودوەرگرتن لە کەلێنێکی دەستووری کە ڕێگەی پێ دەدات بۆ خولێکی نوێ خۆی بپاڵێوێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، ئەردۆغان باش درک بەو مەترسییە سیاسییە گەورانە دەکات کە لەوانەیە بەهۆی هەر لێشاوێكی نوێی پەنابەرانەوە دروست بێت.

هەروەها سەرۆک ڕەجەب تەییب ئەردۆغان دەترسێت لەوەی پشێوی لە ئێراندا ببێته‌ هۆی لاوازکردنی زیاتری بووژانەوەی ئابووریی لەرزۆکی تورکیا لەدوای قەیرانی ساڵی ٢٠١٨ و ئەو پشێوییانەی بەدوایدا هاتن؛ ئەمەیش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی نەرێنی لەسەر چانسەکانی لە هەڵبژاردندا هەبێت. وڵاتەکە لە ئێستاوە بەهۆی نزیکیی لە ناوچەی ململانێکانەوە، زیانی لە داهاتی گەشتیاری و وەبەرهێناندا بەرکەوتووە. بۆ هەوڵدان لەپێناو سنووردارکردنی لێکەوتە ئابوورییەکان، وەزارەتی خەزێنە و داراییی تورکیا پەنای بردووەتە بەر فرۆشتنی بڕێکی پێوانەیی لە دراوی بیانی.

سەرەڕای ئەمەیش، تورکیا بۆ دابینکردنی زۆربەی پێداویستییە نەوتییەکانی،پشت بە هاوردەکردن دەبەستێت؛ بە جۆرێک هەر زیادبوونێکی یەک دۆلار لە نرخی بەرمیلێک نەوتدا، بڕی نزیکەی ٥٠٠ ملیۆن دۆلار بارگرانیی زیادە دەخاتە سەر ئابووریی تورکیا. ئەگەر ئێران بکەوێته‌ ناو پشێوییەوە، لێکەوتەکانی لەسەر تورکیا ئەوەندە قورس دەبن کە وا دەکات تەنانەت سەرۆک ئەردۆغان، سەرەڕای سوودوەرگرتنی لە هەموو دەسەڵاتەکانی، ڕووبەڕووی زەحمەتییەکی زۆر ببێتەوە بۆ سەرکەوتن لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوودا.

نیگەرانییە ئەمنییەکانی ئەنقەرە

جەنگەکە نیگەرانیی ئەمنیی گەورەی لای تورکیا بەرامبەر بە دوو لایەنی تر دروست کردووە:

هەروەها ئەو ڕاپۆرتانەی لە سەرەتای جەنگەکەدا دەرکەوتن و ئاماژەیان بەوە دەکرد کە ئیسرائیل هەوڵی پڕچەککردنی لقی ئێرانیی PKK دەدات کە خۆی لە “حزبی ژیانی ئازادی کوردستان” (پژاک – PJAK)دا دەبینێتەوە، هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بوو بۆ سەر ستراتیژیی ناوخۆییی ئەنقەرە. چونکە پڕچەککردنی ئەم ڕێکخراوە ڕێگه‌ بۆ توخمە توندڕەوەکانی ناو PKK خۆش دەکات کە دەیانەوێت بەردەوام بن لە ململانێی چەکداری دژ بە تورکیا، تاوەکووبگوازرێنەوە بۆ ئەو لقەی کە بنکەکەی لە ئێرانە؛ ئەمەیش هێزێکی نوێ دەبەخشێتە PKK و، ئەو پلانانەی ئەنقەرە تێک دەدات کە ئامانجیان داماڵینی چەکەکانییەتی. لە ئێستادا، وا دیارە ترەمپ لەو پلانە ڕاگەیەنراوانە پاشەکشەی کردووە کە بۆ پاڵپشتیکردنی یاخیبوونی کورد بوون؛ ئەمەیش بەڕوونی دەگەڕێتەوە بۆ ناڕەزایەتییەکانی ئەنقەرە و دەستوەردانی کەسیی سەرۆک ڕەجەب تەییب ئەردۆغان. بەڵام لە ئەگەری سەرهەڵدانەوەی ململانێی ڕاستەوخۆ و پێداچوونەوەی واشنتۆن بە پڕچەککردنی پژاکدا، ئەوا زۆر لەوە دەچێت ئەنقەرە دەستبەرداری بێلایەنییەکەی ببێت و لە ململانێی بەردەوامی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئێراندا، بچێتە پاڵ لایەنی ئێرانی.

“کۆڵەکەی سێیەم” لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

دەکرێت سیاسەتی تورکیا بەرامبەر بە جەنگ لەگەڵ ئێراندا بەوە وەسف بکرێت کە لە دووجەمسەریی باو تێ دەپەڕێت، چونکە لە ئاستێکی یەکسانی نیگەرانییەوە بەرامبەر بە هەر یەکە لە کۆماری ئیسلامی و ئیسرائیل سەرچاوە دەگرێت. بەتایبەتی، ئەنقەرە هاوشێوەیەک یان نزیکبوونەوەیەکی ستراتیژیی نوێی گرتووەتە بەر لە وەڵامی ئەو هێرشە مووشەکییانەی ئێران کە تورکیا و هاوپەیمانەکانی لە کەنداوی عەرەبیدا (بەتایبەت قەتەر و شانشینی عەرەبیی سعوودیا) کردبووە ئامانج؛ ئەمەیش لەپاڵ پەرەسەندنی ڕکابەری لەگەڵ ئیسرائیلدا لە ناوچە جیاجیاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

ئەم مۆدێلە ستراتیژییە نوێیە، پشت بە قووڵکردنەوەی هاوکاریی ئەمنی لەگەڵ سێ دەوڵەتدا دەبەستێت کە لە ڕوانگەکانیاندا لەگەڵ تورکیادا هاوبەشن: شانشینی عەرەبیی سعوودیا، میسر و پاکستان. سەرەڕای ئەوەی دوورە ئەم بلۆکە چوارقۆڵییە ببێتە جێگرەوەی پابەندبوونی چەسپاوی تورکیا بەرامبەر بە هاوپەیمانیی باکووری ئەتڵەسي (ناتۆ)، بەڵام ڕەنگدانەوەی گەڵاڵەبوونی جەمسەرێکی سێیەمە لە هاوکێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؛ هەروەها لە داینامیکی سیاسه‌تی باشووری ئاسیادا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵانەی کە لە لایەکەوە لەنێوان ئیسرائیل و هیندستاندا هەیە و، لە لایەکی ترەوە لەنێوان تورکیا و پاکستاندا هەیە. ئەم جەمسەرە هەڵوێستگەلێکی خاوەن توندیی جیاواز بەرامبەر بە هەر یەکە لە ئێران و ئیسرائیل دەگرێتە بەر.

کۆتایی

بەهۆی حەزی تورکیا بۆ ڕێگریکردن لەوەی ئێران دەستی بە چەکی ئەتۆمی بگات یان بکەوێتە ناو پشێوییەوە، وا دیارە ئەنقەرە لە پێگەیەکی گونجاودا بێت بۆ گێڕانی ڕۆڵی نێوەندگیر لە کۆتاییهێنان بە جەنگەکەدا. ئەم هاوکێشەیە گونجانی بەهێزی نێوان ئەردۆغان و سەرۆک ترەمپیش لەبەرچاو دەگرێت. بەڵام مێژووی ڕکابەریی دوولایەنەی نێوان هەردوو وڵات وا دەکات تاران نەیەوێت ڕێگه‌بە ئەنقەرە بدات شانازیی کۆتاییهێنان بە جەنگەکە بۆ خۆی بەرێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارەیشە تورکیا بەو ڕێبازەدا ڕۆیشت کە پاکستان گرتبوویە بەر، کە هەوڵەکانی تا ئێستا بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی سیاسی، سەرکەوتنی بەخۆوە نەبینیوە. لەبەر ئەمەیش، سیناریۆی ئێستا هاوشێوەی ئەزموونی جەنگی سووریانییە، کاتێک تورکیا لەو مەلەفانەی کە پەیوەست بوون بە سیاسەتی ئەمریکاوە لە پێشەنگی دیمەنەکەدا بوو.

*دکتۆر سۆنەر چاگاپتای، توێژەری باڵایە لە پرۆگرامی “بایەر فامیلی” و بەڕێوەبەری “پرۆگرامی توێژینەوە تورکییەکان”ە لە پەیمانگه‌ی واشنتۆن.

سەرچاوە:

Cagaptay, S. (2026) ‘Turkey’s Limited Role in the Iran War’, The Washington Institute for Near East Policy. Available at: https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/turkeys-limited-role-iran-war (Accessed: 2 June 2026).