پێنووس

پێشەکی

میداڵیا نیشتمانییەکان پێگەیەکی تایبەتیان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییە هاوچەرخەکاندا هەیە، چونکە ئەم جۆرە میداڵیانە بریتی نین تەنیا لە ئامرازێکی پرۆتۆکۆڵی بۆ ڕێزلێنان لە کەسایەتییە فەرمییەکان یاخود دانپێدانان بە دەستکەوتە تاکەکەسییەکان، بەڵکوو ئامرازێكن کە وڵاتان هەوڵ دەدەن به‌كاریان بهێنن بۆ ئیدارەدانی پەیوەندییە دەرەکییەکانیان، دەرخستنی ئەولەوییەتە ستراتیژییەکانیان و پتەوکردنی هەژموونی سیاسی و که‌لتوورییان لە دەرەوەى سنوورەکانی خۆیاندا. لەم چوارچێوەیەدا، بەخشینی میداڵیا بە کەسایەتییە سیاسی، دیپلۆماسی، یاخود ئایینییە بیانییەکان، پەیامێکی زۆر قووڵتر لە دانپێدانانێکی کەسی لەخۆ دەگرێت؛ واته‌ گوزارشتە لە ئاستی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان و، ئاماژەیەکە بۆ سروشتی ئەو هاوبەشییانەى کە وڵاتان لە چوارچێوەى ناوچه‌یی و نێودەوڵەتیدا ئامانجی بەدیهێنانیان هەیە.

لەم ڕوانگەیەوە، کۆماری ئیتاڵیا وەک یەکێک لە وڵاتانی ئەورووپا، گرنگییەکی زۆرى بە بەکارخستنی میداڵیا نیشتمانییەکان لە سیاسەتی دەرەوەیدا داوە؛ بەتایبەتی لەدوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە، کە هەوڵێکی چڕی دا بۆ پتەوکردنی پێگە نێودەوڵەتییەکەى خۆی لە ڕێگەى دیپلۆماسی، هاوکاریی ئابووری و، کرانەوەى که‌لتوورییەوە. یەکێک لە گرنگترین ئاماژەکانی ئەم ئاراستەیە، داهێنانی “میداڵیای ئەستێرەى هاوکاریی ئیتاڵی” بوو لە ساڵى ١٩٤٧دا، کە لە سەرەتادا بۆ ڕێزلێنان لەو کەسایەتییانە تەرخان کرا کە له‌پێناو دووبارە بنیاتنانەوەى ئیتاڵیادا هه‌وڵیان دابوو و تێ كۆشابوون.

دواتر، لە ڕێگەى یاسای ژمارە (١٣)ى ساڵى ٢٠١١وە، پێدانی ئەم میداڵیایە لەژێر ناونیشانی “میداڵیای ئەستێرەى ئیتاڵیا – Ordine della stelle d`ltalia” ڕێک خرایەوە. بەپێی ئەم یاسایە، ئامانجی بەخشینی میداڵیاکان فراوانتر کرا  بۆ ئەوەى ئەو کەسایەتییانەیش بگرێتەوە کە بەشدارن لە پەرەپێدانی پەیوەندیی دۆستایەتی و هاوکاریی نێوان ئیتاڵیا و وڵاتانی دیکە و، ڕۆڵیان هەیە لە پتەوکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ ئیتاڵیادا.

لەم بابەته‌دا هەوڵ دەدرێت لە گۆشەنیگایەکی ئەکادیمی و جیاوازەوە تیشک بخرێتە سەر سێ ڕەهەندی سەرەکیی ئەم پێشهاتە، کە لە ڕەهەندی یەکەمیان هەوڵ دەدەرێت وه‌ڵامی پرسیاری “میداڵیای سوارچاکی خاچی ئیتاڵیا چییە؟” بدرێتەوە و، لە ڕەهەندی دووەمیان بە شێوەیەکی گشتی کار بۆ خستنەڕووی گرنگترین وێستگەکانی پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمى کوردستان و ئیتاڵیا لە ڕێگەى وەڵامدانەوەى پرسیاری “پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و ئیتاڵیا  لە چ ئاستێکدایە؟” و، ڕەهەندی سێیەمیش تەرخان دەکرێت بۆ وەڵامدانەوەى پرسیارە سەرەکی و جەوهەرییەکەى بابەتەکە کە بریتییە لە: “بۆچی ئەم میداڵیایە بەخشرایە سەرۆک نێچێرڤان بارزانی؟”

ميداڵيای “ئەستێرەى ئیتاڵیا” لە پلەى “سوارچاکی مەزن” چییە؟

دواى جەنگی جیهانیی دووەم (١٩٣٩-١٩٤٥)، ژێرخانی وڵاتی ئیتاڵیا ڕووبەڕووی وێرانکارییەکی زۆر بووەوە و لە ڕووی ئابوورییشەوە پاشەکشەیەکی بەرچاوی بەخۆوە بینی. هەروەها لەسەر ئاستی سیاسی، گۆڕانکاریی ڕیشەیی ڕوویان دا کە دیارترینیان ڕووخانی ڕژێمی فاشیست و گۆڕێنی سیستەمی سیاسی بوو بۆ کۆماری. لە چوارچێوەى هەوڵەکانی ئەو سەردەمەدا، میداڵیای “ئەستیرەى هاوکاریی ئیتاڵی –Italiana Ordine della Stella della Solidariata” بەپێی مەرسوومێکی سەرۆکی کاتیی دەوڵەت لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ساڵى ١٩٤٧ داهێنرا؛ ئامانجی ئەم هەنگاوە ڕیزلێنان بوو لەو هاووڵاتییە ئیتاڵییانەى لە دەرەوەى وڵات نیشتەجێ بوون، هەروەها بۆ ئەو کەسایەتییە بیانییانەى ڕۆڵێکی بەرچاویان لە پرۆسەى ئاوەدانکردنەوەى ئیتاڵیا و بەهێزکردنی پێگە نێودەوڵەتییەکەى لەدوای جەنگدا هەبوو.

بە تێپەڕبوونی کات و دواى ئەوەی ئیتاڵیا بوو بە هێزێکی گەورەى ئابووری و پیشەسازی و ئەندامێکی کارای یەکێتیی ئەورووپا، ناتۆ و کۆمەڵەى وڵاتانی پیشەسازیی حەوت (G7)، پێویست بوو فەلسەفەى ئه‌م میداڵیایە دووبارە دابڕێژرێتەوە بۆ ئەوەى لەگەڵ پێگە نوێیەکەى وڵاتدا بگونجێت. لە ئەنجامی ئەم گۆڕانکارییە بنەڕەتییانەوه‌، یاسای ژمارە (١٣)ى ساڵى ٢٠١١ پەسەند کرا، کە تێیدا ناوی میداڵیاکە، گۆڕدرا بۆ “میداڵیای ئەستێرەى ئیتاڵیا” و، ئامانجەکەیشی بە جۆریک داڕێژرایەوە کە ڕێز لەو کەسانە (ئیتاڵی یان بیانی) بگیرێت کە پشکدارن لە پەرەپێدانی پەیوەندیی دۆستانە و پتەوکردنی هاوکارییەکانی نێوان ئیتاڵیا و وڵاتانی تر.

 هاوکات، یاساکە پێنج پلەى بۆ میداڵیاکە دیاریی کردووە، لەگەڵ زیادکردنی پلەیەکی تایبەت بە ناوی “خاچی مەزنی شەرەف” بۆ بارودۆخە مرۆیییە نائاسایییەکان. لە ڕووی دامەزاروەیییەوە، بەخشینی ئەم میداڵیایە، بەزۆری لەسەر ڕاسپاردەى وەزارەتی دەرەوە و هاوکاریی نێودەوڵەتیی ئیتاڵیا، یان باڵوێزخانەکان، یانیش دامەزراوەیەکی پسپۆریی حکوومی دەبێت. دواتر پێشنیارەکان ئاراستەى “ئەنجومەنى میداڵیای ئەستێرەى ئیتاڵیا” دەکرێن بە مەبەستی لێکۆڵینەوە و دڵنیابوون لەوەى کاندیدەکە هەموو پێوەرە یاسایی و ئەخلاقییەکانی تێدایە یان نا. لە ئەگەری بوونی مەرجەکاندا ئەنجومەن ڕاسپاردەکان بۆ وەزیری دەرەوە بەرز دەکاته‌وه‌ و ئەویش لای خۆیەوە ئاراستەى سەرۆککۆماری دەکات بۆ دەرکردنی مەرسوومی کۆتایی.

ئامانجی ئەم ڕێکارە وردە ئەوەیە کە پرۆسەکە ببێتە گەرەنتییەک بۆ ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی میداڵیاکە وەک ئامرازێکی پرۆتۆکۆڵی یان سیاسیی ڕووت، چونکە ئامانجی سەرەکی، پشتبەستنە بە هەڵسەنگاندنێكی دامەزراوەییی فەرمی و بێلایەن.

گرنگیی ئەم ڕێکارە لەوەدایە کە بەخشینی میداڵیاکە دەکاتە گوزارشتێک لە هەڵوێستی فەرمیی دەوڵەتی ئیتاڵیا بە هەموو دامەزراوەکانییەوە،  نەک تەنیا بڕیارێکی کابینەیەکی حکوومی یان وەزیرێکی دیاریکراو بێت؛ بەمەیش بەهای میداڵیاکە لە سەرجەم قۆناغ و کابینە جیاوازەکانی حکوومەتدا بەپارێزراوی دەمێنێتەوە.

میداڵیای ئەستێرەى ئیتاڵیا لە پێنج پلەى سەرەکی و پلەیەکی باڵای تایبەت پێک دێت، کە بەپێی ئەم ڕیزبەندییەى خوارەوەن:

ئەم پلەوپایانە تەنیا ڕۆاڵەتی و شکڵی نین، بەڵکوو ڕەنگدانەوەى ئاستی ئەو خزمەتانەن کە کەسایەتییەکە پێشکەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی ئیتاڵیای کردووە. چەندە پلەکە بەرزتر بێت، ئەوە بەڵگەیە لەسەر فراوانیی کاریگەریی سیاسی، ئابووری، ڕۆشنبیری یان ئەمنیی ئەو کەسەى کە میداڵیاکەى پێ بەخشراوە.

پلەى “سوارچاکی خاچی مەزن” پێگەیەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە تەنیا بەو کەسایەتییانە دەبەخشرێت کە ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان لە پەرەپێدانی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان لەگەڵ ئیتاڵیادا گێڕاوە، یان کاریگەرییەکی ڕوونیان لە خزمەتکردنی بەرژەوەندییەکانی ئیتاڵیا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا هەبووە. هەر بۆیە لیستی وەرگرانی ئەم میداڵیایە، بەزۆری سەرۆکی دەوڵەتان، سەرۆکی حکوومەتان، وەزیرانی دەرەوە، بەرپرسانی باڵا و هەندێک کەسایەتیی جیهانیی خاوەن کاریگەریی نایاب لەخۆ دەگرێت.

پێوەرەکانی بەخشینی میداڵیای “ئەستێرەى ئیتاڵیا”

هەرچەندە لە دەقە یاسایییەکاندا لیستێکی ورد و دیاریکراو بۆ مەرجەکانی شایستەبوونی ئەو کەسایەتییانەى ئەم میداڵیایەیان پێ دەبەخشرێت نەخراوەتە ڕوو، بەڵام هەڵسەنگاندنی کۆی بڕیارەکانی سەرۆکایەتی و وەزارەتی دەرەوەی ئیتاڵیا، دەری دەخەن کە کۆمەڵێک پێوەر و ئاماژەی هاوبەش هەن کە لە زۆربەى حاڵەتەکاندا دووبارە بوونەتەوە؛ کە گرنگترینیان دەکرێت لەم خاڵانەى خوارەوەدا کورت بکرێنەوە:

١. پەرەپێدانی پەیوەندییە سیاسییەکان: ئەمە باوترین و دیارترین پێوەرە؛ بەو پێیەى میداڵیاکە بەو کەسایەتییانه‌ دەبەخشرێت کە هاوکار بوون لە بەهێزکردنی گفتوگۆی سیاسیی نێوان ئیتاڵیا و وڵاتەکانیان، یان ڕۆڵێکی سەرەکی و یەکلاکەرەوەیان لە بونیادنانی هاوبەشیی ستراتیژیدا لەگەڵ ڕۆما گێڕاوە.

٢. پەرەپێدان و بەهێزکردنی هەماهەنگیی ئابووری: ئیتاڵیا بایەخ بەو کەسایەتییانە دەدات کە یارمەتیدەر بوون لە فراوانکردنی قەبارەى وەبەرهێنانی ئیتاڵی، یان پشتیوانیی کۆمپانیا ئیتاڵییەکانیان کردووە، یاخود ڕۆڵیان هەبووە لە کردنەوەى بازاڕی نوێ بە ڕووی ئابووریی ئیتاڵیادا. بێ گومان هەموو ئەمانە لە چوارچێوەى بەرژەوەندیی هاوبەشی نێوان ئیتاڵیا و ئەو لایەنەدایە کە میداڵیاکەى پێ دەبەخشرێت.

٣. پشتیوانیکردنی هاوکاریی زانستی و که‌لتووری: ئەم پێوەرە بوارەکانی وەک پەرەپێدانی زمانی ئیتاڵی، بەهێزکردنی هەماهەنگیی نێوان زانکۆکان، ئەنجامدانی پڕۆژە توێژینەوە هاوبەشەکان و برەودان بە ئاڵوگۆڕی که‌لتووری لەخۆ دەگرێت.

٤.خزمەتە مرۆیییەکان: لە هەندێک باردا، میداڵیاکە دەبەخشرێتە ئەو کەسایەتییانەى کە خزمەتی مرۆییی بەرچاویان پێشکەش کردووە، یان پشتیوانیی کۆمەڵگە ئیتاڵییەکانیان کردووە، یاخود لە پاراستنی کەلەپووری که‌لتووریدا ڕۆڵێکی کارایان هەبووە.

٥. هاوکاریی ئەمنی و بەرگری: ئەم پێوەرە لەدوای دەیەی دووەمی سەدەى بیست و یەکەمەوە زیاتر جەختى لەسەر کراوەتەوە؛ بەتایبەت دواى بەشداریکردنی کارای ئیتاڵیا لە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش و چالاکییەکانی لە بوارەکانی مەشق و ڕاهێنان و پاراستنی ئاشتیدا. ئەم ڕەهەندە بە شێوەیەکی بەرچاو لەو ڕێزلێنانانەدا ڕەنگی داوەتەوە کە پەیوەستن بە عێراق و هەرێمی کوردستانەوە.

بەپێی ئامارە فەرمییەکان، ئەم میداڵیایە بە شێوەیەکی بەرفراوان نابەخشرێت، بەڵکوو بە یەکێک لەو ڕێزلێنانە باڵایانەى ئیتاڵیا دادەنرێت کە ساڵانە تەنیا دەدرێتە ژمارەیەکی دیاریکراو و سنووردار لە کەسایەتییەکان؛ ئەمەیش گوزارشتە لە ویستی دەوڵەتی ئیتاڵیا بۆ پاراستنی بەها هێمایی (ڕه‌مزی) و سیاسییەکەى. شیکردنەوەی ئەو مەرسوومە کۆمارییانەى لە ساڵى (٢٠١٢)وە دەرچوون، دەری دەخەن کە زۆرینەى وەرگرانی ئەم میداڵیایە لەم پێگە و ناونیشانە باڵایانەن: سەرۆکی دەوڵەت یان حکوومەت، دیپلۆماتکارانی پلەباڵا، سەرۆکی ڕێکخراو و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، کەسایەتییە ئایینییە جیهانییەکان و، هه‌روه‌ها ئەو کەسانەى ڕۆڵێکی ناوازەیان لە پەرەپێدانی پەیوەندییەکان لەگەڵ ئیتاڵیادا گێڕاوە.

پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و ئیتاڵیا  لە چ ئاستێکدایە؟

ئیتاڵیا یەکێکە لەو دەوڵەتە ئەورووپییانەی، کە لە ساڵى ١٩٩١ەوە بەبایەخەوە چاودێریی پێشهاتەکانی دۆزی کوردی لە عێراق کردووە، بەڵام پەیوەندییە دامەزراوەیییەکانی ئیتاڵیا لەگەڵ هەرێمی کوردستان دوای ساڵى ٢٠٠٣ پێی نایە قۆناغێکی نوێوە؛ بەتایبەت پاش داننان بە پێگەى دەستووریی هەرێمی کوردستان وەک یەکەیەکی فیدراڵ لە چوارچێوەی عێراقدا.

 لەم چوارچێوەیەدا،  ئیتاڵیا دەستی کرد بە کردنەوەى کەناڵە دیپلۆماسییە ڕاستەوخۆکان لەگەڵ دامەزراوەکانی هەرێم؛ دواتر ئەم پەیوەندییانە بە کردنەوەى کونسوڵگەریى گشتیی ئیتاڵیا لە هەولێر پەرەى سەند، کە ئێستا وەک یەکێک لە گرنگترین نێردە دیپلۆماسییەکانی ئیتاڵیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سه‌یری ده‌كرێت. ئەرکی ئەم کونسوڵگەرییە تەنیا لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بۆ هاووڵاتیانی ئیتاڵیا به‌رته‌سک نەکراوەتەوە، بەڵکوو بووەتە ئامرازێکی دیپلۆماسیی کاریگەر بۆ هەماهەنگیکردن و پەرەپێدانی پەیوەندییە سیاسی، ئابووری و که‌لتوورییەکان لەگەڵ هەرێمی کوردستان.

ئەم پەرەسەندنە دیپلۆماسییە، هاوتەریب بوو لەگەڵ هاتنی کۆمپانیا ئیتاڵییەکان بۆ هەرێمی کوردستان، بەتایبەت لە کەرتەکانی وزە، بیناسازی، پیشەسازیی خۆراک و ئەندازیاری؛ ئەمەیش لەپاڵ ڕەهەندە سیاسییەکەدا، قووڵایییەکی ئابووریی بەرچاویشی بە پەیوەندییە دووقۆڵییەکان بەخشی.

ئەگەر هاوئاهەنگی و هاوکاریی سیاسی، بناغەى پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو لا بووبێت، ئەوە هاوکاریی ئەمنی و سەربازی، خاڵێکی وەچەرخانی دیکە بووە لەم پەیوەندییانەدا. بەتایبەت دوای ئەوەى ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش لە ساڵى ٢٠١٤دا پانتایییەکی فراوانی لە خاکی عێراقی داگیر کرد، ئیتاڵیا لە پێشەنگی ئەو وڵاتە ئەورووپییانەدا بوو کە چوونە نێو هاوپەیمانیی نێودەوڵەتییه‌وه‌ و، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پشتیوانییان لە هێزەکانی پێشمەرگە و سوپای عێراق کرد.

 ئەم پشتیوانییەى ئیتاڵیا تەنیا لە بەشداریی سەربازی لە چوارچێوەى هاوپەیمانییەکەدا کورت نەبووەوە، بەڵکوو ناردنی سەدان ڕاهێنەر و ڕاوێژکاری سەربازییشی بۆ هەرێمی کوردستان گرتەوە؛ ئەرکی مەشق و ڕاهێنانی یەکەکانی پێشمەرگەیان لە بوارە جیاوازەکاندا گرتە ئەستۆ: بەرەنگاربوونەوەى تیرۆر، پووچەڵکردنەوەى تەقەمەنی، فەرماندەیی و کۆنترۆڵ، لەگەڵ پلاندانانی ئۆپەراسیۆنی.

 ئامادەییی سەربازیی ئیتاڵیا لە هەولێر بۆ چەندان ساڵ بەردەوام بوو و،  بووە بەشێکی سەرەکی لە پێکهاتەى ئەمنیی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی؛ ئەمەیش هاوکار بوو لە بەردەوامیی ڕاهێنان و ئاڵوگۆڕی شارەزایی لەنێوان فەرماندەکاندا. ئەم هاوکارییە لە گوتاری سیاسیی ئیتاڵیاشدا ڕەنگی داوەتەوە؛ بەو پێیەى ڕۆما چەندان جار جەختی کردۆتەوە کە سەقامگیریی عێراق و هەرێمی کوردستان بەرژەوەندییەکی ستراتیژیی ئیتاڵیایە و، پشیتوانیکردنی هێزەکانی پێشمەرگەیش دەچێتە چوارچێوەى هەوڵەکانی ئەو وڵاتە بۆ بەرەنگاربوونەوەى تیرۆر و پاراستنی ئاسایشی ناوچه‌یی و ئەورووپی.

لێرەوە، دەکرێت بڵێین جەنگی دژی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش تەنیا وێستگەیەکی ئەمنیی هاوبەش نەبوو، بەڵکوو ئەو بنەمایەی پێک هێنا کە پەیوەندییەکانی ئیتاڵیا و هەرێمی کوردستانی لە ئاستی هاوکاریی تەقلیدییەوە بۆ ئاستی هاوبەشیی ئەمنیی ستراتیژی بەرز کردەوە.

جگە لەو دوو ڕەهەندەى ئاماژەیان پێ درا، پەیوەندییە ئابوورییەکانیش لە ساڵانی دواییدا گەشەسەندنێکی بەرچاویان بەخۆوە بینیوە. حکوومەتە یەک لە دوا یەکەکانی ئیتاڵیا، هەمیشە بایەخیان بە هاندانی کۆمپانیاکانیان داوە بۆ وەبەرهێنان لە عێراق و هەرێمی کوردستان، بەتایبەت لە کەرتەکانی: وزە و نەوت و گاز، ژێرخان، دەرمانسازی، پیشەسازیی خۆراک، کشتوکاڵ، بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی ئاو و ئامێرە پیشەسازییەکان.

 لەو چوارچێوەیەدا “ئەنتۆنیۆ تایانی” وەزیری دەرەوەی ئیتاڵیا، لە دیدارێکیدا لەگەڵ سەرۆک “مەسعوود بارزانی”، جەختی لەوە کرەدوە کە حکوومەتی ئیتاڵیا وەک هاوبەشێکی ئومێدبەخش سەیری هەرێمی کوردستان دەکات؛ هەروەها ئاماژەى بەوە دا  کە کۆمپانیا ئیتاڵییەکان دەیانەوێت هاوکارییەکانیان لە بوارەکانی وزە، ژێرخان، دەرمانسازی، پیشەسازیی خۆراک و کشتوکاڵدا فراوانتر بکەن. جگە لەوە، “تایانی” تیشکی خستە سەر ئەوەى کە سەقامگیریی عێراق و هەرێمی کوردستان، لە پێشینەى ستراتیژیی وڵاتەکەیاندایە؛ لەم نێوەندەدا بەستنی “کۆڕبەندی ئابووریی ئیتاڵی – هەرێمی کوردستان” لە ڕۆما، کاردانەوەی ڕاستەوخۆی ئەم ئاراستە سیاسییەیە.

 ئەم بایەخدانە تەنیا لە بەرژەوەندیی بازرگانیی کورتخایەندا سنووردار نابێتەوە، بەڵکوو پەیوەستە بەو وەرچەرخانانەى کە سیاسەتی ئەورووپا لە بواری ئاسایشی وزەدا بەخۆیه‌وه‌ بینیوە؛ بە جۆریک کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست- بە عێراق و هەرێمی کوردستانیشەوە- وەک بژاردەیەکی گرنگ بۆ هەمەجۆرکردنی سەرچاوەکانی وزەى ئەورووپا، ڕۆژ به‌ ڕۆژ ده‌بنه‌ جێی بایه‌خێكی زیاتر.

لە لایەکی دیکەوە پەیوەندییە سیاسییەکان و سەردانە ئاستباڵاکان ڕەهەندێکی دیکەى بەهێزی پەیوەندییەکانی نێوان ئیتاڵیا و هەرێمی کوردستان پێک دەهێنن. لەم چوارچێوەیەدا و بەتایبەت لە ساڵانی دواییدا، سەردانە ئاڵوگۆڕکراوەکانی نێوان هەردوو لا چڕبوونەوەیەکی بەرچاویان بەخۆوە بینی؛ کە ئەمەیش ڕەنگدانەوەى بەرزبوونەوەى ئاستی پەیوەندییەکانە بۆ قۆناغێکی سیاسیی باڵاتر. لەم سۆنگەیەوە، ڕۆما لە چەندان سەردانی فەرمیدا پێشوازیی لە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان کرد؛  لەو چوارچێوەیەدا سەرۆک نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ “سێرجیۆ ماتارێلا” سەرۆککۆماری ئیتاڵیا، “جۆرجیا میلۆنی” سەرۆکوەزیران و “ئەنتۆنی تایانی” وەزیری دەرەوە کۆ بووەوە. لەو دیدارانەدا، لایەنی ئیتاڵی جەختی لەوە کردەوە کە وڵاتەکەى، وەک فاکتەرێکی سەرەکی بۆ سەقامگیریی عێراق و ناوچەکە دەڕوانێتە هەرێمی کوردستان. هاوکات ئامادەییی خۆیشی بۆ فراوانکردنی هاوکارییەکان لە بواری سیاسی، ئابووری و، ئەمنیدا دەربڕی.

ئەم سەردانانە و ئەو ڕاگەیەنراوە هاوبەشانەى کە لەگەڵیاندا بڵاو کرانەوە، ئەوە دەردەخەن کە پەیوەندییەکانى نێوان هەردوو لا چیتر تەنیا لە هاوکاریی مەیدانی و ئابووریدا کورت نابنەوە، بەڵکوو لەسەر بنەمای دیالۆگێکی سیاسیی دامەزراوەیی و ڕێکخراو چەسپیون؛ ئەمەیش هۆکاری ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی دواتر ئیتاڵیا بڕیاری دا باڵاترین پلە لە “میداڵیای ئەستێرەى ئیتاڵیا” ببەخشێتە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی.

سەرەڕای ئەوەى لە دەیەی ڕابردوودا هاوکاریی ئەمنی و سەربازی، زۆرترین ئامادەییی لە گوتاری سیاسیی نێوان هەرێمی کوردستان و ئیتاڵیادا هەبووە، بەڵام خوێندنەوەیەکی ورد بۆ گەشەسەندنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان،  نیشان ده‌دات کە هاوکاریی که‌لتووری و زانستی، بەردەوامترین و قووڵترین ڕەهەندی ئەم پەیوەندییانە پێک دەهێنن. ئیتاڵیا وەک یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی سیاسەتی دەرەوەى خۆی دەڕوانێتە که‌لتوور و، دیپلۆماسیی که‌لتووری وەک درێژکراوەى هێزە نەرمەکەى هەژمار دەکات؛ ئەمەیش بەڕوونی لە سیاسەتەکانیدا بەرامبەر هەرێمی کوردستان و عێراق ڕەنگی داوەتەوە.

 لەم چوارچێوەیەدا وەزارەتی دەرەوە و هاوکاریی نێودەوڵەتیی ئیتاڵیا، پەیڕەوی لە چەمکی “سیستەمی ئیتاڵیا یاخود تیمی ئیتاڵیا” (Sistema Italia) دەکات، کە لەسەر بنەمای بەکارخستنی زانکۆکان، ناوەندەكانی توێژینەوە، تیمە شوێنەوارییەکان و کەرتی تایبەت کار دەکات، بە ئامانجی خزمەتکردن بە سیاسەتی دەرەوەى ئیتاڵیا و بەهێزکردنی پێگەى دەوڵەت لە دەرەوەی وڵات. لێرەدا هەرێمی کوردستان بووەتە یەکێک لە گرنگترین گۆڕەپانەکانی جێبەجێکردنی ئەم چەمکە لە ڕوژهەڵاتی ناوەڕاستدا؛ بە جۆرێک کە ئامادەییی ئیتاڵیا تەنیا لە کاری دیپلۆماسی یان ئابووریدا کورت نەبووەتەوە، بەڵکوو بوارەکانی توێژینەوەى زانستی، شوێنەوارناسی، خوێندنی باڵا و پاراستنی کەلەپوورى که‌لتووریی گرتۆتەوە.

 یەکێک لە دیارترین دەرکەوتەکانی ئەم هاوکارییە، ڕێکخستنی پێشانگەیەکی تایبەت بە تیمە شوێنەوارییە ئیتاڵییەکان بوو لە هەولێر لە ساڵی ٢٠٢٤دا، کە لەلایەن کونسوڵخانەى ئیتاڵیاوە سەرپەرشتی کرا و بە بەشداریی نوێنەرانی وەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزار و بەڕێوەبەرایەتییە شوێنەوارییەکانی کوردستان بەڕێوە چوو. لەو چوارچێوەیەدا، حکوومەتی ئیتاڵیا ئەوەى خستە ڕوو کە (١١) تیمی شوێنەوارییان لە هەرێمی کوردستاندا کار دەکەن؛ ئەم ژمارەیەیش گوزارشتە لەو پێگە تایبەتەى کە هەرێم لەنێو سیاسەتی که‌لتووریی ئیتاڵیادا هەیەتی. هاوکات کونسوڵی ئیتاڵیا جەختی لەوە کردەوە کە کاری ئەم تیمانە تەنیا لە بواری زانستیدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو پردێکن بۆ هاوکاری لەگەڵ دامەزراوە کوردستانییەکان و، بەشدارن لە پاراستنی کەلەپووری شارستانی و بەرەوپێشبردنی گەشتوگوزاری که‌لتووری.

 ئەم دەستپێشخەرییانە گرنگییەکی تایبەتیان هەیە، چونکە سیاسەتی دەرەوەى ئیتاڵیا بە کۆمەڵێک بوارى ناتەقلیدییەوە دەبەستنەوە، وەک: پاراستنی کەلەپوور، پەرەپێدانی تواناکانی ناوخۆ و ئاڵوگۆڕى ئەکادیمی. ئەمەیش پێگەى ئیتاڵیا وەک هاوبەشێکی شارستانی و که‌لتووری دەردەخات، نەک تەنیا وەک هاوبەشێکی ئەمنی یان ئابووری؛ کە ئەمەیش لە هەمان کاتدا خزمەت بە بەرژەوەندیی هاوبەشی هەردوو لا دەکات.

لە ڕووی پەیوەندییە ئەکادیمی و توێژینەوەیییەکانەوە، دەیەى ڕابردوو فراوانبوونێکی بەرچاوی لە هاوکاریی نێوان دامەزراوەکانی خوێندنی باڵا لە هەرێمی کوردستان و زانکۆکانی ئیتاڵیادا بەخۆوە بینی. ئەم هاوکارییانە بوارەکانی وەکوو ئه‌مانه‌ ده‌گرێته‌وه‌: جێبەجێکردنی پڕۆژەى توێژینەوەى هاوبەش، بەرنامەکانی ئاڵوگۆڕی ئەکادیمی، پشتیوانیکردنی بەرنامەکانی خوێندنی باڵا، بەشداریکردن لە بەرنامەى ئیراسمۆس پڵەس و ڕێکخستنی کۆنفرانس و کۆڕبەندە زانستییە هاوبەشەکان.

 لەم چواچێوەیەدا، توێژینەوەکانی “پەیمانگه‌ی ئیتاڵی بۆ کاروباری نێودەوڵەتی – IAI” ئاماژە بەوە دەکەن کە زانکۆکانی ئیتاڵیا، لەوانەیش زانکۆکانی بۆلۆنیا، میلانۆ، ساپینزا و ئودینی، ڕۆڵێکی کارایان لە جێبەجێکردنی پڕۆژەى ئەکادیمی، شوێنەواری و گەشەپێدانەکاندا لە عێراق و هەرێمی کوردستان گێڕاوە؛ بە جەختکردنەوە  لەسەر بونیادنانی تواناکانی ناوخۆ و گرێدانی توێژینەوەى زانستی بە گەشەپێدانی کۆمەڵگەوە.

هاوکات لە ساڵى ٢٠٢٦ “دووەمین کۆڕبەندی زانستی و که‌لتووریی نێوان کوردستان و ئیتاڵیا” لە هەولێر بەڕێوە چوو؛ کە تێیدا زانکۆکانی هەردوو لا، بە ئامانجی بەهێزکردنی هاوکاریی زانستی، فراوانکردنی کورسییەکانی خوێندن (زەمالە)، دابینکردنی پشتیوانیی دارایی بۆ  توێژینەوە و دامەزراندنی هاوبەشیی درێژخایەن لەنێوان دامەزراوە ئەکادیمییەکاندا، بەشدارییان کرد.

بێ گومان لە ڕوانگەى سیاسەتی گشتییەوە، ئەم دەستپێشخەرییانە تەنیا چالاکییەکی ئەکادیمیی دابڕاو نین، بەڵکوو دەچنە چوارچێوەى ستراتیژییەتێکی فراوانتری ئیتاڵیاوە بۆ بەکارخستنی مەعریفە، که‌لتوور و توێژینەوەى زانستی لە خزمەتکردن لە سیاسەتی دەرەوەى خۆی و بەهێزکردنی پێگەى لە ناوچەى ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؛ هاوکات ئەم سیاسەتەى ئیتاڵیاش بەتەواوی دەکەوێتە چوارچێوەى بەرژەوەندیی هاوبەشی نێوان “هەولێر” و “ڕۆما”وە.

سەبارەت بە پێگەى هەرێمی کوردستان لە دیدگه‌ی ستراتیژیی ئیتاڵیادا، ئەگەر پەیوەندییەکانی هەردوو لا لە چوارچێوەى هاوکاریی مرۆیی و دواتر ئەمنیدا دەستی پێ کردبێت، ئەوا لە ناوەڕاستی دەیەی دووەمی سەدەى بیست و یەکەمەوە، وردە وردە وەرچەرخاوە بۆ هاوبەشییه‌کی ستراتیژیی فرەڕەهەند. ئەم ڕاستییەیش لە لێدوانە بەردەوامەکانی گەورەبەرپرسانی ئیتاڵیاوە ڕوون دەبێتەوە، کە هەمیشە جەختیان لەوە کردۆتەوە کە هەرێمی کوردستان بریتییە لە: فاکتەرێکی سەرەکی بۆ سەقامگیریی عێراق، هاوبەشێکی متمانەپێکراو لە بەرەنگاربوونەوەى تیرۆردا، ژینگەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ وەبەرهێنان، نموونەیەک بۆ پێكەوەژیانی ئایینی و نەتەوەیی و دەروازەیەک بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی ئیتاڵیا لەگەڵ عێراق و ناوچەکەدا.

لەم سۆنگەیەوە، لە سه‌روبه‌ندی دیداره‌كانی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ سێرجیۆ ماتارێلا، سەرۆککۆماری ئیتاڵیا و، ئەنتۆنیۆ تایانی، جێگری سەرۆکوەزیران و وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتەدا، لایەنی ئیتاڵی جەختی لە بەردەوامیی پشتیوانیی وڵاتەکەى بۆ هەرێم کردەوە؛ ئەمە سەرباری دووپاتکردنەوەى فراوانکردنی هاوکارییە سیاسی، ئابووری و ئەمنییەکان، هەروەها ناساندنی هەرێم وەک فاکتەرێکی گرنگ لە بەدیهێنانی سەقامگیریی ناوچه‌ییدا. ئەم گوتارەیش گوزارشت لە وەرچەرخانێکی گرنگ دەکات لە دیدگه‌ی ئیتاڵیادا؛ چونکە چیتر هەرێمی کوردستان تەنیا لە گۆشەنیگای دۆسیەی ئەمنی یان شەڕى دژی تیرۆرەوە سەیری ناکرێت، بەڵکوو بووەتە هاوبەشێک لە دۆسیەگەلێکی فراوانتردا، کە بوارەکانی گەشەپێدان، وزە، که‌لتوور و دیپلۆماسیی ناوچه‌یی لەخۆ دەگرێت.

لە دەرەنجامدا، دەگەینە ئەو باوەڕەی کە پەیوەندییەکانی هەرێمی کوردستان و ئیتاڵیا لە قۆناغی هاوکارییەوە، پێی ناوەتەوە قۆناغی هاوبەشیی ستراتیژی. لەم گۆشەنیگایەیشەوە، دەکرێت گەشەسەندنی پەیوەندییەکانی هەردوو لا دابەش بکرێتە سەر چوار قۆناغی سەرەکی؛ هەروەک لەم خشتەیەى خوارەوەدا ڕوون کراوەتەوە:

لەگەڵ ئەوەیشدا، تێبینییەکی جەوهەری سەبارەت بە قۆناغەکانی گەشەسەندنی ئەم پەیوەندییانە هەیە، ئەویش بریتییە لەوەى كه‌ “هیچ قۆناغێک، قۆناغی پێش خۆی هەڵنەوەشاندۆتەوە، بەڵکوو ڕەهەندێکی نوێی بۆ پەیوەندییەکان زیاد کردووە؛ بە جۆرێک کە ئەمڕۆ پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و ئیتاڵیا، بوونەتە فڕەچەشنترین پەیوەندیی ئەورووپی لە عێراقدا.“

بۆچی ئەم میداڵیایە بەخشرایە سەرۆک نێچێرڤان بارزانی؟

هەروەک پێشتر ئاماژەى پێ درا، پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و ئیتاڵیا بە ڕێرەوێکی کەڵەکەبوودا تێ پەڕیوە کە زیاتر لە دوو دەیەی خایاندووە. لەم چوارچێوەیەدا ئەم پرسیارە جەوهەرییە دێتە پێشەوە: ئایا بەخشینی ئەم میداڵیایە تەنیا ڕێزلێنانێکی کەسی بوو بۆ سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، یان گوزارشتە لە پەیامێکی سیاسی و دپیلۆماسی کە ڕەنگدانەوەى دیدگه‌ی ئیتاڵیایە بۆ ئاییندەى هاوبەشییەکەى لەگەڵ هەرێمی کوردستان،کە دەرەنجامی هەنگاو و هەوڵە دیپلۆماسی و سیاسییەکانی سەرۆک نێچیرڤان بارزانییه‌؟

 لەم بەشی بابەتەکەمان، هەوڵ دەدرێت لە ڕێگەى ئەم خاڵانەى خوارەوە وەڵامی پرسیاری “بۆچی ئەم میداڵیایە بەخشرایە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی؟“بدرێتەوە، ئەویش لەژێر ڕۆشناییی ڕەهەندە سیاسی، دیپلۆماسی، ئابووری و پرۆتۆکۆڵییەکانی ئەم هەنگاوە:

یەکەم: میداڵیاکە وەک بڕیارێکی سیاسی دراوە نەک تەنیا ڕێزلێنانێکی پرۆتۆکۆڵی، چونکە یەکێک لە هەڵە باوەکان لە تێڕوانین بۆ میداڵیا نیشتمانییەکان ئەوەیە کە تەنیا وەک ڕواڵەتێکی پرۆتۆکۆڵی یان ئامرازێک بۆ پێزانینی کەسی سەیر دەکرێن، لە کاتێکدا توێژینەوە نوێیەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دیپلۆماسیی گشتی جەخت لەوە دەکەنەوە کە میداڵیا نیشتمانییەکان یەکێکن لە ئامرازەکانی پەیوەندیکردنی سیاسیی نێوان دەوڵەتەکان و، بۆ گەیاندنی پەیامی ستراتیژی بە لایەنە جیاوازەکان بەکار دەهێنرێن؛ بۆ نموونە توێژینەوەیەکی بڵاوكراوه‌ لە “پەیمانگه‌ی ئیتاڵی بۆ کاروباری نێودەوڵەتی” بە ناونیشانی “Iraq: From Crisis Hotspot to Promoter of Inter-Regional Dialogue and Reconciliation – 2023“، ئاماژە بەوە دەکات کە یەکێک لە هەڵە باوەکان لە تێڕاونین بۆ میداڵیا نیشتمانییەکان ئەوەیە کە تەنیا وەک ڕواڵەتێکی پرۆتۆکۆڵی یاخود ئامرازێک بۆ پێزانینی کەسی سەیر دەکرێن. لە کاتێکدا ئەم توێژینەوەیە، له‌ چوارچێوەیەکی فراوانتری شیکردنەوەى ئامرازەکانی دیپلۆماسیی گشتیدا، جەخت لەوە دەکاتەوە کە میداڵیاکان یەکێکن لە هۆکارەکانی پەیوەندیکردنی سیاسیی نێوان دەوڵەتەکان و، بۆ گەیاندنی پەیامی ستراتیژی بە لایەنە جیاوازەکان بەکار دەهێنرێن.

لە نموونەى ئیتاڵیاشدا، ئەم گریمانەیە گرنگییەکی زیاتر وەردەگرێت؛ چونکە میداڵیای “ئەستێرەى ئیتاڵیا” ڕاستەوخۆ بە وەزارەتی دەرەوە و هاوکاریی نێودەوڵەتی و سەرۆکایەتیی کۆمارەوە بەستراوەتەوە و، نابەخشرێت، تەنیا دوای لێکۆڵینەوەیەکی وردی دامەزراوەیی بۆ ئەو دۆسییانەى دەخرێتە بەردەم ئەنجومەنی میداڵیا و نیشانەکە. لەبەر ئەوە، پێبەخشینی پلەى “سوارچاکی خاچی مەزن” تەنیا ڕەنگدانەوەى پێزانین نییە بۆ کەسایەتیی ڕێزلێگیراو، بەڵکوو گوزارشتیشە لە هەڵسەنگاندنی دەوڵەتی ئیتاڵیا بۆ ئەو ڕۆڵەى لە خزمەتکردنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی ئیتاڵیا و لایەنی بەرامبەر و پتەوکردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکاندا گێڕاویەتی. سەرۆکایەتیی کۆماری ئیتاڵیاش جەختی لەوە کردۆتەوە کە ئامانجی بنەڕەتیی میداڵیاکە، ڕێزلێنانە لەو کەسایەتییانەى بە شێوەیەکی نائاسایی بەشدارییان کردووە لە پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی دۆستایەتی و هاوکاری لەگەڵ کۆماری ئیتاڵیادا لە چوارچێوەى بەرژەوەندیی هاوبەشی هەردوو لا.

لەسەر ئەم بنەمایە، نابێت بەخشینی ئەم میداڵیایە بە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی تەنیا وەک ڕێوڕەسمێکی پرۆتۆکۆڵی لێک بدرێتەوە، بەڵکوو وەک ئاماژەیەکی سیاسییە کە ڕەنگدانەوەى ئەو ئاستەی متمانەى ئیتاڵیایە بە سەرکردایەتیی هەرێمی کوردستان؛ هەروەها پەیامێکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕۆما وەک هاوبەشێکی سەقامگیر و کاریگەر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەڕوانێتە هەرێم.

دووەم: ڕەهەندی سیاسیی بڕیاری بەخشینی میداڵیاکە، لە ڕێگەى خوێندنەوەیەکی ورده‌وه‌ بۆ گوتارى فەرمیی ئیتاڵیا لە ڕێوڕەسمی بەخشینی میداڵیاکە خرایە ڕوو. گوتارە فەرمییەکەى ئیتاڵیا ئاماژەى بەوە کرد کە بڕیارەکە پەیوەست بووە بە کۆمەڵێک ڕەچاوکردنی سیاسی، کە دیارترینیان بریتین لە:

١. بەهێزکردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان: حکوومەتى ئیتاڵیا جەختی لەوە کردەوە کە میداڵیاکە وەک پێزانینێکە بۆ ئەو ڕۆڵەى سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، كه‌ لە پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی نێوان ئیتاڵیا و هەرێمی کوردستان و عێراقدا گێڕاویەتی. ئەم داڕشتنەیش ئاماژەیەکی سیاسیی وردی تێدایە؛ چونکە ئەوە دەردەخات کە ڕۆما وەک هاوبەشێکی دامەزراوەیی لە چوارچێوەى قەوارەى فیدراڵیی دەستوورییەوە دەڕوانێتە هەرێمی کوردستان، نەک تەنیا وەک فاکتەرێکی ناوخۆیی.

٢. چەسپاندن و جێگیرکردنی دیالۆگی سیاسی: سەرکردایەتیی کورد لە ساڵانی دواییدا، پێداگر بووە لەسەر پاراستنی کەناڵەکانی دیالۆگی بەردەوام لەگەڵ حکوومەتی ئیتاڵیا؛ جا چ لە ڕێگەى دیدارە دووقۆڵییەکانەوە بێت یان لە ڕێگەى کۆنفرانسە نێودەوڵەتییەکانەوە. ئەمەیش بەشدارییەکی کارای کردووە لە بونیادنانی پەیوەندییەک کە لەسەر بنەمانی متمانە و بەردەوامی دامەزراوە.

٣. پشتیوانیکردن لە سەقامگیریی عێراق: ئیتاڵیا پێی وایە کە سەقامگیریی عێراق بەبێ بوونی پەیوەندییەکی سەقامگیر و بنیاتنەر لەنێوان بەغدا و هەولێردا بەدی نایەت. بۆیە ڕێزلێنان لە سەرۆکی هەرێمی کوردستان پەیامێکیش لەخۆ دەگرێت کە جەخت لە پشتیوانیی ڕۆما دەکاتەوە بۆ چارەسەرە دەستوورییەکان و دیالۆگی سیاسی لەنێوان دەسەڵاتە فیدراڵی و هەرێمییەکاندا.

سێیەم: هاوکاریی ئەمنی، یەکێکە لە گرنگترین ئەو فاکتەرانەى هۆکاری بڕیاری بەخشینی میداڵیاکە ڕوون دەکاتەوە. لە ساڵى ٢٠١٤وە، ئیتاڵیا بە شێوەیەکی کارا بەشداریی لە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژ بە ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش کردووە و، ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە لە نێردەى “ناتۆ” لە عێراق. لەم قۆناغەدا، پەیوەندییەکی دامەزراوەییی ڕاستەوخۆ لەنێوان وەزراەتەکانی بەرگریی هەردوو لا و، فەرماندەیییە سەربازییەکانی ئیتاڵیا و وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەدا دروست بوو؛ ئەمەیش وای کرد هەرێمی کوردستان ببێتە یەکێک لە گرنگترین هاوبەشەکانی ئیتاڵیا لە بواری ئاسایشی ناوچه‌ییدا.

بەیاننامە فەرمییەکانی ئیتاڵیا جەخت لەوە دەکەنەوە کە هاوکاری لەگەڵ هێزەکانی پێشمەرگە، فاکتەرێکی سەرەکی بووە لە سەرکەوتنی هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەى تێرۆر و، ئەم هاوکارییەیش وەبەرهێنانێکی درێژخایەنە لە ئاسایشی عێراق و ناوچەکەدا.

لێرەیشەوە، بەخشینی میداڵیا بە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، ڕەنگدانەوەى ڕێزڵینانە بۆ ئەو ڕۆڵەى سەرکرایەتیی هەرێم، كه‌ لە ڕەخساندنی ژینگەیەکی سیاسیی سەقامگیر بۆ ئەم هاوکارییە ئەمنییە گێڕاویەتی.

چوارەم: پەیوەندییە ئابوورییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و ئیتاڵیا لە ماوەى دەیەى ڕابردوودا گەشەکردنێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە؛ بە جۆرێک کە کۆمپانیا ئیتاڵییەکان بایه‌خێكی زیاتریان بەم کەرتانە داوه‌: نەوت و گاز، وزەى نوێبووەوە، ژێرخان، دەرمانسازی، پیشەسازییە خۆراکییەکان، کشتوکاڵ، ئامێر و کەلوپەلی پیشەسازی. هەروەها دیدارە فەرمییەکانی نێوان سەرۆک نێچیرڤان بارزانی و بەرپرسە باڵاکانی ئیتاڵیا جەختیان لەوە کردۆتەوە کە حکوومەتی ئیتاڵیا هانی کۆمپانیاکانی دەدات بۆ وەبەرهێنان لە هەرێمی کوردستان و، وەک ژینگەیەکی لەبار و گەشاوە بۆ وەبەرهێنان سەیری دەکەن لەچاو چەندان ناوچەى تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەم بایەخپێدانە تەنیا لەبەر ڕەهەندی بازرگانی نییە، بەڵکوو پەیوەندیی بە ستراتیژیی ئیتاڵیاوە هەیە کە ئامانجی هەمەجۆرەکردنی هاوبەشییە ئابوورییەکانی و بەهێزکردنی ئاسایشی وزەى ئەورووپایە. ئەمەیش هۆکاری زیادبوونی ئامادەییی شاندە ئابوورییەکانی ئیتاڵیایە لە هەولێر لە ماوەى ساڵانی ڕابردوودا.

پێنجەم: دەکرێت بەخشینی میداڵیای “ئەستیرەى ئیتاڵیا” بە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، لە چوارچێوەی سێ تیۆرى جیاواز خوێندنەوەى بۆ بکرێت، بەم شێوەى خوارەوە:

١. لە چوارچێوەى قوتابخانەى ڕیالیزم؛ دەوڵەتان ئەو کاتە میداڵیا دەبەخشن کە خزمەت بە بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانیان بکات. لەسەر بنەمای ئەم دیدگه‌یە، بڕیارەکەى ئیتاڵیا ڕەنگدانەوەى ئەو تێگەیشتنەیە کە هەرێمی کوردستان نوێنەرایەتیی ئەمانە دەکات: هاوبەشێکی ئەمنی، فاکتەرێکی سەقامگیری، دەروازەیەکی ئابووری، ڕەگەزێکی گرنگ لە ئاسایشی وزەدا. کەواته‌ بەپێی ڕیالیزم ئەم میداڵیایە وەک وەبەرهێنانێکی سیاسییە لە هاوبەشییه‌کی ستراتیژیدا.

٢. لیبرالیزم پێی وایە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لەسەر بنەمای هاوکاری، دامەزراوەکان و پشتبەستنی یەکتری بونیاد دەنرێن. لەم ڕوانگەیەوە، میداڵیاکە داننانە بە سەرکەوتنی ئەو هاوبەشییە دامەزراوەیییەى لەنێوان هەردوو لادا دروست بووە لە بوارەکانی: ئابووری، پەروەردە و فێرکردن، که‌لتوور، ئاسایش و، دیالۆگی سیاسی.

٣. قوتابخانەى بونیادگەرایی (Constructivism)، جەخت لەسەر ناسنامە و بەهاکان دەکاتەوە. بەیاننامە فەرمییەکانی ئیتاڵیا چەندان جار جەختیان کردۆتەوە لەسەر پێزانینیان بۆ ڕۆڵی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی لە: پاراستنی فرەیی، برەودان بە دیالۆگ و گفتوگۆ، لەخۆگرتنی پێکهاتە ئایینییەکان، پشتیوانیکردنی پێکەوەژیانی ئاشتییانە. لەبەر ئەوە، میداڵیاکە ڕەنگدانەوەى هاوتەریبی ئەو بەهایانەیشە کە ئیتاڵیا هەوڵ دەدات لە سیاسەتی دەرەویدا پشتیوانییان بکات.

 شەشەم: سیاسەتی دەرەوەى ئیتاڵیا، لە بایەخدان بە پرسەکانی دیالۆگی ئایینی و پاراستنی مافی پێکهاتەکان و گرنگیدان بە پێکەوەژیان و فرەیی دانەبڕاوە. هەر بۆیە، هەرێمی کوردستان وەک ناوچەیەک کە پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینییە جیاوازەکان لەخۆ دەگرێت، ڕەگەزێکی ئەرێنییە لە بونیادنانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیتاڵیادا.

لەم چواچێوەیەدا، سەرۆک نێچیرڤان بارزانی وەک یەکێک لەو سەرکردانە دەبینرێت کە گوتارێکی گشتیی گرتۆتە بەر، کە جەخت لەسەر پێکەوەژیان، دیالۆگ و پاراستنی مافی پێکهاتەکان دەکاتەوە. ئەم فاکتەرەیش گرنگە، چونکە “میداڵیای ئەستێرەى ئیتاڵیا” تەنیا لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە سیاسییە ڕاستەوخۆکان نابەخشرێت، بەڵکوو پێشتریش بەخشراوەتە کەسایەتییە خاوەن ڕۆڵە دیارە که‌لتووری، ئایینی و دیپلۆماسییەکان. ئەمەیش ئەوە دەسەلمێنێت کە ئەو بەهایانەى پەیوەستن بە دیالۆگ و پەیوەندیی شارستانییەوە، لەناو فەلسەفەى گشتیی میداڵیاکاندان.

کەواته‌، بەخشینی میداڵیاکە بە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، گوزارشتە لە یەکگرتنی نێوان بەرژەوەندییەکان و بەهاکان؛ بۆیە لە لایەکەوە، وەک هاوبەشێکی سیاسی و ئەمنی دەردەکەوێت؛ لە لایەکی تریشەوە، پێگە دیپلۆماسییەکەى لەگەڵ ئەو بەهایانەدا دەگونجێت کە ئیتاڵیا هەوڵ دەدات لە سیاسەتی دەرەوەیدا دەریان بخات، لەوانەیش: میانڕەوی، دیالۆگی نێوان ئایینەکان و پاراستنی فرەییی که‌لتووری.

 بێ گومان ئەمەیش بەو مانایە نایەت کە واقعی فرەیی لە عێراق و هەرێمی کوردستان کێشە و گرفتی نییه‌؛ بەڵکوو بەو واتایەیە کە دەوڵەتی ئیتاڵیا بڕیاری داوە ڕێز لەو ڕۆڵ و ئاراستە سیاسییە بگرێت کە پێی وایە یارمەتیدەرن بۆ پاراستنی ئەم فرەیییە و ڕێگریکردن لە گۆڕانی بۆ ململانێیەکی کراوە.

حەوتەم: سەرۆک نێچیرڤان بارزانی لە زۆرێک لە کارەکتەرە سیاسییە خۆجێییەکان جیاوازە؛ چونکە بوونی سیاسیی ئەو تەنیا بە ژینگەی ناوخۆی هەرێمی کوردستان سنووردار نەماوەتەوە، بەڵکوو تا ئاستی دروستکردنی تۆڕێکی فراوانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان فراوان بووەتەوە. ئەم ئاماده‌بوونه‌یش، بووەتە هۆی ئەوەی پێگەی ئەو لە پایتەختە ئەورووپییەکاندا وەک گفتوگۆکارێکی دامەزراوەیی و باوەڕپێکراو بچه‌سپێت؛ واته‌ دەتوانرێت سەبارەت بە پرسە عێراقی و ناوچەیییەکان گفتوگۆی له‌گه‌ڵدا بکرێت.

واتا توانای کەسایەتییەکی سیاسی بۆ بونیادنانی متمانە لەگەڵ دامەزراوەکانی دەوڵەتێکی ئەورووپیدا تەنیا پشت بە یەکگرتنی بەرژەوەندییەکان نابەستێت، بەڵکوو پێویستیی بە وتارێکی پێشبینیکراو و ڕەفتارێکی دیپلۆماسیی جێگیر و ئامادەیی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دامەزراوە و بنەما نێودەوڵەتییەکانیش هەیە. لەم گۆشەنیگایەوە، دەکرێت بەخشینی میداڵیاکە وەک پاداشتێک بۆ “متمانەپێکراوەیی”ی سیاسی لێک بدرێتەوە؛ واته‌ داننان بەوەى سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، لە ڕێگەى حکوومەتە جیاوازەکانی ئیتاڵیا و گۆڕانکارییە سیاسی و ئەمنییە جیاوازەکانه‌وه‌، پەیوەندیی جێگیر و بەردەوامی خۆی لەگەڵ ئیتاڵیادا پاراستووه‌.

هەشتەم: بەخشینی میداڵیاکە وەک پێزانینکە بۆ ڕۆڵی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی لە چەسپاندنی پێگەی هەرێمی کوردستان وەک هاوبەشێکی دامەزراوەیی. واته‌ بەخشینی ئەم میداڵیایە بە سەرۆکی هەرێمێکی فیدراڵی، بێ ئەوەى سەرۆکی دەوڵەتێکی سەربەخۆ یان وەزیری دەرەوە بێت، هێمایەکی تایبەت لەخۆ دەگرێت. ئەوە بەو مانایەیە کە ئیتاڵیا دان بە ڕۆڵی دەرەکیی ڕەوای دامەزراوە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستاندا دەنێت و وەک هاوبەشێکی کارا لە عێراقدا مامەڵەی لەگەڵ دەکات.

ئەم میداڵیایە یەکەم جارە لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان و عێراق ده‌بەخشرێت. ئەم پێشینەیەیش بەهایەکی ڕەمزیی زیاتر بە بڕیارەکە دەبەخشێت؛ چونکە تەنیا ڕێز لە کەسەکە ناگرێت، بەڵکوو ئاستی دانپێدانان بە پێگەى ئەو دامەزراوەیەیش بەرز دەکاتەوە کە نوێنەرایەتیی دەکات.

لەبەر ئەوە، دەکرێت بگوترێت هەڵبژاردنی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، هەردوو ڕەهەندی “کەسی” و “دامەزراوەیی”ی کۆ کردۆتەوە؛ میداڵیاکە وەک پێزانینێک بۆ ڕۆڵی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی بەخشراوە، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕەنگدانەوەى لەسەر پێگەى دیپلۆماسیی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان هەبووە و پیشانی داوە کە بووەتە کەناڵێکی دانپێدانراو لە بەڕێوەبردنی پەیوەندییەکانی ئیتاڵیا لەگەڵ عێراقدا.

کۆبەند

گرنگیی بەخشینی “میداڵیای ئەستێرەى ئیتاڵیا” بە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، تەنیا لە پرۆسەى بەخشینەکەدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو پەیوەستیشە بە هەڵبژاردنی بەرزترین پلەى ئاسایی لەناو میداڵیاکەدا. چونکە بەپێی پەیڕەوى یاسایی، میداڵیاکە پۆلێن دەکرێت بۆ پێنج پلە؛ کە لە پلەى “سوار چاک“ەوە دەست پێ دەکات و بە پلەى “سوارچاکی خاچی مەزن” کۆتایی دێت؛ ئەمە جگە لە بوونی پلەیەکی شەرەفی تایبەت و جیاکراوە. ئەمەیش مانای وایه‌ کە دەوڵەتی ئیتاڵیا ڕێزلێنانێکی مامناوەندیی هەڵنەبژاردووە، بەڵکوو بەرزترین ئاستی ئاساییی بەردەست لەناو میداڵیاکەدا بەخشیوەتە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی.

 هەڵبژاردنی ئەم پلەیەیش ئاماژەیە بۆ سێ مانا و ڕەهەندی سەرەکی: یەکەمیان، هەڵسەنگاندنی ئیتاڵیا بۆ بەشدارییەکانی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، پەیوەست نییە بە دەستکەوتێکی بەشەکی یان هەوڵ و کۆششێکی لە کەرتێکی دیاریکراودا، بەڵکوو پەیوەستە بە کۆی ڕۆڵەکەیەوە لە پەیوەندییە سیاسی، ئەمنی، ئابووری و که‌لتوورییەکاندا. دووەمیان، پێگە فەرمییەکەى وەک سەرۆکی هەرێمێک کە خاوەن قەوارەیەکی دەستوورییە و ڕۆڵێکی گرنگی لە عێراقدا هەیە، خوازیاری ئەوە بووە کە ئاستێکی پرۆتۆکۆڵیی پێ ببەخشرێت کە لەگەڵ پێگە سیاسییەکەیدا بگونجێت. ئەوەى سێیەمیان، ئیتاڵیا ویستوویەتی ئەم ڕێزلێنانە خاوەنی کاریگەرییەکی ڕەمزیی ڕوون بێت؛ بە جۆریک کە وەک پەیامێکی هاوبەشی و متمانە بخوێنرێتەوە، نەک تەنیا وەک ستایشێکی دیپلۆماسیی به‌رته‌سک.

لە لایەکی دیکەوە، دەکرێت بڵێین کە بەخشینی ئەم میداڵیایە، لە هەمان کاتدا هەڵگری پەیامێکە بۆ بەغدا، کە ناوەڕۆکەکەى ئەمەیە: “ئیتاڵیا، هەرێمی کوردستان وەک هاوبەشێکی گرنگ لە سەقامگیریی عێراقدا دەبینێت و، پشتیوانیکردنی دامەزراوەکانی هەرێم، ناکۆک نییە لەگەڵ پشتیوانیکردنی دەوڵەتی فیدراڵیدا.” هاوکات، بڕیاری بەخشینی میداڵیاکە، پەیامێکیش ئاراستەى سەرکردایەتیی کورد لە هەرێمی کوردستان دەکات، بەوەى کە بەردەوامبوون لە گفتوگۆ و دیالۆگ لەگەڵ بەغدا، کرانەوە بە ڕووی هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان، پابەندبوون بە هاوکارییە ئەمنی و ئابوورییەکان، جێگەى ڕێز و پێزانینی ئەورووپایە. بەم پێیەیش، ئەم میداڵیایە هاندەرە بۆ پەیڕەوکردنی شێوازێکی دیاریکراو لە ڕەفتاری سیاسی، کە بریتییە لە: میانڕەوی، دانوستان، هاوکاریی دامەزراوەیی و دوورکەوتنەوە لە دروستکردنی گرژیی هەڕەمەکی.

لەپاڵ ئەمانەیشدا، دەکرێت ئەم هەنگاوەى ئیتاڵیا وەک پشتیوانییەکی مەعنەوی بۆ سەرۆکی هەرێمی کوردستان لێک بدرێتەوە؛ وەک سەرۆکی دامەزراوەیەک کە چاوەڕوان دەکرێت ڕۆڵێکی کۆکەرەوە بگێڕێت، لە ململانێ حزبییەکان بەدەر بێت و، لە پەیوەندییە دەرەکییەکاندا نوێنەرایەتیی هەرێمی کوردستان بکات. ئەمەیش بەو واتایە نایەت کە ئاڵۆزییە حزبییە ناوخۆیییەکانی هەرێمی کوردستان پشتگوێ خرابن، بەڵکوو ڕەنگدانەوەى خواستی ئیتاڵیایە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ سەرۆکی دامەزراوەیەک کە توانای پێشکەشکردنی گوتارێکی میانڕەوانه‌، ئاشتییانە، هاوسەنگ و گشتگیری هەیە.

سەرچاوەکان:

– https://www.quirinale.it/it/pagine/onorificenze-ordine-stella-d-italia

– https://www.quirinale.it/allegati_statici/stellaitalia/osi.pdf

– https://www.hawlergov.org/app/en/node/11310

– https://www.esteri.it/en/sala_stampa/archivionotizie/comunicati/2026/01/italia-iraq-incontro-del-ministro-tajani-con-lex-presidente-del-kurdistan-iracheno-masoud-barzani/

– https://presidency.gov.krd/sarok-nechyrvan-barzany-lagal-oazyry-daraoay-aytalya-kobooaoa

– https://www.esteri.it/wp-content/uploads/2023/10/IAI_IRAQ.pdf

– https://conserbil.esteri.it/en/news/dal_consolato/2024/04/erbil-exhibition-on-italian-archaeological-missions-in-iraqi-kurdistan-inaugurated/

– https://conferences.tiu.edu.iq/kif/

– https://presidency.gov.krd/sarok-nechyrvan-barzany-lagal-oazyry-daraoay-aytalya-kobooaoa

نووسینی: یەریڤان سەعید

دوای سێ ڕۆژ لە سوێندخواردنی سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراق، عەلی زەیدی، لە 14ی ئایاری 2026، سێ فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن) کە لە خاکی عێراقەوە هەڵدرابوون، ژێرخانی گرنگیان لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی کردە ئامانج؛ یەکێکیان لەنزیک وێستگەی وزەی ئەتۆمیی “باراکا” کەوتە خوارەوە. وەزارەتی بەرگریی ئیمارات ڕای گەیاند کە هەرسێ درۆنه‌كه‌ لە خاکی عێراقەوە هەڵدراون. هەروەها شانشینی عەرەبستانی سعوودی لە هەمان ڕۆژدا سێ درۆنی دیکەی ڕاگرت کە لە هەمان ئاراستەوە چوونەتە ناو ئاسمانی وڵاتەکەی. ئەم هێرشانە نوێترین زنجیرەی هێرشەکانن کە دەیەیەک لە کاری دیپلۆماسیی عێراقی لە کەنداو کۆتاییی پێ هێنا.

بەغدا لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا سەرمایەیەکی سیاسیی زۆری خستبووە گەڕ بۆ دەرچوون لە گۆشەگیریی ناوچه‌ییی وڵاتەکە لە ساڵی 1990ەوە؛ پەیوەندیی بازرگانیی لەگەڵ وڵاتانی کەنداو دامەزراند، هەوڵی دا تۆڕی وزە لەگەڵ کوێت و سعوودیا یەک بخات و، سوودی لە کرانەوەی سعوودیا-ئێران لە ساڵی 2023 وەرگرت بۆ جێگیرکردنی خۆی وەک پردێکی بێلایەن.

هەروەها عێراق، بۆ یەکەم جار لە ماوەیەکی درێژدا، لەگەڵ میوانداریکردنی لووتکەی عەرەبی لە ساڵی 2025، توانیی سەرنجی جددیی کەنداو بۆ وەبەرهێنان لە وڵاتەکەدا ڕابکێشێت. بەڵام ئەم پڕۆژەیە ئێستا دەستی بە هەرەسهێنان كردووه‌ و، هۆکارەکەیشی دوژمنایەتیی دەرەکی نییە، بەڵکوو ناکۆکییەکە، کە سەرکردە شیعەکانی عێراق کاریان لەسەر کردووە بۆ ئەوەی لە پێکهاتەی دەوڵەتەکەیاندا جێگەی بکەنەوە: بڕیارێک بۆ لەخۆگرتنی میلیشیاکانی سەر بە ئێران و، دانی مووچەکانیان لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە و، خۆنواندن بەوەی کە ئەم هەنگاوە لەگەڵ پەیوەندییە سەروەرییەکانی دراوسێیەتیدا دەگونجێت.

شەپۆلێک لە هێرشه‌ درۆنی و مووشەکییه‌كان لەلایەن هەمان ئەم میلیشیایانەوە دژی ژێرخانی گرنگ لە سعوودیا و کوێت و ئیمارات، جگە لە هێرشکردنە سەر دیپلۆماتکارانی کەنداو لە خاکی عێراقدا، دواجار کۆتاییی بەم بانگەشە درۆیینە هێنا.

پرسیارەکە بۆ سەرۆکوەزیران عەلی زەیدی، چیتر پەیوەندیی بەوەوە نییە کە چۆن هاوسەنگییەک لەنێوان کاریگەریی ئێران و بەشداریکردنی کەنداودا دروست بکات، چونکە ئەم پرسیارە، گریمانەی ئەگەری بەڕێوەبردنی هاوسەنگییەکی لەو شێوەیە دەکات؛ بەڵکوو پرسیارە ڕاستەقینەکە ئێستا ئەوەیە کە، ئایا دەوڵەتی عێراق بە شێوەی ئێستای، دەتوانێت بەرگەی دەرەنجامەکانی ئەوە بگرێت کە بۆ خۆی دیاری کردووە یان نا.

دەیەیەک لە دووبارە ڕێکخستنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ وڵاتانی کەنداو

هەڵمەتی دیپلۆماسیی بەغدا لەدوای لەناوبردنی ڕێکخراوی “دەوڵەتی ئیسلامی” (داعش)، یەکێک بوو لە هەوڵە هەرە گەورەکانی نۆژەنکردنەوە لە مێژووی نوێی عێراقدا. چیتر داهاتی نەوت، کە لە ڕێگەی سیسته‌مێکی دەستکەوت و خزمخزمێنە (Patronage system)ی ئاوساوەوە دابەش دەکرێت، نەیدەتوانی بەردەوامی بە دەوڵەتێکی کارا و ژمارەی دانیشتووانی زیادبوو بدات. عێراق پێویستیی بە سەرمایەی کەنداو و ڕێڕەوی بازرگانیی ناوچه‌یی و یەکخستن لە پڕۆژەکانی وزەدا هەبوو کە تەنیا وڵاتانی دەوڵەمەندی کەنداو دەتوانن پارەی بۆ دابین بکەن. هەروەها عێراق پێویستیی بەوە بوو کە چیتر وەک دەوڵەتێکی شکستخواردوو، کە لەنێوان تاران و ڕیازدا دابڕاوە، مامەڵەی لەگەڵ نەکرێت.

پێشکەوتنەکە هێواش بوو، بەڵام ڕاستەقینە بوو؛ بەغدا ڕێککەوتنی بەستنەوەی کارەبای لەگەڵ وڵاتانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو واژۆ کرد، دەستەی بەستنەوەی کارەبای کەنداو پڕۆژەیەکی بە بەهای نزیکەی 220 ملیۆن دۆلاری لە کانوونی یەکەمی 2022 دەست پێ کرد کە بریتی بوو لە دروستکردنی هێڵی ئاسمانیی دووخولی بە ڤۆڵتییەی 400 کیلۆڤۆڵت لە وێستگەی وەفرە لە کوێتەوە بۆ وێستگەی فاو لە باشووری عێراق، بە درێژاییی گشتیی 295 کیلۆمەتر. هەروەها سعوودیا لە تشرینی دووەمی 2020 دوای نزیکەی سێ دەیە لە داخستنی، دووبارە دەروازەی سنووری عەرعەری کردەوە.

چاودێران ئەم ڕێکارانەیان بە گەورەترین هەنگاو بەرەو ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا لەدوای ڕووخانی سەدام حسێن لە ساڵی 2003وە وەسف کرد. ڕیاز باڵیۆزەکانی نارد و میوانداریی شاندە عێراقییەکانی کرد و دەستی بە ئاراستەکردنی وەبەرهێنان بۆ ئاوەدانکردنەوە لە عێراق کرد. هەروەها ئیمارات و قەتەر شوێنپێی سعوودیایان هەڵگرت؛ بە جۆرێک کە بەغدا تا ساڵی 2022 دەستی بە میوانداریکردنی کۆنفرانسە هەرێمییەکان و جێگیرکردنی خۆی کرد -بە هەندێک گۆڕانکارییەوە- وەک نێوەندگیرێک لەنێوان ئێران و جیهانی عەرەبیدا.

نزیکبوونەوەی سعوودیا-ئێران ئەم کارەی خێراتر کرد؛ کاتێک ئێران و سعوودیا لە 10ی ئازاری 2023 بە نێوەندگیریی چین، ڕێک کەوتن لەسەر دووبارە دەستپێکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەنێوان هەردوو وڵاتدا دوای حەوت ساڵ پچڕان و دووبارە کارپێکردنی ڕێککەوتنی هاوکاریی ئەمنیی ساڵی 2001. لەگەڵ نه‌رمبوونه‌وه‌ی ڕکابەریی نێوان سعوودیا و ئێران، گوشار لەسەر عێراق کەم بووەوە؛ بە جۆرێک کە بەرپرسانی عێراقی، وڵاتەکەیان وەک “خاڵی کۆبوونەوە” دانا نەک وەک گۆڕەپانی جەنگ.

یاداشتنامەکانی لێکتێگەیشتن لە بواری وەبەرهێناندا دوو هێندە بوون؛ بە جۆرێک کە ژێرخانی بەندەری بەسرە کۆمپانیاکانی کەنداوی، کە لە بواری لۆجستیدا کار دەکەن، ڕاکێشا. ئیمارات و قەتەر بەڵێنی پشتیوانیکردنی پڕۆژەی “ڕێگه‌ی گەشەپێدان”ی عێراقییان دا کە ئامانجی، بەستنەوەی کەنداوە بە ئەورووپا لە ڕێگەی تورکیاوە. هەروەها سەرنجێکی نوێ درایە پڕۆژەی بەندەری گەورەی فاو کە بەهای 4.9 ملیار دۆلارە و، ئامانجی مامەڵەکردنە لەگەڵ 99 ملیۆن تۆن باری ساڵانە.

وڵاتانی کەنداو عێراقیان- وەک دەوڵەتێکی عەرەبی کە زۆرینەی شیعەیە- وەک خاڵێکی ستراتیژی دەبینی، کە ئەگەر بە شێوەیەکی گونجاو بەکار بهێنرێت، دەتوانێت هاوسەنگییەک لەگەڵ باڵادەستیی ئێران لە ناوچەی “مانگی بەپیت”  (Fertile Crescent)دا دروست بکات. بڕیاردەرانی سعوودیا و ئیمارات، له‌وه‌ تێ گەیشتن کە دانانی عێراق لە چوارچێوەی ئابووریی کەنداودا، کاریگەرتر لە هەر پاکێجێکی سزاکان، دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی دەسەڵاتی تاران بەسەر بەغدادا. نزیکبوونەوەیان، له‌سه‌ر ئارامگرتن و بەهێزکردنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان و گرێبەستکردن و خۆپارێزی بنیات نرابوو.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا، زۆربەی وەبەرهێنانە بەڵێندراوەکان لە قۆناغی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتندا مانەوە و، گواستنەوەیان بۆ قۆناغی خستنەڕووی سەرمایە هێواش بوو. ڕیاز و ئەبوزەبی کاریان لەسەر بەڕێوەبردنی ئەزموونێکی ستراتیژیی کەمتێچوو کرد و، تاقییان کردەوە کە ئایا چینی سیاسیی عێراق دەتوانێت بۆ پاساوهێنانەوە بۆ پابەندبوونێکی قووڵتر لەلایەن ئەوانەوە، سەقامگیری و سەروەریی پێویست دابین بکات. ئەم پێکهاتەیە دڵنیاییی دا کە وڵاتانی کەنداو دەتوانن هەر کاتێک بیانەوێت بکشێنەوە، بەبێ ئەوەی تووشی زیانێکی گەورە ببن ئەگەر وەڵامەکە نەرێنی بێت.

کێشەی دابینکردنی بوودجە بۆ گرووپە چەکدارەکان لە بوودجەی دەوڵەتەوە

هێڵی ناکۆکی کە لە ناوەڕاستی ئەم قەیرانەدایە، نوێ نییە، چونکە چاودێران چەند ساڵێکە ئاماژەیان پێ داوە؛ بەڵام زیادبوونی گرژییەکان کە لەگەڵ دەستپێکردنی جه‌نگی ئەمریکا-ئیسرائیل دژی ئێران لە 28ی شوباتی 2026 دەستی پێ کرد، کێشەیەکی حوکمڕانیی درێژخایەنی، گۆڕی بۆ بارگرانییەکی ناوچه‌ییی زیندوو.

هێزەکانی حەشدی شەعبی بەفەرمی لە 26ی تشرینی دووەمی 2016دا خرانە نێو دەزگه‌ ئەمنییەکانی عێراقەوە؛ کاتێک پەرلەمانی عێراق یاسای ژمارە 40ی پەسەند کرد کە بریتی بوو لە دانانی ئەم هێزانە لە چوارچێوەی هێزە چەکدارەکانی عێراق و لەژێر فەرمانی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکاندا. ئەمەیش لە ڕووی کردارییەوە بەو مانایە دێت کە گرووپەکانی وەک “کەتائیبی حزبوڵڵا” و “عەسائیبی ئەهلی هەق” و “بزووتنەوەی حزبوڵڵا” و “نوجەبا”، مووچەکانیان لە بوودجەی گشتیی دەوڵەت وەردەگرن لەژێر ناوی زنجیرە فەرماندەییی فەرمی (لەسەر کاغەز) کە بەستراوەتەوە بە سەرۆکوەزیرانەوە.

ژمارەی هێزەکانی حەشدی شەعبی تا ساڵی 2024 گەیشتە نزیکەی 238,000 چەکدار بە بوودجەیەکی ساڵانە کە نزیکەی 3.6 ملیار دۆلارە. ئەمەیش لە ڕووی یاسایی و دارایییەوە بەو مانایە دێت کە ئەندامانی ئەم میلیشیایانە فەرمانبەری حکوومەتن.

بڕیاری یەکخستنی هێزەکانی حەشدی شەعبی دوور له‌ مه‌نتق نەبوو؛ نوخبە سیاسییە شیعەکانی عێراق لە ساڵی 2016دا پێیان وا بوو کە ئەم هەنگاوە وەڵامێکی ژیرانە بوو بۆ کۆمەڵێک گوشاری ڕاستەقینە. گرووپەکانی حەشدی شەعبی ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەیان لە شەڕی دژی ڕێکخراوی “داعش”دا گێڕا، دوای ئەوەی عەلی سیستانی، مەرجەعی شیعە، لە ساڵی 2014دا فەتوایەکی دەرکرد و داوای لە عێراقییەکان کرد بجەنگن.

خوێنی هەزاران چەکدار لەپێناو بەرگریکردن لەو ناوچانەدا ڕژا، کە سوپای ڕێکخراو لێیان کشابووەوە. وه‌رنه‌گرتنی ئەم چەکدارانە، مەترسیی ئه‌وه‌ی هه‌بوو كه‌ دابەشبوون ڕوو بدات و سه‌ركرده‌ی جه‌نگی لە قۆناغی دوای جه‌نگی لێ دروست ببێت؛ بەهۆی ئەوەی دەیان گرووپی چەکدار شارەزاییی شەڕکردن و شەرعییەتی جەماوەرییان لە ناوەڕاستی ناوچە شیعەکاندا هەبوو و هیچ ئینتیما و دڵسۆزییەکی دامەزراوەیییان بۆ دەوڵەت نەبوو.

ئامانج لە یەکخستنەکە، دانانی ئەم میلیشیایانە بوو لەژێر چەتری دەوڵەت و خستنەژێردەسەڵاتی ناوی دەوڵەت و، دانانی چەکدارەکانیان لە چوارچێوەیەکی داراییدا کە بەغدا لە تیۆریدا دەیتوانی بەڕێوەی ببات. بڕیار بوو ئەم پڕۆسەی یەکخستنە فەرمییە، سەرەڕای هەموو شتێک، کاریگەری لەسەر گرووپە هەبووەکان دروست بکات. بەڵام ئەم بڕیارە سوودی نەبوو و، تێگەیشتن لە هۆکاری ئەنجامدانی، پێویستە بۆ تێگەیشتن لە سەختیی چارەسەرکردنی ئەو ناکۆکییەی لێی کەوتەوە.

بەهێزترین گرووپەکانی سەر بە حەشدی شەعبی، لە ڕووی ئۆپەراسیۆنەوە ئامرازێکن بۆ سیاسەتی دەرەوەی ئێران. سەرەڕای ئەوەی کە سەرکردە باڵاکانی ئەم گرووپانە بەفەرمی بەشێکن لە هێزە چەکدارەکانی عێراق، بەڵام ڕاشكاوانه‌ ڕای دەگەیەنن کە “ڕێبەری باڵای ئێران” فەرماندەی باڵای ئەوانە. “عەبدولعەزیز محەمەداوی” (ناسراو بە ئەبو فەدەک)، سەرۆکی ئەرکانی حەشدی شەعبی، لە کاتی سەردانەکەی بۆ تاران لە نیسانی 2024 بۆ بەشداریکردن لە “ڕێپێوانی ڕۆژی قودس”، ڕای گەیاند کە هێزەکانی حەشدی شەعبی چاوەڕێی فەرمانی “ئایەتوڵڵا خامنەیی”ن بۆ زانینی چۆنێتیی وەڵامدانەوەی قەیرانی ناوچه‌یی. ئەمەیش دانپێدانانێکی دەگمەنە لەلایەن باڵاترین ئەفسەری ئەو هێزانەی کە لەلایەن دەوڵەتی عێراقەوە پارەیان بۆ دابین دەکرێت.

سەنتەری نیشتمانیی ئەمریکی بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، کەتائیبی حزبوڵڵا بەوە وەسف دەکات کە “بە شێوەیەکی بەرفراوان” لەگەڵ “فەیلەقی قودس”ی سەر بە سوپای پاسدارانی ئێران کار دەکات و، پابەندی ڕێنمایییەکانی ڕێبەری باڵای ئێرانە.

فەرمانی هێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن)، کە میلیشیا شیعەکان بەرەو وڵاتانی کەنداو هەڵیان دا، لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە دەرنەچووە، بەڵکوو لەلایەن فەرماندەییی فەیلەقی قودس لە تارانەوە بووە، كه‌چی بەغدا مووچەی ده‌داته‌ ئەو کەسانەی کە ئەم کارەیان کردووە. ئەم ناکۆکییە، زیان بە هەموو ئەو پەیوەندییانە دەگەیەنێت کە عێراق کاری لەسەر بنیاتنانی کردووە.

حکوومەتەکانی پێشووی عێراق توانیویانە ئەم کێشەیە لە ڕێگەی ناڕوونی و دواخستنەوە بەڕێوە ببەن؛ سەرۆکوەزیرەکان، لە “حەیدەر عەبادی”یەوە تا “محەمەد شیاع سوودانی”، بەئاشکرا کۆنترۆڵی سەروەرییان بەسەر هێزەکانی حەشدی شەعبیدا دووپات دەکردەوە، كه‌چی لە گفتوگۆ تایبەتەکاندا دانیان بەوەدا دەنا کە ناتوانن و، زۆر جاریش نایانەوێت ڕووبەڕووی بەهێزترین گرووپەکانی ناو ئەم هێزانە ببنەوە.

ئەم ڕێکخستنانه‌ لەسەر دوو گریمانەی سەرەکی دامەزرا بوون: یەکەم، میلیشیاكان، بەتایبەتی ئه‌وانه‌ی نزیكن لە ئێران، خۆیان کۆنترۆڵ ده‌کەن بۆ ئەوەی ڕێگری لە دابەشبوون و ناکۆکیی ناوخۆیی بکرێت؛ دووەم، ئێران، کە کاریگەرییەکی قووڵی لەناو دامەزراوەکانی دەوڵەتی عێراقدا بەدەست هێناوە، پێی باشتر ده‌بێت کە ئەم سەقامگیرییە بپارێزێت.

هەڵمەتەکە کە لە شوباتی ڕابردووەوە بە دروشمی “بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق” دەستی پێ کردووە، ئەم دوو گریمانەیەی لاواز کرد، چونکە بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق چەترێکە بۆ میلیشیا شیعە سەرەکییەکانی کارا لە عێراق و لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی دەکرێن، لەوانەیش: کەتائیبی حزبوڵڵا، کەتائیبی سەییدولشوهەدا، عەسائیبی ئەهلی هەق، بزووتنەوەی حزبوڵڵا و بزووتنەوەی نوجەبا. ئەم گرووپانە لە سەرەتای هەڵمەتی ئەمریکا-ئیسرائیل دژی ئێران لە 28ی شوباتی 2026ەوە بە درۆن و مووشەک سەدان هێرشیان كردۆته‌ سه‌ر هێزەکانی ئەمریکا و بەرژەوەندییە دیپلۆماسییەکانی ئەمریکا و هەرێمی کوردستان و ئامانجەکانی وڵاتانی کەنداو. بەپێی خەمڵاندنەکانی بەرپرسانی ئەمریکی، هێرشەکانی میلیشیاکان دژی بنکەکانی ئەمریکا بەتەنیا، 600 هێرشی تێ پەڕاندووە.

هێرشەکان و لێکدانەوەکانیان

هێرشەکانی میلیشیاکان وەک ڕەنگدانەوەیەکی هەرێمیی فراوانتری جه‌نگی غەزە و ستراتیژیی تاران دەرکەوتن. هێرشەکان بە شێوەیەکی بەئەنقەست پەرەسەندنیان بەخۆوە بینی، بە جۆرێک کە هێرشە سەرەتایییەکان لەسەر ژێرخانی وزە چڕ بوونەوە؛ هاوشێوەی هێرشەکانی پێشوو دژی دامەزراوە نەوتییەکان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی سعوودیا. هێرشەکانی درۆن و مووشەکی بالیستی لە 14ی ئەیلوولی 2019دا زیانی بە دامەزراوە نەوتییەکانی “کۆمپانیای ئارامکۆ”ی سعوودیا لە بقیق و “کێڵگەی نەوتی خورەیس” گەیاند؛ ئەمەیش بووە هۆی وەستانی کاتیی بەرهەمهێنانی 5.7 ملیۆن بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا، کە دەکاتە زیاتر لە نیوەی بەرهەمهێنانی نەوتی سعوودیا و نزیکەی 5%ی دابینکردنی جیهانی. بەرپرسانی ئەمریکی لەو کاتەدا ڕایان گەیاند کە هەندێک لەو هێرشانە لە خاکی عێراقەوە هەڵدراون، سەرەڕای ئەوەی تاران ڕه‌تی كرده‌وه‌ ده‌ستی لەو هێرشانەدا هه‌بێت.

لە ساڵی 2026دا، هێرشە درۆنییه‌كان، دامەزراوەکانی کۆگه‌کردنی سووتەمەنیی لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی کوێت لە 8ی ئازار و دووبارە لە 1ی نیسان کردە ئامانج. کەناڵی عەرەبی، پاشان ئاماژەی بەوە دا کە هێرشەكانی دواتر، کە بنکەکانی پاسەوانی نیشتمانیی کوێتیان کردە ئامانج، لە خاکی عێراقەوە هەڵدراون.

هێرشی 17ی ئایار، کە نزیک وێستگەی ئەتۆمیی باراکا لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبیی کردە ئامانج- کە دەسەڵاتدارانی ئیماراتی پشتڕاستیان کردەوە کە لە عێراقەوە كراوه‌- پەرەسەندنێکی جۆری بوو، چونکە لە کاتی ئاگربەستی ناسک لەنێوان ئەمریکا و ئێراندا کە لە 8ی نیسانەوە بەپچڕپچڕی بەردەوام بوو، نزیک ژێرخانێکی ئەتۆمیی کردە ئامانج. وەزارەتی دەرەوەی ئیمارات داوای لە عێراق کرد کە “هەموو کارە دوژمنکارییەکان” کە لە خاکی وڵاتەکەیەوە دێن، ڕابگرێت و، وەڵامی عێراقیش هەمان وه‌ڵامه‌ ئاساییییه‌كه‌ بوو: دەرکردنی بەیاننامەیەکی ئیدانەکردن و پێکهێنانی لیژنەیەکی لێکۆڵینەوە.

بەڵام زیانبەخشترین هێرشەکان، دامەزراوە دیپلۆماسییەکانیان کردە ئامانج؛ کاتێک هێرشێکی درۆنی (فڕۆکەی بێفڕۆکەوان) لە 9ی ئازاردا لەنزیک کونسوڵخانەی گشتیی ئیمارات لە هەولێر ڕووی دا، لە کاتێکدا هێرشێکی دیکەی درۆنی لە 14ی ئازاردا ڕاستەوخۆ کونسوڵخانەکەی کردە ئامانج؛ ئەمەیش بووە هۆی برینداربوونی دوو ئەندامی ئاسایش.

دوای دوو ڕۆژ، هێرشێکی درۆنی، “هۆتێل ڕەشید”ی لە ناوچەی سەوزی پایتەختی بەغدا کردە ئامانج، کە باڵیۆزخانەی سعوودیا و نووسینگەکانی دیپلۆماسیی تێدایە، لەوانەیش نوێنەرایەتیی ڕاوێژکاریی یەکێتیی ئەورووپا لە عێراق. ئەمەیش هاوکات بوو لەگەڵ هێرشێکی دیکە کە سەکۆی هێلیکۆپتەرەکانی لە کۆمەڵگەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا کردە ئامانج. دیپلۆماتکارانی سعوودیا و قەتەر لە ڕۆژانی دواتردا بەهۆی تێکچوونی دۆخی ئەمنییه‌وه‌ دەستیان بە کشانەوەی نوێنەرایەتییەکانیان لە عێراق کرد.

هێرشەکان ئه‌وه‌یان سه‌لماند کە میلیشیاکان ده‌توانن دەستیان بە ژێرخانی گرنگ لە کەنداو ڕابگات و، ناوەندەکانی فڕۆکەوانی کە براندی جیهانیی ناوچەکە لەسەری بنیات نراوە، بکەنە ئامانج و، دژی دامەزراوە دیپلۆماسییەکان لەناو عێراقدا کار بکەن بەبێ ئەوەی هیچ سزایەک بدرێن. دەرەنجامەکە، پاڵنانی وڵاتانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو بوو، بۆ ئه‌وه‌ی ئیدانەکردنی ئاشکرا تێ په‌ڕێنن؛ بە جۆرێک کە هێزەکانی سعوودیا و کوێت وەڵامێکی سنوورداریان دژی ئەو ناوچانە دایەوە کە میلیشیاکان هێرشەکانیان لێوە ئەنجام دەدەن، واته‌ لە ڕۆژاوا و باشووری عێراق. لەم هێرشە سنووردارانەدا ئه‌و دوو وڵاته‌ هەوڵیان دا نه‌هێڵن هێزەکانی عێراق قوربانیی لێ بكه‌وێته‌وه‌، بەڵام بەس بوون بۆ گەیاندنی پەیامێکی ڕوون: ئەگەر بەغدا نەتوانێت کۆنترۆڵی خاکەکەی بکات، ئەوا وڵاتانی کەنداو ده‌یكه‌ن.

دۆلار وەک ئامرازێکی گوشار

سەرەڕای بەهێزیی لایەنی سەربازیی ئەم قەیرانە، بەڵام لەچاو لایەنی ئابوورییەوە، لاوەکییە، چونکە دراوی عێراقی لاوازترین خاڵە بۆ بەغدا و، ئەمەیش شتێکە واشنتۆن لێی تێ دەگات. ئابووریی عێراق بە شێوەیەک پشت بە دۆلار دەبەستێت کە ئامرازێکی ناچارکەری نائاسایی بە ئەمریکا دەبەخشێت، چونکە داهاتی نەوتی عێراق لە هەژمارێکی سەر بە بانکی یەدەگی فیدراڵی لە نیویۆرک دادەنرێت کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سندووقی گەشەپێدانی عێراق لە ساڵی 2003؛ کە وەک سەرپەرشتیار و ناوەندی پاکتاوکردن بۆ بانکی ناوەندیی عێراق کار دەکات کە دواتر لە ڕێگەی زیادکردنێکی ڕۆژانەوە دۆلارەکان دەگۆڕێتەوە بۆ دیناری عێراقی. نزیکەی 10 ملیار دۆلار کاش لەم داهاتی نەوتە، ساڵانە بۆ بەغدا دەنێردرێت. ئابووریی بەکاربەرانی عێراق، کە زۆر پشت بە هاوردە دەبەستێت، ناتوانێت بەبێ ئەم پارە کاشە کار بکات.

ئەم میکانیزمە دراوییە، لەوانەیە بەهێزترین ئامراز بێت لەدەستی واشنتۆندا؛ ئەگەر بەغدا شکستی هێنا لە سەلماندنی ئەنجامدانی کارێکی بەرچاو دژی ئەو میلیشیایانەی کە هێرش دەکەنە سەر هاوپەیمانەکانی ئەمریکا، ئەوا واشنتۆن لێشاوی دۆلارەکان سنووردار دەکات. ئەگەر لێشاوی دۆلارەکان خاو بێتەوە، ئەوا دەبێتە هۆی لاوازبوونی دیناری عێراقی لە بازاڕی هاوتەریبدا و بەرزبوونەوەی نرخی هاوردەکان. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی چینی سیاسی- کە پشت بە سیسته‌می خەرجییەکانی چاودێری و دابەشکردنی ئیمتیازەکان دەبەستێت- ئامرازە سەرەکییەکەی بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوخۆ لەدەست بدات.

عێراق پێشتر بیرۆکەیەکی لەم بارەیەوە وەرگرت؛ کاتێک بانکی فیدراڵی لە نیویۆرک لە کۆتاییی ساڵی 2022دا به‌ مه‌به‌ستی ڕاگرتنی گواستنەوەی نایاساییی دۆلار بۆ ئێران، مامەڵەکانی دۆلاری نێودەوڵەتیی لەلایەن بانکەکانی عێراقەوە به‌توندی سنووردار كرد. وەزارەتی خەزێنە و بانکی یەدەگی فیدراڵی ئەمریکا لە تەممووزی 2023دا بۆ ڕێگریکردن لە ئەنجامدانی مامەڵە بە دۆلار، بەهۆی نیگەرانییەکانه‌وه‌ سەبارەت بە سپیکردنەوەی پارە و ساختەکاریی پەیوەندیدار بە ئێرانەوە، قەدەغەیەکیان بەسەر 14 بانکی عێراقیدا سەپاند. ئەمەیش بووە هۆی دابەزینێکی توند لە بەهای دیناری عێراقی لە بازاڕی هاوتەریبدا، لە کاتێکدا بەهای دۆلار لە بازاڕی ڕەشدا زۆر بەرز بووەوە و لە نرخی فەرمی تێ پەڕی؛ ئەمەیش نیگەرانیی جەماوەریی لێ كه‌وته‌وه‌. هەروەها لە ساڵی 2024دا قەدەغەیەکی هاوشێوە بەسەر هەشت بانکی دیکەدا سەپێنرا. لە کۆتاییی نیسانی ٢٠٢٦دا، واشنتۆن گواستنەوەی بەشێک لە داهاتی دۆلاری هەناردەی نەوتی عێراقی ڕاگرت، بۆ ئەوەی بەغدا ناچار بکات دژی میلیشیاکان هەنگاو بنێت.

ئێستا، پێش سەردانە چاوەڕوانکراوەکەی سەرۆکوەزیرانی عێراق، عەلی زەیدی، بۆ واشنتۆن لە ناوەڕاستی مانگی تەممووزی ئەمساڵدا؛ کە یەکەم سەردانی دەرەوەیەتی لەدوای ده‌ستبه‌كاربوونی وه‌ك سه‌رۆكوه‌زیران، له‌سه‌ر بانگهێشتی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئەم گوشارە  زیاتر بووه‌ته‌وه‌. سەردانەکە دوای کۆبوونەوەی نێردەی تایبەتی سەرۆکایەتی بۆ عێراق، “تۆم باڕاک”، لە بەغدا لە 15ی حوزەیران دێت، کە تێیدا هەردوو حکوومەت بەئاشکرا بەڵێنی “هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیی چەک و هەڵوەشاندنەوەی هەموو گرووپ و پێکهاتە چەکدارەکان”ی چالاک لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتی عێراقیان دا.

چاوەڕوان دەکرێت زەیدی بگاتە واشنتۆن و پلانێکی بەرچاو لەگەڵ خۆیدا بێنێت سەبارەت بەو شێوەیەی کە بەغدا دەیەوێت ئەم پابەندبوونە جێبەجێ بکات کە بریتییە لە خشتەی کاتی و ڕێکارەکانی پشتڕاستکردنەوە و دڵنیاییدان بەوەی کە چیتر خاکی عێراق بۆ هەڕەشەکردن لە وڵاتانی دراوسێ بەکار ناهێنرێت.

لەلای خۆیەوە واشنتۆن لە سەرەتای مانگی ئایاری ڕابردوودا پەیامێکی نارد سەبارەت بە دەستپێکردنەوەی گواستنەوەی دۆلار و یارمەتیی ئەمنی، ئەگەر هەنگاوی بەرچاو دژی گرووپەکان بگیرێتە بەر. لەوانەیە سەخت بێت پەیامی ناڕاستەوخۆ لێرەدا پشتگوێ بخرێت، چونکە ئەو پلانەی کە زەیدی پێشکەشی دەکات، تا ڕاددەیەکی زۆر دیاری دەکات کە ئایا واشنتۆن دۆلارەکان بۆ بەغدا دەگەڕێنێتەوە یان نا. هەروەها پایتەختەکانی کەنداویش، بە هەمان پێوەر، دووبارە بڕیار له‌ بەشداریکردنی خۆیان ده‌ده‌ن.

کارتی گوشاری دۆلار تێچووی تایبەتی خۆی هەیە چونکە تەواوی ئابووریی عێراق سزا دەدات، نەک تەنیا میلیشیاکان؛ دەبێتە هۆی تێکچوونی توانای کڕینی هاووڵاتیانی ئاساییی عێراق و، ڕێژەی هەڵاوسان بەرز دەکاتەوە. ئەمەیش ئەو جۆرە نائومێدییە ئابوورییە دروست دەکات کە لە مێژوودا بووەتە هۆی فراوانبوونی دامەزراندنی میلیشیاکان. گرووپەکانی حەشدی شەعبی سەرچاوەی داراییی هاوتەریبیان هەیە، لەوانەیش تۆڕەکانی قاچاخچێتی، باجی بازرگانیی تێپەڕیو لە سنوورەکان، یارمەتییەکانی ئێران و، ئابووریی بنیاتنراو له‌سه‌ر زۆره‌ملێ و زه‌بروزه‌نگ، کە هیچ کامیان بە زنجیرەی دابینکردنی دۆلاری فەرمیدا تێ ناپەڕن؛ گوشارە دارایییەکانی واشنتۆن گوشار لەسەر خودی دەوڵەتی عێراق دەکەن، لە کاتێکدا میلیشیاکان بۆ کارکردن لە دەرەوەی ئەم سیستەمە دیزاین کراون.

بژاردەکانی بەردەم زەیدی

سەرۆکوەزیران زەیدی، دوای چەند هەفتەیەک لە پێکهێنانی حکوومەتێکی ناتەواو- هێشتا دوو وەزیری ناوخۆ و بەرگری لە حکوومەتەکەیدا دانەمەزراون- ڕووبەڕووی سێ ڕێگه‌ دەبێتەوە، کە هیچ کامیان ڕێگه‌یەکی ئاسان نین. ڕێگه‌ی یەکەم بریتییە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ گرووپەکانی حەشدی شەعبی کە بەرپرسیارن لە هێرشەکان. ئەمەیش بەناچاری به‌و‌ واتایه‌ دێت كه‌ هێزە ئەمنییەکان پارچەپارچە ده‌كرێن، کوتلە سیاسییە شیعەکان-کە بنکەی پەرلەمانیی ئەوانن- دوور ده‌خرێنه‌وه‌ و، مەترسیی ململانێی چەکداری لە بەغدا و پارێزگاکانی باشوور دروست ده‌بێت؛ چونکە میلیشیاکان هێزی پەراوێزخراو نین، بەڵکوو کۆنترۆڵی گەڕەکەکان دەکەن و، نووسینگەی ئابووری و تۆڕەکانی خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتی بەڕێوە دەبەن و، ڕەگ و ڕیشەی قووڵیان لە سەرانسەری بنکەی شیعەدا هەیە.

هەڵمەت دژی ئەوان، وەک هیچ هەڵمەتێکی جێبەجێکردنی یاسا نابێت، بەڵکوو وەک قۆناغی سەرەتاییی جه‌نگێکی ناوخۆیی لەنێوان شیعەکاندا دەردەکەوێت؛ لە ساڵی 2020ەوە، دەسەڵاتدارانی عێراقی هێرشیان کرده‌ سەر کەتائیبی حزبوڵڵا بە مەبەستی چەکداماڵینی ئەو گرووپانەی کە نایانه‌وێت ملکەچی کۆنترۆڵی دەوڵەت بن- به‌ڵام ئەنجامەکان سنووردار و تا ڕاددەیەکی زۆر ڕه‌مزی بوون. گرووپە بەهێزەکان به‌رگه‌ی گوشارەکان ده‌گرن و بۆ دەستپێکردنەوەی ئۆپەراسیۆنەکانیان، چاوەڕێی کۆتاییهاتنی خولی سیاسی دەکەن.

ڕێگه‌ی دووەم، ئەو ڕێگه‌یەیە کە بەغدا لە ماوەی ڕابردوودا گرتوویەتییە بەر و بریتییە لە ڕێکاری ڕەمزی؛ فەرمانی دەستگیرکردن دەرچووە، بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەکراوە و، یەکە سەربازییەکانی حەشدی شەعبی بەناو دووبارە پێک هێنراونەتەوە، بەڵام لە ڕووی ئۆپەراسیۆنەوە وەک خۆیان ماونەتەوە. لە کاتێکدا ئیدانەکردنەکان ڕاشكاوانه‌ دەرچوون، کەناڵە نهێنییەکان لەگەڵ سەرکردەکانی میلیشیاکان، به‌کراوەیی مانەوە. ئەم ڕێبازە لە قەیرانەکانی ڕابردوودا کاتی کڕیوە، چونکە تێچووی چالاکییەکانی میلیشیاکان لە خوار ئەو ئاستەوە بوو کە هێزە دەرەکییەکانی ناچار بکات کاردانەوەیان هەبێت.

بەڵام چالاکییەکانی میلیشیاکان ئەم جارە لەو سنوورانە تێ پەڕی؛ هێرشەکان دژی فڕۆکەخانەی کوێت، هێرشەکەی سەر دامەزراوەی باراکا لە ئیمارات و، ڕووداوەکەی هۆتێل ڕەشید، هەموویان سه‌لماندیان كه‌ چالاكییه‌كانی میلیشیاكان ته‌نیا ده‌ستپێشخه‌ری و چالاكیی نمایشی نین. بۆیه‌ پێویسته‌ دووباره‌ تواناكانیان به‌ شێوه‌یه‌كی جددی هه‌ڵسه‌نگێنرێنه‌وه‌ و پێداچوونه‌وه‌یان بۆ بكرێت.

وڵاتانی کەنداو ئێستا کاردانەوەکانیان بەرامبەر ڕەفتار و كرداری عێراق ڕێک دەخەن، نه‌ك ئه‌وه‌ی ته‌نیا سه‌یری بەیاننامەکانی عێراق بكه‌ن. ڕێکارە ڕه‌مزی یاخود سیمبوڵییه‌كانی عێراق وەک ئه‌وه‌ سه‌یر ده‌كرێن و سه‌لمێنه‌ری ئه‌وه‌ن كه‌ به‌غدا له‌نێوان میلیشیاکانی و دراوسێکانیدا، میلیشیاكانی هه‌ڵبژاردووه‌.

ڕێگه‌ی سێیەم بریتییە لە دانوستاندنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ تاران بۆ کۆنترۆڵکردنی میلیشیاکان لەبەرامبەر سازشەکانی عێراق سەبارەت بە جێبەجێکردنی سزاکان لەسەر ئێران و تێپەڕین لە سنوورەکان. ئەم بژاردەیە لە سەرەتادا سەرنجڕاکێش دەردەکەوێت چونکە تاکە ڕێگه‌یە کە ئەگەری هەیە ببێتە هۆی گۆڕانکاریی ڕاستەقینە لە ڕەفتاری گرووپەکاندا کە لە دامەزراوە عێراقییەکان- کە بڕیارە حوکمڕانییان بکەن- بەهێزترن.  لەبەرامبەردا، ئەم بژاردەیە دۆخی ئەمنی و سەروەریی عێراق دەخاتە دەستی هەمان ئەو هێزە بیانییەی کە بریکارەکانی قەیرانەکەیان دروست کرد؛ قەیرانەکە کەم دەکاتەوە، بەڵام چارەسەر ناكات و، بۆ دراوسێ عەرەبەکانی عێراق پشتڕاست دەکاتەوە کە دۆسیەی ئەمنی لە بەغدا به‌ تاراندا تێ دەپەڕێت.

لە ڕووی کردارییەوە، زەیدی بڕیاری داوە کە لە ڕێگەی دیاریکردنی وادەی کۆتایی بۆ میلیشیاکان بۆ ڕادەستکردنی چەکەکانیان، هه‌نگاوی یەکەم بهاوێژێت نەک لە ڕێگەی گرتنەبەری ڕێکاری پڕاكتیكیی خێرا و بەرچاو‌. حکوومەتەکەی تا 30ی ئەیلوول واده‌ی بۆ هەموو گرووپێکی چەکدار داناوە بۆ ئه‌وه‌ی چەکەکانیان ڕاده‌ستی دەوڵەت بكه‌ن. ئەم ڕێكه‌وته‌یش ده‌ستنیشان كراوه‌ بۆ ئەوەی هاوکات بێت لەگەڵ تەواوبوونی کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان لە وڵاتەکە؛ ئەمەیش پاساوی سەرەکیی ڕاگەیەنراو بۆ ئەو گرووپانە ناهێڵێت کە ڕەتی دەکەنەوە ملکەچی ئەو ڕێکارانە بن و، پێداگری لەسەر پاراستنی چەکەکانیان دەکەن. ئەم وەڵامە، بووە هۆی دابەشبوون لە گۆڕەپانی سەربازیدا؛ “سەرایا سەلام”ی سەر بە “موقتەدا سەدر” دەستی كرد بە ڕادەستکردنی چەک و بارەگا به‌ فەرماندەیی.

ئەم دابەشبوونە، مانگی ئەیلوول دەکاتە خاڵی یەکلاکەرەوە کە هەموو شتێکی دیکە لە دەوری دەسووڕێتەوە، لەگەڵ سێ ئەنجامی گونجاو؛ لەوانەیە باشترین ئەم ئەنجامانە پابەندبوونی تەواو بێت تا وادەی کۆتایی. ئەمەیش پێویستیی بەوە هەیە کە کەتائیبی حزبوڵڵا دەستبەرداری هەمان ئەو توانایە بێت کە هێز و کاریگەریی ناوچه‌ییی ئێران پێک دەهێنێت؛ هیچ شتێک لە مێژووی گرووپەکەدا ئاماژە بەوە نادات کە ئەوان ئەم کارە دەکەن. خراپتر لەوە ئەوەیە کە هەوڵی حکوومەت بۆ جێبەجێکردنی ئەو ڕێکارانە، ببێتە پریشکێک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ناوخۆییی شیعەکان کە لە سەرەوە باسی لێوه‌ کرا.

ئەنجامە ئەگەرییەکە دەکەوێتە نێوان ئەم دووانە و بریتییە لە پابەندبوونی بەشێکیان، کاتێک گرووپە هاوکارەکان لەگەڵ دەوڵەت پڕۆسەی ڕادەستکردنی پلاندانراو تەواو دەکەن و، حکوومەت سەرکەوتنی ئەم سیاسەتە ڕادەگەیەنێت، لە کاتێکدا گرووپە ڕەتکەرەوەکان بەردەوام دەبن لە پاراستنی کۆگه‌کانی درۆن و مووشەکەکانیان. بەمەیش به‌ربه‌ست بۆ هەر ڕێکارێک کە بەغدا دژیان بگرێتە بەر، دروست دەکەن. کاتێک پرسیار لە وتەبێژی حکوومەت کرا سەبارەت بەوەی چی بەسەر ئەو گرووپانە دێت کە دوای تێپەڕبوونی وادەی دیاریکراو هێشتا چەکەکانیان دەپارێزن، تەنیا ئاماژەی بەوە دا کە بەغدا بیر لە گرتنەبەری ڕێکاری یاسایی دژیان دەکاتەوە. ئەمەیش وشەیەکە کە گوزارشت له‌ ڕێگه‌ی ڕه‌مزیی دووەم ده‌كات.

پابەندبوونی به‌شێك لە گرووپەکان بە بڕیارەکانی حکوومەتی عێراق، لەگەڵ یاخیبوون و پابه‌ندنه‌بوونی هه‌ندێ گرووپی دیکە، کێشەیەکی سەرەکی و پارادۆكسێك دروست دەکات: ئەگەر هەندێک گرووپ پابەند بن و هەندێکی دیکە پابەند نەبن، ئەوا دەوڵەتی عێراق بۆ کۆنترۆڵکردنی چەک و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی مه‌ترسیدارترین گرووپه‌كان، به‌تایبه‌ت بۆ دراوسێكانی، له‌و واده‌یه‌ی كه‌ دیاری كراوه‌، بەتەواوی باڵاده‌ست نابێت؛ بەتایبەتی لە کاتێکدا کە هێزەکانی ئەمریکا بەتەواوی لە عێراق دەکشێنەوە و ئەو سنوورداركردنه‌ی پێشتر بەسەر ئەو گرووپانەدا سه‌پاندبوویان، کەم دەبێتەوە.

ئەگەر دوای بەسەرچوونی وادەی ٣٠ی ئەیلوول، کەتائیبی حزبوڵڵا هەروا بەردەوام بێت لە هێشتنه‌وه‌ی چەکەکانی و بتوانێت لە سزا دەرباز بێت، ئەوا ڕیاز، ئەبوزەبی و واشنتۆن ڕەنگە هەڵمەتی چەکداماڵین بەگشتی وه‌ك نمایش و شانۆگه‌رییه‌ك بخوێننه‌وه‌.

ئەگەر وادەی کۆتایی هەرەسی هێنا و زەیدی لە گرتنەبەری ڕێکارەکان پاشگەز بووەوە، ئەوا گوشارە دەرەکییەکان توندتر دەبنەوە و، ڕێکارەکانی سڕکردنی دۆلار بەهێزتر دەبن. له‌ دۆخێكی وادا، سەرمایەی کەنداو ئاراستەی ئوردن، میسر و شوێنەکانی دیکە دەکرێتەوە کە مەترسییه‌كی جیۆپۆلیتیکی كه‌متریان هه‌یه‌. هەروەها پڕۆسەی دووبارە یەکخستنەوەی عێراق لە سیستەمی ناوچه‌ییدا هەرەس دەهێنێت. ئەمەیش وا له‌ بەغدا دەکات كه‌ ته‌نیا پشت به‌ ئێران ببه‌ستێت، کە خۆی لەژێر گوشار و سزای تونددایە و لە دۆخێکدا نییە کە بتوانێت قەرەبووی وەبەرهێنانەکانی کەنداو بکاتەوە.

دواتر چی ڕوو دەدات؟

لە حاڵەتی نەبوونی گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە سیاسەتی ناوخۆی عێراق یان لە پێشینەکانی ستراتیژیی ئێراندا، ئه‌گه‌ری نزیک، ئاماژە بە بەردەوامبوونی داخورانی سەروەریی عێراق و خراپتربوونی کێشە ناوخۆیییەکانی وڵاتەکە و کێشەکانی لەگەڵ دراوسێکانیدا دەکات؛ چونکە ئەو گرووپانەی کە ڕەتیان کردووەتەوە چەک دابنێن، هیچ هاندانێکیان نییە بۆ وەستان. هێرشەکان لەسەر ژێرخانی کەنداو خزمەت بە ئامانجە ستراتیژییەکانی ئێران دەکەن و، پێگەی سیاسیی ناوخۆی میلیشیاکان بەهێز دەکەن و، تێچوو لەسەر ئەو یاریزانە هەرێمییانە دەسەپێنن کە له‌ هه‌مووان زیاتر دژایەتیی تاران دەکەن. تا کاتێک ئه‌و توانایه‌ هەیە و پشتیوانیی سیاسی ماوە، ئەم هێرشانەیش بەردەوام دەبن.

وڵاتانی کەنداو بەردەوام دەبن لە گرتنەبەری هەڵوێستی توند لەم بارەیەوە. سعوودیا ئامادەییی خۆی نیشان داوە بۆ بەکارهێنانی هێز لەناو خاکی عێراقدا و، دامەزراوە ئەمنییەکانی کوێتیش پێشتر مامەڵە لەگەڵ باشووری عێراقدا دەکەن وەک سەرچاوەیەکی هەڕەشە نەک وەک هاوبەشێکی بازرگانی؛ چونکە پێکهاتەی دیپلۆماسی کە لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا بنیات نرابوو، بەخێرایی هەڵدەوەشێتەوە.

واشنتۆنیش لە جێبەجێکردنی گوشاری دارایی بەردەوام دەبێت و، هه‌روه‌ها خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ میلیشیاکان ده‌پارێزێت. هێشتا نزیکەی 2500 سەربازی ئەمریکی لە عێراقن و، ئێستا تا ڕاددەیەکی زۆر لە هەرێمی کوردستان کۆ کراونەتەوە دوای کشانەوەی قۆناغ به‌ قۆناغ لە ناوچە نا-کوردییەکان کە بەپێی ڕێککەوتنی ئەیلوولی 2024، لە سەرەتای ساڵی 2026دا تەواو بوو، کە پێشبینی ده‌كرێت کشانەوەی زیاتری هێزەکان له‌ مانگی ئەیلوولی 2026دا ڕوو بدات.

وا دیارە بارودۆخی مەیدانی بەتوندی دژی ئەم خشتە کاتییەیه‌؛ هێزەکانی ئەمریکا لە وڵاتێکدا جێگیرن کە میلیشیاکانی سەر بە ئێران- کە مووچە لە دەوڵەت وەردەگرن- هێرش دەکەنە سەریان و، نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکانی و، هه‌روه‌ها هاوپەیمانەکانی ئه‌و وڵاته‌. جێگیربوون و پارێزراوبوونیان لە هەرێمی کوردستان، کەمترین تێچووی بژاردەیەكه‌، کە لەبەردەم بڕیاردەرانی ئەمریکادایە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە میلیشیاکان چیتر په‌ره‌ به‌ چالاکییەکانیان ناده‌ن.

هەرێمی کوردستان خۆی شایەنی سەرنج و جێی بایه‌خه‌، وەک فاکتەرێکی گۆڕاو و دیار و وەک میوانداری سەرەکیی هێزەکانی ئەمریکا و، شوێنی وەبەرهێنانە گەورەکانی کەنداو و، پلاتفۆرمێکی ئەگەریی جێگرەوە بۆ بەشداریکردنی کەنداو لەگەڵ عێراق، ئەگەر هات و پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا بەتەواوی هەرەسیان هێنا. هەولێر هەوڵی داوە پەیوەندییە دیپلۆماسی و بازرگانییەکانی لەگەڵ ئەبوزەبی و ڕیاز و ئەنقەرە پەرە پێ بدات؛ ئەمەیش بەشێکی وەک ڕێگه‌یەک بۆ خۆپارێزی لە ناسەقامگیری له‌ بەغدا. حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە مانگەکانی داهاتوودا لەنێوان بەغدا و تاران و وڵاتانی کەنداودا چ جۆره‌ جووڵه‌یه‌ك ده‌كات، ئه‌وا دیاری دەکات کە ئایا عێراق هیچ پێگەیەکی دامەزراوەیی لە سیستەمی ئابووریی کەنداودا دەپارێزێت، یان ئایا هەرێمی کوردستان دەبێتە تاکە ڕێگه‌ی گونجاو بۆ عێراق یان نا. هێرشه‌ درۆنییه‌كان بۆ سەر کونسوڵخانەی ئیماراتی لە هەولێر، ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی کە میلیشیاکان لەم دینامیکییەتە تێ دەگەن و هەوڵ دەدەن ئەو ڕێگه‌یەیش دابخەن.

ئەنجامی کۆتاییی ئەگەری و چاوه‌ڕوانكراو، لە حاڵەتی بەردەوامبوونی دینامیکییەتەكانی ئێستا، بریتییە لە دووبارە گۆشەگیرکردنه‌وه‌ی عێراق بەهێمنی. ئەمەیش کەمتر لە گۆشەگیرکردنی توندی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو دەچێت و، زیاتر لە دوورخستنەوەی هێواش لە سیستەمی هەرێمی دەچێت.

کێشەی عێراق لەگەڵ دراوسێکانی لە بنەڕەتدا کێشەیه‌كی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ سەروەرییەوه‌؛ ئامانج لە یەکخستنی یەکە سەربازییەکانی حەشدی شەعبی، پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی هەڕەشەی میلیشیاکان بوو بۆ سەر دەوڵەت. لەجیاتی ئەوەی کۆتایی بەو هەڕەشەیە بهێنێت، کردی بە بەشێکی هەمیشەییی ناو پێکهاتەی دەوڵەت؛ خەسڵەتێک کە ئێستا ئاڕاستەی دەرەوە کراوە و هەڕەشە لە هەموو ئەو هاوبەشانە دەکات کە عێراق بۆ مانەوەی ئابووریی خۆی پشتیان پێ دەبەستێت.

هیچ ڕاگەیاندنێك له‌ بەغدا یان گۆڕانكارییه‌كی سیاسی لە واشنتۆن ناتوانێت ئەم کێشەیە چارەسەر بکات، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی چینی سیاسیی عێراق ڕووبه‌ڕووی ئه‌و پرسیاره‌ گرنگه‌ ببێته‌وه كه‌ بۆ ماوه‌ی ده‌ ساڵێك بوو، خۆی لێ ده‌دزییه‌وه‌: کێ حوکمڕانیی خاکی عێراق دەکات؟

تا کاتێک حکوومەتی نوێ لە بەغدا نه‌توانێت وەڵامێکی باوەڕپێکراو بداته‌وه‌، ئەگەری ئه‌وه‌ کەمە کە وڵاتانی کەنداو وەک جاران بگەڕێنەوە بۆ عێراق، یان دۆلارەکان بەئازادیی زیاتر بگه‌نه‌ وڵات، یان میلیشیاکان چالاکییەکانیان بوەستێن.

سەرچاوە:

Saeed, Y. (2026, July 14). Iraq as a neighborhood problem: How a decade of Gulf diplomacy collapsed in a single spring. Emirates Policy Center. <<https://www.epc.ae/en/details/featured/iraq-as-a-neighborhood-problem-how-a-decade-of-gulf-diplomacy-collapsed-in-a-single-spring>>.

د. یاسین تەها،  پسپۆڕ لە مێژووی ئایینزا ئیسلامییەکان و شارەزا لە کاروباری عێراق

دەسپێک
سەردانەکەی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ واشنتۆن لە ناوەڕاستی تەممووزی ٢٠٢٦ و دیدارەکەی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، وەک وەرچەرخانێکی مێژوویی لە دووبارە داڕشتنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و واشنتۆن وێنا دەکرێت. لەم قۆناغە نوێیەدا، هەردوو لا تێ دەکۆشن مۆدێلە ئەمنییە کلاسیکییەکە تێ پەڕێنن و متمانەی سیاسی لەسەر بنەمای هاوبەشیی ئابووری و وەبەرهێنان بونیاد بنێنەوە؛ ئەمەیش بە ئامانجی ئەوەی عێراق بخرێتە نێو گرنگیدانە نوێیەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا، بەتایبەت لە سایەی کشانەوەی تەواوەتیی هێزەکانی ئەو وڵاتە لە عێراق کە بڕیارە لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦دا جێبەجێ بکرێت.

ئەم شرۆڤەیە لەسەر ئەو گریمانەیە کار دەکات کە گۆڕینی لێکتێگەیشتنە سیاسییەکان بۆ واقعێکی ئابووریی بەردەوام، بەتەواوی بەستراوەتەوە بە ڕاگرتنی هاوسەنگییە ئاڵۆزەکانی ناوخۆ و ناوچەکە و ڕاددەی جددییەتی واشنتۆن بۆ پاڵپشتیی ستراتیژیی عێراق. هاوکات، پەیپەرەکە هەڵوێستە لەسەر دەرفەت و لەمپەرەکانی بەردەم ئەم وەرچەرخانە و هەنگاوەکانی “عەلی زەیدی” بەو ئاراستەیەدا دەکات.

یەكەم: ئامانجەکانی سەردانەکە؛ وەرچەرخان لە مۆدێلی ئەمنییەوە بەرەو هاوبەشیی ئابووری

یەکەمین سەردانی فەرمیی عەلی زەیدی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لەچاو شێوازی مامەڵەی کۆشکی سپی لەگەڵ سەرۆکوەزیرانەکانی پێشووی عێراقی دوای ٢٠٠٣، تا ڕاددەیەکی زۆر بێپێشینە بوو. زەیدی سەرۆکایەتیی شاندێکی گەورەی حکوومی و ئابووریی دەکرد کە لە ٢٧ بەرپرسی باڵا و ٣٠ بازرگان و وەبەرهێنەر پێک هاتبوو. شاندەکە کۆمەڵێک دۆسیەی وەک وەبەرهێنان، وزە و تەکنەلۆژیایان پێ بوو، هاوشان لەگەڵ پرسە هەستیارەکانی وەک قۆرخكردنی چەک لەدەستی دەوڵەتدا، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و داهاتووی پەیوەندییەکانی هەردوو لا.

لە کۆشکی سپیدا، دۆناڵد ترەمپ لە دەرەوەی پرۆتۆکۆڵە باوەکان، زەیدیی بانگهێشتی نانی نیوەڕۆ کرد و بە ستایشێکی زۆرەوە ڕای گەیاند کە “کیمیایەکی هاوبەش” لەنێوانیاندا هەیە. گرنگیپێدانی واشنتۆن لێرەدا نەوەستا؛ بەڵکوو بۆ پاراستنی زەیدی، گەشتە ئاسمانییەکانی فڕۆکەخانەی نیشتمانیی “ڕۆناڵد ڕیگن (DCA)” –کە هاوسنووری باڵەخانە فیدراڵییەکانە– بۆ چەند کاتژمێرێک بەتەواوی ڕاگیران (١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦). بەپێی زمانی ژمارەکان، ئەم ئامادەباشییە، بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی ١٢٦ گەشت و دواکەوتنی پتر لە ٣٠٠ گەشتی دیکە (CBC News, 2026). ئەمەیش ئاستی گرنگیدانی كۆشكی سپی بە عەلی زەیدی دەردەخات؛ دەشێت “تۆم باراک”، نێردراوی ترەمپ بۆ عێراق، ڕۆڵی سەرەکیی لەم بردنەپێشەوەی زەیدیدا هەبووبێت، بەتایبەت کە ناوبراو وەک ئەندازیاری پشتپەردەی دیدارەکان دەرکەوت.

زەیدی لەم گەشتەی ئەمریكادا بەڵێنی کارکردنی دا، بۆ بنیاتنانی “دەوڵەتێکی بەهێز، خاوەن سەروەری و پاک لە گەندەڵی” و، جەختی لەوە کردەوە کە حکوومەتەکەی، پرسی قۆرخكردنی چەکی لەدەستی خۆیدا خستووەتە پێشینەی کارەکانییه‌وه‌ The Washington Post, 2026)؛ واع، 2026). گرنگترین ئەنجامە ڕاگەیەنراوەکانی ئەم سەردانەیش لەم سێ تەوەرەی خوارەوەدا چڕ دەبنەوە:

1. گۆڕانی ئاراستە؛ لە ئەمنییەوە بۆ ئابووری

وتەبێژی حکوومەتی عێراق ئەم سەردانە بە هەنگاوێکی “بێپێشینە” بۆ گواستنەوەی پەیوەندییەکانی ئەمریكا و عێراق لە کایەی ئەمنییەوە بۆ ئابووری و وەبەرهێنان دادەنێت. ئەمە ئامانجێکە کە بە درێژاییی ساڵانی دوای ٢٠١١ بەدی نەهاتبوو، سەرباری هەبوونی ڕێککەوتنی چوارچێوەی ستراتیژی (سۆفا-٢٠٠٨)؛ بەڵام حکوومەتەکەی زەیدی- رێککەوتنەکانی زەیدی و کۆمپانیاکانی ئەمریکا گەیشتنە ٤٨ دانە-، ئێستا ئابووری وەک بنەمایەکی سەرەکی بۆ پەیوەندی لەگەڵ واشنتۆن دەبینێت و هەوڵی بووژاندنەوەی ژینگەی وەبەرهێنان دەدات (واع, 2026).

٢.  ڕێککەوتنە ئەمنییە نوێیەکان

بەپێی لێدوانی بەرپرسە سەربازییەکان، هەردوو لا لەسەر پەرەپێدانی هاوکارییەکان لە بواری مەشق و ڕاهێنان و بەرزکردنەوەی توانای هێزە چەکدارەکانی عێراق ڕێک کەوتوون. ئەم هەنگاوانە وەک ئامادەکارییەک دەبینرێن بۆ کشانەوەی تەواوەتیی هێزەکانی ئەمریکا لە چوارچێوەی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، کە بڕیارە لە ٣٠ی ئەیلوولی داهاتوودا کۆتایی بێت (السومرية, 2026).

٣.  دروستکردنی سیسته‌مێکی نوێی هەرێمایەتی بۆ وزە

تۆم باراک، نێردەی تایبەتی ترەمپ، پێی وایە ئەم سەردانە پەل دەکێشێت بۆ دروستکردنی سیسته‌مێکی نوێی هەرێمایەتی لە ڕێگەی بەستنەوەی عێراق بە وڵاتانی کەنداو، تورکیا، سووریا و ئوردن. ئەم دیدگه‌یە دەیەوێت عێراق بکاتە چەقی هێڵە نوێیەکانی گواستنەوەی وزە (شبكة 964، 2026). وەک هەنگاوێکی کردەیی، بڕیارە هاوپەیمانییەک لەنێوان کۆمپانیاکانی TI Capital و  Chevronی ئەمریکی، لەگەڵ UCCی قەتەری و کەرتی تایبەتی عێراقی، پڕۆژەی هێڵی بۆریی نەوتی “بەسرە-فیشخابوور” جێبەجێ بکەن. ئەم هێڵە، شانبەشانی لقێکی تر کە لە حەدیسەوە بەرەو “بانیاس”ی سووریا دەچێت، دوو ڕێڕەوی نوێی هەناردەکردن (تورکی و سووری) بۆ عێراق دابین دەکەن (واع, 2026).

 “تۆم باراک، ئاماژەیش بە دەرکەوتنی “مۆدێلێکی نوێی تەواکاریی هەرێمایەتی” دەکات کە لەسەر بنەمای هاوپەیمانییە ئابوورییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە هەماهەنگیی نێوان ئیدارەی ترەمپ و دیدگه‌ “بوێرانەکەی” عەلی زەیدی بونیاد دەنرێت. باراک جەخت دەکاتەوە کە ئەم هاوبەشییانە دەبنە هەوێنی دروستبوونی “ڕێڕەوێکی ستراتیژیی نوێ” بۆ بەستنەوەی عێراق، سووریا، تورکیا و وڵاتانی کەنداو؛ هەنگاوێک کە لە ساڵانی داهاتوودا بایەخی جیۆپۆلیتیکی “گەرووی هورمز” بەرەو کەمبوونەوە دەبات.

 لێرەدا، کۆمپانیا زەبەلاحەکانی ئەمریکا-کە بەهای بازاڕییان نزیکەی تریلیۆنێک دۆلارە- سەرکردایەتیی شەپۆلێکی نوێی “دیپلۆماسیی ئابووری و وەبەرهێنان” دەکەن. وەک هەنگاوێکی کردەیی بۆ ئەم وەرچەرخانە، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا (١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦) ڕای گەیاند کە عێراق و سووریا بەرەو کاراکردنەوەی هێڵی بۆریی نەوتی “حەدیسە-بانیاس” هەنگاو دەنێن، کە توانای هەناردەکردنی ڕۆژانە ٢ ملیۆن بەرمیلی دەبێت و بڕیارە کۆمپانیای “شیفرۆن”ی ئەمریکی ئەرکی نۆژەنکردنەوە و جێبەجێکردنی پڕۆژەکە بگرێتە ئەستۆ. (شبكة 964، 2026).

ئەم ستراتیژە سەرەڕای دەستکەوتە دارایییەکان، بایەخی جیۆپۆلیتیکی “گەرووی هورمز” کەم دەکاتەوە، کە هەمیشە ئێران وەک کارتێکی گوشار دژی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەکاری هێناوە. هاوکات، ئەم هەنگاوە پاڵپشتیی پلانی ترەمپ دەکات بۆ فرەچەشنکردنی سەرچاوەکانی وزە و دابەزاندنی نرخەکەی لە بازاڕە جیهانییەکاندا. پێ دەچێت ئەم دیدگه‌یەی باراک بۆ عێراق و زەیدی، لە ئەزموونی سووریا و هەنگاوەکانی “ئەحمەد شەرع”ەوە سەرچاوەی گرتبێت، بەڵام بەهۆی پشتگوێخستنی جیاوازییە بنەڕەتییەکانی نێوان دۆخی سووریا و عێراق، لەمپەر و گومانی زۆر لەبەردەم بەدیهاتنی کردەییی ئەم پلانەدا هەن.

دووەم: کاردانەوە ناوخۆیییەکان؛ درزی ماڵی شیعە و هێڵە سوورەکانی “میحوەر” بەرامبەر واشنتۆن

ئەگەرچی عەممار حەکیم، ڕێبەری ڕەوتی حیکمە، هەنگاوەکانی زەیدی لە واشنتۆن وەک درێژکراوەی دیدگه‌ی “چوارچێوەی هەماهەنگی” وێنا دەکات و بە “ستراتیژییەتێکی چوارچێوەی شیعی، بە تامی زەیدی” ناو دەبات (أمیدیا، 2026)، بەڵام بەپێی پێدراوەكان واقعەکە ئاڵۆزترە. ئەم سەردانە لە کاتێکدا ئەنجام درا کە گرووپە چەکدارەکانی شیعە لە عێراق لە سەروبەندی توندبوونی ململانێکانی نێوان واشنتۆن و تاراندا، دەستیان لەسەر پەلەپیتکەی چەکەکانیان بوو. لەم ناوەندەدا، لانی کەم ٧ بۆ ١٠ گرووپی چەکداری عێراقی هەن کە گومانی زۆریان لێ دەکرێت پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە “سوپای پاسدارانی ئێران”ەوە هەبێت و ناویان لە دۆسیەی هێرشەکانی سەر بنکەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا هەیە (المدی، 2026).

سەرجەم لایەنە شیعییەکان هاوڕای حەکیم نین؛ بەشێکیان بێدەنگییەکەیان تەنیا جۆرێکە لە “پراگماتیزمی کاتی” بۆ تێپەڕاندنی قۆناغەکە و پاشماوەی ویلایەتەكەی ترەمپ، یان ڕەنگە دەرفەت بە زەیدی بدەن تاوەکوو لە ڕێگەی دۆسیەی وەبەرهێنانەوە، ترەمپ لە گوشارەکانی بۆ سەر چەکی گرووپەکان و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئێران سست بکات. ئەمەیش جۆرێكە لە ڕیسككردن و ئازارشكێن كە سەرەنجامەكەی مسۆگەر نییە.

هێشتا زەیدی لە خاکی ئەمریکادا بوو؛ بنەماڵەی “ئەبو مەهدی موهەندیس” و ئەمینداری گشتیی بزووتنەوەی نوجەبا، هێرشی توندیان کردە سەر “بێدەنگی”ی سەرۆکوەزیران بەرامبەر بە شانازیکردنی ترەمپ بە کوشتنی “قاسم سولەیمانی” و “موهەندیس”. بنەماڵەی موهەندیس وەک “بەرپرسێکی کەمئەزموون لە سیاسەتدا” وەسفی زەیدییان کرد و ڕایان گەیاند کە کەسێک نەتوانێت بەرگری لە مێژووی خۆی بکات، شایستەی سەرکردایەتیکردنی داهاتوو نییە (الشرق الأوسط، 2026). هاوکات، “بەرەی موقاوەمەی ئیسلامی” لە عێراق لە بەیاننامەیەکدا کۆمەڵێک هۆشداریی توندی ئاراستەی حکوومەت کرد، کە دەکرێت لەم سێ خاڵەدا کورتیان بکەینەوە (شبكة 964، 2026):

•  ڕێگە نادەن “داگیرکاریی سەربازیی ئەمریکا، بگۆڕدرێت بۆ داگیرکارییەکی ئابووریی مەترسیدارتر” کە دەست بەسەر سەروەت و سامانی وڵاتدا بگرێت.
•  پێداگرییان کرد کە دەبێت هەر ڕێککەوتنێک بخرێتە بەردەم پەرلەمان و، ڕێگە بە هیچ “فێڵێکی یاسایی” نادەن کە تێیدا ناونیشانی ڕێککەوتنەکان بگۆڕدرێت بۆ “یاداشتی لێکتێگەیشتن”، بە مەبەستی خۆدزینەوە لە چاودێریی دەسەڵاتی یاسادانان. لەمەیشدا پشتیان بە دەنگی گرووپە چەكدارەكان لە ناو پەرلەمان و هەڕەشە و چاوسوركردنەوە قایمە.

• لە پەیامێکی ڕاستەوخۆدا، هەڕەشەیان لەو کۆمپانیا بیانییانە کرد کە بەنیازی وەبەرهێنانن لە کەرتە جیاوازەکانی عێراقدا و، جەختیان کردەوە کە بژاردەی “بەرگریی چەکداری” بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی وڵات بەکراوەیی دەمێنێتەوە. ئەم هۆشدارییە تەنیا هەڕەشەیەکی زارەکی نییە، بەڵکوو درێژکراوەی بەئامانجگرتنەکانی پێشووی وەبەرهێنانە بیانییەکانە لە عێراق؛ بەتایبەت هەڕەشەکانی سەر کێڵگەی “کۆرمۆر” و ژێرخانەکانی وزە، شانبەشانی هێرشە نیمچەبەردەوامەکانی سەر هەولێر و سلێمانی، کە دەکرێت وەک پیادەکردنی کردەییی ئەم ستراتیژییەتە لێک بدرێنەوە.

لەم سۆنگەیەوە و لەژێر تیشکی ئەم کێشمەکێشمە توندەی نێوان بەڵێنەکانی زەیدی لە واشنتۆن و گوشارەکانی بەرەی نزیک لە ئێران لە بەغدا، لە ئێستایشدا دۆخی دۆسیە سەرەکییەکانی حكوومەت بەم جۆرەی خوارەوەیە:

گرێکوێرەی چەک؛ ململانێی یاسای دەوڵەت و بیروباوه‌ر (عه‌قیده‌)ی چەکداری

زەیدی بەر لە گەشتەکەی بۆ واشنتۆن، لە ڕێگەی وتارێکی فەرمییەوە پابەندبوونی خۆی بە بنەمای “قۆرخکردنی چەک لەدەستی دەوڵەتدا” دووپات کردەوە؛ ئەمەیش وەک زەمینەسازییەک بۆ قۆناغی پاش کۆتاییهاتنی ئەرکی هاوپەیمانان لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ The Washington Post, 2026)). لە پەراوێزی سەردانەکەیدا بۆ پنتاگۆن، دۆسیەی چەکی دەرەوەی یاسا، بووە چەقی گفتوگۆکان. پیت هیگسێت، وەزیری بەرگریی ئەمریکا، ڕاشكاوانه‌ گوتی کە پێویستە بەغدا سەروەریی خۆی لە ڕێگەی داماڵینی چەکی ئەو گرووپە چەکدارانەی سەر بە ئێرانن بسەلمێنێت؛ ئەو گرووپانەی کە بەرپرسیارن لە ئەنجامدانی پتر لە ٦٠٠ هێرش بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ساڵانی ڕابردوودا ((Hegseth, 2026؛ بەڵام ئەم ئاراستەیەی زەیدی و داواکارییەکەی واشنتۆن، ڕووبەڕووی بەرهەڵستییەکی ناوخۆیی بووەتەوە.

گرووپە چەکدارەکانی سەر بە “بەرەی بەرگریی ئیسلامی لە عێراق” و لەسەروویشیانەوە “کەتائیبی حزبوڵڵا” و “بزووتنەوەی نوجەبا” و هەندێك وردەگرووپی دیكە، بەڕەهایی ڕادەستکردنی چەک بە دەوڵەت ڕەت دەکەنەوە (الشرق الأوسط, 2026). ئەم گرووپانە پێیان وایە چەکەکەیان “بیروباوه‌ڕی” (عەقیدەیی)یە و لە دەرەوەی هاوکێشە سیاسییەکانە؛ بۆیە لە سۆنگەی ململانێی “شیعەی وەلائی” لە ناوچەكە و هەژموونی ئەمریکاوە مامەڵە دەکەن، نەك هاوكێشە ناوخۆیییەكانی عێراق. هەرچەندە زەیدی ئاماژەی بەوە کردبوو کە دەیەوێت چالاکیی ئەم گرووپانە بەرەو کایەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئاراستە بکات، بەڵام وەڵامی “کەتائیبی حزبوڵڵا” و هەندێك گرووپی دیكە توندە؛ نەک هەر ڕەتکردنەوە، بەڵکوو ڕایان گەیاند کە پەرە بە توانای سەربازیی خۆیان دەدەن و وەک بەشێک لە هێڵی بەرگری بە ڕابەرایەتیی ئێران دەمێننەوە (الشرق الأوسط, 2026).

وتەبێژانی ئەم گرووپانە و كادرە چالاكەكانیان، بەشداربوونی بەرفراوانی خەڵک لە ڕێوڕه‌سمی ماڵاوایی لە خامنەیی لە نەجەف و کەربەلا، وەک “نوێکردنەوەی بەیعەت” بۆ هێڵی بەرگری و ڕووبەڕووبوونەوەی “ئیستکباری جیهانی” دەبینن. لای ئەوان، چەکی بەرگری بابەتێک نییە سەودای پێوە بکرێت، بەڵکوو بیروباوه‌ڕ (عه‌قیده‌) و پەیمانە (شبكة 964, 2026؛ المیادین، 2026).

واقعی مەیدانی؛ لێکترازانی ناوخۆییی گرووپەکان

لەسەر ئاستی کرداری، پێدراوەكان ئاماژە بە جۆرێک لە لێکترازان لەنێوان پێکهاتە چەکدارە شیعەكاندا دەکەن، کە دەکرێت بەم شێوەیە پۆلێن بکرێن:

* بەپێی هەندێک زانیاری، نزیکەی ٪٨٠ی پڕۆسەی کۆکردنەوەی چەکی گرووپەکان (بەتایبەت مووشەک و درۆن) جێبەجێ کراوە و تەنیا چەند گرووپێکی کەم (٤ بۆ ٥ گرووپ) بەتوندی ڕادەستكردنی چەك ڕەت دەکەنەوە (المدی, 2026؛ الشرقية، 2026). لەم به‌ینه‌یشدا کازم فەرتووسی، وتەبێژی بزووتنەوەی “سەییدولشوهەدا”، ڕای گەیاند کە ئەوان دوای ٣٠ی ئەیلوولیش چەک ڕادەست ناکەن، چونکە چەکەکە بە “موڵکی ئوممەت” دەزانن (شبكة 964، 2026).

* لەبەرامبەردا، بەرپرسێك لە “عەسائیبی ئەهلی هەق” ئاشکرای کرد کە دوو گرووپی گەورە بەنهێنی ئامادەیییان بۆ ڕادەستكردنی چەك دەربڕیوە. ناوبراو ئاماژەی بەوەیش کرد کە بەیاننامە توندەکانی “هەماهەنگیی موقاوەمە” چیتر گوزارشت لە ڕای گشتیی لایەنە شیعەکان ناکەن. تەنانەت عەسائیب ئامادەییی خۆی بۆ پشتیوانیكردنی کارکردنی عێراق لەگەڵ کۆمپانیا وەبەرهێنەرە ئەمریکییەکان نیشان داوە (قناة دجلة, 2026؛ الشرق الأوسط, 2026).

لەبەر ڕۆشناییی ئەم پێدراوانە، باوەڕی زاڵ ئەوەیە کە کۆنترۆڵکردنی چەکی ئەم گرووپانە بەبێ ڕەزامەندیی فەرمیی تاران “ئەستەمە”. لەگەڵ ئەوەیشدا، تەنیا دەرچەی بەردەست بۆ زەیدی، سوودوەرگرتنە لە گۆڕانکارییە جیۆپۆلیتیکییەکان و، جێبەجێکردنی پلانەکەیەتی لە ڕێگەی “فەرمانی گرتنی یاسایی”یەوە (هاوشێوەی مامەڵەکردنی لەگەڵ دۆسیەی گەندەڵی) بەسەر یاخیبووەکاندا. لەم هەنگاوەیشدا، زەیدی پێویستیی بە پشتگیریی تەواوی دەسەڵاتی دادوەری و دادگه‌كان هەیە تاوەکوو شەرعییەتی یاسایی بۆ ڕێوشوێنەکانی وەربگرێت؛ بەتایبەت کە تا ئێستا لە عێراقدا کایەی دادوەری کەمتر ڕووبەڕووی ڕەخنە و گومان بووەتەوە و لای زۆرێک وەک “دیواری پارێزبەندیی دەوڵەت” تەماشا دەکرێت، بەپێچەوانەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن و یاسادانان کە هەمیشە لەناو جەرگەی ململانێ و گومانەکاندایە.

هەڵمەتی دژە گەندەڵی؛ چاکسازی لەنێوان ئیرادەی زەیدی و قەڵغانی پارێزبەندیی سیاسیدا

ئەو هەڵمەتە بەرفراوانەی کە عەلی زەیدی لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦دا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی دەستی پێ کرد و بەشێك بوو لە ئامادەكاریی سەردانەكەی بۆ ئەمریكا تا وەك بەهێز دەربكەوێت، ئێستا بووەتە جێگەی مشتومڕێکی قووڵ و، سەرکەوتنی کۆتاییشی هێشتا نیشانەی پرسیاری له‌سه‌ره‌. ململانێکە کاتێک ڕوون دەبێتەوە کە لەنێو “چوارچێوەی هەماهەنگی”دا، هەندێک لایەن زەیدی وەک سەرۆکوەزیرانێکی “گه‌شبین” وەسف دەکەن؛ ئەمەیش ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ بوونی بەربەستی کۆنکرێتی لەبەردەم پڕۆژە چاکسازییەکەیدا.

ئاستەنگە سەرەکییەکانی ئەم دۆسیەیە لە سێ ڕەهەندی سەرەکیدا کورت دەبنەوە:

• کەلێنە یاسایییەکان؛ لێبووردنی گشتی وەک دەرچەیەک بۆ گەندەڵکاران

گەورەترین بەربەست کە ڕێگرە لەبەردەم بنبڕکردنی گەندەڵیدا، جۆری هەموارکردنی “یاسای لێبووردنی گشتی”یە. بەپێی دەقە یاسایییەکان، ئەو تۆمەتبارانەی لەسەر دۆسیەی گەندەڵی دەگیرێن، ئەگەر “تەسوییەی قەزایی” بکەن –واتە گەڕاندنەوەی پارە دزراوەکان بەرامبەر لێخۆشبوون یان کەمکردنەوەی سزا– دەتوانن ئازاد بکرێن. فایەق زەیدان، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەری، ئەم ڕاستییەی بە سەرکردەکانی چوارچێوەی شیعە ڕاگەیاندووە (شبكة 964، 2026).

مەترسییەکە لەوەدایە کە ئەم یاسایە ڕێگەیان پێ دەدات سەرلەنوێ حزبی سیاسی دابمەزرێننەوە و چالاکی ئەنجام بدەن و، تەنیا لە وەرگرتنی پۆستی جێبەجێکردن (ته‌نفیزی) بێبەش دەکرێن. بەپێی ئامارەکان، تەنیا لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥ەوە تا ئێستا، پتر لە ٤٠ هەزار تۆمەتبار بەپێی ئەم یاسایە ئازاد کراون کە ژمارەیەکی بەرچاویان تێوەگلاوی دۆسیەی گەندەڵیی گەورەن (المدى، 2026).

• هێڵە سوورەکان و گوشارە سیاسییەکان

هۆکارێکی تری حەتمیی خاوبوونەوەی هەڵمەتەکەی زەیدی، ئەوەیە کە لێپرسینەوە هێشتا نەگەیشتووەتە هێڵی یەکەمی سەرکردە سیاسییەکان، کە پێک هاتوون لە سەرۆکوەزیرانەکانی پێشوو و سەرۆکی حزبە باڵادەستەکان. سەرچاوەکانی نێو چوارچێوەی هەماهەنگی ئاشکرای دەکەن کە گوشارێکی توند لەسەر ڕێوشوێنەکانی زەیدی هەیە بۆ هێواشکردنەوەی هەڵمەتەکە (المدى، 2026). لە یەکەم کۆبوونەوەی چوارچێوەیشدا دوای دەسپێکردنی هەڵمەتەکە، زەیدی ڕووبەڕووی لۆمەی توندی سەرکردە شیعەکان بووەوە، بەهۆی ئەوەی پێشوەختە وردەکارییەکانی پڕۆسەکەی پێ ڕانەگەیاندبوون (شبكة 964، 2026). ئەمە نیشان دەدات کە جومگەکانی دەسەڵات نایانەوێت زەیدی لە دەرەوەی ڕەزامەندیی ئەوان مانۆڕ بکات. عەلی عەلاوی، وەزیری پێشووتری دارایی، لەم بارەیەوە جەخت دەکاتەوە کە “گەندەڵی لە عێراقدا لە ڕووی سیاسییەوە پارێزگاریی لێ دەکرێت”؛ ئەو پێی وایە ئەکتەرە سیاسییەکان لەوانەیە لەسەر زۆر پرس شەڕی خوێناوی بکەن، بەڵام لەسەر پاراستنی سیسته‌می تاڵانکاریی سامانی گشتی هاوڕا و یەکگرتوون (الشرقية، 2026).

• پەککەوتنی شەفافییەت؛ غیابی ١٤ ساڵەی حیساباتی کۆتایی

بۆ تێگەیشتن لە قەبارەی شێواویی ژینگەی داراییی عێراق، بەسە بزانرێت کە لێژنەی داراییی پەرلەمان لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦ ڕای گەیاند کە تازە پڕۆژەیاسای حیساباتی کۆتایی (الحسابات الختامية)ی بۆ ساڵەکانی (٢٠١٢-٢٠١٥) تەواو کردووە (موازين نيوز، 2026). ئەمە بەو مانایەیە کە دەوڵەت زیاتر لە دە ساڵە بەبێ پاکتاوی دارایی کار دەکات؛ ئەم غیابی چاودێرییە، دەرگه‌ی بۆ گەندەڵی و به‌فیڕۆدانی بوودجە خستۆته‌ سه‌ر پشت. هاوکات، وەرگرتنی سەرانە و بەرتیل بەرامبەر پێدانی پڕۆژە بە کۆمپانیاکان، وەک سەرچاوەیەکی تری گەندەڵی ماوەتەوە، کە نموونەی هەرە دیاریان، ئەو گەندەڵییە قورسەیە کە لە جومگەکانی وەزارەتی نەوت و دۆسیەی “عەدنان جومەیلی”دا ئاشکرا بووە.

عێراق لە ناوەڕاستی هاوکێشەی واشنتۆن-تاراندا؛ ستراتیژییەتی دابڕان یان هاوسەنگی

هاوکات لەگەڵ هەوڵەکانی ئەمریکا بۆ چڕکردنەوەی هەژموونی خۆی لە عێراق، بەغدا هێشتا وەک ستراتیژیترین پێگەی جیۆپۆلیتیکی بۆ تاران دەمێنێتەوە؛ چونکە عێراق لەسەر ئاستی ئەمنی، سیاسی و ئابووری بایەخێکی جومگەییی بۆ ئێران هەیە. هەردوو وڵات خاوەنی سنوورێکی هاوبەشن کە پتر لە ١٤٠٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە، هاوکات عێراق یەکێکە لە هاوبەشە بازرگانییە سەرەکییەکانی تاران. لە دیدی بیروباوه‌ڕ (عه‌قیده‌)ی دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە، هێشتنەوەی هەژموونی خۆیان لە بەغدا، وەک بەشێکی بنەڕەتی لە ئاسایشی نیشتمانی و کەرەستەیەکی سەرەکی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی واشنتۆن و هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکەدا سەیر دەکرێت.

ئاستەنگەکانی بەردەم زەیدی لە دوورخستنەوەی عێراق لە بازنەی نفووزی ئێران فرەجۆرن و دوا پەرەسەندنەکانیان لەم خاڵانەدا چڕ دەبنەوە:

• نیگەرانییەکانی واشنتۆن لە “عێراقی پاش خامنەیی”

بەپێی سەرچاوە ناوخۆیییەکان، کۆشکی سپی “نیگەرانی و بێزاریی قورس”ی خۆی نیشان داوە بەرامبەر بە ڕەهەند و شێوازی بەڕێوەچوونی ڕێوڕه‌سمی بەخاکسپاردنی ملیۆنیی ڕێبەری کۆچکردووی ئێران “عەلی خامنەیی” لە عێراقدا. لە دیدی ئیدارەی ئەمریکاوە، ئەو پەرۆشییە بێپێشینەیەی هاوشانی ڕێوڕه‌سمەکە بوو، پەیامێکی سیاسیی ڕوون بوو کە دەیسەلمێنێت عێراق هێشتا وەک چەقی قورسایی بۆ هەژموونی “میحوەر” ماوەتەوە (الأخبار اللبنانية، ٢٠٢٦). لە بەرامبەردا، بەشێک لە لایەنە شیعەکان گوشارکردن لەسەر گرووپە چەکدارەکان بە “مەترسیدار” دەبینن و پێیان وایە شەقامی شیعە وەک زامنی سەروەریی عێراق سەیری چەکی بەرگری (مقاوەمە) دەکەن و بەشداریی فراوانیشیان لە ڕێوڕه‌سمەكەی خامنەیی، متمانەبەخشینەوەیە بە بژاردەی موقاوەمە (المیادین، 2026).

• پشتپەردەی گفتوگۆ توندەکانی زەیدی لەگەڵ عێراقچی و قائانی

سەرچاوە عێراقییەکانی نزیک لە سەرۆکوەزیران ئاشکرای دەکەن، کە زەیدی لە کۆتاییی مانگی حوزەیراندا، دوو دیداری جیاواز و “تەواو توند”ی لەگەڵ عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران و ئیسماعیل قائانی، فەرماندەی فەیلەقی قودس ئەنجام داوە. دیدارەکان بەهۆی دۆسیەی چەکی گرووپەکانەوە گەیشتوونەتە ئاستی گرژی و، زەیدی بەڕاشکاوی پرسیارێکی ڕووبەڕووی بەرپرسە ئێرانییەکان کردووەتەوە: “ئایا ئێوە قبووڵی دەکەن من دەست لە دۆسیەی ئەمنیتان وەربدەم یان گرووپی چەکدار لەناو خاکی ئێراندا دروست بکەم؟” زەیدی جەختی کردووەتەوە کە مانەوەی چەک لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکان، زەبری کوشندە لە سەروەریی عێراق و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی دەدات؛ بۆیە داوای لە تاران کردووە لەجیاتی گرووپەکان، پاڵپشتیی دامەزراوە شەرعییەکانی دەوڵەت بکات (الحرة، ٢٠٢٦).

• ئاییندەی هەژموون لەنێوان عەقیدە و ئاستەنگە نوێیەکاندا

سەرەڕای ئەم ململانێیانە، هێشتا زۆر زووه‌ باس لە کۆتاییهاتنی هەژموونی ئێران لە عێراقدا بکرێت. وەک نموونەیەک بۆ ڕەنگدانەوەی پێگەی عەقیدەییی تاران، سەدرەدین قەبانچی، گوتاربێژی نوێژی هەینی لە نەجەف، ڕای گەیاند: “ئێمە و ئێران یەک چارەنووسمان هەیە و هیچ خێرێک لە ژیانی دوای ئەواندا نییە” (الغد برس، ٢٠٢٦). بەڵام لە هەمان کاتدا، تاران لەناو خاکی عێراقدا ڕووبەڕووی ئاستەنگگەلێکی ڕاستەقینە بووەتەوە؛ ئێستا ئێران بەزەحمەت دەتوانێت لەسەر ئاستی دارایی و ئابووری کێبڕکێی ڕکابەرە ئەمریکییەکەی بکات. لێرەوە دەکرێت بگوترێت ئێران لەچاو ساڵانی ڕابردوو لە عێراقدا “لاوازترە”، بەڵام هێشتا ئەو کەرەستانەی لەدەست نەداوە کە ڕێگەی پێ دەدەن کاریگەریی قورس لەسەر بڕیارە سیادییەکانی بەغدا دابنێت.

کۆبەند و دەرەنجامە گشتییەكان

لەبەر ڕۆشناییی شیکاریی دۆسیە سیاسی، ئەمنی و ئابوورییەکانی هاوتا لەگەڵ سەردانەکەی سەرۆکوەزیران عەلی زەیدی بۆ واشنتۆن، ئەم شرۆڤەیە دەگاتە ئەم دەرەنجامە سەرەکییانەی خوارەوە:

• سەردانەکەی زەیدی و گرنگیپێدانی بێپێشینەی ئیدارەی ترەمپ، هەوڵێکی جددیی ئەمریکایە بۆ کەمکردنەوەی هەژموونی ئێران و گرووپە چەکدارەکان لە عێراقدا. بەڵام هێشتا زووە قسە لەسەر سەرکەوتنی ئەم هەوڵە بکرێت؛ چونکە لە ساڵی ٢٠٢٤دا، حکوومەتی سوودانییش ١٨ یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی لە واشنتۆن واژۆ کرد، بەبێ ئەوەی زۆربەیان ڕووی پراکتیکی ببینن.
•  پشتیوانیی نیمچەڕەهای واشنتۆن بۆ عەلی زەیدی، پێگەی ناوبراوی لە ناوخۆی عێراقدا قایمتر کردووە. زەیدی ئێستا خاوەنی دوو جۆر شەرعییەتی زیادەیە لە دەرەوەی متمانەی زۆرینەی پەرلەمانی: شەرعییەتێکی ناوخۆیی کە لە ڕێگەی هەڵمەتەکانی دژەگەندەڵییەوە بەدەستی هێناوە و، شەرعییەتێکی نێودەوڵەتی کە ئیدارەی ترەمپ بۆی فەراهەم کردووە.
•  ناونیشانی فەرمیی ئەم قۆناغە، گۆڕینی پەیوەندییەکانە لە “هەژموونی ئەمنیی تەقلیدی”یەوە بۆ “هاوبەشیی ئابووری و فرەچەشنکردنی سەرچاوەکانی وزە”. کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا تا ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦، دەرفەتی داوە بە واشنتۆن کە لەجیاتی لۆجستیی سەربازی، کەرەستە و وەبەرهێنانی ئابووری وەک هێزی نەرم بۆ مانەوەی خۆی لە عێراقدا بەکار بهێنێت.
• سەرەڕای پێشکەوتنی پلانی حکوومەت بۆ کۆنترۆڵکردنی چەک، بەربەستی سەرەکی لەبەردەم سەروەریی تەواوەتیی دەوڵەتدا چەند گرووپێکی توندڕەوی شیعەن (وەک کەتیبەکانی حزبوڵڵا، بزوتنەوەی نوجەبا، ئەنساروڵڵای ئەوفیا، کەتیبەکانی سەیدولشوهەدا). ئەم گرووپانە پێگەی خۆیان بەستووەتەوە بە “عەقیدەیەکی هەرێمایەتیی نەگۆڕ” (بەتایبەت لە قۆناغی پاش خامنەیی)؛ ئەمەیش جێبەجێکردنی بەڵێنەکانی زەیدی بە پنتاگۆن، بەبێ ڕێککەوتن لەگەڵ تاران یان ڕووبەڕووبوونەوەی ناوخۆیی، ئەستەم دەکات.
•  پێدراوەکان دەری دەخەن کە بەرەی نەیارانی زەیدی یەکگرتوو نییە؛ دابەشبوونی ناوخۆیی لەنێوان گرووپە چەکدارەکاندا هەیە سەبارەت بە ڕادەستکردنی چەک. ئەم لێکترازانە دەرفەتێکی تاکتیکی دەداتە حکوومەت کە لە ڕێگەی گۆڕانکارییە جیۆپۆلیتیکییەکانەوە گوشارەکانی زیاتر بکات.
•  لە دۆسیەی ناوخۆییدا، دەرکەوت کە چاکسازییەکانی زەیدی لەبەردەم گەندەڵیدا کۆت کراون بە “پارێزبەندیی سەرکردە گەورەکان” و “یاسای لێبووردنی گشتی”. ئازادبوونی ٤٠ هەزار تۆمەتبار و غیابی ١٤ ساڵەی حیساباتی کۆتایی، دەیسەلمێنن کە هێزە باڵادەستەکان هێشتا ڕێگە نادەن هەڵمەتەکان هێڵە سوورەکانیان ببەزێنن.
•  کێبڕکێی توندی واشنتۆن و پڕۆژە ستراتیژییەکانی وەک هێڵی بۆریی نەوتی “بەسرە-فیشخابوور”، ئێرانی لە ڕووی ئابووری و سیاسییەوە لە عێراقدا بەرەو لاوازیی ڕێژەیی بردووە. بەڵام تاران هێشتا کەرەستە عەقیدەیی و سەربازییەکانی پاراستووە و وەک کارتێکی گوشار بەکاریان دەهێنێت.
•  لە کۆتاییدا، چارەنووسی دۆسیە سەرەکییەکانی عێراق، بەتەواوی بەستراوەتەوە بە دەرەنجامی پەیوەندییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران. تا ئەو ململانێیە (چ بە شەڕ یان بە دانوستان) یەکلا نەبێتەوە، ڕەوشی عێراق لە ناوچەیەکی “خۆڵەمێشی” و ناسەقامگیردا دەمێنێتەوە.

لیستی سەرچاوەكان:

عەرەبی و عێراقییەكان:

• أبحاث الطاقة، وحدة(٢٠٢٦). انهيار صادرات العراق من النفط في أبريل.. والشحنات تذهب لدولتين فقط. موقع الطاقة، ٥ مايو. متاح على: https://2h.ae/zlsXa [تاريخ الاطلاع: ١٦ مايو ٢٠٢٦.
• الأخبار، صحيفة(٢٠٢٦). انزعاج أميركي من حشود النجف وكربلاء: عراق ما بعد التشييع…؟. متاح على: https://2h.ae/JCcKR  تاريخ الاطلاع: ١٢ يوليو ٢٠٢٦.
• أميديا(٢٠٢٦). الحكيم: الاتفاق مع الأمريكان رؤية إطارية بنكهة زيدية. متاح على: https://n9.cl/u6cgb [تاريخ الاطلاع: ١٧ يوليو ٢٠٢٦].
• إيشان، شبكة الإخبارية(٢٠٢٤). السوداني يرعى توقيع ١٨ مذكرة تفاهم في واشنطن. ١٨ أبريل. متاح على: https://eishan.net [تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦].
• الحرة، قناة(٢٠٢٦). حكومة الزيدي تختبر حدود النفوذ الإيراني في العراق. ١٥ يوليو. متاح على: https://alhurra.com/26608 [تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦].
• دجلة، قناة(٢٠٢٦). من الأخير من الأخير. YouTube. متاح على: https://2h.ae/NCasy [تاريخ الاطلاع: ١٤ يوليو ٢٠٢٦
• السومرية، قناة(٢٠٢٦). بيان رسمي يكشف تفاصيل لقاء الزیدی مع وزير الحرب الأمريكي. متاح على: https://2h.ae/rlOaB :تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• الشرقية، قناة(٢٠٢٦). زيباري: فصائل عراقية سلمت بعض اسلحتها المتطورة. متاح على: https://2h.ae/zMFLA تاريخ الاطلاع: ١٧ يوليو ٢٠٢٦
• الشرق الأوسط، صحيفة(٢٠٢٦أ). بغداد لخفض تكلفة نزع السلاح… وواشنطن تستعجل التنفيذ. ١٤ يوليو. متاح على: https://2h.ae/pRQTE تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• الشرق الأوسط، صحيفة(٢٠٢٦ب). النفوذ الإيراني يخيّم على لقاء ترمب بالزيدي. ١٤ يوليو. متاح على: https://2h.ae/YYCvD تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• الشرق الأوسط، صحيفة(٢٠٢٦ج). فصائل عراقية «تبايع» خامنئي… وترفض تسليم السلاح. ١١ يوليو. متاح على: https://2h.ae/MubyR تاريخ الاطلاع: ١٢ يوليو ٢٠٢٦
• المدى، جريدة(٢٠٢٦أ). جمهورية “ادفع واخرج”: العراق يفاوض لصوصه!. متاح على: https://2h.ae/MUrFc تاريخ الاطلاع: ١٦ مايو ٢٠٢٦
• المدى، جريدة(٢٠٢٦ب). هل يعود الزيدي رئيساً أقوى أم تبدأ معركة إسقاطه؟. ١٥ يوليو. متاح على: https://almadapaper.net/443607/ تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• الميادين، قناة الفضائية(٢٠٢٦). التشييع المليوني للسيد علي خامنئي في العراق: تمسكٌ بخيار المقاومة. YouTube، ٩ يوليو. متاح على: https://2h.ae/tRpvS تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• موازين نيوز، وكالة(٢٠٢٦). المالية النيابية تستكمل الحسابات الختامية للأعوام ٢٠١٢-٢٠١٥. ١٥ يوليو. متاح على: https://www.mawazin.net تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• ٩٦٤، شبكة إعلامیة (٢٠٢٦أ). المقاومة ترفض سفرة الزیدی إلى واشنطن: احذر التوقيع والتطبيع. ١٢ يوليو. متاح على: https://964media.com/698103/تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• ٩٦٤، شبكة إعلامیة (٢٠٢٦ب). الإطار عاتب الزيدي وسأل القاضي زيدان عن شمول معتقلي الخضراء بقانون العفو. ٩ يوليو. متاح على: https://964media.com/697314/تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• ٩٦٤، شبكة إعلامیة (٢٠٢٦ج). «لن نساوم على السلاح».. المقاومة العراقية تتعهد بتطوير قدراتها بعد تشييع خامنئي. ١٠ يوليو. متاح على: https://964media.com/697527/تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦.
• ـ 964 شبكة إعلامیة(2026). بعد عقود من الاعتماد على هرمز.. مشروع أميركي عراقي قد يعيد رسم خريطة الطاقة. 15 يوليو 2026. متاح على الرابط: https://964media.com/699761/ تاريخ الاطلاع: 15 يوليو 2026.
• وكالة الأنباء العراقية (واع)(٢٠٢٦أ). ٣٠ دولة تؤكد دعمها للعراق في مكافحة الإرهاب. متاح على: https://ina.iq/ar/political/268042 تاريخ الاطلاع: ١٢ يوليو ٢٠٢٦
• وكالة الأنباء العراقية (واع)(٢٠٢٦ب). العبودي: زيارة واشنطن تؤسس لمرحلة اقتصادية جديدة. متاح على: https://ina.iq/ar/political/268262 تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• وكالة الأنباء العراقية (واع)(٢٠٢٦ج). رئيس الوزراء: الحكومة ماضية في تنفيذ عملية إصلاح وهيكلة شاملة للقطاع المصرفي. متاح على: https://ina.iq/ar/political/268275 تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦
• وكالة الأنباء العراقية (واع)(٢٠٢٦د). وزير التجارة: المباحثات بواشنطن ركزت على الشراكة ودعم انضمام العراق لمنظمة التجارة العالمية. متاح على: https://ina.iq/ar/268317 تاريخ الاطلاع: ١٥ يوليو ٢٠٢٦

بیانی و ئینگلیزییەکان:

• CBS News(2026). Washington D.C. flight delays tied to Iraqi Prime Minister’s visit to meet Trump amid heightened security. 15 July. Available at: https://2h.ae/uKKEV [Accessed: 15 July 2026].
• Hegseth, P.(2026). Post on X regarding U.S.–Iraq security cooperation and Iraqi militia disarmament. X, 9 July. Available at: https://2h.ae/dkUJL  [Accessed: 15 July 2026].
• The Washington Post. (2026). Why I’m coming to Washington. 12 July. Available at: https://2h.ae/EkEuL (Accessed: 15 July 2026).

نووسەر: وەلی نەسڕ  (Vali Nasr)

ماڵپەڕ (سەرچاوە): فاینانشاڵ تایمز (Financial Times)

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران خەریکە دووبارە دەگەڕێنەوە ناو جەنگ. هۆکاری ئەمەیش بۆ ئەوە ناگەڕێتەوە کە هیچ کام لەم دوو وڵاتە لە مەرجەکانی ئەو لێکتێگەیشتنامەیە (MoU) تێ نەگەیشتبن کە بۆ کۆتاییهێنان بە قۆناغی یەکەمی ململانێکان واژۆیان کردبوو. هەرچەندە لێکتێگەیشتنامەکە لێڵ بوو و ئەگەری لێکدانەوەی جیاوازی هەڵدەگرت، بەڵام کێشە سەرەکییەکەی ئەوە بوو کە پشتی بە پاراستنی هاوسەنگیی هێز دەبەست لە کاتی واژۆکردنیدا؛ ئەو هاوسەنگییەی کە واشنتۆن سوور بوو لەسەر گۆڕینی و، تارانیش سوور بوو لەسەر پاراستنی.

لە مانگی شوباتدا، ئەمریکا بە ئامانجی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی دەستی بە جەنگ کرد؛ یان ئەگەر ئەوەیش نەکرێت، ناچاری بکات ملکەچی فەرمانێکی ئەمریکی بێت بۆ سنووردارکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی و پێگە هەرێمییەکەی. لەبری ئەوە، جەنگەکە سەرکەوتنێکی ستراتیژیی بەخشییە ئێران کە بریتی بوو لە کۆنترۆڵکردنی گەرووی هورمز  (Strait of Hormuz)و، ئەمەیش شکستێک بوو کە ئەمریکای ناچار کرد بە لێکتێگەیشتنامەکە ڕازی بێت.

سەرکردەکانی ئێران گومانیان لەوە هەبوو کە لێکتێگەیشتنامەکە پاشەکشەیەکی کاتیی ئەمریکا بێت بە مەبەستی کەمکردنەوەی پەستان لەسەر ئابووریی جیهان و ئامادەکاری بۆ خولێکی دیکەی جەنگ. تەنانەت جەی دی ڤانس (JD Vance)، جێگری سەرۆکی ئەمریکا، بەئاشکرا ئاماژەی بەوە کردبوو کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ڕێککەوتنەکەی بەدڵە، چونکە کات بە ئەمریکا دەدات تاوەکوو یەدەگە ستراتیژییە نەوتییەکانی کە ڕوو لە کەمبوونەوەن، پڕ بکاتەوە.

ئێرانییەکان چەندان بەڵگەیان بۆ سەلماندنی گومانەکانیان دەبینی. ئەمریکا هیچ سەرمایەیەکی بلۆککراوی ئێرانی ئازاد نەکرد؛ ئەو ڕێککەوتنەیش کە ئەمریکا لەنێوان ئیسرائیل و لوبناندا نێوەندگیریی تێدا کرد، داواکارییەکانی ئێرانی بۆ ئاگربەست لەو وڵاتە پشتگوێ خست و تەنانەت کەرەستەی سەربازیی زیاتری ئەمریکی گەیشتنە ناوچەی کەنداو. هەروەها واشنتۆن هانی کەشتییە بازرگانییەکانی دا کە لە کاتی تێپەڕبوونیان بە گەرووی هورمزدا، ڕێنمایییەکانی تاران بۆ هەماهەنگی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئێران و بەکارهێنانی ڕێڕەوە ئاوییەکانی ئێران پشتگوێ بخەن. لە ئەنجامدا، هەندێک لە کەشتییەکان لەبری ئەوە، بە ڕێڕەوەکانی نزیک کەناراوەکانی عوماندا تێ پەڕین. واشنتۆن پێی وا بوو ئەم هەنگاوە بانگه‌شه‌كانی ئێران بۆ کۆنترۆڵکردنی گەرووەکە و توانای سەپاندنی ئەو کۆنترۆڵە لاواز دەکات.

لەوانەیە هەر یەکێک لەم هەنگاوانە بەتەنیا پێشێلکارییەکی گەورەی لێکتێگەیشتنامەکە نەبووبێت، بەڵام پێکەوە گوزارشتیان لە هەوڵێکی هەماهەنگ دەکرد بۆ کەمکردنەوەی ئەو کارتی گوشارەی کە ئێران لە کاتی جەنگەکەدا بەدەستی هێنابوو و لە ڕێککەوتنی ئاگربەستەکەیشدا ڕەنگی دابووەوە.

دەسەڵاتدارانی ئێستای ئێران پێیان وایە هەر جۆرە دانبەخۆداگرتنێک، تەنیا گوشار و پەستانی زیاتری ئەمریکای لێ دەکەوێتەوە. بە بڕوای ئەوان، بۆ ئەوەی ڕێگری لە ئەمریکا بکرێت و ناچار بکرێت بە شێوەیەکی جددی دانوستان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکە و گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ئەتۆمیی بەرفراوانتر بکات کە ئاسایش و سووککردنی باری ئابووری بۆ تاران دابین بکات کە زۆر تامەزرۆیەتی، پێویستە ئێران هەڵوێستێکی هێرشبەرانە بگرێتە بەر و ململانێکان بۆ ئاستێک بەرز بکاتەوە کە لە دەرەوەی توانای قبووڵکردنی ئەمریکادا بێت.

تاکە کارتی گوشار کە ئێران ئامادە نییە دەستبەرداری بێت، بانگه‌شه‌كەیەتی بەسەر گەرووی هورمز و، توانای کۆنترۆڵکردنی هاتوچۆیە بەو گەرووەدا. لەدەستدانی هەژموون لەو گەرووەدا، ئێران بێ هیچ کارتێکی گوشار لە دانوستانەکانی داهاتوودا دەهێڵێتەوە. سەرکردەکانی ئێران بڕیاریان داوە کە پاراستنی کۆنترۆڵی گەرووەکە پێویستییەکی حاشاهەڵنەگرە بۆ دەستەبەرکردنی دەستکەوتەکانی داهاتوو لەسەر مێزی دانوستان و، دڵنیابوونەوە لەوەی کە ئەمریکا ڕێککەوتنەکە جێبەجێ دەکات لەبری ئەوەی لێی بکشێتەوە.

ئامادەبوونی رێژەیەکی زۆری خەڵک لە ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی “عەلی خامنەیی”، ڕێبەری باڵای کوژراوی ئێران، لە هەفتەی ڕابردوودا، کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو لە قەناعەتپێکردنی سەرکردەکانی ئێران بەوەی کە هاووڵاتیان پشتیوانی لە هەڵوێستێکی توند سەبارەت بە گەرووەکە دەکەن؛ پرسێک کە بووەتە دۆزێکی نەتەوەییی جەماوەری. هەر لەم چوارچێوەیەدا، ئێران بڕیاری دا لە ڕێگەی هێرشکردنە سەر دوو کەشتیی نەوتهەڵگر کە لە نزیک کەناراوەکانی عومانەوە دەپەڕینەوە، پلانەکانی ئەمریکا بۆ کردنەوەی گەرووەکە پەک بخات. ئەم نمایشی هێزە، بەئەنقەست کاردانەوەیەکی گەورەی ئەمریکای لێ کەوتەوە کە بریتی بوو لە هەڵمەتێکی بۆردوومانی درێژخایەن بۆ وێرانکردنی سەکۆکانی درۆن و مووشەکی ئێران لە درێژاییی کەناراوەکانی کەنداو و ژێرخانی سەربازی و مەدەنی لە سەرانسەری وڵاتەکەدا، بە مەبەستی بەرزکردنەوەی باج و تێچووی بەرگریکردن لەسەر تاران.

سەرباری ئەمەیش، ئێران چاوەڕێی هەڵگیرسانی جەنگی دەکرد. لەوانەیە جەنگەکە زووتر لە کاتی پێشبینیکراو دەستی پێ کردبێتەوە، بەڵام تاران ئەمە بە سوودی خۆی دەبینێت؛ چونکە ئەگەر جەنگ ناچاری و خۆلێلانەدەراو بێت، باشترە ئێران بەر لەوەی ئەمریکا کاتی تەواوی هەبێت بۆ خۆڕێکخستنەوە و، ئابووریی جیهانییش کاتی هەبێت بۆ دەرچوون لە قەیرانەکانی وزە و زنجیرەی دابینکردن، دەست بە جەنگەکە بکات.

لەبەر ئەم هۆکارە، ئێران هەوڵ دەدات بەرگەی پەستانی سەربازیی ئەمریکا بگرێت و هێرشەکانی بۆ سەر ئامانجە سەربازییەکانی ئەمریکا و ژێرخانی وزە و مەدەنی لە سەرانسەری کەنداودا چڕتر بکاتەوە. ئامانجی تاران ئەوەیە ئەو پەیامە بدات کە جەنگەکە لەو ئاستەدا نامێنێتەوە کە واشنتۆن هەڵی بژاردووە. هاوکات لەگەڵ ئەمەیشدا، تاران قبووڵی ئەو سەختییە ئابوورییە خۆلێلانەدەراوە دەکات کە بەهۆی گەمارۆیەکی دەریاییی نوێی ئەمریکاوە دروست دەبێت، چونکە پێی وایە ئەو پەستانەی خۆی لە ڕێگەی داخستنی گەرووی هورمزەوە دەیخاتە سەر ئابووریی جیهان، کە لەوانەیشە گەرووی بابولمەندەب (Bab el-Mandeb) و دەریای سوور (Red Sea)یش بگرێتەوە، ترەمپ ناچار دەکات کە یەکەم لایەن بێت پاشەکشە بکات.

لەوانەیە سەرکردەکانی ئێران لە خەمڵاندنی توانای خۆیاندا بۆ پەیڕەوکردنی ئەم ستراتیژییە زیادەڕەوییان کردبێت، بەڵام پێیان وایە ئامادەیییان بۆ پەرەپێدانی گرژییەکان لە قۆناغی یەکەمی ململانێکاندا سوودێکی باشی بە وڵاتەکەیان گەیاندووە و، لەوانەیشە جەنگ تەنیا ڕێگە بێت بۆ قەناعەتپێکردنی ترەمپ کە دیپلۆماسییەت بەهەند وەربگرێت.

ڕژێمی ئێران لەنێو ململانێیەکی مان و نەماندایە. گرەو لەسەر ئەوە دەکات کە ئامادەییی بۆ بەرگەگرتنی ئازار و قەیرانی زیاتر، خاڵێکی بەهێزی پێ دەبەخشێت کە لە مێزی دانوستانەکانی داهاتوودا پێگەی خۆی پێ قایم دەکات.

سەبارەت بە نووسەر:

نووسەری ئەم بابەتە، راوێژکاری پێشووی باراک ئۆباما بووە و، هەروەها مامۆستایە لە زانکۆی جۆنز هۆپکینز (Johns Hopkins University) و نووسەری كتێبی “ستراتیژی مەزنی ئێران” (Iran’s Grand Strategy)ە.

نووسینی دكتۆر بێستون محه‌مه‌د – پسپۆڕ لە بەڕێوەبردنی نەوت و گاز

پێشەکی

بەهۆی ئەو یەدەگە زۆرەی كە عێراق لە نەوتی خاو و غازی سروشتی هەیەتی، ئەم وڵاتە بۆ هەمیشە وەک یەکێک لە جەمسەرە هەرە گرنگەکانی جیۆپۆلیتیکی وزە لەسەر ئاستی جیهان وێنا كراوە. ئەم پێگە ستراتیژییە تەنیا لە باشوور و ناوەڕاستی وڵاتەکەدا کورت نەبووەتەوە، بەڵکوو لە دوای پرۆسەی ئازادیی عێراقەوە لە ساڵی 2003وە، “هەرێمی کوردستان”یش وەک ئەکتەرێکی نوێ و خاوەن قەوارەیەکی دەستووری، توانیی چوارچێوەیەکی سەربەخۆ بۆ پیشەسازیی وزە دابڕێژێت و سەرنجی دەیان كۆمپانیای  نێوده‌وڵەتی لە جوگرافیا جۆراوجۆرەكانی جیهانەوە ڕابکێشێت.

ململانێ و لێکتێگەیشتنەکانی نێوان بەغدا و هەولێر لەسەر شێوازی بەڕێوەبردن و هەناردەکردنی ئەم سامانە سروشتییە، هەمیشە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر سەقامگیریی ئابووریی ناوخۆیی و هاوسەنگیی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەبووە. لە ئێستادا، لە سایەی گۆڕانکارییە خێراکانی بازاڕی وزەی جیهانی، پێگەی عێراق و هەرێم لە هاوکێشەیەکی نوێدایە کە ڕاستەوخۆ بە ململانێی زلهێزە گەورەکانی جیهانەوە بەستراوەتەوە.

بە گەڕانەوە بۆ مێژوو، ئەو ڕاستییە دەردەكەوێت كە گۆڕەپانی وزەی عێراق هەمیشە شاهیدی کێبڕکێیەکی توند بووە لەنێوان بلۆکی ڕۆژاوا (بەتایبەت ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا) و بلۆکی ڕۆژهەڵات کە کۆمپانیا زەبەلاحەکانی ڕووسیا نوێنەرایەتیی دەکەن. بەڵام لەم دوایییانەدا، نەخشەی وزەی عێراق گۆڕانکارییەکی ڕیشەییی بەخۆیەوە بینیوە و، گۆڕانكارییەكانیش لەدوای دەستبەكاربوونی “علی زەیدی”، سەرۆكوەزیرانی نوێی عێراق، تا دێت خێراتر دەبن؛ گۆڕانی هاوسەنگیی هێز بەڕوونی بە ئاراستەی سەرکێشانی هەژموونی کۆمپانیا ڕۆژاوایییەکان و پاشەکشەی پلە بە پلەی ده‌ستڕۆیشتوویی (نفووز)ی ڕووسیا دەڕوات. ئەم پاشەکشەیەی ڕووسیا لە بازاڕی عێراق و هەرێمدا، تەنیا ڕەهەندێکی بازرگانی نییە، بەڵکوو دەرەنجامی ڕاستەوخۆی سزاکانی سەر مۆسکۆ و گۆڕانی ستراتیژی سیاسیی حکوومەتی فیدراڵی بەغدایە بۆ پشتبەستن بە هاوبەشە تەکنەلۆژی و ئەمنییەکانی ڕۆژاوا.

لەسەر ئەم بنەمایە، گریمانەی ئەم توێژینەوەیە لەسەر ئەو ڕاستییە هەڵوەستە دەكات کە: سیاسەتی نوێی وزە لە عێراق، بە ئاراستەی کەمکردنەوەی هەژموونی ڕووسیا و بەهێزکردنی پێگەی کۆمپانیا ڕۆژاوایییەکان (ئەمریکی، بەریتانی و فەڕەنسی) دەڕوات. ئەم گۆڕانکارییە ستراتیژییەیش تەنیا گرێدراوی جۆری گرێبەستەکان نییە، بەڵکوو دەرەنجامی ڕاستەوخۆی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ناو کابینەی نوێی بەغدا و ئەو گەرەنتییە ئەمنییە توندوتۆڵانەیە کە لەم دوایییانەدا بۆ پاراستنی وەبەرهێنانەکانی ڕۆژاوا لە عێراق و هەرێمی کوردستان دابین کراون.

1. پاشەکشەی کۆمپانیا ڕووسییەکان لە کەرتی وزەی عێراق

عێراق و هەرێمی کوردستان لە ماوەكانی ڕابردوودا بە یەکێک لە ناوچە سەرەکییەکانی وەبەرهێنانی ستراتیژیی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی ڕووسیا دادەنران. بەپێی لێدوانەکانی ئەلبروس کۆتراشێڤ، باڵیۆزی ڕووسیا لە عێراق، قەبارەی وەبەرهێنانەکانی مۆسکۆ لە کەرتی نەوت و غازی عێراق لە ساڵی 2025 گەیشتە 20  ملیار دۆلار بەراورد بە 19  ملیار دۆلار لە ساڵی 2024دا. سێ کۆمپانیای گەورەی وەک Lukoil، Gazprom و Rosneft ڕۆڵی سەرەکییان لەم وەبەرهێنانەدا هەبووە؛ بەڵام بەهۆی سزای توندی نێوده‌وڵەتی و ئەمریکاوە، ئێستا ئەم کۆمپانیایانە لەبەردەم قەیرانێکی قورس و پاشەکشەیەکی ئاشکرادان.

1.1. کەرتی نەوت و غاز لەژێر کۆنترۆڵی کۆمپانیا ڕووسییەکاندا

کۆمپانیا ڕووسییەکان لە چەندان کێڵگەی گرنگدا كاریان كردووە؛ لە بەشێك لەم كێڵگانە تا ئێستایش بەردەوامن:

• کۆمپانیای لۆک ئۆیڵ (Lukoil): ئەم كۆمپانیایە لە کێڵگەی “قوڕنەی ڕۆژاوای 2” لە بەسڕە کاری دەكرد کە یەدەگەکەی بە نزیكەی 13  ملیار بەرمیل دەخەمڵێنرێت. ئەم کۆمپانیایە پێشتر پشکی شێری بە ڕێژەی 75%  هەبوو و ڕۆژانە نزیکەی 500,000  بەرمیل نەوتی بەرهەم دەهێنا، بە ئامانجی گەیشتن بە 800,000  بەرمیل لە ڕۆژێکدا.
• کۆمپانیای گازپرۆم (Gazprom): لە بلۆکی گەرمیان و کێڵگەی سەرقەڵا خاوەنی 40%ی پشکەکان و لە بلۆکەکانی هەڵەبجە و شاکەل خاوەنی 80%ی پشکەکانە. گازپرۆم ڕۆژانە 30,000 بەرمیل نەوت و40  ملیۆن پێ سێجا غاز بەرهەم دەهێنێت کە بۆ دابینکردنی 165  مێگاوات کارەبا بەکار دێت.
• کۆمپانیای ڕۆسنەفت (Rosneft): لە ساڵی 2017دا بە کڕینی 60%ی پشکەکانی بۆڕیی نەوتی کوردستان (KPC) بە بەهای 1.8 ملیار دۆلار، بووە خاوەنی هێڵی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم؛ لە کاتێکدا کۆمپانیای کار (KAR Group) خاوەنی 40%ی پشکەکان بوو.

2.1. سزاکانی ئەمریکا و سەرەتای پاشەکشەی ڕووسیا

دوای دەستپێکردنی جه‌نگی ئۆکراینا لە 24ی شوباتی 2022، گوشارە نێوده‌وڵەتییەکان بۆ سەر کەرتی دارایی و وزەی ڕووسیا زیادیان کرد. ئەمریکا بەتەنیا زیاتر لە 822 سزای بەسەر دامەزراوە ڕووسییەکاندا سەپاند؛ ئەمەیش کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان دروست کرد. لە سەرەتای مانگی ئازاری هەمان ساڵدا، بانکی ناوەندیی عێراق بۆ پاراستنی سیستەمی داراییی وڵاتەکە، داوای ڕاگرتنی مامەڵە بازرگانی و دارایییەکانی لەگەڵ ڕووسیا کرد.

• پاشەکشەی لۆک ئۆیڵ لە باشووری عێراق: سزاکانی سەر کەرتی بانکیی ڕووسیا، پرۆسەی گواستنەوەی پارە و دابینکردنی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی بۆ لۆک ئۆیڵ پەک خست. بەهۆی ئەم کێشە تەکنیکی و دارایییانەوە، کۆمپانیای شیڤرۆن (Chevron)ی ئەمریکی وەک جێگرەوەیەکی بەهێز بۆ پڕکردنەوەی پشکی ڕووسییەکان هاتە پێشەوە. هاتنی شیڤرۆن و هێنانی تەکنەلۆژیای هەڵکەندنی ئاسۆیی (Horizontal Drilling)، بووە هۆی کەمبوونەوەی نفووز و پشکی لۆک ئۆیڵ لە دڵی پیشەسازیی نەوتی باشووردا.
• کەمبوونەوەی پشکی ڕۆسنەفت لە هەرێمی کوردستان: لە هەرێمی کوردستان، کڕیاران و بانکە نێوده‌وڵەتییەکان بەهۆی مەترسیی سزای لاوەکی (Secondary Sanctions)، ئامادە نەبوون مامەڵە لەگەڵ بۆڕییەکدا بکەن کە زۆرینەی پشکەکانی لای ڕووسیا بێت. لە کۆبوونەوەیەکی نێوان ماکسیم ڕوبین (کونسۆڵی گشتیی ڕووسیا) و کەمال محەمەد (وەزیری سامانە سروشتییەکان بەوەکالەت)، پرسی گۆڕانکاری لە پێکهاتەی خاوەندارێتیی بۆڕییەکە تاوتوێ کرا.

بۆ ڕزگارکردنی هێڵی هەناردەکردن، ڕۆسنەفت ناچار بوو پشکەکانی خۆی لە 60%ەوە کەم بکاتەوە بۆ 49%  (خوارووی پەنجا لەسەدا بۆ خۆدزینەوە لە سزاکان). ڕۆسنەفت پشکی 11%ی خۆی بە کۆمپانیای DEX Capital فرۆشت كە بنکەكەی لە “ئیمارات”ە؛ بەمەیش مافی بڕیاردانی ڕەهای لە بۆڕیی نەوتی کوردستاندا لەدەست دا.

• سەرکێشان و فراوانبوونی هەژموونی کۆمپانیا ڕۆژاوایییەکان: له‌ کاتێکدا بلۆکی ڕۆژهەڵات و کۆمپانیا ڕووسییەکان بەهۆی گۆشەگیریی دارایی و سیاسییەوە لە پاشەکشەدان، کۆمپانیا زەبەلاحەکانی ڕۆژاوا بە پاڵپشتیی دیپلۆماسی و سەربازیی وڵاتەکانیان، لە هەوڵی داڕشتنەوەی نەخشەی وزەی عێراق و ناوچەکەدان. ئەم فراوانبوونی هەژموونە تەنیا ڕەهەندێکی بازرگانی نییە، بەڵکوو گۆڕینی کەرتی وزەیە بۆ هێڵێکی بەرگریی ستراتیژی لە بەرژەوەندیی ڕۆژاوا.

2. گەشەكردنی هەژموونی کۆمپانیا ئەمریکییەکان (Chevron و HKN Energy)

چاوەڕوان دەكرێت، کەرتی نەوت و غازی عێراق و هەرێمی کوردستان گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بەخۆیەوە ببینێت، کە تێیدا واشنتۆن لە ڕێگەی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی وەک شیڤرۆن (Chevron) و ئێچ کەی ئێن ئینێرژی  (HKN Energy)و چەند كۆمپانیایەكی ترەوە نەخشەی نفووزی خۆی لەسەر حسابی کۆمپانیا ڕووسییەکان لە ناوچەکەدا نوێ بکاتەوە.

 ئەم وەرچەرخانە کتوپڕە لە سەردەمی کابینەکەی سەرۆکوەزیران “محەمەد شیاع سوودانی” و دواتریش بەتایبەتی هەر لە سەرەتاوە لە كابینەكەی “عه‌لی زەیدی”دا ڕەنگدانەوەی ئاشکرای هەبووە. سەردانە فەرمییەكەی زەیدی لە 14ی تەممووز بۆ ئەمریكا، هەروەها پێشوازییە تایبەتەكەی  “دۆناڵد تڕەمپ” و حكوومەتی ئەمریكا ئەم بیرۆكەیە زیاتر دەچەسپێنێت؛ جگە لەوەیش، بەغدا و هەولێر بە شێوەیەکی هاوچەرخ دەرگه‌یان بۆ وەبەرهێنانی ملیاران دۆلاری ئەمریکی واڵا کردووە بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە تیمی تەکنیکی و داراییی مۆسکۆ کە لەژێر باری سزاکاندایە.

1.2. بەهێزبوونی پێگەی شیڤرۆن لە هاوکێشەی نەوتی باشووردا

ڕەنگە ئەمە گەورەترین گۆڕانکاریی جیۆپۆلیتیکی بێت كە لە باشووری عێراق و لە کێڵگەی ستراتیژیی قوڕنەی ڕۆژاوای 2 (West Qurna-2) ڕووی دا؛ ئەم كێڵگەیە یەکێکە لە گەورەترین کێڵگەکانی جیهان و نزیکەی 12%ی کۆی بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق پێک دەهێنێت. کۆمپانیای لۆک ئۆیڵ (Lukoil)ی ڕووسی بەهۆی سزاکانی واشنتۆن و ڕۆژاوا لە دوای جه‌نگی ئۆکراینا لە 24ی شوباتی 2022ەوە، ڕووبەڕووی بەربەستی قورسی گواستنەوەی پارە و پەککەوتنی تەکنەلۆژیا بووەوە.

بە شێوەیەكی چاوەڕواننەكراو و لە هەنگاوێكی زۆر خێرادا، حکوومەتی عێراق ڕێککەوتنێکی سێقۆڵیی لەنێوان کۆمپانیای نەوتی بەسڕە، لۆک ئۆیڵ و شیڤرۆن واژۆ کرد. بەپێی ئەم گرێبەستە، پشکی لۆک ئۆیڵ بە شێوەیەکی کاتی دەگوازرێتەوە بۆ کۆمپانیای نەوتی بەسڕە و، پاشان مافی بێبەربەست و سەرەکی بۆ ماوەی یەک ساڵ دەدرێتە کۆمپانیای شیڤرۆن بۆ بەڕێوەبردن و پەرەپێدانی کێڵگەکە.

هاوکات، شیڤرۆن لەگەڵ وەزارەتی نەوتی عێراق گرێبەستێکی تری سەرەتاییی واژۆ کرد بۆ پەرەپێدانی پڕۆژەی ناسریە کە چوار بلۆکی گەڕان و دۆزینەوە  لە پارێزگای زیقار لەخۆ دەگرێت، لەگەڵ پەرەپێدانی کێڵگەی نەوتی بەلەد لە پارێزگای سەڵاحەددین. ئەم جووڵانەی شیڤرۆن بە هێنانەناوەوەی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو، پەیامێکی ڕوونی سیاسیی بەغدایە بۆ گۆڕینی تیمی ڕووسی بە چەتری تەکنیکی و سیاسیی ئەمریکی.

2.2. کێڵگەی حەمرین و فراوانبوونی كارەكانی  HKN

گرێبەستە گرنگەکەی تری حكوومەتی عێراق، سپاردنی کێڵگەی نەوتی حەمرین بوو بە کۆمپانیای HKN Energyی ئەمریکی. د. عیزەت سابیر ئیسماعیل، جێگری وەزیری نەوتی عێراق، لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەفەرمی بەشداربوونی وەزارەتی لە واژۆکردنی ئەم گرێبەستە سەرەتایییەدا ڕاگەیاند. کێڵگەی حەمرین بەهۆی پێگە جوگرافییەکەی لەنێوان بەغدا، کەرکووک و هەرێمی کوردستان، گرنگییەکی لۆجیستیی کەموێنەی هەیە. سپاردنی ئەم کێڵگەیە بە HKN نیشانی دەدات کە بەغدا متمانەی تەواوی داوەتە کۆمپانیا ئەمریکییەکان بۆ کارکردن لە ناوچە ناوەڕاست و هەستیارەکاندا.

ئەم جووڵەیەی HKN هاوتایە لەگەڵ کارەکانی لە کەرتی وزەی هەرێمی کوردستان (لە بلۆکی سەرەسەنگ و کێڵگەی سوارەتوکە)؛ هەروەها هاوتایە لەگەڵ واژۆكردنی دوو گرێبەست بە ئامادەبوونی سەرۆکوەزیرانی هەرێم، لە ڕێوڕەسمێکدا لە ژووری بازرگانیی ئەمریکا لە واشنتۆن، كە گرێبەستێكیان لەگەڵ ئەم كۆمپانیایە و ئەوی تریان لەگەڵ كۆمپانیای وێستێرن زاگرۆس بوو و، لایەنەكان گرێبەستی چەند ملیار دۆلاریی نوێیان بۆ پەرەپێدانی کەرتی وزە واژۆ کرد. هەروەها ئەم کۆمپانیایە کارەکانی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی سووریا (ڕۆژاوای كوردستان) لە “کێڵگەی ڕۆمێلان” و پینج كێڵگەی تر فراوانتر کردووە. کۆکردنەوەی ئەم هێڵە جوگرافییە (کوردستان، حەمرین، ڕۆژهەڵاتی سووریا) پشتێنەیەکی وەبەرهێنانی یەکگرتووی ئەمریکی لە ناوچە کێشەلەسەرەکاندا دروست دەکات، کە هەم وزە لە گوشاری دەرەکی دەپارێزێت و هەم لێکتێگەیشتنێکی پراگماتییانە لەنێوان بەغدا و واشنتۆندا جێگیر دەکات.

كەواتە، سەردانی شاندە ئەمریکییەکان بە ئامادەبوونی تۆم باڕاک و باڵیۆزخانەی ئەمریکا و، ئاگاداربوونیان لە گرێبەستەکان لە بەغدا، نیشاندەری پاڵپشتیی تەواوی ئیدارەی ئەمریکایە بۆ چەسپاندنی ئەم واقعە نوێیە. کۆمپانیا ئەمریکییەکان بە سوودوەرگرتن لە گۆشەگیریی داراییی ڕووسیا (کەمبوونەوەی پشکی ڕۆسنەفت لە بۆڕیی نەوتی کوردستان لە 60%ەوە بۆ 49% و فرۆشتنی بە DEX Capitalی ئیماراتی، لەگەڵ کشانەوەی لۆک ئۆیڵ لە باشوور، گەڕانەوەیەکی بەهێزیان بۆ ناو هاوکێشەی وزەی عێراق تۆمار کردووە.

ئەم هاوسەنگییە نوێیە لە کابینەی سوودانی و دواتریش زەیدیدا، گوزارشت لە قۆناغێکی نوێ دەکات کە تێیدا ئابووری و جیۆپۆلیتیک ئاوێتەی یەک دەبن بۆ جێگیرکردنی ده‌ستڕۆیشتووییی هەمیشەییی ئەمریکا لە دڵی کەرتی وزەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

3. ڕۆڵی کۆمپانیا بەریتانی و فەڕەنسییەکان (BP و Total Energies)

جگە لە ئەمریکا، دوو لە گرنگترین جەمسەرە ئەورووپییەکانی ڕۆژاوایش گرێبەستی مێژوویییان لە عێراقدا واژۆ کردووە. کۆمپانیای تۆتاڵ ئینێرژی (Total Energies)ی فەڕەنسی، پرۆژەیەکی گەورەی بە بەهای 27 ملیار دۆلار لە باشووری عێراق (پرۆژەی گەشەپێدانی غازی گشتگیر) دەست پێ کردووە. ئەم پرۆژەیە چوار تەوەرەی سەرەکی لەخۆ دەگرێت کە گرنگترینیان کۆکردنەوەی غازی کێڵگەکانە بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستنی عێراق بە غازی هاوردەکراوی ئێران، لەگەڵ بەکارهێنانی ئاوی دەریا بۆ بەردەوامیی بەرهەمهێنان لە کێڵگە نەوتییەکان. فەڕەنسا لە ڕێگەی تۆتاڵەوە، خۆی وەک ڕزگارکەری کەرتی غازی عێراق و یاریزانێکی سەرەکی لە دابینکردنی وزەی جێگرەوە، جێگیر دەکات.

لە لایەکی ترەوە، کۆمپانیای بی پی (BP)ی بەریتانی، گەڕانەوەیەکی بەهێزی بۆ کێڵگە دێرینەکانی کەرکووک (وەک کێڵگەی باباگوڕگوڕ و بای حەسەن) و کێڵگەکانی باشوور ڕاگەیاندووە. دوای ڕێککەوتنە نوێیەکانی لەگەڵ وەزارەتی نەوتی عێراق، BP  پەرەپێدانی کێڵگەکانی کەرکووکی گرتووەتە دەست بە ئامانجی بەرزکردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنان بۆ سەرووی 600000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا. ئەم گەڕانەوەیەی بەریتانیا بۆ کەرکووک، هاوسەنگییەکی نوێی سیاسی لە ناوچە کێشەلەسەرەکاندا دروست دەکات و دەبێتە هۆی گواستنەوەی کۆنترۆڵی تەکنیکی و ئابووریی ئەو ناوچانە بۆ ژێر چاودێریی کۆمپانیا ڕۆژاوایییەکان.

4. هاوکێشەی عەلی زەیدی و تۆم باراک لە پەراوێزی فاکتەرە سیاسی و ئەمنییەكاندا

بەهێزبوونی نفووزی کۆمپانیا نێوده‌وڵەتییەکانی وزە بە شێوەیەكی بەردەوام لە ناوچەیەكی ئاڵۆزی وەک عێراق، هەرگیز تەنیا بە پێوەرە ئابوورییەکان ناپێورێت، بەڵکوو دەرەنجامی ڕاستەوخۆی ڕێککەوتنی ژوورە تاریکەکانی پشت دیمەنە سیاسی و ئەمنییەکانە. وەرچەرخانی مۆدێلی بەڕێوەبردنی کەرتی نەوت و غازی عێراق لە ئێستادا، بەتەواوی ڕەنگدانەوەی ئەو دەرچە نوێیە سیاسییەیە کە بەغدا دەیەوێت لە ڕێگەیەوە هاوکێشە نێوده‌وڵەتییەکان بە قازانجی بلۆکی ڕۆژاوا یەکلایی بکاتەوە. سەردانەكەی زەیدی یۆ ئەمریكا ڕێككەوتنی ژوورە تاریكەكان دەخاتە بواری جێبەجێكردنەوە.

1.4. خوێندنەوەیەک بۆ کابینەی عەلی زەیدی

ئاماژەكان وەها نیشانی دەدەن كە کابینەی عەلی زەیدی بە ستراتیژێکی جیاوازەوە هاتبێتە ناو كایەكەوە. بنەمای ئەم ستراتیژە لەسەر “پڕاگماتیزمی ناوه‌ندی (مەرکەزی)” و ڕێکخستنەوەی سەرلەبەری پەیوەندییە نەوتییەکان لەگەڵ کۆمەڵگەی نێوده‌وڵەتیدا دامەزراوە- بەڵام بە ئاراستەیەکی ڕوونی ڕۆژاوایی. عەلی زەیدی باش دەزانێت کە ڕاکێشانی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو و ڕزگارکردنی عێراق لە سزاکانی پەیوەست بە دۆسیەی دارایی و غاز، پێویستی بە سازان هەیە لەگەڵ واشنتۆن و پاریس و لەندەن.

بەڵام ئەم هاوكێشەیە یەك گۆشە و یەك ڕەهەندی نییە و، ئەم هەنگاوە تەنیا پرۆسەیەکی ئابووریی بێلایەن نییە، بەڵکوو جۆرێکە لە لێدانی باڵی نەیارەکانی ڕۆژاوا لە ناوخۆی عێراقدا. کابینەی زەیدی بە شێوازێکی نەرم، بەربەستی یاسایی و کارگێڕی بۆ کۆمپانیا ڕووسی و هەندێک لە کۆمپانیا چینییەکان دروست دەکات؛ تەنیا بە مەبەستی ئەوەی پێشانی بدات کە بەغدا پابەندە بە پرۆسەی دابڕانی ئابووری لە مۆسکۆ. ئەم جۆرە مەرکەزییەتە توندەی بەغدا لە دۆسیەی وزەدا، هەم وەک ئامرازێک بۆ ڕازیبوونی ڕۆژاوا بەکار دێت و، هەم وەک گوشارێکی بەردەوام لەسەر قەوارەی دەستووریی هەرێمی کوردستان بۆ هێنانەژێرباری تەواوەتیی دۆسیەی نەوتەکەی لەژێر چەتری کۆمپانیای نیشتمانیی “سۆمۆ”دا.

2.4. ئامانجی سەرەكیی دانیشتنی تۆم باراک و عەلی زەیدی، بریتی بووە لە مسۆگەركردنی گەرەنتیی ئەمنی بۆ کۆمپانیا ئەمریکییەکان

گەرموگوڕیی دۆناڵد تڕەمپ لەگەڵ علی زەیدی لە سەردانەكەیدا بۆ واشنتۆن، چەندان ئاماژەی ئەرێنیی تێدایە. پێ دەچێت چەند جووڵەیه‌كی دیپلۆماسیی ژێربەژێر لە چاوپێکەوتنی نێوان تۆم باراک، سەرمایەدار و یەکێک لە ده‌ستڕۆیشتووترین کەسایەتییەکانی نزیک لە ناوەندەکانی بڕیاری سیاسی و ئەمنیی ئەمریکا و عەلی زەیدیدا هەبووبێت و، پێشوەختە گەیشتبنە لووتکەی ڕێككەوتن. بێ گومان، ناوەڕۆکی ئەم دانیشتنانە تەنیا باسی ژمارەی بەرمیلەکان یان نرخی تێچووی دەرهێنان نەبووە، بەڵکوو تیشکی سەرەکیی، لەسەر چەمکی گەرەنتیی پێشوەختەی ئەمنی و یاسایی بووە بۆ وەبەرهێنەرانی ئەمریکی. هەر ئەمەیشە تڕەمپی شاگەشكە كردووە و، لە گفتوگۆكانیاندا زۆر باسی نەوتی عێراقی دەكرد.

کۆمپانیا ئەمریکییەکان و هاوپەیمانەکانیان هەمیشە بەهۆی هێرشی درۆنی، مووشەکی و ناڕوونیی یاساییی نێوان بەغدا و هەولێر، کەرتی وزەی عێراقیان بە ژینگەیەکی پڕمه‌ترسی دادەنا. وا پێ ده‌چێت لەم دانیشتنەدا، عەلی زەیدی پابەندبوونی تەواوی کابینەکەی و هێزە ئەمنییەکانی عێراقی گەرەنتی کردبێت بۆ پاراستنی هێڵەکانی گواستنەوە و کێڵگەکانی ژێردەستی ئەمریکییەکان؛ تەنانەت لەو ناوچانەیشدا کە وەک ناوچەی کێشەلەسەر یان سنووریی قورس دادەنرێن (وەک ناوچەکانی کەرکووک و سنوورەکانی سووریا).

کاتێک حکوومەتێک گەرەنتیی ئەمنیی تایبەت و پێشینە دەداتە بلۆکێکی دیاریکراو (ڕۆژاوا)، بە شێوازێکی ئۆتۆماتیکی فەزای کارکردن بۆ بلۆکەکانی تر کەم دەکاتەوە. بێ گومان، ئەم کەمکردنەوەی مەترسییە ئەمنییە بۆ ئەمریکییەکان، ڕێگە خۆش دەكات بۆ پاشەکشەی ناچاریی کۆمپانیا ڕووسییەکان (وەک لۆک ئۆیڵ و گازپرۆم) و سنووردارکردنی هەندێک گرێبەستی چینی؛ چونکە مۆسکۆ لەم قۆناغەدا نە توانای دابینکردنی چەتری داراییی نێوده‌وڵەتیی هەیە و نە بەغداش چیتر ئامادەیە لەپێناو کۆمپانیا ڕووسییەکاندا سەرکێشی بە پەیوەندییە ستراتیژییەکانی لەگەڵ واشنتۆندا بکات.

5. پەیوەندییەکانی بەغدا و هەولێر لە سایەی یاسای نوێی نەوت و غازدا

ئاڵۆزترین دۆسیە لەنێوان هەردوو حكوومەتی ناوەند و هەرێم، دۆسیەی نەوتە. ئەم دۆسیەیە لە دوای بڕیارەکەی “دادگه‌ی ناوبژیوانیی نێوده‌وڵەتی لە پاریس” و ڕاگرتنی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم، چووەتە قۆناغێکی نوێی بنبەستەوە. لێرەدا، بەهێزبوونی هێزی ڕۆژاوا وەک کارەکتەرێکی نێوەندگیر، ڕەهەندێکی دووفاقیی وەرگرتووە: لە لایەکەوە ئەمریکا و فەڕەنسا دەیانەوێت بۆ پاراستنی هاوسەنگیی بازاڕی وزە و دابینکردنی غازی جێگرەوە، هەناردەکردنی نەوتی هەرێم دەست پێ بکاتەوە، بەڵام لە لایەکی ترەوە، گوشارەکانیان بۆ سەر داڕشتنی یاسای نوێی نەوت و غازی فیدراڵی، زۆر جار بە ئاراستەی قبووڵکردنی مەرکەزییەتی بەغدایە. ئەمەیش سازشێکی قورسە لەسەر مافە دەستوورییەکانی هەرێم.

لە ڕوانگەی لۆژیكییەوە، هەر یاسایەکی نەوت و غاز کە ڕۆڵێکی فیعلی، هاوبەش و بڕیاردەر نەداتە هەولێر لە پرۆسەی بەڕێوەبردن، دۆزینەوە و گرێبەستکردندا، ناتوانێت سەقامگیریی درێژخایەن دابین بکات. ناکرێت کەرتی وزەی هەرێمی کوردستان، کە بە خوێنی دەیان ساڵ و وەبەرهێنانی ملیۆنان دۆلار بونیاد نراوە، کورت بکرێتەوە بۆ لایەنێكی “تەنیا جێبەجێکار” لەژێر فەرمانی کۆمپانیای “سۆمۆ”ی سەر بە بەغدا. نوێنەرایەتیی ڕاستەقینەی هەولێر لە ئامادەکردنی ڕەشنووسی یاسای نوێی نەوت و غازدا، دەبێت لەسەر بنەمای فیدراڵیزمی دەستووری بێت، نەک وەک پاشکۆیەکی کارگێڕی کە تەنیا ئەرکی ڕادەستکردنی کێڵگەکانی پێ بسپێردرێت.

سەبارەت بە ئاییندەی هەناردەکردن لە ڕێگەی “بەندەری جەیهان”ەوە، ڕێککەوتنە نوێیەکانی نێوان ئەنقەرە و بەغدا نیشانی دەدەن کە کەرتی وزەی کوردستان کراوەتە قوربانیی ململانێی مەرکەزی و هەرێمایەتی. ئەنقەرە و بەغدا لە ڕێگەی لێکگەیشتنە سیاسییەکانیانەوە، هەوڵ دەدەن دۆسیەی هەناردەکردنی نەوتی عێراق-بە نەوتی کوردستانیشەوە- ڕێک بخەنەوە؛ بەڵام غیابی ڕۆڵی ڕاستەوخۆ و واژۆی کۆتاییی هەولێر لەم هاوکێشەیەدا، مەترسییەکی گەورە لەسەر سەربەخۆییی ئابووریی هەرێم دروست دەکات.

ئەگەر کۆمپانیا ئەمریکی و ڕۆژاوایییەکان دەیانەوێت ژینگەیەکی ئارامیان هەبێت، دەبێت گوشار بخەنە سەر بەغدا بۆ قبووڵکردنی مۆدێلێکی بڕیاردانی هاوبەش (Joint Management)؛ چونکە بەبێ گەرەنتیی مافەکانی هەرێم و پاراستنی قەوارەی یاساییی بۆڕییە نەوتییەکان، هەر ڕێککەوتنێک لەنێوان بەغدا و ئەنقەرە تەنیا دواخستنی قەیرانەکان دەبێت نەک چارەسەرکردنیان.

لە کاتێکدا کە کۆمەڵگەی نێوده‌وڵەتی چاوەڕوانی لێکتێگەیشتنی یاساییی لەنێوان بەغدا و هەولێر دەکرد، حکوومەتی فیدراڵی عێراق ستراتیژییەتێکی نوێ و توندتری بۆ کۆنترۆڵکردنی کەرتی وزە گرتووەتە بەر؛ کە ڕاستەوخۆ ئامانجی پەراوێزخستن و بێبایەخکردنی ژێرخانی نەوتی هەرێمی کوردستانە. واژۆکردنی گرێبەست لەلایەن بەغداوە لەگەڵ کۆمپانیا زەبەلاحەکانی ئەمریکا وەک “شێڤرۆن” و “هالیبەرتۆن” بۆ لێکۆڵینەوە و دروستکردنی بۆڕییەکی نوێی ستراتیژی، گۆڕانکارییەکی گەورەیە لەم هاوکێشەیەدا. ئەم پڕۆژەیە کە تێیدا نەوتی بەسڕە (باشووری عێراق) لە دوو ڕێگەی جیاوازەوە دەگەیەنرێتە بەندەری جەیهانی تورکی و بانیاسی سووری، هەوڵێکی ئەندازیاری و سیاسییە بۆ تێپەڕاندنی تەواوەتیی ئەو بۆڕییە نەوتییەی کە هەرێمی کوردستان لە چەند ساڵی ڕابردوودا بونیادی ناوە.

لەسەر ئاستی جیۆپۆلیتیکی، ئەم هەنگاوە گوزارشت لە دوو ئامانجی هاوتەریب دەکات: لە لایەکەوە، بەغدا دەیەوێت پشتبەستنی خۆی بە گەرووی هورمز (کە لەژێر ڕەحمەتی گوشاری سەربازی و سیاسیی ئێراندایە) کەم بکاتەوە و ڕێگەی هەناردەکردنی خۆی هەمەجۆر بکات. بەڵام لە لایەکی ترەوە-  کە ئەمەیان ڕەهەندە ناوخۆیییە پڕ لە کێشەکەیە- ئەمە هەوڵێکی ڕاستەوخۆ و پلانبۆداڕێژراوە بۆ سڕینەوەی پێگەی هاوبەشیی هەرێمی کوردستان لە نەخشەی وزەی ناوچەکەدا.

 بەغدا بەزیرەکییەوە کۆمپانیا ئەمریکییەکان (شێڤرۆن و هالیبەرتۆن) وەک قەڵغانێکی نێوده‌وڵەتی بەکار دەهێنێت؛ چونکە کاتێک واشنتۆن و کۆمپانیاکانی دەبنە وەبەرهێنەر و خاوەنی بۆڕییە نوێیەکە، ئەوا پاڵپشتییە دیپلۆماسی و ئەمنییەکەی ئەمریکاش خۆبەخۆ دەچێتە خزمەت بۆڕییە نوێیەکەی بەغدا. ئەمەیش وا دەكات کە بۆڕیی نەوتی کوردستان (KPR) گرنگییە ستراتیژییەکەی خۆی لەدەست بدات.

لێرانەدا سەرنجێكی ڕەخنەیی، خۆی ده‌نوێنێت: ئەم مۆدێلە لە بەڕێوەبردن، کە دەتوانرێت لە “مەرکەزییەتی ئابووریی سەپێنراو”دا پوخت بكرێتەوە، ناتوانێت سەقامگیریی درێژخایەن لە عێراقدا مسۆگەر بکات. بەغدا لەبری ئەوەی کێشە یاسایییەکانی لەگەڵ هەولێر لەسەر بنەمای فیدراڵیزمی دەستووری چارەسەر بکات، پەنا بۆ تێچووی داراییی گەورە دەبات تەنیا بۆ ئەوەی قەوارەیەکی هاوبەشی ناوخۆیی (هەرێم) پەراوێز بخات.

داهاتووی کەرتی وزە ناتوانێت لەسەر بنەمای سڕینەوەی ئەوی تر بونیاد بنرێت. هەر ڕێککەوتنێکی نوێ لەنێوان ئەنقەرە و بەغدا، کە تێیدا نوێنەرایەتیی ڕاستەوخۆ و ڕۆڵی فیعلیی هەولێر لە ئامادەکردنی یاسای نەوت و غاز و بەڕێوەبردنی بۆڕییەکاندا نەبێت، تەنیا وەک چارەسەرێکی کاتی دەمێنێتەوە. ئەگەر بەغدا بیەوێت سەروەریی داراییی ڕاستەقینە بپارێزێت، دەبێت مۆدێلی “بڕیاردانی هاوبەش” لەگەڵ هەرێم قبووڵ بکات؛ چونکە بەکارهێنانی کۆمپانیا بیانییەکان بۆ خنکاندنی ئابووریی هەرێم، لە داهاتوودا درزێکی گەورە لەنێوان پێکهاتەکانی عێراقدا دروست دەکات کە دەرەنجامەکەی تەنیا ناسەقامگیری دەبێت بۆ هەموو لایەک.

6. خوێندنەوەی ئاییندەیی و ئەگەرە چاوەڕوانکراوەکان

داهاتووی کەرتی وزەی عێراق و هەرێمی کوردستان لەنێوان بەرداشی ململانێی بلۆکە نێوده‌وڵەتییەکاندا، ڕووبەڕووی دوو سیناریۆی سەرەکی دەبێتەوە کە ئاڕاستەی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە بۆ داهاتوو دیاری دەکەن:

ئەگەری یەکەم: هاوبەشیی تەواو لەگەڵ ڕۆژاوادا

لەو سیناریۆیەدا، کابینەکەی عەلی زەیدی بە پاڵپشتیی دارایی و تەکنیکیی واشنتۆن و پاریس، سەرکەوتوو دەبێت لە جێبەجێکردنی نەخشەسازییە نوێیەکەیدا. بەمەیش پرۆژە زەبەلاحەکانی وەک پرۆژەی تۆتاڵ ئینێرژی دەگەنە قۆناغی بەرهەمهێنانی ڕاستەوخۆ، عێراق پشتبەستنی خۆی بە غازی ئێران بەتەواوی دەبڕێت و کۆمپانیا ئەمریکییەکانی وەک شیڤرۆن و HKN کۆنتڕۆڵی تەواوی کێڵگە ستراتیژییەکانی ناوچەکە دەکەن. لەم دیمەنەدا، عێراق و هەرێمی کوردستان دەبنە ناوەندێکی ئارام و هاوبەشێکی سەرەکیی دابینکردنی وزە بۆ بازاڕەکانی ئەورووپا، کە تێیدا نفووزی ڕووسیا تەنیا وەک مێژوویەکی کۆن دەمێنێتەوە.

ئەگەری دووەم: کاردانەوە و تێکچوونی هاوسەنگی (بەربەستەکان)

ئەم سیناریۆیە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە بلۆکی نەیاری ڕۆژاوا (ڕووسیا، ئێران و هاوپەیمانە ناوخۆیییەکانیان لە عێراق) بەئاسانی دەستبەرداری کارتەکانی خۆیان نابن. ئەگەری زۆرە لە ڕێگەی بەکارهێنانی گرووپە چەکدارەکان، گوشاری مووشەکی یان دروستکردنی ئاستەنگی یاسایی لە ڕێگەی دادگه‌ی فیدراڵییەوە، هێرش بکرێتە سەر کێڵگەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی ئەمریکا لە هەرێم و ناوچە کێشەلەسەرەکان. ئەم کاردانەوانە دەبنە هۆی تۆقاندنی وەبەرهێنەرانی ڕۆژاوایی و سەلماندنی ئەوەی کە “گەرەنتییە ئەمنییەکانی زەیدی” ناتوانن بەرگەی باهۆزە سیاسییەکان بگرن.

دەرەنجام

لە کۆتاییدا، ئەم توێژینەوەیە دەگاتە ئەو بڕوایەی کە کەرتی وزەی عێراق و هەرێمی کوردستان لە چەمکی تەقلیدیی پەرەپێدانی ئابووری دەرچووە؛ نەوت و غازی ئەم نیشتمانە لە ئێستادا بووەتە خاڵی جومگەیی بۆ کێشانی نەخشەی نوێی جیۆپۆلیتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. پاشەکشەی کۆمپانیا ڕووسییەکانی وەک لۆک ئۆیڵ و ڕۆسنەفت و، لەبەرامبەردا فراوانبوونی هاوکاتی کۆمپانیا ئەمریکی و ئەورووپییەکان، دەیسەلمێنن کە شەڕی داهاتوو، شەڕی کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوەکان و هێڵەکانی گواستنەوەی نەوتە.

بۆیە، ڕزگاربوونی عێراق و هەرێمی کوردستان لەم کێشمەکێشە، تەنیا بە داڕشتنی یاسایەکی فیدراڵی و دادپەروەرانە دەبێت، کە تێیدا هەولێر و بەغدا وەک دوو هاوبەشی ڕاستەقینە بڕیار لەسەر چارەنووسی وزەی وڵاتەکە بدەن، نەک وەک پاشکۆی ئەجێندای زلهێزە دەرەکییەکان.

سەرچاوەكان:

• Baban, M. (2022, March 20). The consequences of Russia’s sanctions on Kurdistan region and Iraq. Rudaw Research Center. https://rudawrc.net/en/article/the-consequences-of-russias-sanctions-on-kurdistan-region-and-iraq
• (n.d.). bp in Iraq. https://www.bp.com/about-us/what-we-do/bp-worldwide/bp-in-iraq
• Crisp, W. (2026, June 16). HKN Energy starts operating Syria’s Rmeilan oil fields. MEED. https://www.meed.com/hkn-energy-preparing-to-enter-syrias-rmeilan-oil-fields
• Iraqi News Agency. (2026, June 16). Barrack: Trump-Al-Zaidi meeting marks turning point in future of bilateral relations. https://ina.iq/en/politics/50410-barrack-trump-al-zaidi-meeting-marks-turning-point-in-future-of-bilateral-relations.html
• Kurdistan 24 English. (2025, May 20). KRG: Multi-billion-dollar oil pacts with US firms will boost Kurdistan’s economy. https://www.facebook.com/K24English/posts/krg-multi-billion-dollar-oil-pacts-with-us-firms-will-boost-kurdistans-economyou/1112669274221704/
• Kurdistan 24 English. (2026, February 23). Iraq signs preliminary energy agreements with US firm Chevron covering central and southern oil fields. https://www.facebook.com/K24English/posts/iraq-signs-preliminary-energy-agreements-with-us-firm-chevron-covering-central-a/1345831094238853/
• (2025, May 20). KRG: Multi-billion-dollar oil pacts with U.S. firms will boost Kurdistan’s economy. https://www.kurdistan24.net/en/story/841366
• (2026, February 23). Iraq signs preliminary energy agreements with U.S. firm Chevron covering central and southern oil fields. https://www.kurdistan24.net/en/story/895885
• Lee, J. (2026, July 10). North Oil Company and HKN sign Hamrin contract. Iraq Business News. https://www.iraq-businessnews.com/2026/07/10/north-oil-company-and-hkn-sign-hamrin-contract/
• Naji, A. (2026, February 4). The oil dispute between Baghdad and Erbil: A constitutional and economic analysis. Al-Bayan Center for Planning and Studies. https://www.bayancenter.org/en/2026/02/12725/
• (2025, November 24). Russian consul meets KRG natural resources minister as Rosneft reduces stake in Kurdistan oil pipeline. https://peregraf.com/en/news/10281
• Rudaw English. (2025, August 19). Iraq’s oil ministry and US energy giant Chevron on Tuesday signed a deal to develop several oil exploration blocks. https://www.facebook.com/RudawEnglish/posts/iraqs-oil-ministry-and-us-energy-giant-chevron-on-tuesday-signed-a-deal-to-develop/1213128017520468/
• (2025, August 19). Iraq, Chevron ink deal to develop oil exploration blocks. https://www.rudaw.net/english/categories/iraq/892438
• The New Region. (2025, December 1). Iraq invites US companies to manage massive Russian-operated oilfield. https://thenewregion.com/posts/3827

سەرچاوە: (The National Context)

ژمارەیەکی ڕوولەزیادی شرۆڤەکان پێیان وایە هەژموونی ئێران لە عێراقدا لە پاشەکشەدایە. ئەم بانگەشەیە پشتی بە گۆڕانکارییە بەرچاوەکانی ڕەفتار بەستووە: کەمبوونەوەی هێرشی میلیشیاکان، دوورکەوتنەوەی ئاشکرا لە تاران و، قبووڵکردنی بێدەنگانەی داواکارییەکانی ئەمریکا. ئەم دەرەنجامە لەگەڵ بەڵگەکاندا یەک ناگرێتەوە؛ بەڵکوو پشتی بە هەڵەیەکی پێوانەکردن بەستووە و، هەڵەکەیش بەهۆی سێ هۆکارەوە ئاڵۆزتر بووە: سروشتی هونەری دەوڵەتداریی ئێران، هەڵەیەکی پۆلێنبەندی سەبارەت بە پێگەی عێراق لەناو سیستەمی هەرێمیی ئێراندا و، ژینگەیەکی ئابووریی سەردەمی جەنگ کە تێیدا دانبەخۆداگرتن ڕێنمایییەکی عەقڵانییە.

کێشەی پێوانەکردنەکە: ئێران هونەری دەوڵەتداریی خۆی لەژێر دەیان ساڵ لە سزا و گوشاری هەواڵگریدا بونیاد ناوە و، بەپێی ئەو دۆخەیش گەشەی پێ داوە: لێڵیی ستراتیژی، ئاماژەناردنی فرەڕەهەند و چەندلایەنە و، وەڵامدانەوەی دواخراو. خۆشاردنەوە و هەڵوێستی پاسیڤ، ئامرازی هەمیشەییی شێوازی کارکردنی تارانن لە کاتی چاودێریکردنیدا. ئەو شرۆڤەکارەی کە قۆناغێکی بێدەنگی، وەک پاشەکشە لێک دەداتەوە، لە ڕاستیدا مامەڵە لەگەڵ ئامرازێکی بەئەنقەستی هونەری دەوڵەتداریی ئێراندا دەکات وەک بەڵگەیەک دژی خودی دەوڵەتەکە. لەبەر ئەمەیش، هەر پێوانەکردنێکی جددیی هەژموون، دەبێت ئەوەی ئێران و هاوبەشەکانی دەتوانن بیکەن، لەوە جیا بکاتەوە کە لە ئێستادا بۆ پیشاندانی هەڵی دەبژێرن. چالاکییە بەرچاوەکان دەرەنجامێکن وەڵامی گوشار، هاندان و ڕێنمایییەکان دەدەنەوە. دەبێت سەرمایەی بنەڕەتیی هەژموونەکە، کە بریتییە لە سەنگی پەرلەمانی، تێکەڵبوونی دامەزراوەیی، بنکەی کۆمەڵایەتی و بۆچوونەکانی گشتی، لەسەر پێوەرەکانی خۆی بپێورێت.

عێراق سەرمایەیەکی دەوڵەتییە و، بەراوردکردنیشی بە حزبوڵڵا چەواشەکارانەیە؛ چونکە هەڵسەنگاندنەکان بۆ پێگەی ناوچه‌ییی ئێران، بە شێوەیەکی باو عێراق لەگەڵ حزبوڵڵا لە لوبنان و حووسییەکان (Houthis) لە یەمەن پۆلێن دەکەن. ئەوانە کارەکتەری نادەوڵەتین کە بەهاکەیان بۆ ئێران لە ئاژاوه‌نانه‌وه‌ی چەکداریدایە. بەڵام گرووپە سەرەکییەکانی لایەنگری ئێران لە عێراقدا لەناو خودی دەوڵەتدان: لە پەرلەمان، لە وەزارەتەکان و، لە لیستی مووچەخۆرانی گشتیدا لە ڕێگەی پێکهاتەکانی حەشدی شەعبییەوە. ئەرک و ئاستی بەرکەوتن و سوودەکانیان لە جۆرێکی دیکەن.

ئەو جیاوازییە، بەهای عێراق بۆ تاران دیاری دەکات. بەهای عێراق لەوەدایە کە بێبەری بێت لە سزا، توانای داراییی هەبێت و، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی گرێدراو بێت. عێراقێکی سزادراو و وێرانکراو شتێکی زۆر کەم پێشکەش بە ئێران دەکات. لەم جەنگەدا، کۆتوبەندە ناچارییەکەی ئێران بریتییە لە مانەوەی ئابووری و، دراوسێیەکی کارا کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ یارمەتیی قووڵاییی بازرگانی و ئاڵوگۆڕ دەدات؛ بۆ ئەو زۆر گرنگترە لە سەرچاوەیەکی دیکەی هێزی ڕەق، کە ئێران خۆی بۆ خۆی دابینی دەکات و لایەنە عێراقییەکانیش دەتوانن شتێکی کەمی بۆ زیاد بکەن. بەشداریی لایەنە عێراقییەکان لە گۆڕەپانی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە تێ دەپەڕێت؛ بە هێزی مرۆیی و کۆکردنەوە (مۆبالیزه‌كردن)یشەوە لە ڕێگەی بنکە کۆمەڵایەتییەکەیانەوە.

ئابووریی سەردەمی جەنگ دانبەخۆداگرتن دەکاتە فەرمانێکی عەقڵانی. ئەمە ئەو سیاقەیە کە دەبێت بێدەنگیی ئێستای تێدا بخوێنرێتەوە. گەمارۆدانی گەرووی هورمز (Strait of Hormuz) عێراقی خستووەتە دۆخێکی هەستیاری پەیوەست بە مانەوەی خۆیەوە، چونکە نزیکەی ٪٩٠ی داهاتی دەوڵەت لە نەوتەوە دێت و، نزیکەی ٪٩٠ی ئەو نەوتەیش بە هورمزدا تێ پەڕیوە. بنکەی داهاتی دەوڵەتە مووچەپێدەرەکە داڕماوە. سەرباری ئەمەیش، واشنتۆن خاوەنی ئامرازێکی پێکهاتەیییە کە دەگەڕێتەوە بۆ ڕێککەوتنەکانی دوای داگیرکارییەکە، ئەویش ئەوەیە کە داهاتی نەوتی عێراق لە بانکی یەدەگی فیدراڵی (Federal Reserve) پارێزراوە؛ کە ئەمەیش توانای بە ویلایەتە یەکگرتووەکان داوە تا لە ڕێگەی بڕیارێکی کارگێڕییەوە خنکاندنی دارایی بەسەر دەوڵەتی عێراقدا بسەپێنێت.

لەم هەلومەرجه‌دا، دانبەخۆداگرتنی لایەنە نزیکەکان لە ئێران ئەو سەرمایەیە دەپارێزێت. هاندانی سەپاندنی سزا یان بڕینی دارایی، ڕێک ئەو شتە لەناو دەبات کە عێراق بۆ ئێران بەهادار دەکات. ئەو بێدەنگییەی بەدی دەکرێت، ڕێک شێوەی پاراستنی سەرمایەیەکی ستراتیژییە لە ژێر ئەوپەڕی گوشاردا و، بەتەواویش لەگەڵ ئەو دیسیپلینە ئاراستەکراوەی تاراندا یەک دەگرێتەوە.

دیمەنە هەرێمییەکە لۆژیکی هەردوو لا بەهێزتر دەکات. ئێستا سنووری ڕۆژاوای عێراق بەڕووی حکوومەتێکی سوننە لە دیمەشق بە سەرۆکایەتیی “ئەحمەد شەرع”دا کراوەیە. تورکیا کەوتۆتە باکوور و سعوودیاش لە باشوورە. لەسەر ئاستی ستراتیژی، ئێران تاکە هاوپەیمانە کە بۆ عێراقی بەڕێوەبراو لەلایەن شیعەوە لە ناوچەکەدا مابێتەوە و، عێراقیش دوایین بەرەی کراوەیە کە بۆ ئێران مابێتەوە. پشتبەستنی هەر لایەکیان بەوی دیکەیان زیاتر بووە و، ئەم پشتبەستنە هاوبەشەیش تێچووی هەر ڕەفتارێک بەرز دەکاتەوە کە مەترسی بخاتە سەر پێگە نێودەوڵەتییەکەی عێراق و، لەوێیشەوە یەکڕیزییە ناوخۆیییەکەی خۆی.

تۆمارە بەرچاوەکان لە ڕاستیدا چی دەردەخەن؟

 هەر کاتێک پێوانەکردن لە چالاکییە بەرچاوەکانەوە بۆ پێوەرە پێکهاتەیییەکان بگۆڕدرێت، تۆمارەکان یەک ئاراستە پیشان دەدەن.

هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٥ بەهێزترین ئەنجامی لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە پێشکەش بە هاوپەیمانیی شیعەی نزیک لە ئێران کرد. کوتلەی چوارچێوەی هەماهەنگی لانی کەم ١٧٠ کورسیی لە کۆی ٣٢٩ کورسی بردەوە، کە دەکاتە ٪٥٢ی پەرلەمان- تەنانەت لەگەڵ بایکۆتکردنی سەدرییەکاندا. ئەو بەربژێرانەی کە ڕاستەوخۆ پەیوەست بوون بە میلیشیاکانی نزیک لە ئێرانەوە، لە ڕێگەی چەند لیستێکی جیاوازەوە زیاتر لە ٨٠ کورسییان بەدەست هێنا، کە بەرزترین ژمارەی تۆمارکراوە؛ ئەوەیش لە هەڵبژاردنێکدا کە ڕێژەی بەشداریکردن زیاتر لە ١٠ خاڵ بەراورد بە خولی پێشووتر بەرز بووەوە.

بۆچوونەکانی گشتییش هەمان ئاراستەیان گرتۆتە بەر. دامەزراوەی گالۆپ (Gallup) دەری خستووە کە ڕەزامەندی لەسەر سەرکردایەتیی ئێران لەنێو شیعەکانی عێراقدا لە ٪١٧ لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە بۆ ٪٥٢ لە ساڵی ٢٠٢٥ بەرز بووەتەوە. ڕاپرسییەکەی عەرەب بارۆمێتەر (Arab Barometer) لە عێراق، کە لەنێوان کۆتاییی ئەیلوول و سەرەتای تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ئەنجام دراوە و بەمەیش دەبێتە تێڕوانینێکی تەواوەتیی دوای جەنگ، بەرزبوونەوەی تێڕوانینە ئەرێنییەکانی بۆ ئێران لە ٪٣٤ەوە بۆ ٪٤٤ تۆمار کردووە؛ هاوکات هەڵسەنگاندنە ئەرێنییەکانیش بۆ سیاسەتی ناوچه‌ییی خامنەیی لە ٪٣٧ەوە بۆ ٪٤٨ بەرز بووەتەوە. پێ دەچێت جەنگەکە ئەم گۆڕانکارییەی خێراتر کردبێت. لە کاتێکدا ٪٨٧ی عێراقییەکان تێڕوانینی نەرێنییان بەرامبەر ئیسرائیل هەیە، ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە لەلایەن زۆرینەی خەڵکی شیعەوە وەک شتێکی ڕەوا لێک درایەوە و، ڕزگاربوونی ئێرانیش لە جەنگەکە لە ڕاگەیاندنە شیعەکاندا وەک جۆرێک لە سەرکەوتن وێنا کراوە. هێشتا ئامارەکانی دوای شوباتی ٢٠٢٦ بەردەست نین، بەڵام دوورە ئەم ئاراستەیە پێچەوانە بووبێتەوە.

ڕووداوەکەی تشرین دیمەنەکە تەواو دەکات، چونکە نیشانی دەدات کە پاشەکشەی ڕاستەقینە کاتێک ڕوو دەدات، چۆنچۆنییه‌. لەنێوان ساڵانی ٢٠١٩ بۆ ٢٠٢١، خۆپیشاندانە جەماوەرییەکان قەیرانێکی ڕاستەقینەی ڕەوایەتییان دروست کرد: هاوپەیمانیی فەتح  (هاوپەیمانیی میلیشیا شیعەکان) لە ٤٨ کورسییەوە لە ساڵی ٢٠١٨ بۆ ١٧ کورسی لە ساڵی ٢٠٢١ دابەزی و، بەربژێرە نزیکەکان لە خۆپیشاندانەکانەوە بە ژمارەیەکی زۆر چوونە ناو پەرلەمان. ئەوە پاشەکشەیەکی پێکهاتەیی بوو کە دەکرا بپێورێت. تا ساڵی ٢٠٢٥، دەنگەکانی تشرینییەکان بەتەواوی داڕمان و، کەسایەتییەکانیشی لاواز، پەرتەوازە و بێتوانا لە جێبەجێکردندا دەرکەوتن، لە کاتێکدا ژمارەی کورسییەکانی پەیوەست بە میلیشیاکان گەیشتە لوتکەی مێژووییی خۆی. ئەو تاقە ڕووداوە بەڵگەدارکراوەی پاشەکشەی ئێران لە عێراقدا، لەسەر تەواوی ئەو پێوەرانەی پێشتر تۆماریان کردبوو، پێچەوانە بووەتەوە.

بۆیە چیرۆکی پاشەکشەکە، گۆڕاوێکی هەڵە دەپێوێت. چالاکییە بەرچاوەکانی میلیشیاکان کەم بووەتەوە، چونکە بەهای عێراق بۆ ئێران لەژێر سزاکانی سەردەمی جەنگ و گەمارۆدانی هورمزدا پشت بەوە دەبەستێت کە عێراق توانای داراییی هەبێت، بێبەری بێت لە سزا و پێكه‌وه‌گرێدراو بێت، هەروەها لەبەر ئەوەی هونەری دەوڵەتداریی ئێران لە کاتی گوشاردا دەگەڕێتەوە بۆ بژاردەی خۆشاردنەوە. هەموو پێوەرێکی پێکهاتەیی، هەر لە پێگەیەکی پێوانەییی پەرلەمانییەوە تا دەگاتە بووژانەوەیەکی بەڵگەدارکراو (دۆكیۆمێنتكراو) لە بۆچوونی گشتیی شیعە و داڕمانی تاقە بزووتنەوە، کە سەردەمانێک بەڕاستی پێگەی ئێرانی داماڵیبوو، هەژموونێک پیشان دەدەن کە جێگیرتر، لە ڕووی دامەزراوەیییەوە چەسپاوتر و لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ڕەگداکوتاوترە بەراورد بە هەر کاتێکی دیکە لەدوای سەردەمی داعشەوە.

ماڵپەڕ: نیویۆرک تایمز (The New York Times)

لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٤دا، سەرۆکی زانکۆیەک لە بوداپێست (Budapest) داواکارییەکی چاوەڕواننەکراوی لە بەرپرسێکی باڵای حکوومەتی هەنگاریاوە پێ گەیشت.

بەرپرسەکە بە سەرۆکی زانکۆکە، پڕۆفیسۆر گێرگێلی دێلی (Gergely Deli)ی گوت کە پێویستە زانکۆی لودۆڤیکا بۆ خزمەتگوزاریی گشتی (Ludovika University of Public Service)، کۆنفرانسێک لەسەر گۆڕانی کەشوهەوا ڕێک بخات و بانگهێشتی میوانێکی چاوەڕواننەکراو بکات: مەحموود ئەحمەدینەژاد، سەرۆکی پێشووی ئێران کە بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕه‌خنه‌یه‌كی زۆری لێ دەگیرێت.

هۆکارەکەیشی زیاتر تووشی شۆکی کرد. بەرپرسەکە بە دێلی ڕاگەیاند کە کۆنفرانسەکە تەنیا ڕووپۆشێکە بۆ ئەوەی بەڕێز ئەحمەدینەژاد لە بوداپێست گفتوگۆی نهێنی لەگەڵ کارمەندانی هەواڵگریی ئیسرائیلدا بکات، کە دوژمنی سەرسەختی ئەحمەدینەژادن.

دێلی دەیزانی کە بانگهێشتەکە ڕه‌نگه‌ ناوبانگی خۆی و زانکۆکەیش لەکەدار بکات. لەگەڵ ئەوەیشدا، لە چاوپێکەوتنێکدا ڕای گەیاند کە پێی وابووە ڕەنگە كاریگه‌ریی هه‌بێت لە ڕزگارکردنی ژیانی خەڵکدا. گوتیشی: ”دوو دوژمنت هەیە؛ ئەگەر ئەم دوژمنانەیش بیانەوێت لەگەڵ یەکتردا قسە بکەن، ئەوا باشترە ئەوەی لە تواناتدایە بکه‌یت بۆ ئەوەی بیاندوێنیت.”

سەردانەکەی ساڵی ٢٠٢٤ی ئەحمەدینەژاد بۆ زانکۆکە و سەردانی دووەمیشی لە ساڵی دواتردا، بەشێک بوون لە هەوڵێکی چەند ساڵەی ئیسرائیل بۆ پەروەردەکردنی وەک سەرچاوەیەکی هەواڵگری، تا لە کاتی گونجاودا وەک سەرکردەی نوێی ئێران دابنرێت؛ ئەمەیش بەپێی گوتەی بەرپرسانی ئەمریکی و ئێرانیی ئاگادار لە ئۆپەراسیۆنەکە، کە بە مەرجی شاردنەوەی ناسنامەکانیان قسەیان کردووە بۆ باسکردنی زانیارییە هەواڵگرییە هەستیارەکان.

بەپێی گوتەی بەرپرسانی پێشووی ئەمریکا، ڕاکێشانی ئەحمەدینەژاد ئەوەندە جێگەی بایەخی ئیسرائیل بووە کە دەیڤید بارنیا (David Barnea)، بەرپرسی ئەوکاتی دەزگه‌ی سیخوڕیی ئه‌و وڵاته‌، لە ساڵی ٢٠٢٤دا گەشتی بۆ پایتەختی هەنگاریا کردووە بۆ ئەوەی خۆی له‌نزیكه‌وه‌ لەگەڵ ئەحمەدینەژاد کۆ ببێتەوە. هەروەها ئاماژەیان بەوەیش کرد، کەمێک دوای ئەوە، مۆساد (Mossad)، دەزگه‌ی هەواڵگریی دەرەوەی ئیسرائیل، سی ئای ئەی (C.I.A.)ی ئاگادار کردووەتەوە کە لەگەڵ ئەحمەدینەژاددا لە پەیوەندیدایە.

بڕیارەکەی ئیسرائیل بۆ داڕشتنی پلانی گۆڕینی ڕژێم لەسەر بنەمای ئەحمەدینەژاد، وەرچەرخانێکی نائاسایییە لە چیرۆکی پەیوەندییەکانی وڵاتەکە لەگەڵ سەرۆکی پێشوودا، کە بە خێراکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران، داواکاریی بەردەوام بۆ لەناوبردنی ئیسرائیل و ڕەتکردنەوەی هۆلۆکۆست (Holocaust) ناسرابوو.

بە گوتەی بەرپرسانی ئەمریکی، لەم ساڵانەی دواییدا ئیسرائیل بەنهێنی پارەی داوه‌ته‌ ئەحمەدینەژاد بۆ شوێنی نیشتەجێبوون و گەشتکردن؛ هەروەها کارمەندانی هەواڵگریی ئیسرائیلیش لە چەندان بۆنەدا لە دەرەوەی وڵات چاویان پێی کەوتووە، لەوانەیش لە کاتی گەشتەکانیدا بۆ بوداپێست.

لە کۆتاییی مانگی شوباتی ئەمساڵدا و لە ڕۆژانی سەرەتای جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، ئەم هەوڵە بە ئۆپەراسیۆنێکی بوێرانە بۆ گواستنەوەی سەرکردەی پێشوو گەیشتە لووتکە، کە لە تاران لەژێر چاودێرییەکی تونددا دەژیا. ئامانجەکەیش بریتی بوو لە خستنەگەڕی پلانەکە بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ئێستا و دانانی ئەحمەدینەژاد لەسه‌ر ته‌ختی ده‌سه‌ڵات.

پلانەکە شکستی هێنا.

لە ٢٨ی شوباتدا، هێرشێکی ئاسمانیی ئیسرائیل کرایە سەر کۆمەڵگەی شوێنی نیشتەجێبوونی ئەحمەدینەژاد، کە تیایدا باڵەخانەی پاسەوانەکانی و ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکەیان کردە ئامانج. بە گوتەی چوار بەرپرسی باڵای ئێران، پاش هێرشەکە، ئۆتۆمبێلێکی ڕەشی جۆری پیژۆ (Peugeot) گەیشتووەتە شوێنەکە، ئەحمەدینەژادی هەڵگرتووە و بەخێرایییەکی زۆر لەو دیمەنە پشێوییە دووری خستووەتەوە.

بەرپرسانی ئەمریکی و ئێرانیی ئاگادار لە ئۆپەراسیۆنەکە ڕایان گەیاند کە کارمەندانی مۆساد ئۆتۆمبێلەکەیان لێ خوڕیوە و، ئەحمەدینەژادیان بردووەتە ماڵێکی ئارامی نهێنی لە ناوخۆی ئێراندا. بەڵام سەرکردەی پێشووی ئێران لەو ئۆپەراسیۆنە پەلەپەلەی ڕزگارکردنە نیگەران بووە و، بە گوتەی ئەو کەسانەی ئاگاداری ڕووداوەکانن، پێ دەچوو بێئومێد بووبێت لە پلانەکەی ئیسرائیل بۆ گەڕاندنەوەی بۆ سەر دەسەڵات.

دواجار لە دۆخێکدا کە هێشتا ڕوون نییە، ماڵە ئارامەکەی بەجێ هێشت. ئەحمەدینەژاد جارێکی دیکە لە شوێنی گشتیدا دەرنەکەوتەوە تا دووشەممەی ڕابردوو؛ کاتێک دەرکەوتنێکی کورتی لە ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای کوژراودا هەبوو.

دۆخی ئێستای ئەحمەدینەژاد هێشتا دیار نییه‌. سەرباری ئەمە، چوار بەرپرسی باڵای ئێران ڕایان گەیاند کە ئەحمەدینەژاد لەژێر دەستی باڵی هەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیدایە  (IRGC)و، ئێستا لە ماڵەکەی خۆیدا دەستبەسەره‌، بەهۆی ئەوەی ئێران زانیاریی زۆری لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیسرائیلدا دەست کەوتووە.

بەرپرسانی ئیسرائیل بەئاشکرا هیچ لێدوانێکیان لەسەر پلانی دانانی ئەحمەدینەژاد وەک سەرۆکی ئێران نەداوە، کە بەشێک بوو لە هەوڵێکی فراوانتر بۆ ڕووخاندنی حکوومەتەکەی تاران. بەشێکی دیکەی پلانەکە پێک هاتبوو لە پڕچەککردن و ڕاهێنانی هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆنی کوردستانی ئێران کە لە باکووری عێراق جێگیرن، بۆ ئەوەی بپەڕنەوە ڕۆژاوای ئێران، کۆنتڕۆڵی ناوچەکە بکەن و دواجار بەرەو تارانی پایتەخت پێشڕەوی بکەن؛ هەوڵێک کە هەرگیز نەهاتە دی.

تەمیر هایمان (Tamir Hayman)، سەرۆکی پێشووی هەواڵگریی هێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل، لە مانگی ئایاردا بە بەرنامەی گفتوگۆی PBSی بە ناوی “فایرینگ لاین”  (Firing Line)ی ڕاگەیاند: دوای ئەوەی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز بۆ یەکەمین جار وردەکارییەکانی ڕۆڵی بەڕێز ئەحمەدینەژادی لە پلانەکەدا ئاشکرا کرد، پلانی گۆڕینی ڕژێمەکە پێک هاتبوو لە ”زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی تایبەت، کە زۆر ناوازه‌ بوون و، بڕیار بوو ڕوو بدەن، هەروەها ئەحمەدینەژادیش بەشێک بوو لەو زنجیرەیە”.

بەرپرسانی مۆساد وەڵامی ئه‌وانه‌یان نه‌دایه‌وه‌ كه‌ داوایان ده‌كرد له‌م باره‌یه‌وه‌ لێدوان بده‌ن. هەروەها عەلی ئەکبەر جەوانفیکر، گوتەبێژی ئەحمەدینەژاد، ئه‌وه‌ی ڕه‌ت کردەوە لەم بارەیەوە هیچ لێدوانێک بدات.

وەرچەرخانی قۆناغی دوای سەرۆکایەتی

وەک سەرۆککۆماری ئێران لە ساڵی ٢٠٠٥ تا ٢٠١٣، ئەحمەدینەژاد دیارترین سیاسەتمەداری توندڕەوی ئه‌و وڵاته‌ بوو. باسی لە لەناوبردنی ئیسرائیل دەکرد و، لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەودا ئێران دەستی بە بەرنامەی پیتاندنی یۆرانیۆم کردەوە؛ ئەمەیش گومانەکانی زیاتر کرد کە وڵاتەکە بەدوای بەرنامەیەکی نهێنیی چەکی ئەتۆمییەوەیە. هەروەها ئەحمەدینەژاد فەرمانی سەرکوتی توندی ڕاپەڕینێکی سەرتاسەریی دا کە ناڕەزایەتییان بەرامبەر هەڵبژاردنەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩دا هەبوو؛ لە سەردەمی دەسەڵاتەکەیشیدا، دەسەڵاتی دادوەری لەسێدارەدانی بەکۆمەڵی بۆ جیابیران و ڕكابه‌ران جێبەجێ کرد و نەیاران و ڕکابەرانی خستە زیندانەوە.

هاوکات لە ساڵانی دوای جێهێشتنی پۆستی سەرۆکایەتیی کۆمار، ئەحمەدینەژاد تێڕوانینەکانی هێور کردەوە و لەو گوتارە دژە-ئیسرائیلییەشی کەم کردەوە کە لە سەردەمی دەسەڵاتیدا پێی ناسرابوو. زۆر جار تامەزرۆی پیشاندانی لایەنە مامناوەندە تازە دروستبووەکەی بوو، چاوپێکەوتنی ئەنجام دەدا و گوتاری پێشکەش دەکرد کە تێیاندا ڕای خۆی لەسەر که‌لتووری مۆسیقای پۆپی ئێران دەردەبڕی، بەهۆی سەرکوتکردنە توندەکانیانەوە ڕەخنەی لە هێزە ئەمنییەکانی وڵاتەکە دەگرت و چینی فەرمانڕەوایشی بە گەندەڵیی دارایی تۆمەتبار دەکرد.

ئەحمەدینەژاد چاکەتە خاکییە گەورە باوەکەی خۆی واز لێ هێنا و دەستی کرد بە لەبەرکردنی چاکەت و پانتۆڵی پڕ بەباڵای خۆی. ڕیشە شێواوەکەی ڕێک خست، تەنانەت وا دیاربوو چارەسەری بۆتۆکس (Botox)ی وەرگرتبێت و دەستیشی بە فێربوونی زمانی ئینگلیزی کرد.

ئەحمەدینەژاد  لە ئۆفیسەکەیدا لە تاران، هەموو بەیانییەک کۆبوونەوەی گشتیی یەک کاتژمێریی بۆ گوێگرتن لە سکاڵاکانی خەڵکی ئاسایی ڕێک دەخست، کە هەندێکیان بۆ وەرگرتنی هاوکاری لە تێپەڕاندنی بیرۆکراسییەتی حکوومیدا دەهاتنە لای. هەندێک جار، نامەی بۆ وەزارەتەکانی حکوومەت دەنووسی و داواکارانی قەرزی پێشنیار دەکرد. بەردەوام گەشتی بەناو وڵاتەکەدا دەکرد و، لە شارەکان و پارێزگا لادێنشینەکاندا لەگەڵ لایەنگرانیدا کۆ دەبووەوە.

پەیوەندییەکانی ئەحمەدینەژاد لەگەڵ حکوومەتی ئێراندا ئاڵۆز بوو. سەرکردە باڵاکان پەراوێزیان خست و جموجۆڵەکانیان سنووردار کرد، بەڵام ڕێگەیان پێ دا لەتەنیشت بەرپرسە باڵاکانی دیکەوە لەسەر کورسییەک لەو ئەنجومەنە باڵایەدا دابنیشێت کە ڕاوێژ بە ڕێبەری باڵا دەدات. لە شوباتدا، چەند ڕۆژێک پێش دەستپێکردنی جەنگەکە، بەشداریی لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنەکەدا کرد.

Mr. Ahmadinejad visiting the Natanz nuclear facility in Isfahan, Iran, in 2008, in a photograph by Iranian state media.

ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی ئێران، پاڵنەری سیاسیی بەرژەوەندیخوازانەیان لە گۆڕانکارییەکەی ئەحمەدینەژاددا دەبینی، کە وەک هەوڵێک بۆ درەوشاندنەوەی پێگە میللییەکەی و دوورخستنەوەی خۆی لە بەرپرسە دەسەڵاتدارەکان لێکیان دەدایەوە. ئەحمەدینەژاد بنکە جەماوەرییەکەی لەنێو ئێرانییەکانی چینی کرێکاردا پاراستبوو و، ڕاوێژکارەکانیشی دڵنیا بوون لەوەی کە ئامانجی ئەوەیە ڕۆژێک لە ڕۆژان بگەڕێتەوە سەر دەسەڵات.

عەبدولڕەزا داوەری، هاورێی نزیک و ڕاوێژکاری باڵای پێشووی ئەحمەدینەژاد، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفۆنیدا ڕای گەیاند: ”ئەحمەدینەژاد ئەمە لەپێناو پارەدا ناکات. پارەی هەیە؛ تۆڕێکی ئابووریی فراوانیشی هەیە. تەنیا لەپێناو دەسەڵاتدا ئەو کارەی دەکرد. دەیەوێت لە لووتکەی دەسەڵاتدا بێت.” ئەو دوو پیاوە چەند ساڵێک لەمەوبەر به‌ینیان تێك چوو.

بە گوتەی کەسێکی نزیک لە بازنەی دۆستەکانیدا، کە بە مەرجی شاردنەوەی ناسنامەکەی زانیاریی لەسەر گفتوگۆ تایبەتەکان خستە ڕوو؛ ئەحمەدینەژاد ژمارەیەکی کەم لە هاوڕێ نزیک و متمانەپێکراوەکانی لە خولیاکانی خۆی بۆ بوون بە سەرۆکی داهاتووی ئێران بە هاوکاریی هێزە بیانییەکان ئاگادار کردووەتەوە. ئەو هاوەڵە ئاماژەی بەوەیش کرد، پاش ئەوەی سێ جار بۆ خۆکاندیدکردن بۆ پۆستی سەرۆککۆمار ڕەت کرایەوە، ئەحمەدینەژاد بێئومێد بوو لە سیستەمی کۆماری ئیسلامی و، گەیشتە ئەو دەرەنجامەی تا سیستەمی ئێستا لە جێگەی خۆیدا بمێنێتەوە ناتوانێت بگاتە دەسەڵات.

هاوڕێیەکی گوتیشی، ئەحمەدینەژاد له‌وه‌یش نیگه‌ران بووه‌ کە لە ئەگەری ڕوودانی جەنگ و گۆڕینی ڕژێمدا، ئەمریکییەکان و ئیسرائیلییەکان کەسایەتییەکی ئۆپۆزیسیۆن لە دەرەوەی ئێران هەڵبژێرن کە شارەزای وڵاتەکە نەبێت و ببێتە هۆی تێکچوونی سەقامگیریی ئێران. بۆ کەسانی دەوروبەری خۆی، وەسفی خۆی وەک کەسێک کردووە کە دەتوانێت ببێتە چاکسازیخوازێک، هاوشێوەی بۆریس یەڵتسن (Boris Yeltsin)، سەرۆکی پێشووی ڕووسیا؛ هەروەها گوتوویەتی ئەگەر بێتە سەر دەسەڵات، ئەوا ئێران دان بە ئیسرائیلدا دەنێت و پەیوەندییەکان ئاسایی دەکاتەوە وەک بەشێک لە ڕێککەوتنەکانی ئیبراهیم (Abraham Accords)ی سەرۆک ترەمپ.

بە گوتەی دوو بەرپرسی بەرگریی ئیسرائیلیی ئاگادار لە هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەکانی ئەو کاتە، دەزگه‌ هەواڵگرییەکانی ئیسرائیل لەو ماوەیەدا بەوردی چاودێریی درزە قووڵەکەی نێوان ئەحمەدینەژاد و ڕژێمی ئێرانیان دەکرد. بەرپرسەکان ئاماژەیان بەوە کرد، ئەوەی زیاتر جێگەی بایەخ بوو، زیادبوونی ناڕەزایەتییەکانی ئەحمەدینەژاد بوو بەرامبەر بە ئایەتوڵڵا خامنەیی و بەرپرسە باڵاکانی دیکە کە ئەحمەدینەژادیان لە دووبارە خۆکاندیدکردنەوە بۆ پۆستی سەرۆککۆمار ڕەت کردبووەوە.

کردەوەکانی ئەحمەدینەژاد گومانی لەنێو لقی هەواڵگریی سوپای پاسدارانی ئێراندا دروست کرد، کە بەرپرسە لە پاراستنی کۆماری ئیسلامی لە دەستوەردانی بیانی. بەپێی گوتەی دوو ئەندامی سوپای پاسداران و بەرپرسێکی هەواڵگریی ئاگادار لە دۆسیەکە، ئەو گومانە کاتێک زیاتر پەرەی سەند کە لە ساڵی ٢٠١٧دا ئەحمەدینەژاد دەستی بە ناردنی نامەی ئاشکرا بۆ سەرۆک دۆناڵد ترەمپ و دواتر بۆ شازادەی جێنشینی عەرەبستانی سعوودی، محەممەد بن سەلمان کرد. سەرۆک ترەمپ ستایشی زۆری هەردوو پیاوەکەی کرد.

دوای هێرشەکەی ئەمساڵی ئیسرائیل کە لە سەرەتادا ئەحمەدینەژادی لە چاودێریی سوپای پاسداران ڕزگار کرد، دەزگه‌ هەواڵگرییەکانی ئێران دەستیان بە لێکۆڵینەوە و پێکەوەبەستنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیسرائیلدا کرد؛ ئەمەیش بەپێی گوتەی چوار بەرپرسەکە.

کۆبوونەوەکانی دەرەوەی وڵات

ڕوون نییە کەی و چۆن یەکەم جار کارمەندانی ئیسرائیل هەوڵی ڕاکێشانی ئەحمەدینەژادیان داوە. بەرپرسانی ئێران ڕایان گەیاند کە لانی کەم جۆرێک لە پەیوەندی هەبووە لە کاتی گەشتێکی ئەحمەدینەژاد لە ساڵی ٢٠٢٣ بۆ گواتیمالا (Guatemala) بە مەبەستی بەشداریکردن لە کۆنفرانسێک سەبارەت بە ژینگە. بانگهێشتنامەکە لەلایەن حکوومەتی گواتیمالاوە هاتبوو، کە وڵاتێکە پەیوەندیی دیپلۆماسیی، لە زۆربەی وڵاتانی دیکەی ئەمریکای لاتین لەگەڵ ئیسرائیلدا نزیکترە.

هەرچەندە نزیک بوو ئەحمەدینەژاد نەتوانێت ئەو گەشتە بکات، چونکە لە فڕۆکەخانەی تاران لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە ڕێگریی لێ کرا کە ئامادە نەبوون بلیتی سواربوونی فڕۆکەی پێ بدەن و ڕێگەی پێ بدەن وڵات جێ بهێڵێت. بەڵام ئەحمەدینەژاد مانگرتنێکی چەند کاتژمێریی لە فڕۆکەخانەکەدا ئەنجام دا، کە بووە دیمەنێکی گشتی، کاتێک وێنەی لەگەڵ گەشتیارە ئاسایییەکانی ئێران، کارمەندانی فڕۆکەخانە و هێڵە ئاسمانییەکاندا گرت و پێشهاتەکانیشی لە لاپەڕەکانی خۆی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بڵاو کردەوە. سەرەنجام، دەسەڵاتدارانی ئێران ڕێگەیان بە ئەحمەدینەژاد دا سواری فڕۆکەکە بێت و بەشداری لە کۆنفرانسەکەدا بکات.

لە یەکێک لە ڤیدیۆکانی گەشتەکەیدا ئەحمەدینەژاد گوتی: ”هەندێک کەس پێیان گوتم گەشت بۆ گواتیمالا نەکەم؛ منیش پێم گوتن کە براکەم، وەزیری ژینگە بانگهێشتی کردووم. ئەمە وڵاتێکی زۆر گرنگە لە ئەمریکای لاتین.”

  ئەحمەدینەژاد ساڵی دواتر، یەکەم گەشتی خۆی بۆ هەنگاریا ئەنجام دا بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانسی زانکۆی لودۆڤیکا و، لە بوداپێست لەگەڵ ”بارنیا”دا کۆ بووەوە، کە بۆ ماوەی پێنج ساڵ و تا مانگی ڕابردوو سەرکردایەتیی مۆسادی دەکرد.

هەنگاریا، کە ئەوکات لەلایەن سەرۆکوەزیرانی ڕاستڕەو، ڤیکتۆر ئۆربان (Viktor Orban)ەوە سەرکردایەتی دەکرا، لەوانەیە لە هەر نەتەوەیەکی دیکەی ئەورووپا پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیسرائیلدا نزیکتر بووبێت؛ هەروەها ئۆربان و سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، بنیامین نەتانیاهۆ، گەشتیان بۆ وڵاتەکانی یەکتر کرد. نەتانیاهۆ لە نیسانی ساڵی ٢٠٢٥دا گوتارێکی تایبەت بە خۆی لە زانکۆی لودۆڤیکا پێشکەش کرد، کە خەڵاتی خزمەتگوزاریی گشتیی پێ بەخشرا.

دوای دوو مانگ، ئەحمەدینەژاد گەڕایەوە بۆ بوداپێست، تەنیا چەند ڕۆژێک پێش ئەوەی ئیسرائیل جەنگ لە ئێران بەرپا بکات؛ ئەم سەردانەیش پەردەپۆشێک بوو بۆ ئەوەی لەگەڵ کارمەندانی هەواڵگریی ئیسرائیل کۆ ببێتەوە. پاسەوانە ئێرانییەکانی لە یەکەی ئەنسار (Ansar)ی سوپای پاسداران، کە لە سەرجەم گەشتەکانی دەرەوەدا یاوەریی ئەحمەدینەژادیان دەکرد، ڕاپۆرتیان دا کە لە کاتی گەشتەکەی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا، لانی کەم لە دوو بۆنەدا توانیویەتی تیمی پاراستنەکەی جێ بهێڵێت و بۆ کۆبوونەوەی درێژخایەن دیار نەمێنێت. لە ڕاپۆرتێکدا سەبارەت بە گەشتەکە، پاسەوانەکان گوتیان کە ڕووبەڕووی ئەحمەدینەژاد بوونەتەوە لەسەر دیارنەمانەکانی و، ئەویش پێی گوتوون کە لەگەڵ مامۆستایانی زانکۆدا کۆ بووەتەوە؛ ئەمەیش بە گوتەی دوو ئەندامەکەی سوپای پاسداران و بەرپرسە هەواڵگرییەکە.

لە کۆنفرانسی زانکۆکەدا، سەرۆکی پێشووی ئێران وتارێكی بە زمانی ئینگلیزی پێشکەش کرد و، ئامادەبووانی سەرسام کرد بە وازهێنان لەو ئایەتە قورئانییەی کە پێشتر لە سەرەتای هەر گوتارێکدا دەیخوێندەوە. هەروەها بە لەبەرکردنی چاکەت و پانتۆڵێکی شینی تۆخەوە، باسی لە ”مرۆڤایەتیی هاوبەش” و ”سیستەمی گۆڕاوی جیهانی” کرد و، تێڕوانینەکانی خۆی لەسەر چۆنێتیی دروستبوونی جیهانێکی نوێ خستە ڕوو؛ ئەمەیش بەپێی ئەو ڤیدیۆیانەی لە لاپەڕەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی بڵاو کراونەتەوە.

کۆپییەکی لە شانامە (Book of Kings)ی فیردەوسی، شاعیری دێرینی ئێرانیی پێشکەش بە پرۆفیسۆر دێلی، سەرۆکی زانکۆ کرد. پرۆفیسۆر دێلیش لۆگۆی زانکۆکەی بەخشییە ئەحمەدینەژاد. لە چاوپێکەوتنێکی مانگی ڕابردوودا، پرۆفیسۆر دێلی گوتی کە لە ناردنی بانگهێشتنامەکەدا بۆ ئەحمەدینەژاد، مامەڵەی وەک ”شترۆمان”(strohmann) کردووە (بەکوردی بە واتای داهۆڵ و قۆچەک دێت)، کە وشەیەکی ئەڵمانییە و لە ڕووی سیاسییەوە، بە واتای ”دەستکەلا” یاخود ”پەردەپۆش” یان ”بووکەڵە” دێت.

تاکوو هەفتەی ڕابردوو، ئەحمەدینەژاد لە کۆتایییەکانی مانگی شوباتەوە لە شوێنی گشتیدا نەبینرابوو، کاتێک لە ماڵەکەی خۆی لە تاران بە ئۆتۆمبێلە پیژۆ ڕەشەکە بەخێرایی دوور خرایەوە. دووشەممەی ڕابردوو، دەرکەوتنێکی کورت و لەناکاوی لە ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی ئایەتوڵڵا خامنەییدا هەبوو. ڤیدیۆکانی ڕێوڕەسمەکە ئەحمەدینەژادیان نیشان دا، کە چاکەتێکی ئەستووری لە گەرمای ٩٠ پلەی فەرەنهایتییدا (کە دەکاتە نزیکەی ٣٢ پلەی سیلیزی) لەبەردا بوو و، دەمامکێکی پزیشکیی هێنابووە خوارەوە بۆ سەر چەناگەی. حەسەن ڕۆحانی و محەممەد خاتەمی، دوو سەرۆکی پێشووی ئێران کە هێشتا لە ژیاندا ماون، بانگهێشت نەکرابوون و لە هیچ کام لە ڕێوڕەسمەکانی بەخاکسپاردنەکەدا دەرنەکەوتن.

ئەحمەدینەژاد سەری داخستبوو، بێ ئەوەی قسە بکات و، لە هەموو لایەکەوە بە کەسانێک دەورە درابوو کە وەک پاسەوانی ئەمنی دەردەکەوتن.

دەربارەی نووسەران:

• مارک مازێتی (Mark Mazzetti) پەیامنێرێکی بنکۆڵکارییە و لە واشنتۆن دی سی (Washington, D.C.) جێگیرە، تیشک دەخاتە سەر ئاسایشی نەتەوەیی، هەواڵگری و کاروباری دەرەوە. هەروەها کتێبێکی لەسەر سی ئای ئەی (C.I.A.) نووسیوە.
• جولیان ئی. بارنز (Julian E. Barnes) ڕووماڵی دەزگه‌ هەواڵگرییەکانی ئەمریکا و پرسەکانی ئاسایشی نێودەوڵەتی بۆ ڕۆژنامەی تایمز دەکات. زیاتر لە دوو دەیەیە سەبارەت بە پرسە ئەمنییەکان دەنووسێت.
• فەرناز فەسیحی (Farnaz Fassihi) بەرپرسی نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکانە لە ڕۆژنامەی تایمز و سەرپەرشتیی ڕووماڵکردنی بابەتەکانی پەیوەست بەو ڕێکخراوە دەکات. ناوبراو هاوكات ڕووماڵی هەواڵەکانی ئێران دەکات و ماوەی ١٥ ساڵیشە لەسەر ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەنووسێت.
• ڕۆنێن بێرگمان (Ronen Bergman) نووسەرێکە لە گۆڤاری نیویۆرک تایمز، کە لە تەلئەبیب جێگیرە.

ماڵپەڕ: (Foreign Affairs)

نووسەر: کامەران پاڵانی (Kamaran Palani)

هەر کاتێک جەنگی ئێران کۆتایی بێت، پێ دەچێت کۆماری ئیسلامی لە پێگەیەکی بەهێزتردا دەربکەوێت. ئەگەر مەرجەکانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی مانگی حوزەیران جێبەجێ بکرێن، حکوومەتەکانی ڕۆژاوا سزایەکی زۆر لەسەر تاران لا دەدەن و وڵاتەکە وردە وردە تێکەڵ بە ئابووریی جیهانی دەبێتەوە. لەوانەیە کۆنترۆڵی ئێران بەسەر گەرووی هورمزدا، کە سەردەمانێک ڕێڕەوێکی ئاویی کراوە بوو، لە ڕێگەی جۆرێک لە سیستەمی باجی هاوبەشەوە بەفەرمی بناسێنرێت. هەروەها ڕەنگە ئێران ئازاد بێت لە دووبارە بونیادنانەوەی تواناکانی لە بواری درۆن و مووشەکی بالیستیدا؛ ئەو چەکانەی كه‌ لە مانگەکانی کۆتاییی جەنگەکەدا زۆر بەسوود بوون.

بەڵام لانی کەم لە یەک بواردا، جەنگەکە ئێرانی بەتەواوی لاواز کردووە: عێراق. لەدوای ڕووخانی “سەدام حوسێن”، دیکتاتۆری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، ئێران توانیویەتی هەژموونێکی زۆر بەسەر دراوسێی ڕۆژاوایدا بسەپێنێت. ئه‌م وڵاته‌ خۆی لەناو دامەزراوەی سیاسیی شیعەی عێراقدا چەسپاندووە، نێوەندگیری لەنێوان باڵە نەیارەکاندا دەکات، شێوە بە حکوومەتە یەک لەدوای یەکەکان دەدات و، عێراق بۆ بەدەستهێنانی پارەی کاش لە ڕێگەی قاچاغچێتی و تۆڕەکانی ئاڵوگۆڕی دراوەوە بەکار دەهێنێت. ئێران پاڵپشتیی زۆرێک لە گرووپە نیمچەسەربازییە عێراقییەکانی کرد کە لە ساڵی ٢٠١٧دا یارمەتیدەر بوون بۆ تێکشکاندنی دەوڵەتی ئیسلامی، کە بە داعش (ISIS) ناسراوە. لەگەڵ ئەوەیشدا، عێراقییەکان زیاتر ڕقیان لە هەژموونە لەڕاددەبەدەرەکەی ئێران لە وڵاتەکەیاندا دەبووەوە، بەتایبەتی بەهۆی تێوەگلانی ئەو میلیشیایانەی ئێران پاڵپشتییان دەکات لە سەرکوتکردنی توندی خۆپیشاندەرانی دژ بە گەندەڵی لە ساڵانی ٢٠١٩ و ٢٠٢٠دا. ئێستا، ئاڵۆزییەکانی ئەم مانگانەی دوایی، زیاتر عێراقییەکانی هان داوە، دژی ئارەزووی ئێران بوەستنەوە بۆ کردنی وڵاتەکەیان بە گۆڕەپانی بەرگریکردن لە دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل. سەرکردەی ئەو حزبە سیاسی و میلیشیایانەی سەردەمانێک لە تارانەوە نزیک بوون، ئێستا لێی دوور دەکەونەوە.

لە سەرەتای مانگی حوزەیراندا، چەکدارانی سەرایا سەلام (Saraya al-Salam)، کە میلیشیایەکی سەر بە “موقتەدا سەدر”ە، کە کەسایەتییەکی ئایینیی شیعەی عێراقییە، لە شاری سامەڕا کۆ بوونەوە بۆ ئەوەی چەکەکانیان ڕادەستی حکوومەتی عێراق بکەن. ئەو چەکدانانە، بووە هۆی کشانەوەی گرووپەکە لە هێزەکانی حەشدی شەعبی، کە هاوپەیمانێتییەکی بەهێزی زۆرینە شیعەیە و لە یەک کاتدا لە ناوەوە و دەرەوەی دەوڵەتی عێراقدا بوونی هەیە. هەزاران چەکداری سەرایا سەلام، یەکەمین کەس بوون کە لە هاوپەیمانێتییەکە کشانەوە و، کۆتا کەسیش نەبوون؛ بۆ نموونە، عەسائیب ئەهلی هەق (Asaib Ahl al-Haq)، کە میلیشیایەکی بەهێزی پاڵپشتیکراوی ئێرانە، ڕای گەیاند کە ئەویش لە حەشدی شەعبی دەچێتە دەرەوە.

چەندان میلیشیای دیاری پاڵپشتیکراوی ئێران، بەتوندی پابەندن بە بەرەوپێشبردنی بەرژەوەندییەکانی تاران لە عێراق و ناوچەکەدا. بەڵام لەتبوونی حەشدی شەعبی، گورزێکی ڕاستەقینەیە لە ئێران. ئەوەی پێی دەگوترێت ”میحوەری موقاوەمە”، کە تۆڕی بریکارەکانی ئێرانە لە سەرتاسەری ناوچەکەدا، لەدوای هێرشەکانی ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل و هەڵمەتە یەک لەدوای یەکەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە و لوبنان، زیانێکی زۆری بەرکەوتووە. بەڵام لە عێراقدا، ئەو میلیشیایانەی سەر بە ئێرانن تا ڕاددەیەکی زۆر لە جەنگەکە دوور کەوتبوونەوە و هێز و پێگەی خۆیان پاراستبوو. ئەو پێگەیە ئێستا لە داڕماندایە؛ میلیشیا هاوپەیمانەکانی ئێران فڕێ ده‌درێنه‌ پەراوێزی سیاسەتی عێراقه‌وه‌. هاوکات لەگەڵ لاوازبوونی هەژموونی تاران، عێراق داهاتوویەکی سەرنجڕاکێش بەدی دەکات؛ کە تێیدا لەوانەیە ڕێگەی خۆی دیاری بکات، بەدوور لە ئاراستەکردنی کۆماری ئیسلامی.

قۆرخکردنی توندوتیژی

پێش ئەوەی هێزەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا لە مانگی شوباتدا هێرش بکەنە سەر ئێران، حکوومەتی عێراق سیاسەتێکی پێداگرانەی پەیڕەو دەکرد، هەرچەندە تا دەهات ئاڵۆزتر دەبوو: هاوسەنگیڕاگرتن لەنێوان واشنتۆن و تاراندا و، پاراستنی پەیوەندییەکان لەگەڵ هەردووکیاندا و هاوکات دوورکەوتنەوە لە پێکدادانەکانیان. سەرباری ئەمەیش، ئەو جەنگەی کە دوای دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی ”تووڕەییی داستانئامێز”(Operation Epic Fury)  ڕووی دا، ئەو هەڵوێستەی مەحاڵ کرد. عێراق بووە گۆڕەپانی ئۆپەراسیۆنەکان، کاتێک ئێران و هێزەکانی سەر بە ئێران هێرشیان کردە سەر پێگەکانی ئەمریکا لە ناوخۆی وڵاتەکەدا و، نێردە دیپلۆماسییەکانی سەر بە میرنشینە یەکگرتووەکانی عەرەب و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و، ژێرخانی ئەمنی، وزە و، مەدەنیی عێراق، بەتایبەتی لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا. هەروەها لە خاکی عێراقەوە هێرشیان کردە سەر ئامانجەکان لە وڵاتانی دراوسێی کەنداو. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وەڵامی میلیشیا پاڵپشتیکراوەکانی ئێرانی لە عێراق دایەوە، لە کاتێکدا حکوومەتی عێراق تەنیا وەک تەماشاکەرێک سەیری دەکرد. لە کۆتاییدا بەغدا ناچار بوو ڕووبەڕووی پرسیارێک ببێتەوە کە ماوەیەکی زۆر بوو خۆی لێ دەدزییەوە: کێ کۆنترۆڵی بەکارهێنانی هێز دەکات لەناو سنوورەکانی عێراقدا؟

لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا، عێراق ڕێگەی بەو گرووپانە دابوو کە سەر بە ئێرانن دەست بەسەر زۆرێک لە ئەرکەکانی دەوڵەتدا بگرن. لە ساڵی ٢٠١٦دا، حکوومەت بەفەرمی حەشدی شەعبیی خستە ناو سیستەمی بەرگریی عێراقەوە. لەسەر کاغەز، بڕیارە سەر بە سەرۆکوەزیرانی عێراق بن، کە فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی وڵاتەکەیە. به‌كرده‌وه‌، ئەو باڵانە زنجیرەی فەرماندەیی و دڵسۆزیی خۆیان پاراستووە، کە زۆر جار بۆ تارانە. حکوومەتی بەغدا ڕێگەی بەو میلیشیایانە دا، دەست بەسەر سەرچاوەکانی دەوڵەتی عێراقدا بگرن و شەرعییەتی ئەوەیان هەبێت کە نوێنەری دەوڵەت بن، لە کاتێکدا خودی ئەو میلیشیایانە قۆرخکاریی هێزیان لە دەوڵەت سەندەوە کە دەبووە هۆی سەروەربوونی.

حکوومەتە تازە پێکهێنراوەکەی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیران، کە هەڵبژاردنی لە مانگی ئایاردا لەلایەن دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکاوە پەسەند کرا، چەکداماڵینی میلیشیاکانی کردووەتە پێشینەی کارەکانی. توانیویەتی ئەکتەرەکانی حەشدی شەعبی هان بدات کە لە هاوپەیمانێتییەکە بێنە دەرەوە و تێکەڵ بە دەوڵەت ببن. ئەگەر ئەم هەوڵانە گوڕوتینی زیاتر وه‌ربگرن، ڕەنگە بەغدا بتوانێت کۆنترۆڵی ئەو میلیشیایانە بکات کە سەر بە ئێرانن و کۆنترۆڵی ناوەندیی زیاتر بەسەر ڕێکخراوە نیمچەسەربازییەکاندا بسەپێنێت.

سەرایا سەلامی سەدر زۆرترین هەنگاوی ناوە و، پابەندیی خۆی بە تێکەڵبوونی تەواو لەگەڵ هێزە چەکدارەکانی عێراقدا نیشان داوە. زۆرێک لەو گرووپە چەکدارانەی ئەمڕۆ لە عێراقدا کار دەکەن، ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ بزووتنەوەکەی سەدر و ئەو یاخیبوونەی کە لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ەوە دژی هێزەکانی ئەمریکا سەرکردایەتیی دەکرد. ئەم ئامادەیییە نوێیەی بۆ تێكه‌ڵكردنی هێزەکانی له‌گه‌ڵ دەزگه‌ ئەمنییەکانی دەوڵەت، ئاماژەیە بۆ کۆتاییهاتنی ئەو سەردەمە. گرووپێکی دیکەی حەشدی شەعبی، کە عەسائیب ئەهلی هەقی سەر بە ئێرانە و لەلایەن “قەیس خەزعه‌لی، سیاسەتمەدار و سەرکردەی نیمچەسەربازیی شیعەوە سەرکردایەتیی دەکرێت، هەروەها ئاماژەی بە نیازی خۆی داوە بۆ چەکدانان و بۆ ئه‌وه‌ی هێزه‌كانی خۆی بخاته‌ ژێر فەرماندەییی دەوڵەتی عێراقەوە. دەکرێت بۆ هەر یەک لە خەزعه‌لی و سەدر، چوونەدەرەوە لە حەشدی شەعبی و پەیوەندیکردن بە دەوڵەتەوە، وەک بەشێک لە هەوڵێک تێ بگەین بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی باشتر، نەک تەنیا لەگەڵ دەسەڵاتدارانی بەغدا، بەڵکوو لەگەڵ واشنتۆنیشدا.

بێ گومان، چەندان گرووپی گرنگی سەر بە ئێران ڕەتیان کردووەتەوە چەک دابنێن و بچنە پاڵ دەوڵەتی عێراقەوە. ئەمانەیش کەتائیبی حزبوڵڵا (Kataib Hezbollah)، بزووتنه‌وه‌ی نوجەبا (Harakat al-Nujaba) و، کەتائیبی سەییدولشوهەدا (Kataib Sayyid al-Shuhada) دەگرنەوە، کە خاڵە سەرەکییەکانی میحوەری موقاوەمەن لە عێراقدا. ئەوان پێیان وایە کە عێراق هێشتا لەژێر داگیرکاریی ئەمریکادایە و تەنیا کاتێک چەکەکانیان ڕادەست دەکەن کە هێزەکانی ئەمریکا وڵاتەکە جێ بهێڵن. بەڵام ئەم سەرپێچییەیان گۆشەگیری كردوون. لە کاتێکدا گرووپەکانی دیکە تێکەڵ بە دەوڵەتی عێراق دەبن، ئەو گرووپانەی ماونەتەوە کەمتر لە پێشەنگێکی نیشتمانی دەچن و زیاتر لە دەستەیەکی یاخیبوو دەچن کە بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی هێزێکی بیانی دەکەن.

ئامانجێک بەبێ یاخیبووان

هەژموونی ئێران لە عێراقدا لەسەر دوو کۆڵەکە وەستاوە: هێزی ڕەقی میلیشیا هاوپەیمانەکانی و، نفووزێکی قووڵتر لەناو کۆمەڵگە و سیاسەتی عێراقیدا. ئەوە دووەمیانە، زیاتر لە یەکەمیان، کە هێزی مانەوەی بە تاران بەخشیوە. هەرچەندە هەر ئەم کۆڵەکە دووەمەیشە کە دەستی بە داڕمان کردووە.

دەیەیەک لەمەوبەر، گرووپە چەکدارەکانی پاڵپشتیکراوی ئێران لە عێراق، شانبەشانی سوپای عێراق دژی داعش جەنگان. ئەمە هەنگاوێکی زۆر پەسەندکراو بوو کە لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ساڵی ٢٠١٨دا بووە هۆی بەدەستهێنانی دەنگ بۆ بریکارە سیاسییەکانیان؛ هەرچەندە لەو کاتەوە ناوبانگەکەیان کەم بووەتەوە. بۆ نموونە، لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٩دا، یارمەتیدەر بوون لە سەرکوتکردنی توندی خۆپیشاندانەکانی دژ بە گەندەڵی، کە تێیدا سەدان هاووڵاتیی مەدەنی گیانیان لەدەست دا؛ لەدوای دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی ”تووڕەییی داستانئامێز” لە ٢٨ی شوباتدا، هێرشەکانیان لە سەرتاسەری وڵاتەکە و ناوچەکەدا، هەوڵیان دا عێراق ڕاستەوخۆ پەلکێشی ناو جەنگەکەی ئێران بکەن. ئەمە هێندە نەخوازراو بوو کە تەنانەت دامەزراوەی ئایینیی شیعەی عێراقیش، کە پەیوەندییەکی ئایینیی قووڵی بە ئێرانەوە هەیە و بە شێوەیەکی بەرفراوان دژایەتیی هەڵمەتەکەی ئەمریکا و ئیسرائیل دەکات، خۆی لە جەنگەکە دوور خستەوە: باڵاترین مەرجەعییەتی ئایینیی شیعەی عێراق لە نەجەف، ئه‌وه‌ی ڕه‌ت کردەوە داوا لە عێراقییەکان بکات پاڵپشتیی ئێران بکەن دژی ئەمریکا و ئیسرائیل و، پەنایان بردە بەر یاسای نێودەوڵەتی و، خۆیان بەدوور گرت لە دەرکردنی بانگەوازێکی ئایینی بۆ جەنگان لەپێناو ئێراندا. مەرجەعییەتەکان ئاماژەیان بەوە کرد، پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێراندا چەندە نزیک بن، عێراق لە پێشینەیە.

میلیشیا پاڵپشتیکراوەکانی ئێران بەتەواوی هەڵناوەشێنەوە. تا ئەو کاتەی کۆماری ئیسلامی بمێنێتەوە، بەردەوام دەبێت لە پاڵپشتیکردنی بریکار و هاوپەیمانە عێراقییەکانی و پاراستنی بریکارەکانی لە وڵاتەکەدا. دەستبەرداری پێگەی خۆی لە عێراقدا نابێت، چونکە پێشتر بینیویەتی هاوپەیمانە سەرەکییەکانی لە ناوچەکەدا لەکار خراون یان بەتەواوی لاواز کراون: لە ساڵی ٢٠٢٤دا ڕژێمەکەی بەشار ئەسەد لە سووریا ڕووخا و، حزبوڵڵاش لە لوبنان دوای چەندان خولی جەنگی سەخت لەگەڵ ئیسرائیلدا لاواز بووە. لە لایه‌كی دیكه‌وه‌، پێ ناچێت عێراق بەزۆرەملێ چەک لە میلیشیاکانی سەر بە ئێران دابماڵێت. هەنگاوێکی لەم شێوەیە بەدڵنیایییەوە دەبێتە هۆی پێکدادانی ناوخۆییی شیعەکان، کە هیچ حکوومەتێکی ئەم وڵاتە زۆرینە شیعەیە، نایەوێت سەرکێشیی پێوە بکات.

بەڵام هاوسەنگیی هێز لە عێراقدا گۆڕاوە. هەرچەندە تاران دەیەوێت پێگەی خۆی لە عێراقدا لەلایەن سیستەمی تازە دەرکەوتووی دوای جەنگەوە بەهێزتر ببێت، بەڵام ئەوە دەسەڵاتی دەوڵەتی عێراقە کە بەرەوپێش دەچێت، نەک تۆڕەکەی ئێران. دەرەنجامەکانی ئەو پێچەوانەبوونەوەیە، ئەگەر بەردەوام بێت، ڕاستەقینەن. ئەو عێراقەی کە تێیدا دەوڵەت دەسەڵات لە میلیشیاکان دەسەنێتەوە، نابێتە دژە-ئێران، بەڵکوو هەژموونی تاران بەسەریدا کەم دەکاتەوە. ئەمەیش ڕێگە بە عێراق دەدات زیاتر تێکەڵ بە کەنداوی عەرەبی و ناوچەکە ببێت، لەوانەیش لە ڕێگەی دەستهەڵگرتن لە گاز و کارەبای ئێران و بەستنەوەی بە تۆڕەکانی کارەبای ئوردن و کەنداوەوە و، وا لە عێراق دەکات باشتر خۆی له‌ پێکدادانه‌كانی نێوان ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیلدا به‌دوور بگرێت.

ئەم گۆڕانکارییە هەروەها ئاماژەیە بۆ لاوازبوونی زیاتری ”میحوەری موقاوەمە”. ڕەنگە ئەو میلیشیایانەی سەر بە ئێرانن و لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرێن، لە وڵاتەکەدا چالاك بمێننەوە، بەڵام پێگەیان لاواز دەبێت. عێراق نابێتە گۆڕەپانێک بۆ دەرخستنی هێزی ئێران لە ناوچەکەدا، وەک چۆن لە دەیەکانی ڕابردوودا بووە. ئێران لە جەنگەکەی لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکادا هەرچییەکی بەدەست هێنابێت، ئەوا لە عێراقدا ڕاده‌ستی كردووه‌.

پێشتریش ئێران ئەم دۆخەی تاقی کردووەتەوە. ئێران پێگەی هەژموونداریی خۆی لە سووریا لەدەست دا، دوای ساڵانێک لە بەکارهێنانی میلیشیا تائیفییەکان بۆ پاڵپشتیکردنی ڕژێمێکی توندوتیژ، کە وای کرد لەناو سوورییەکاندا بەتەواوی بێزراو بێت. بە هەوڵدان بۆ گەیشتن بە ئامانجە سەربازییەکانی لە ڕێگەی خانه‌خوێیه‌كی نابه‌دڵ و پشتگوێخستنی هێما ئاگادارکەرەوەکان، ئێران هەمان هەڵە لە عێراقدا دووبارە دەکاتەوە. بۆ نموونە، ئەگەر ئەو شەپۆلەی ئێستای سەرلەنوێ سەرهەڵدانەوەی پێکدادانەکان بۆ عێراق تەشەنە بکات، ڕەنگە هاوپەیمانەکانی ئێران لە عێراقدا دووبارە چالاک ببنەوە و هێرش بکەنە سەر ئامانجەکان لە سەرتاسەری ناوچەکەدا. ئەنجامدانی ئەم کارە جارێکی دیکە عێراق ڕووبەڕووی جەنگێک دەکاتەوە کە زۆربەی عێراقییەکان، له‌وانه‌ شیعەکان، نایانەوێت بەشێک بن لێی؛ ئەمەیش ڕق و کینە بەرامبەر بە ئێران قووڵتر دەکاتەوە.

نوخبەی شیعەی عێراق زیاتر لە جاران بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکانیان دەخەنە پێش ئامانجی وه‌ستانه‌وه‌ی هەمیشەیی لە دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. تەنانەت ئەگەر ئێرانیش لە جەنگەکە دەربازی ببێت، لەوانەیە پێگەی خۆی لە عێراقدا له‌ده‌ست بدات.

محەمەد کەریمخان

* دکتۆڕای زانستە سیاسییەکان – سیاسەتی گشتی

پوختە
پرسی سەرەکیی ئەم توێژینەوەیە لە بۆشاییی سیاسەتی گشتی لە هەرێمی کوردستاندا سەری هەڵداوە، کە یەکێک لە هۆکارەکانی بۆ لاوازیی “سەرمایەی سیاسەتی” دەگەڕێتەوە. لە ڕووی زانستییەوە، “سەرمایەی سیاسی” (Political Capital) پەیوەندیی بە هێز، دەسەڵات، ناوبانگ، پێگەی حزبی، ڕەوایەتی و متمانەی گشتییەوە هەیە. بەڵام “سەرمایەی سیاسەتی” (Policy Capital) پەیوەندیی بە پسپۆڕی، زانست، توانای دامەزراوەیی و عەقڵییەتی چارەسەرکردنی کێشەکان لە ناوخۆی دەوڵەتدا هەیە. لە ئەکادیمیای ڕۆژاواییدا، سەرمایەی سیاسەتی ئاماژەیە بۆ کۆی ئەو شارەزایی (Expertise)، زانیاری، پەیوەندییە تۆڕییەکان و ئامادەیییە دامەزراوەیییەی کە حکوومەت یان ئەکتەرێکی سیاسی بۆ داڕشتن، تێپەڕاندن و جێبەجێکردنی سیاسەتێکی دیاریکراو هەیەتی. هەرچەندە لە چوارچێوەی ئەدەبیاتی زانستی سیاسەتی گشتیدا زۆر جار هاوشانی چەمکی “توانای سیاسەتی” (Policy Capacity)  بەکار دەهێنرێت.

لەم سۆنگەیەوە، بە ڕوانگەیەکی گەشەخوازانە، تیشک دەخەینە سەر کارایی و کاریگەرییەکانی سەرمایەی سیاسەتی لەناو دامەزراوەکاندا. ئامانجی سەرەکی، شیکردنەوەی کاریگەرییەکانی سەرمایەی سیاسەتییە لەسەر ئاستی جێبەجێکردن.

توێژینەوەکە لەسەر بنەمای فەلسەفەی پڕاگماتیستی و لە چوارچێوەی تیۆریی “توانای دەوڵەت”دا، بە بەکارهێنانی میتۆدی وەسفی و ڕوونکاری داڕێژراوە. لە دەرەنجامدا، لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکانی داڕشتنی سیاسەتدا، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە کەڵەکەبوون و ڕێکخستنی سەرمایەی سیاسەتی، نەک تەنیا توانای جێبەجێکردن بەرز دەکاتەوە، بەڵکوو ڕەوایەتیی سیاسییش بەهێزتر دەکات.

پێشەکی
سیاسەتی گشتی (Public Policy)، وەک زانستی دەوڵەت، هاوشێوەی کارگەیەکە کە دەسەڵات بۆ حکوومەت بەرهەم دەهێنێت و توانای دەوڵەت بۆ هێنانەکایەی حوکمڕانیی باش (Good Governance) و پەرەپێدان بەرز دەکاتەوە و لە ناوخۆی وڵاتیشدا ڕەوایەتیی سیاسی دروست دەکات. هەروەها پەرەپێدان و گەشەپێدان تەنیا لە ڕێگەی دەسەڵاتی سیاسی و هەبوونی سەرچاوەی گەورەی دارایییەوە نایەتە دی، بەڵکوو بوونی “سەرمایەی سیاسەتی” -کە لە پێکهاتەی سەرمایەی مرۆیی و توانای دامەزراوەیی (Institution) پێک دێت- وەک ژێرخانێکی ستراتیژی، سەرچاوەیەکی بنەڕەتییە بۆ پەرەسەندن (Development) و گەشەسەندن (Growth).

یەکێک لە ئەرکە سەرەکییەکانی حکوومەت، بەهێزکردنی تواناکانییەتی بۆ چارەسەرکردنی قەیران و پرسەکان لە ڕێگەی داڕشتنی بەرنامەی ستراتیژییەوە. لە قۆناغی هەنووکەییدا کە ئەرکەکانی دەوڵەت فراوانتر بوونە، کارکردن لەم مەیدانە فراوانەدا بە مەبەستی بەدەستهێنان و پاراستنی ڕەوایەتیی سیاسی، پێویستییەکی حاشاهەڵنەگری بە سەرمایەی سیاسەتییەوە هەیە.

لە کاتێکدا دامەزراوەکانی حکوومەت، وەک دەسەڵاتێکی فەرمی و یاسایی، بۆ گەیشتن بە قۆناغی پەرەسەندن پێویستیان بە کەڵەکەبوون و ئامادەکردنی سەرمایەی سیاسەتی هەیە، بەڵام بەهۆی کۆمەڵێک هۆکاری مێژوویی، دیمۆگرافی و هەندێک فاکتەری دیکەوە، وڵاتانی تازەپێگەیشتوو (یان پەرەنەسەندوو) نەیانتوانیوە وەک پێویست ئەم سەرمایەیە ڕێک بخەن. هەرێمی کوردستانیش یەکێکە لەو ئەزموونانەی کە بۆ بەهێزبوون و هەنگاونان بەرەو پەرەپێدانی ڕاستەقینە، پێویستی بەو سەرمایە سیاسەتییه‌ هەیە.

پرس و گرفتە سەره‌کییەکانی هەرێمی کوردستان بەشێکیان کێشەی سیاسین کە پەیوەندییان بە هۆکاری دەرەکییەوە هەیە و بەشێکیشیان کێشەی سیاسەتین کە پەیوەندییان بە چۆنێتیی بەڕێوەبردنی ناوخۆیییەوە هەیە و کاریگەریی لە سەر توانای سیاسی هەیە. دیارە خەڵک هەمیشە بە سەرچاوەیەکی هێز و دەسەڵات هەژمار دەکرێن. سەرچاوەکانی هێز و دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان سنووردارن؛ واتە، سەرەکیترین سەرچاوەی دەسەڵاتی کورد سەرمایەی کۆمەڵایەتی و مرۆیییەکەیەتی. پاراستنی ئەم سەرچاوەیە، پێویستی بە کەڵەکەکردنی سەرمایەی سیاسەتی هەیە کە سەرمایەی سیاسییش بەهێز دەکات.

لێرەدا پرسیاری سەرەکی ئەمەیە: “گرنگیی سەرمایەی سیاسەتی لە پڕۆسەی حوکمڕانی و پەرەسەندندا چییە؟” بە پشتبەستن بەو گریمانەیەی کە بەبێ ڕێکخستنی سەرمایەی سیاسەتی و گۆڕینی زانست بۆ پڕۆسەی دروستکردنی بڕیار، حوكمڕانی و پەرەسەندن کارێکی ئەستەم دەبێت و زیانی زۆریش بەر ڕەوایەتیی سیاسی دەکەوێت؛ وەڵامەکە ئەوەیە کە ئامادەکردنی سەرمایەی سیاسەتی وەک سەرچاوەیەکی ستراتیژی لەناو دامەزراوەکاندا، دەبێتە بەستێنێک بۆ داڕشتن و جێبەجێکردنی سیاسەتگەلێکی ئاستبەرز، هێنانەکایەی حوکمڕانییەکی باش، بەدیهێنانی پەرەسەندن و بەرزکردنەوەی ئاستی ڕەوایەتیی سیاسی. لەم سۆنگەیەوە، پێویستە لە ڕێگەی گرێدانی توانای دامەزراوەیی و کوالێتیی سیاسەتەوە، هەروەها بە کەڵەکەکردنی سەرمایەی سیاسەتی، ڕێگە بۆ حوکمڕانیی باش و “پەرەسەندنی پایار” (Sustainable) واتە پەرەپێدانی بەردەوام خۆشتر بکرێت.

چوارچێوەی واتایی: چەمکسازی، بنەمای فەلسەفی و تیۆری

سەرمایەی سیاسەتی بریتییە لەو سەرمایە دامەزراوەیی و مرۆیییە شارەزا و خاوەن پڕەنسیپانەی کە لەناو زانستدا پێ گەیشتوون و لە ڕێگەی هۆشیاریی خودی و درککردن بە هەلومەرجەکان گەشەیان کردووە. ئەم سەرمایەیە لە چوارچێوەی توانای دەوڵەت، دامەزراوەکانی داڕشتنی سیاسەت، زانستی پسپۆڕانە و سەرمایەی مرۆیییەوە پەیدا دەبن و “لەناو دەوڵەتی مۆدێرندا، کە تێیدا حوکمڕانییەکی تۆڕئاسا (Network Governance)  لەنێوان دەسەڵات و کۆمەڵگەدا بوونی هەیە، ڕەوتی خۆی وەردەگرێت (Weber, 1978: 54).”

بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕوانگەیەی کە پرس و کێشەکانی کۆمەڵگەی سیاسی پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان بە سیاسەتی گشتییەوە هەیە و پانتایییەکی فراوانتر لە پەیوەندییە نافەرمییەکان دەگرنەوە، ئەو سیاسەتانە لە ڕێگەی ئامرازەکانی دەسەڵاتەوە هەماهەنگییان پێ دەکرێت. لە ئەدەبیاتی سیاسەتی گشتیدا، بەشێک لەم سیاسەتانە بە “تیۆریی بەرنامەیی-سیاسەتی (Program Theory)” پێناسە دەکرێن (Ashtarian, 2025). ئەم تیۆرییانە لە ئایدیۆلۆژیاکان جیاوازن و بەهایەکی زانستیی زیاتریان هەیە، هەروەها پەیوەستن بە تیۆری عەقڵانی و دامەزراوەیییەوە کە هاوکات ڕەهەندێکی سیاسییشیان لەخۆ گرتووە.

لێرەدا، بنەما فەلسەفییە پڕاگماتیستییەکە، گەڕان بەدوای چارەسەری واقعییانەی کێشەکانمان لە ڕێگەی تێکەڵکردنی زانست و پراکتیکەوە فێر دەکات. لەم سۆنگەیەوە، تیۆریی توانای دەوڵەت (Capacity Theory) وەک پاڵپشتییەکی زانستی بۆ بیرکردنەوە و دۆزینەوەی چارەسەر بۆ گرفتەکان هەژمار دەکرێت. بەپێی تێڕوانینی ئەم تیۆرییە، کوالێتیی حوکمڕانی بە توانای دامەزراوەیی و کاراییی سیستەمی بیرۆکراسییەوە (Fukuyama, 2013) بەستراوەتەوە. لەبەر ئەم هۆکارە، پێویستە دەوڵەت توانای داڕشتن و جێبەجێکردنی زانستییانەی سیاسەتەکانی هەبێت. بەرزکردنەوەی ئەم تواناییە لە ڕێگەی داڕشتنی چوارچێوەیەکی تۆکمە، بیرۆکراسییەکی تەندروست، تۆڕێکی دامەزراوەیی، هێزی مرۆییی کارامە و سەرمایەی سیاسەتییەوە دێتە دی.

کارایی و کاریگەریی سەرمایەی سیاسەتی

پەرەپێدانی سەرمایەی مرۆیی، بەشێکی دانەبڕاوە لە بەڕێوەبردنی ستراتیژیی سەرچاوە مرۆیییەکان، کە دەبێتە هۆی باشتربوونی ئاستی کارەکان و گونجاندنی توانا و شایستەیییەکان لەگەڵ ئەرک و ئامانجی دامەزراوەکاندا (Falola, et al., 2018: 9-16). بۆ بەدیهێنانی ئەم مەبەستە، گرنگترین بەشی سەرمایەی مرۆیی بریتییە لە کەڵەکەبوونی سەرمایەی دەسەڵات؛ کە زیاتر لە ڕێگەی ئیرادەی سیاسی و ڕێکخستنی سەرمایەی سیاسەتییەوە بەدەست دێت. ئەم سەرمایەیە پێکهاتەیەکی سەرەکیی سەرمایەی دەسەڵاتە.

حکوومەت، بە مەبەستی گەیشتن بە ئامانجەکان، دەتوانێت لە ڕێگەی پێدانی متمانە و بەشداریپێکردنەوە، دامەزراوەکانی خۆی بە زانست دەوڵەمەند بکات؛ بەم شێوەیە کاریگەریی ئەرێنی دەخاتە سەر پڕۆسەی دروستکردنی بڕیار، داڕشتنی سیاسەت و، هاوکات دۆخە ناکاراکانیش کۆنتڕۆڵ دەکات. هەڵگرانی سەرمایەی سیاسەتی، لە ڕێگەی درککردن و ناسینی دەرفەت و هەڕەشەکانەوە، دەتوانن بە شێوەیەکی کاراتر ئەرکەکانیان جێبەجێ بکەن و ببنە قەڵغانێک لەبەردەم مەترسییەکاندا. هەروەها، بە کەمکردنەوەی هەڵە لە داڕشتنی سیاسەتەکان و کۆنتڕۆڵکردنی قەیرانەکان، دەتوانن کوالێتیی سیاسەتە گشتییەکان بەرز بکەنەوە و بەو جۆرە هیوای گەیشتن بە پەرەپێدانی بەردەوام، بکەنە واقع و، خەڵک وەک سەرچاوەیەکی دەسەڵات ڕازی بکەن.

لە ئاستی حکوومەتیشدا، لە کاتی هەبوونی سەرمایەی سیاسەتیی بەهێزدا، ئیتر پێویست ناکات دەسەڵاتە باڵاکان و سەرۆکایەتییەکان کاتی خۆیان لە کۆبوونەوە تەکنیکی و کارناسییەکاندا بۆ تاوتوێکردنی وردەکاریی پرسەکان بەفیڕۆ بدەن؛ بەڵکوو ئەوان زیاتر لە قۆناغی کۆتایی و لە کۆبوونەوەکانی یەکلاکردنەوە و بڕیاردان لەنێوان بژاردە جیاوازەکانی سیاسەتەکاندا بەشدار دەبن (Ashtarian, 2025). بەڵام لە دۆخی لاوازبوونی سەرمایەی سیاسەتیدا، سەرکردایەتیی سیاسی لەجیاتی تەرکیزکردنە سەر دروستکردنی کۆدەنگی، هەماهەنگی و شۆڕکردنەوەی ئەرکە کارگێڕییەکان، خۆیان نوقمی کارە کاتکوژەکانی داڕشتنی سیاسەت و وردەکارییەکانی بەڕێوەبردن دەکەن.

گرنگییەکی دیکەی بەهێزبوونی سیاسەتی ناوخۆیی لە ڕێگەی سەرمایەی سیاسەتییەوە ئەوەیە، کە لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا مۆری شوناسی توانامەندی و لێهاتووییمان لێ دەدرێت و دەبێتە هۆی ئەوەی ڕەوایەتیی سیاسیشمان لەسەر ئاستی جیهاندا پتەوتر بێت.

لێکەوتەکانی لاوازبوونی سەرمایەی سیاسەتی

ئەمڕۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە نیگایەکی بەراوردکارانەوە هەڵسەنگاندن بۆ وڵاتانی تازەپێگەیشتوو دەکات. بۆ نموونە، زۆر جار دەبیستین کە بە حکوومەتێک دەگوترێت: “ئێوە لە داڕشتنی سیاسەتی ئاو، پاراستنی ژینگە و بوارەکانی تردا لاوازن”؛ لە کاتێکدا وڵاتی وا هەیە سەرەڕای کەمیی سەرچاوە سروشتی و ماددییەکانی، لە داڕشتن و جێبەجێکردنی سیاسەتە گشتییەکانیدا سەرکەوتووترن. ئەم جیاوازییە بۆ کۆمەڵێک هۆکاری ڕیشەیی، ستراکچەری، دامەزراوەیی و بواری سیاسەتدانان دەگەڕێتەوە.

وڵاتانی تازەپەرەسەندوو لە ڕێگەی هۆشیاریی خودی و درککردن بە ژینگەی مۆدێرنیتە، توانییان داهێنان بکەن و سەرمایەی سیاسی و سیاسەتی بۆ خۆیان بەرهەم بهێنن. لەبەرانبەردا، وڵاتانی پەرەنەسەندوو و گەشەنەکردوو تەنیا لە دوورەوە تیشکی مۆدێرنیتەیان بەرکەوت و، بەبێ بیرکردنەوە و لە ڕێگەی چاولێکەرییەوە، کۆپیکردنێکی هەڵەیان ئەنجام دا کە تەنیا هۆشیارییەکی ڕووکەشانەی تێدا بوو، نەک تێگەیشتنی قووڵ بۆ ڕێگەکانی گەیشتن بە پێشکەوتن. لە دەرەنجامدا، دامەزراوەکانیان بە ڕواڵەت و بە شێوەیەکی تەکنیکی لە پڕۆسەیەکی گۆڕاندا مۆدێرنیزە (Modernization) کران، بەڵام لە ڕووی ستایل و دامەزراوەیییەوە نەگەیشتنە دۆخی مۆدێرنیتە (Modernity). هەر بۆیە، لەم وڵاتانەدا سەرمایەی سیاسەتی ڕێک نەخرا تاکوو بتوانن ببنە خاوەن ستراتیژییەکی نیشتمانی. ئەگەر خاوەنی ستراتیژی بوونایە، بێ گومان سەرمایەی سیاسەتییشیان ڕێک دەخست. لەم جۆرە وڵاتانەدا، لە باشترین حاڵەتدا، شێوازی “هەوڵدان و هەڵەکردن” (Trial and Error) پەیڕەو دەکرێت؛ کە هەرچەندە ڕەنگە، بەپێی ئەزموونی هەندێک وڵاتی ئەوڕووپایی، لە کۆپیکردنی کوێرانە باشتر بێت، بەڵام ئەو شێوازە لەم سەردەمەدا جگە لەوەی کات بەفیڕۆ دەدات، ناتوانێت وەڵامدەرەوەی خواستی پەرەپێدانی خێرا و گشتگیر بێت.

ڕاستییەکەی، ئێمە وەک ئەو وڵاتە پەرەنەسەندووانە، خاوەنی سەرمایەیەکی زۆری سیاسەتی نین و، ئەو بڕە سەرمایەیەی کە هەیشە، ئۆرگانیزە نەکراوە. لەبەر ئەمە، ئەو کەسانەی وەک سەرمایەی سیاسەتی هەژمار دەکرێن، مەیدانی کارکردنیان بەرتەسکە و ناتوانن سەرکێشی (Risk) بکەن. لە زۆر بواردا کەسانی پسپۆڕمان هەن، بەڵام ڕەنگە توانای ئەوەیان نەبێت زانستەکەیان وەربگێڕنە سەر داڕشتنی سیاسەت (Policy) بۆ ئەوەی دواتر ببێتە بابەتی سیاسی (Politics) یان هێزی سیاسی (Ashtarian, 2025). لەبەرانبەردا، سەرمایەی سیاسەتیی ڕاستەقینە، خاوەنی مێشکێکی مۆدێرن و عەقڵییەتێکی دۆزەرەوەیە؛ وڵات و کۆمەڵگەی خۆی بەقووڵی دەناسێت، دەتوانێت داهێنان بکات و هزر بکاتە واقع، هەروەها توانای ئەوەی هەیە زانست بکاتە که‌لتوورێکی گشتی.

بەپێچەوانەوە، کاتێک ئەم سەرمایەیە پەراوێز بخرێت، گۆڕەپانەکە تەنیا بۆ ئەو بەڕێوەبەرە سیاسییانە و تیمە “دڵسۆز”ەکانیان چۆل دەبێت کە شارەزایییەکی ئەوتۆیان نییە. بەو جۆرە کەسانی سێبەرخواز و “سەلەبریتییەکان” دەبنە بڕیاردەر و کاربەدەست، کە بەشێکی بەرچاویان پڕەنسیپ و ناسنامەیەکی ڕوونی سیاسی و کۆمەڵایەتییان نییە. لەو دۆخەدا نەک هەر کۆمەڵگە تووشی قەیرانی شوناسی توانامەندی دەبێت، بەڵکوو زیانێکی زۆریش بە ناوبانگ و پێگەی سیاسیی وڵات دەگات.

لاوازبوونی سەرمایەی سیاسەتی، جگە لەوەی دەبێتە هۆی بڵاوبوونەوەی گەندەڵی و پشتگوێخستنی داتا و بنەما زانستییەکان، بەهۆی حزبیبوون و بەسیاسیکردنی بیرۆکراسی، دەبێتە هۆی هەڵدێرانی سیاسەت و پووکانەوەی دامەزراوەکان. ئەم لاوازییە زیانی گەورەی تریشی لێ دەکەوێتەوە، کە دیارترینیان لەدەستدانی خەڵک و داکشانی ئاستی ڕەوایەتییە. لەسەر ئاستی ناوخۆ، حکوومەت تەنیا لە کاتێکدا خاوەنی ڕەوایەتییە کە خەڵک هەست بکەن و بزانن بوونی حکوومەت بۆ ژیانی ئەوان خێر و سوودی هەیە. وەک دەگوترێت: “دەسەڵات تەنیا کاتێک مانای هەیە کە ببێتە پێویستییەکی ژیانی کۆمەڵایەتی؛ بەڵام ئەگەر حکوومەت ئەم مانایە لەدەست بدات، بەو واتایە دێت کە کۆگه‌ی دەسەڵاتەکەی بەتاڵ بووەته‌وه‌.

کاتێک سەرمایەی سیاسەتی کەم بێت، حکوومەت لە ڕووی سەرچاوەی مرۆیییەوە تووشی کەمهێنان دەبێت و لە جێبەجێکردنی سیاسەت و بەرنامەکانیدا شکست دەهێنێت؛ لەم کاتەدا، بوون و نەبوونی حکوومەت، بۆ خەڵک گرنگییەکی ئەوتۆی نامێنێت و متمانە و دەسەڵاتە مەعنەوییەکەی لە زەینی کۆمەڵگەدا دەسڕێتەوە (Ashtarian, 2025).” هەروەها هەر بەهۆی لاوازبوونی سەرمایەی سیاسەتییەوە، لەجیاتی ئەوەی بەرنامەکانی حکوومەت ببنە سیاسەتی ستراتیژی و دوورمەودا، بۆ یۆتۆپیایەکی کاتی، سیاسەتی پەلەپەل و هەنگاوی پۆپۆلیستی دەگۆڕدرێن و لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی بەفیڕۆدان و تێچووی ماددی و مەعنەوی؛ بە جۆرێک کە سەرمایەگوزاریی گەورەی تێدا ناکرێت و کەلێنیش بۆ گەندەڵی دەبێتەوە.

ڕێکخستن (Organize)ی سەرمایەی سیاسەتی

سەرکەوتن لە داڕشتنی سیاسەتی گشتیدا، کە بە مەکینەی سەرەکیی حوكمڕانیی پەرەپێدەر دادەنرێت، بە دوو ئاراستەدا دەگاتە ئەنجامی دڵخواز: یەکەمیان، پێگەیشتوویی و کامڵبوونی کۆمەڵگەیە؛ دووەمیان، بەشداربوونی سەرکردە و کەسانی پسپۆڕ و گەشەخوازە لە پڕۆسەی دروستکردنی بڕیاردا. ئەو کۆمەڵگەیانەی هێشتا بە قۆناغی گەشەکردندا تێ نەپەڕیون، پێویستییان بە دەستەبژێرێکی (Elite) کارامە و توانا هەیە، کە وەک سەرمایەی سیاسەتی هەژمار دەکرێن و توانای ئەوەیان هەیە کوالێتیی سیاسەتی گشتی بەرز بکەنەوە. لەم ڕووەوە، “ڕۆڵی ئەو سەرکردانە ڕۆڵێکی کاریگەرە کە لە ڕێگەی ڕاوێژ و هاوکاریی دەستەبژێرە ڕاستەقینەکانەوە دەبنە خاوەن ئۆتۆریتە (دەسەڵاتی ڕەوا و فەرمی) و دەتوانن سیستەمێکی بەردەوام  و پایەدار بنیاد بنێن و گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بێننە دی (Brown, 2015).

بە پشتبەستن بەو تێڕوانینەی کە ڕەوایەتیی سیاسیی دەوڵەتان لە ڕێگەی بڕیارە دروست و پسپۆڕییەکانەوە بەرز دەبێتەوە، زیادبوونی ڕێژەی بەشداریی سەرمایەی مرۆییی پسپۆڕ، کاریگەرییەکی ئەرێنی و ڕاستەوخۆی لەسەر کوالێتیی سیاسەت و بەڕێوەبردن هەیە و، ئاراستەی دەوڵەت بەرەو حوکمڕانییەکی گەشەخواز دەگۆڕێت (Evans, 1995). کەواتە، گواستنەوەی زانست بۆ ناو کایەی سیاسەتی گشتی و، کاراکردنی ئەو زانستە (Praxis)، هاوکات لەگەڵ داڕشتنی ستراتیژی بۆ هێزی مرۆیی-نەتەوەیی، پێویستی بە بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیریی زانستی هەیە. هەرچەندە ئەگەر وڵاتێک بیەوێت بەپێی توانا و تێگەیشتنی خۆی سەرمایەی سیاسی و سەرمایەی سیاسەتی بەرهەم بهێنێت و ڕێکی بخات، ڕەنگە لە سەرەتادا ڕووبەڕووی ئەرکێکی سەخت ببێتەوە؛ بەڵام ئەگەر پڕۆسەکە بە شێوەیەکی تەندروست بەڕێوە بچێت، لە کۆتاییدا دەبێتە خاوەنی سەرمایەیەکی سیاسەتیی پتەو (Ashtarian, 2025).

وێڕای ئەوەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان وەک سەرمایەیەکی نەتەوەیی و سیاسی هەژمار دەکرێت و خاوەنی سەرچاوەیەکی بەهێزی دەسەڵاتە- کە خەڵکە- بەڵام پێویستە خاوەنی سەرمایەیەکی سیاسەتیی هێندە بەهێزیش بێت کە بەهۆی کارێکی بچووکەوە دامەزراوە یان وەزارەتێک پەکی نەکەوێت و، حکوومەت ناچار نەبێت بۆ چارەسەریی گرفتەکانی، پەنا بباتە بەر کۆمپانیا بیانییەکان کە تێگەیشتنێکی باشیان بۆ پێکهاتە و سایکۆلۆژیای کۆمەڵگەی کوردی نییە. چارەسەرکردنی ئەم دۆخە، لەبری پشتبەستن بە کەسانی “وەفادار”ی بێپسپۆڕی بۆ پڕکردنەوەی پۆستەکان کە توانای داهێنانیان لاوازە، ڕێکخستن و گەشەپێدانی سەرمایەی سیاسەتییە.

لێرەدا گرتنەبەری چەند ڕێکارێک بۆ ڕێکخستنی سەرمایەی سیاسەتی گرنگن؛ بۆ نموونە: دامەزراندنی ناوەندی توێژینەوە، پڕۆفیشناڵکردنی سیستەمی بیرۆکراسی، بەدامەزراوەییکردنی پڕۆسەی هەڵسەنگاندن، سوودوەرگرتن لە زانستی سیاسەتی گشتی بە شێوەیەکی گونجاو لەگەڵ واقعی کۆمەڵگە و چەسپاندنی شەفافییەت و لێپرسینەوە، لە ئەرکە لەپێشینەکانن. هەروەها، پێکهێنانی دامەزراوەی فەرمی بۆ توێژینەوەکانی داڕشتنی سیاسەت (Policy Studies) و دروستکردنی سیستەمێکی هەڵسەنگاندنی سیاسەتەکان لەژێر چاودێریی بەرزترین دەسەڵاتداردا، هەنگاوێکی دروستە (کە لەم بوارەدا وڵاتی “کەنەدا” ئەزموونێکی سەرکەوتووی هەیە). هاوتەریب، بە سوودوەرگرتن لە ئەزموونی وڵاتانی تازەپێگەیشتووی وەک سەنگافوورە، پێویستە لە ڕێگەی دۆزینەوە و پەروەردەکردنی کەسانی لێهاتوو، پەرە بە بنەماکانی “شایستەسالاری” بدرێت. بەم شێوەیە، دەتوانرێت گۆڕانکارییە جیۆپۆلیتیکییەکان لە ڕێگەی پتەوکردنی ژێرخانی دەسەڵات بە بەکارهێنانی زانست و هێزی نەرمەوە، ئاراستە و کۆنتڕۆڵ بکرێن.

لەپاڵ دامەزراوە حوکمڕانییە زانست-تەوەرەکاندا، هەر یەک لە حزبە سیاسییەکان، کۆمەڵگەی مەدەنی، ناوەندەکانی توێژینەوە و ئەو کەسایەتییە تایبەتانەی کە وەک سەرمایەی سیاسەتی سەیر دەکرێن، ڕۆڵی خۆیان هەیە. بەتایبەتی ئەو هزرمەندە حکوومی و ناحکوومییانە بە سەرمایەیەکی سیاسەتی دادەنرێن کە بۆ پڕۆسەی بەڕێوەبردن خاوەنی پڕەنسیپ، بنەمای زانستی و ڕەوایەتین. هاوشێوەی ئەزموونی حزبە سیاسییەکانی ئەڵمانیا -کە بۆ ڕاکێشان و لەخۆگرتنی دەستەبژێرەکان دامەزراوەی تایبەتیان داناوە- پێویستە لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستانیش، لەبری پەراوێزخستن و دوورخستنەوەی کەسانی شایستە، توانای بەشداریپێکردن و ڕاکێشانیان بۆ ناو کایەی گشتی بەرز بکرێتەوە.

بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە سەرمایەکانی دەسەڵات ئامرازێکی سەرەکین بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتەکان (Ashtarian, 2024)، پێویستە کەسانی پسپۆڕ وەک بەشێک لە سەرمایەی سیاسەتی لە داڕشتنی سیاسەتەکاندا بەشداریی کارایان پێ بکرێت. هاوکات لەگەڵ تیۆریسییەنەکان -کە لە پڕۆسەی دروستکردنی بڕیاردا ڕۆڵێکی کاریگەر دەگێڕن- بەشێکی گرنگی دیکەی سەرمایەی سیاسەتی لە بەڕێوەبەرانی لێهاتوو و دەستپاک پێک هاتووە، کە وەک کۆڵەگەی سەرمایەی دەسەڵاتی سیاسی هەژمار دەکرێن.

لە ڕوانگەی زانستی بەڕێوەبردنەوە، پێویستە درک بەوە بکەین کە زانست تەنیا لە ڕێگەی شارەزایان و بەڕێوەبەرە زانستدۆستەکانەوە لەناو دامەزراوەکاندا بڵاو دەبێتەوە. بە واتایەکی تر، پراکتیزەکردن و خستنەگەڕی زانست لە بواری بەڕێوەبردندا، دەبێتە هۆی گەشەکردنی خودی زانستەکە و، لە کۆتاییشدا که‌لتوور و ڕۆشنبیریی زانستی لێ بەرهەم دێت (Ashtarian, 2025).

ئەرکی ئەم جۆرە بەڕێوەبەرانە تەنیا بەڕێکردنی کاروباری ڕۆژانه‌ نییە؛ بەڵکوو ئەوان خاوەنی ئۆتۆریتەیەکن کە لە یەکگرتنی هەردوو توخمی زانست و کاریزما پێک هاتووە. ئەم بەڕێوەبەرانە توانای ئەوەیان هەیە دۆخی هەنووکەیی و مەیدانی کارکردن بەوردی شی بکەنەوە، گوتار (Discourse) دروست بکەن و ئاستەنگەکانی بەردەم پڕۆسەی پەرەپێدان تێ پەڕێنن. هەروەها، دەتوانن بە کەمترین خەرجی و تێچوو، گەورەترین کاریگەریی ئەرێنی لەسەر ژیانی هاووڵاتیان دروست بکەن؛ هەروەها دەتوانن لەپاڵ هەڵمەتی ئاوەدانکردنەوەدا، گۆڕانکاریی هزری و که‌لتوورییش بەدی بهێنن.

لێرەدا، بۆ ئەوەی بزانرێت بەدیاریکراوی کام بەڕێوەبەر نوێنەرایەتیی سەرمایەی ڕاستەقینەی دەسەڵات دەکات، بوونی دامەزراوەیەکی تایبەت بە هەڵسەنگاندن، کارێکی پێویستە؛ چونکە بەرزکردنەوەی دروشمە ڕووکەشەکانی وەک پشتگوێخستنی ئەزموون لەپێناو پێگەیاندنی گەنجان (لاوسالاری) یان پێوەری بڕوانامەگەرایی بەبێ ڕەچاوکردنی لێهاتوویی و شایستەیی، باج و تێچوویەکی زۆری لێ دەکەوێتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، پێویستە بەڕێوەبەرە کارامە و لێهاتووەکان، بەدەر لە ئینتیما و ڕەنگی حزبییان بدۆزرێنەوە؛ چونکە بەلاڕێدابردنی سیاسەتی گشتی بەرەو بەرژەوەندیی تایبەتی، کۆمەڵگە تووشی گرێی دەروونیی جیاکاری لەنێوان کەسی “خۆیی” و “بیانی” دەکات؛ کە لە کۆتاییدا دابڕان و لێکترازانی کۆمەڵایەتیی لێ دەکەوێتەوە (Ashtarian, 2025).

بە لەبەرچاوگرتنی ئەم بۆچوونە، گرنگە پڕۆسەی دیاریکردن و دانانی بەڕێوەبەران لەسەر بنەمای پشکپشکێنە و پاداشتی “شۆڕشگێڕی” نەبێت، بەڵکوو پێویستە پسپۆڕی، داهێنان، دڵسۆزی و بوێری لە بڕیارداندا ببنە پێوەری سەرەکی. هەر بەم پێوەرە، پێویستە حکوومەت سوود لە ئەزموونی بەڕێوەبەرە سەرکەوتووەکانی کەرتی تایبەت وەربگرێت؛ هەروەها جگە لە پاداشتپێدان بەو بەڕێوەبەرە حکوومییانەی کە دەستکەوتی گەورەیان هەبووە، ڕێزیان لێ بگیرێت و بەردەوام پشتیوانی بکرێن.

لەسەر ئاستێکی فراوانتر، دەرفەتێکی باش بۆ هەرێمی کوردستان لەوەدایە کە حکوومەت دەتوانێت سوود لە توانا و شارەزاییی دەستەبژێرە شایستەکانی پارچەکانی دیکەی کوردستان وەربگرێت، کە لەناو سیستەم و ژینگەی جیاوازدا پەروەردە بوون و پێ گەیشتوون. لەم بارەیەوە، ئیسرائیل یەکێکە لەو نموونانەی کە لە پڕۆسەی دەوڵەتسازیدا، دەستەبژێرە یەهوودییەکانی لە وڵاتانی دیکەوە بۆ لای خۆی ڕاکێشا و ژێرخانی زانستیی وڵاتەکەی پێ بەهێز کردن. لە ئاستێکی باڵاتریشدا، بۆ ئەوەی تۆڕی سەرمایەی سیاسەتی فراوانتر و کاریگەرتر بێت، پێویستە مەیدانی سیاسەتداڕشتن و پڕۆسەی بەشداریپێکردنی ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان زیاتر واڵا بكرێت.

کۆبەند
ئەم توێژینەوەیە، بە پشتبەستن بە چوارچێوەی تیۆریی “توانای دەوڵەت”، گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە سەرمایەی سیاسەتی بە مەبەستی بەدیهێنانی حوکمڕانیی باش، بەرزکردنەوەی ئاستی ڕەوایەتیی سیاسی و داڕشتنی ستراتیژیی پەرەسەندن- بە جۆرێک کە توانای ئەوەی هەبێت زانست وەربگێڕێتە سەر سیاسەتی کرداری- سەرچاوەیەکی ستراتیژییە.

ئێستا هەرێمی کوردستان خاوەنی سەرمایەی دەسەڵات و سەرمایەیەکی سیاسییە؛ بەڵام پاراستن و بەهێزکردنی ئەم سەرمایەیە لە گرەوی ڕێکخستنی سەرمایەی سیاسەتیدایە. بە واتایەکی تر، چەندە زیاتر سەرمایەی مرۆیی و زانستی بۆ ناو پڕۆسەی سیاسەتی گشتی ڕابکێشرێت، ئەوەندە جێبەجێکردنی سیاسەتەکان سەرکەوتووتر دەبێت. هەرچەندی سیاسەتەکانیش سەرکەوتووتر بن، هەنبانەی سەرمایەی سیاسیش ئەوەندەی دیکە دەوڵەمەند دەبێت و شوناسی توانای نەتەوەیی، زیاتر خۆی دەنوێنێت. ئەم هەنگاوە، وێڕای ئەوەی دەبێتە هۆی پێشکەوتن و بەرزکردنەوەی کوالێتیی سیاسەت و بەرنامە ستراتیژییە دوورمەوداکان، هاوکات دەبێتە ئامرازێکی کاریگەریش بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی ڕەوایەتی لەسەر هەردوو ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی.

کەواتە، بە مەبەستی ئامادەکردنی کۆمەڵگە، بنیادنانی حکوومەتێکی بەهێز، پتەوکردنی شەرعییەت (ڕه‌وایه‌تی) و سەلماندنی شوناسی توانامەندی لەسەر ئاستی جیهان، پێویستە سیاسەتە گشتییەکانی حکوومەت لە ڕێگەی ڕێکخستنی سەرمایەی سیاسەتییەوە ببنە ئەجێندا و بەرنامەی کاری سەرەکی.

لە کۆتاییدا، گرنگە حکوومەت بە تێڕوانینێکی ستراتیژییانەوە کار بکات؛ بە واتایەکی وردتر، حکوومەت لە ڕێگەی بەدامەزراوەییکردن (Institutionalize)ی توێژینەوەکانی داڕشتنی سیاسەت، بەپڕۆفیشناڵکردنی بیرۆکراسی، دروستکردنی سیستەمی هەڵسەنگاندنی زانستی و چەسپاندنی پرەنسیپی شایستەسالارییه‌وه‌ پڕۆسەی ڕێکخستنی سەرمایەی سیاسەتی ئۆرگانیزە بکات. بەم جۆرە، دەتوانێت پێگە جیۆپۆلیتیکییەکەی خۆی بەهێزتر بکات و ڕێگەی گەیشتن بە پەرەسەندنی ڕاستەقینە بۆ داهاتوو هەموار بکات.

سەرچاوەکان:

Ashtarian, K. (2025). National adaptation from the perspective of public policy and policy theory. Shargh Newspaper.

Ashtarian, K. (2025, May 25). Science and practice of academics; Scientific intellectualism. Shargh Newspaper.

Ashtarian, K. (2025, October 18). Power evacuation. Shargh Newspaper.

Brown, A. (2015). The myth of the strong leader: Political leadership in the modern age. Vintage.

Evans, P. B. (1995). Embedded autonomy: States and industrial transformation. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Falola, H. O., Salau, O. P., Olokundun, M. A., Oyafunke-Omoniy, C. O., Ibid Unni, A. S., & Oludayo, O. A. (2018). Employees’ intrapreneurial engagement initiatives and its influence on organizational survival. Business: Theory and Practice, 19, 9-16.

Fukuyama, F. (2013). What is governance? Governance: An International Journal of Policy, Administration, and Institutions, 26(3), 347–368. https://doi.org/10.1111/gove.12035.

Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press. (Original work published 1922).

بی‌بی‌سیی تورکی  (BBC Turkish)

تورکیا بۆ ماوەی دوو ڕۆژ (7-8/07/2026)، بۆ دووەم جار میوانداریی لووتکەی سەرکردەکانی ناتۆ دەکات.  لووتکەی ساڵی 2004ی سەرکردەکانی ئەندام لەم پەیماننامە ئەمنییە، لە ئیستەنبوڵ بەڕێوە چوو. ئەم جارە “ئەنقەرە”ی پایتەختی تورکیا میوانداریی ئەم لووتکەیە دەکات. هاوبەشیی ستراتیژیی تورکیا و ناتۆ کە بە بوونەئەندامی ئەم وڵاتە لە ساڵی ١٩٥٢ دەستی پێ کرد، لە سەردەمی جەنگی ساردەوە تا ئەمڕۆ، لە چوارچێوەی قەیرانە جیاوازەکان و گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکاندا فۆرمی وەرگرتووە. تورکیا، سەرەڕای هەندێک جیاوازیی بیروبۆچوونی کاتی لە ناوخۆی ئەم هاوپەیمانییەدا، پێگەی هەستیاری خۆی لەنێو پێکهاتەی ئەمنیی ناتۆدا پاراستووە و لە ململانێ ناوچەیییەکان و هەماهەنگییە بەرگرییەکاندا، بووەتە یەکێک لە ئەکتەرە یەکلاکەرەوەکان.

لووتکەی سەرکردەکانی ناتۆ، ڕەنگدانەوەی هەوڵەکانی تورکیایە بۆ دانانی کاریگەرییەکی چالاکتر لەنێو پێکهاتەی نوێی ئەمنیی ئەورووپا و خواستەکانی ئەم وڵاتەیە بۆ سوودوەرگرتنی بەرچاوتر لە تواناکانی پیشەسازیی بەرگریی خۆی لە چوارچێوەی ئەم هاوپەیمانییەدا. بەڵام تورکیا چۆن چووە ڕیزی ناتۆوە؟ پەیوەندییەکانی ئەم وڵاتە لەگەڵ ئەم هاوپەیمانییەدا چۆن بونیاد نرا؟ چ قەیرانێک لەم پەیوەندییانەدا ڕووی دا و تورکیا دەیەوێت لە داهاتوودا چ پێگە و کاریگەرییەکی لەنێو ناتۆدا هەبێت؟

ناتۆ لە ساڵی ١٩٤۹ دامەزرا؛ تورکیا دوای سێ ساڵ چووە ڕیزییەوە

تورکیا دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم کە تێیدا بێلایەن مابووەوە، بەخێرایی ئاراستەی خۆی بەرەو پێکهاتەی ئەمنیی ڕۆژاوا گۆڕی. گرنگترین هۆکاری ئەم وەرچەرخانە، داواکاریی یەکێتیی سۆڤیەت بوو بۆ دروستکردنی بنکەی سەربازی لە گەرووەکانی تورکیادا. ڕێکخراوی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (NATO)، لە ڕێگەی ئەو پەیماننامەیەوە دامەزرا کە لە ٤ی نیسانی ١٩٤٩ لە واشنتۆن واژۆ کرا. لە سەرەتادا ناتۆ ١٢ ئەندامی دامەزرێنەری هەبوو. بنەڕەتیترین پرەنسیپی ناتۆ، ماددەی پێنجەمی ئەم پەیماننامەیە بوو کە جەخت لەسەر پرەنسیپی ”بەرگریی بەکۆمەڵ” دەکاتەوە. بەپێی ئەم ماددەیە، هاوپەیمانییەکە هێرشکردنە سەر یەکێک لە وڵاتانی ئەندام، وەک هێرشکردنە سەر سەرجەم ئەندامانی ناتۆ هەژمار دەکات.

تورکیا لە سەردەمی جەنگی کۆریادا کە لە ساڵی ١٩٥٠ دەستی پێ کرد و سێ ساڵی خایاند، بەگشتی چوار لیوای سەربازیی ڕەوانەی بەرەکانی جەنگ کرد. ئەم هەنگاوە، پەیامێکی سیاسیی بەهێز بوو بۆ بوون بە ئەندام لە ناتۆدا. لە ١٨ی شوباتی ١٩٥٢دا، ناتۆ بۆ یەکەمین جار فراوان بوو و تورکیا و یۆنان چوونە نێو ئەم هاوپەیمانییەوە. بەم شێوەیە، تورکیا بۆ یەکەمین جار بە شێوەیەکی فەرمی لە سەردەمی جەنگی سارددا چووە نێو پێکهاتەی ئەمنیی ڕۆژاواوە. ساڵی ١٩٥٥ یەکێک بوو لە ساڵە چارەنووسسازەکانی جەنگی سارد، چونکە هەم ئەڵمانیای ڕۆژاوا چووە نێو ناتۆوە و هەم یەکێتیی سۆڤیەتیش وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بەمە، “پەیمانی وارشۆ”ی دامەزراند.

گرنگیی بنکەی ئینجیرلیک

تورکیا ساڵێک پێش ئەوەی ببێتە ئەندامی ناتۆ، واتە لە ساڵی ١٩٥١دا، ڕێککەوتننامەیەکی ئەمنیی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا واژۆ کردبوو. هەر لەو ساڵەدا، دروستکردنی بنکەی ئاسمانیی ئینجیرلیک (Incirlik) دەستی پێ کرد. هەردوو هێزی چەکداریی تورکیا و هێزی ئاسمانیی ئەمریکا لە مانگی کانوونی یەکەمدا ئەم بنکەیان بۆ بەکارهێنانی هاوبەش، کردەوە. دوای چوونی تورکیا بۆ ناو ناتۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا، هاوپەیمانییەکە ئەم بنکەیەی لە چوارچێوەی بەرنامە و ئامانجە بەرگرییەکانی خۆیدا ڕێک خستەوە. تورکیا و ئەمریکا لە کانوونی یەکەمی ١٩٥٤دا ڕێککەوتننامەی بەکارهێنانی هاوبەشی ئەم بنکەیان واژۆ کرد. لەگەڵ چڕبوونەوەی جەنگی سارد لە ساڵی ١٩٥٥دا، ئەم دامەزراوەیە بە ناوی ”بنکەی ئاسمانیی ئادانا” دەستی بە چالاکییەکانی کرد. ئەم بنکەیە لە ساڵی ١٩٥٨دا ناوی ”ئینجیرلیک”ی وەرگرت. بنکەی ئینجیرلیک گرنگییەکی هەستیاری بۆ هاوپەیمانیی ڕۆژاوا هەبوو. ئەم بنکەیە لە سەرانسەری سەردەمی جەنگی سارددا، یەکێک بوو لە ناوەندە سەرەکییەکانی ستراتیژیی ناتۆ بۆ کۆنترۆڵکردنی یەکێتیی سۆڤیەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەو فڕۆکە سیخوڕییەی جۆری یو-٢ (U-2)ی ئەمریکا کە یەکێتیی سۆڤیەت لە یەکی ئایاری ١٩٦٠دا خستییە خوارەوە، لەم بنکەیەوە فڕیبوو.

ناتۆ و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەبەر هۆکاری ئەمنی، هەرگیز بە شێوەیەکی فەرمی شوێنی جێگیربوونی ئەو بنکانەیان ئاشکرا نەکردووە کە چەکی ئەتۆمییان تێدا کۆگه‌ کردووە؛ سەرەڕای ئەمەیش، چەندان ساڵە دەنگۆی بوونی چەکی ئەتۆمی لەنێو بنکەی ئاسمانیی ئینجیرلیکدا بڵاو دەبێتەوە. بۆ نموونە، یەکێتیی سۆڤیەت لە کاتی “قەیرانی مووشەکیی کوبا”دا کە جیهانی تا لێواری جەنگی ئەتۆمی برد، لە بەرامبەر هەڵگرتنی مووشەکەکانی خۆی لە کوبا، داوای لە ئەمریکا کرد مووشەکە ئەتۆمییەکانی جۆری جوپیتەر (Jupiter) لە تورکیا بکێشێتەوە. لەو کاتەدا، بە کێشانەوەی ئەم مووشەکانە، قەیرانەکە کۆتایی هات. ئەمڕۆش دەنگۆی جێگیرکردنی ژمارەیەکی زۆر بۆمبی ئەتۆمیی تاکتیکی لە جۆری B61  لە بنکەی ئینجیرلیکدا هەیە، بەڵام بەرپرسان ئەم دەنگۆیانەیان نە پشتڕاست کردووەتەوە و نە ڕەتیشیان کردووەتەوە.

تورکیا، ناتۆ و قەیرانی قوبرس

ئەو ئۆپەراسیۆنەی کە تورکیا لە ساڵی ١٩٧٤دا ناوی نا ”ئۆپەراسیۆنی ئاشتیی قوبرس” و بە تێپەڕبوونی کات دامەزراوە جیاوازەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان وەک ”داگیرکاری” وەسفیان کرد، یەکێک لە قووڵترین و درێژخایەنترین قەیرانەکانی، لەنێو پەیوەندییەکانی تورکیا و ناتۆدا لە سەردەمی جەنگی سارددا دروست کرد. کۆنگرێسی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٥دا بەو بیانووەی کە تورکیا چەکی ئەمریکیی ”لە قوبرس و لە دەرەوەی ئامانجە بەرگرییەکاندا” بەکار هێناوە، سزایەکی سەربازیی بەرفراوانی بەسەر ئەم وڵاتەدا سەپاند. تورکیا لە کاردانەوەی ئەم بڕیارەدا، وەڵامێکی یەکلاکەرەوەی دایەوە. هەر لەو ساڵەدا، ئەنجومەنی وەزیرانی تورکیا لە ڕێگەی پەسەندکردنی بڕیارنامەیەکەوە، چالاکیی سەرجەم بنکە و دامەزراوە سەربازییەکانی ئەمریکای لەسەر خاکی تورکیا جگە لە بنکەی ئینجیرلیک ڕاگرت و کۆنترۆڵی تەواوەتیی ئەم دامەزراوانەی ڕادەستی هێزە چەکدارەکانی تورکیا کرد. داخستنی ئەم بنکانە و سەپاندنی سزاکە، کەلێنی گەورەی لە هێڵە هەواڵگری و بەرگرییەکانی ناتۆدا بەرامبەر بە یەکێتیی سۆڤیەت دروست کرد. کۆنگرێسی ئەمریکا ئەم سزایەی لە ساڵی ١٩٧٨دا هەڵوەشاندەوە. یۆنانیش لە ساڵی ١٩٧٤دا، بەو بیانووەی کە ناتۆ ڕێگریی لە دەستێوەردانی تورکیا لە قوبرس نەکردووە، لە باڵی سەربازیی ئەم هاوپەیمانییە کشایەوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٨٠دا، دوای کودەتاکەی ١٢ی ئەیلوول لە تورکیا و بە بڕیاری حکوومەتە سەربازییەکەی، یۆنان توانیی دووبارە بگەڕێتەوە نێو باڵی سەربازیی ناتۆ.

پێگەی گۆڕدراوی تورکیا دوای کۆتاییهاتنی جەنگی سارد

کۆتاییهاتنی جەنگی سارد، پەیوەندییەکانی تورکیا و ناتۆی بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی. دوای داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت، ئەو تێڕوانینە دروست بوو کە گرنگییە جیۆپۆلیتیکییەکەی تورکیا کەم دەبێتەوە. سەرەڕای ئەمەیش، پێشهات و ناسەقامگیرییەکانی باڵکان، قەوقاز و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وایان کرد تورکیا پله‌به‌پله‌ لە پێگەی وڵاتێکی پەراوێزخراو لە ناتۆدا دەربچێت و پێگەیەکی میحوەری لەنێو ئەم پەیماننامەیەدا بەدەست بهێنێت. پرۆسەی فراوانبوونی ناتۆ کە لە ساڵی ١٩٨٢وە دووبارە دەستی پێ کردبووەوە، لە ڕێگەی حەوت شەپۆلەوە و لە ساڵی ١٩٩٩ تا ٢٠٢٤ بەردەوام بوو.

ناتۆ دوای کۆتاییهاتنی جەنگی سارد، چەندان ئۆپەراسیۆنی سەربازی و ئەرکی جیاوازی لە کۆسۆڤۆ، عێراق و لیبیا ئەنجام دا. هەروەها ئەم هاوپەیمانییە لە دەرەوەی بازنەی بەرپرسیارێتیی خۆیشی، دەستێوەردانی لە قەیرانەکاندا کرد و هۆکاری ئەمەیشی بۆ ”دابینکردنی سەقامگیریی ناوچەیی” گەڕاندەوە. حکوومەتی تورکیا لە ساڵی ١٩٩٨دا سەنتەری مەشقی ”هاوبەشی بۆ ئاشتی”ی هێزە چەکدارەکانی تورکیای لە ئەنقەرە دامەزراند. ئامانج لە دروستکردنی ئەم سەنتەرە، مەشقپێکردنی هێزە سەربازییەکانی وڵاتانی ئەندام لە ناتۆ و وڵاتانی هاوبەش بوو لەسەر بنەمای ستانداردە جیهانییەکان و لە چوارچێوەی هێزە چەکدارەکانی تورکیادا.

هێرشەکانی ١١ی ئەیلوول و ناتۆ

هێرشەکانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ لە ئەمریکا، ناتۆی لە پەیماننامەیەکی بەرگریی ناوچەیییەوە، گۆڕی بۆ هاوپەیمانییەک کە تەرکیزی جیهانیی لەسەر ”بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و بەڕێوەبردنی قەیران” بێت. هاوپەیمانییەکە ماددە بەناوبانگەکەی پێنجەمی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی، بۆ یەکەمین و تاقە جار لە مێژووی خۆیدا و دەستبەجێ دوای هێرشەکانی ١١ی ئەیلوول، لەپێناو پاڵپشتیکردنی ئەمریکادا کارا کرد. دوای ڕووخانی حکوومەتی تاڵیبان لە ساڵی ٢٠٠١دا، سیستەمێکی سیاسیی نوێ بە پاڵپشتیی ئەمریکا و هێزەکانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی لە ئەفغانستان دروست بوو. ئەرکی ناتۆ لە ئەفغانستان بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ بەردەوام بوو. حیکمەت چەتین (Hikmet Çetin)، سەرۆکی پێشووی پەرلەمان و وەزیری دەرەوەی تورکیا، لەنێوان ساڵەکانی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠٠٦دا، یەکەمین نوێنەری باڵای مەدەنیی ناتۆ بوو لە ئەفغانستان. تورکیا کە لە دوای ئەمریکا زۆرترین ژمارەی هێزە سەربازییەکانی لەنێو ناتۆدا هەیە، لە پێکهاتەی فەرماندەییی ئەم هاوپەیمانییەیشدا چەندان بەرپرسیارێتیی گرنگی لەئەستۆ گرت.

قەیرانی ئێس-٤٠٠

گەورەترین قەیرانی ساڵانی دوایی لەنێوان تورکیا و ناتۆدا لە ساڵی ٢٠١٧ دەستی پێ کرد. هۆکاری ئەم قەیرانە ئەوە بوو کە تورکیا سیستەمی بەرگریی مووشەکیی ئێس-٤٠٠  (S-400)ی لە ڕووسیا کڕی. وڵاتانی ئەندام لە ناتۆ و بەتایبەتیش ئەمریکا، بەتوندی دژی ئەم ڕێککەوتنە وەستانەوە و ڕایان گەیاند کە ئەم سیستەمە لەگەڵ تۆڕەکانی ناتۆدا ناگونجێت و ئاسایشی هاوپەیمانییەکە دەخاتە مەترسییەوە. لە ئەنجامی ئەم ناکۆکییەدا، ئەمریکا تورکیای لە بەرنامەی فڕۆکەی جەنگیی ئێف-٣٥ (F-35) دوور خستەوە. هەروەها ئەمریکا لەسەر بنەمای یاسای ”بەرەنگاربوونەوەی دوژمنانی ئەمریکا لە ڕێگەی سزاکانەوە ”(CAATSA)، کۆمەڵێک سزای بەسەر تورکیادا سەپاند؛ ئەو سزایانەی کە واشنتۆن تەنیا بەسەر ئەو وڵاتانەدا دەیسەپێنێت کە بە هەڕەشەیان دەزانێت بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا.

تورکیا لە ساڵی ٢٠١٩دا سیستەمە بەرگرییەکانی ئێس-٤٠٠ی لە ڕووسیا کڕی. تورکیا بەهۆی ئەو گرژییانەی لەگەڵ ئەمریکادا دروست بوون و، هەروەها بەهۆی نیگەرانییە ئەمنییەکانی هاوپەیمانانی ناتۆوە، هەرگیز سیستەمەکانی ئێس-٤٠٠ی بە شێوەیەکی چالاک لە گۆڕەپانەکەدا جێگیر نەکرد. پاڵپشتیکردنی ئەمریکا و زۆرێک لە وڵاتانی دیکەی ئەندامی ناتۆ لە هێزەکانی سووریای دیموکرات و، هەروەها سەپاندنی سزای چەکداری بەسەر تورکیادا لەبەر هۆکاری جیاواز، لە هۆکارەکانی دیکە بوون کە گرژییان خستە نێو پەیوەندییەکانی ئەنقەرە لەگەڵ ئەم هاوپەیمانییەدا. سەرەڕای ئەمەیش، ئەم ناکۆکییانە پله‌به‌پله‌ کەم بوونەوە و تورکیا دوای دانوستانێکی درێژخایەن و چڕ، لە ساڵی ٢٠٢٣دا ئەندامێتیی فینلەندا و لە ساڵی ٢٠٢٤یشدا ئەندامێتیی سوێدی لەنێو ناتۆدا پەسەند کرد.

ئاراستەی ”یەکەم ئەمریکا”ی ترەمپ و گرژیی لەگەڵ هاوپەیمانە ئەورووپییەکاندا

تێڕوانینی دۆناڵد ترەمپ، کە یەکەمین جار لە ساڵی ٢٠١٦ و دواتریش جارێکی دیکە لە ساڵی ٢٠٢٤دا وەک سەرۆکی ئەمریکا هەڵبژێردرا، بۆ ناتۆ جیاوازە لە سەرۆکەکانی پێشووی ئەمریکا. دۆناڵد ترەمپ لە ڕێگەی ئاراستەی ”یەکەم ئەمریکا”وە، ناتۆ بە پابەندبوونێکی سەردەمی جەنگی سارد دەزانێت کە ”بەسەرچووە” و لە ڕووی دارایییەوە بارگرانییە بۆ ئەمریکا. هەروەها ناوبراو پەیوەندییەکانی خۆی لەگەڵ وڵاتانی ئەندام لە ناتۆدا، نەک لەسەر بنەمای بەها هاوبەشەکان، بەڵکوو لەسەر بنەمای ئەو لۆژیکە ڕێک دەخات کە ”هەرچەندە پشکی زیاتر لە بوودجەی ناتۆدا بدەیت، ئاسایشی زیاتریشت دەبێت”. هێڵی سووری ترەمپ ئەوەیە کە دەبێت سەرجەم ئەندامانی ناتۆ خەرجییە بەرگرییەکانیان بگەیەننە پێنج لەسەدی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی. ئیمانوێل ماکرۆن (Emmanuel Macron)، سەرۆکی فەڕەنسا، لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ گۆڤاری ئیکۆنۆمیست لە ساڵی ٢٠١٩دا وتبووی: ”ناتۆ تووشی مەرگی مێشک بووە. ”بە وتەی بەڕێز ماکرۆن، هەرچەندە ناتۆ لە ڕووی سەربازییەوە هێشتا چالاک بوو، بەڵام میکانیزمی هاوبەشی بڕیاردانی سیاسی و ستراتیژییەکەی لەکار کەوتبوو.

لەگەڵ دەستپێکردنی دووەمین خولی سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترەمپدا، گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و هاوپەیمانە ئەورووپییەکانی زیاد بوون. دۆناڵد ترەمپ پرۆسەی کێشانەوەی بەشێک لە هێزەکانی ئەمریکای لە ئەڵمانیا و ئەورووپای ڕۆژهەڵات دەست پێ کرد و تەنانەت نیشانەکانی ئەگەری کشانەوەی ئەمریکایشی لە ناتۆ دەرخست. لەم قۆناغەدا، یەکێک لەو وڵاتانەی کە ترەمپ زۆرترین ستایشی کرد، تورکیا بوو و بەتایبەتیش چەندان جار ستایشی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیای کرد. ترەمپ وتی: ”لەپێناو ڕێزگرتن لە سەرۆک ئەردۆغان، لە لووتکەی سەرکردەکانی ناتۆدا بەشداری دەکەم. ئەگەر ئەردۆغان نەبووایە، لەوانەیە نەچوومایە بۆ ئەم لووتکەیە. ”

کاریگەریی تورکیا لە ناتۆی نوێدا

لووتکەی سەرکردەکانی ناتۆ کە تورکیا دوای ٢٢ ساڵ دووبارە میوانداریی دەکات، لە بارودۆخێکدا بەڕێوە دەچێت کە جەنگەکان لە ئەورووپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوامن و، ئەم بابەتەیش جارێکی دیکە گرنگییە ستراتیژییەکەی ئەنقەرەی بۆ ئەم هاوپەیمانییە زەق کردووەتەوە.

تورکیا لە ڕێگەی ئەم بنکانەوە کاریگەرییەکی هەستیاری لەنێو ژێرخانی ئۆپەراسیۆنیی ناتۆدا هەیە:

• بنکە ئاسمانییەکانی ئینجیرلیک (İncirlik)، کۆنیا (Konya) و ئەرهاچ (Erhaç).
• دامەزراوە ڕادارییەکانی کورەجیک و کیسەجیک (Kürecik ve Kisecik radar tesisleri).
• فەرماندەییی هێزی زەمینیی یەکگرتووی ناتۆ لە ئیزمیر (İzmir’deki NATO Müttefik Kara Komutanlığı).
• سەنتەرە هاوبەشەکانی ئۆپەراسیۆنی ئاسمانی لە شارە جیاوازەکاندا.
• بنکەی دەریاییی ئاکساز (Aksaz Deniz Üssü) و، هەروەها بەندەرەکانی تاشوجو (Taşucu) و ئەسکەندەروون (İskenderun) کە هێزەکان لە کاتی پێویستدا بۆ ئامانجی سەربازی بەکاریان دەهێنن.

ئه‌مساڵ لە گه‌رمه‌ی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێراندا، خستنەخوارەوەی ئەو مووشەکانەی لە ئێرانەوە بە ئاراستەی تورکیا هەڵدرابوون لە ڕێگەی بەکارهێنانی سیستەمە بەرگرییەکانی ناتۆوە، گرنگیی کرداریی ئەم ژێرخانە و پێگەی تورکیای لەنێو داڕشتەی ئەمنیی ئەم هاوپەیمانییەدا بە شێوەیەکی بەرچاو نیشان دا.

هەروەها چاودێران ئەو دیدارەی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا و دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا کە بڕیارە لە حەوتی تەممووز لە ئەنقەرە بەڕێوە بچێت، وەک یەکێک لە گرنگترین دیدارە دیپلۆماسییەکان بۆ دیاریکردنی ئاراستەی داهاتووی پەیوەندییەکانی تورکیا و ئەمریکا لەم قۆناغە نوێیەدا هەڵدەسەنگێنن. هێشتا ڕوون نییە کە پەیوەندییەکانی ئەمریکا و ناتۆ لە دوو ساڵ و نیوی کۆتاییی سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترەمپدا چۆن فۆرم وەردەگرێت.

سەرەڕای ئەمەیش، دوای سەردەمی جەنگی سارد و قۆناغی دوای جەنگی سارد، ئێستا ناتۆ پێ دەنێتە قۆناغێکی نوێوە. ئامانجی ئەم مۆدێلە نوێیە، کەمکردنەوەی بارگرانیی سەربازی و داراییی ئەمریکایە لەنێو ناتۆدا و ڕادەستکردنی سەرکردایەتی و بەرپرسیارێتیی سەرەکیی بەرگرییە بە وڵاتانی ئەورووپا.

ئەگەر داهاتووی ناتۆ لەسەر بنەمای ئەم مۆدێلە بونیاد بنرێت، ئەوا تورکیا بەهۆی هەبوونی یەکێک لە بەهێزترین سوپاکانی ئەم هاوپەیمانییە و، هەروەها تواناکانی پیشەسازییە بەرگرییەکەیەوە، ئەو توانایەی هەیە کە کاریگەرییەکی زۆر گرنگی لە ئاستی ستراتیژی و ئۆپەراسیۆنیدا هەبێت.

سەرچاوە:

https://www.bbc.com/persian/articles/cpweexezw75o