نووسینی: دکتۆر بێستون محه‌مه‌د، دکتۆرا لە بەڕێوەبردنی نەوت و گازی سروشتی

1. پێشەکی و چوارچێوەی گشتی

1.1. پاشخانی بابەتەکە

سووتەمەنیی نەوتی سپی (Kerosene) لە هەرێمی کوردستاندا تەنیا بەرهەمێکی ئاساییی بەرهەمهاتوو نییە لە نەوتی خاوەوە، بەڵکوو توخمێکی بنەڕەتیی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، تەندروستیی گشتی و بژێویی خێزانەکانە لە وەرزی زستاندا. بەرزیی تۆپۆگرافیای بەشێك لە ناوچەکانی هەرێمی كوردستان، کە بەشێکی زۆری ناوچە سنوورییەكانی پارێزگاکانی هەولێر، سلێمانی، دهۆک و هەڵەبجە دەگرێتەوە، وای کردووە پلەکانی گەرما لە مانگەکانی کانوونی یەکەم، کانوونی دووەم و شوباتدا بۆ ژێر پلەی سفری سەدی دابەزن.

بەپێی ئەنجامە فەرمییەکانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق کە لە 20-10-2024 ئەنجام درا و لەلایەن وەزارەتی پلاندانانی عێراق لە 26-11-2025  ڕاگەیەنرا، کۆی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە (6,519,129) کەس کە 14.13%ی کۆی دانیشتووانی عێراق پێک دەهێنێت بە کۆی (46,118,793) کەس. بەپێی ڕاگەیەنراوی سەرژمێرییەکە، (1,379,163) خێزان لە هەرێمدا دەژین کە تێکڕای قەبارەی یەك خێزان بریتییە لە (4.6) کەس.

نەبوونی تۆڕی نیشتمانیی ڕاکێشانی غازی سروشتی  بۆ یەکەکانی نیشتەجێبوون، لەگەڵ گرانیی نرخی کارەبای نیشتمانی، بارگرانییەکانی گەرمكردنەوەی لە وەرزی زستاندا بەتەواوی خستووەتە سەر نەوتی سپی، وەک تەنیا سەرچاوەی گەرمکردنەوەی ماڵان.

2.1. کێشەی توێژینەوە

دژبەری لە کەرتی وزەی هەرێمی کوردستاندا ئەوەیە، کە سەرەڕای بوونی چەند پاڵاوگەیەكی فەرمی و گەورە كە تەنیا (4) پاڵاوگەیان ( كەڵەك/كار، لاناز، بازیان و تاوكێ) خاوەنی توانستی دیزاینکراوی پاڵاوتنی (256,000) بەرمیل/ڕۆژ لە نەوتی خاون، بازاڕ لە وەرزی هاوین و پاشان زستاندا تووشی کەمیی بەرچاو و هەڵکشانی بێپێوانەی نرخ دەبێتەوە.

لە ئابی 2026دا، لە کاتێکدا پلەکانی گەرما لە لووتکەدا بوون، نرخ لە بازاڕی ئازاد و بۆرسەی سووتەمەنیدا بە شێوەیەکی بێپێشینە بازدانی بەخۆیەوە بینی:

• ساڵی 2024:  نرخ لەنێوان 150,000  بۆ 190,000  دینار بوو.
• ساڵی 2025:  نرخ لە ئابدا 110,000 دینار بوو، لە ئەیلوولدا بووە 140,000 دینار و، لە تشرینی یەکەمدا گەیشتە 180,000 دینار لەدوای دەستپێکردنەوەی هەناردە لە (27-09-2025).
• ساڵی 2026:  لە ئابدا نرخی بەرمیلێک- کە یەکسانە بە (200) لیتر- بەربەستی (250,000) تا (280,000) دیناری بڕی.

ئەم گۆڕانكارییانە، بەرزبوونەوەی  لە 95%  تا 154%  لە نرخدا نیشان دەدەن لە چوارچێوەی 12  بۆ24 مانگدا، کە گوشاری بێوێنە دەخاتە سەر داهاتی خێزانەکان.

3.1. پرسیارەکانی توێژینەوە

ئەم توێژینەوەیە وەڵامی ئەم پرسیارە بنەڕەتییانە دەداتەوە:

1. هۆکارە پێکهاتەیی، جیۆپۆلیتیکی و دارایییەکانی دروستبوونی ئەم قەیرانە لە ساڵی 2026دا چین؟
2. تێکڕای خواستی بەکارهێنانی نەوتی سپی لە سەرانسەری هەرێم بەپێی سەرژمێریی 2024 و جیاکاریی شار/لادێ چەندە؟
3. بۆچی ژێرخانی پاڵاوتنی ناوخۆیی، کە توانستی بەرهەمهێنانی (5) ملیۆن لیتر نەوتی سپیی هەیە، ناتوانێت (317,207,400) ملیۆن لیتر پێداویستیی ماڵان دابین بکات؟
4. چی بکرێت تا سەقامگیری بۆ زنجیرەی دابینکردن بگەڕێنرێتەوە؟

4.1. میتۆدۆلۆژی

توێـــــژیـــــنەوەکە ڕێـــــبازی شیــــکاریی چەندایــــەتی و ئــــابووریی بەراوردکـــــاری (Comparative Economic Analysis)  پەیڕەو دەکات. داتاکان لەم سەرچاوە فەرمییانەوە دەستنیشان و پێوەر کراون:

• داتاکانی سەرژمێریی گشتیی وەزارەتی پلاندانانی عێراق (2024/2025).
• ڕاپۆرتەکانی دیلۆیت (Deloitte Reports) بۆ وردبینیی نەوتی هەرێم (بەتایبـــەت ڕاپۆرتــــی Q1 2022).
• داتاکانی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان (KRG Ministry of Natural Resources) و وەزارەتی نەوتی عێراق.
• شیکاریی میدیایی و بەیاننامەکانی بۆرسەی هەولێر و ڕاپۆرتە بنکۆڵکارییەکانی “درەو میدیا” و “پەرەگراف” و “تۆڕی میدیاییی ڕووداو”.

تێبینیی ئاماری: لە کاتێکدا لە ڕاگەیەنراوە ڕۆژنامەوانییەکاندا تێکڕای قەبارەی خێزان بە 4.6 کەس ئاماژەی پێ کراوە، بەڵام لەم توێژینەوەیەدا بۆ پاراستنی هاوسەنگیی بیرکاری لەنێوان کۆی دانیشتووان (6,519,129 کەس) و کۆی گشتیی خێزانە تۆمارکراوەکانی سەرژمێریی ٢٠٢٤ (1,379,163 خێزان)، تێکڕای قەبارەی خێزانی ڕاستەقینە بە 4.726 کەس بۆ هەر خێزانێک وەرگیراوە. ئەمەیش ڕێگە دەدات ژمارەی خێزانەکان لە سەرجەم خشتە و شیکارییەکانی پێداویستیی سووتەمەنیدا سەدا سەد لەگەڵ داتای فەرمیی فیدراڵیدا یەکانگیر بێت.

2. شیکاریی دیموگرافی، ئاستی شارنشینی و پێداویستیی سووتەمەنی

1.2. داتاکانی سەرژمێریی 2024 و هەڵسەنگاندنی خێزان

بەپێی ئەنجامەکانی سەرژمێریی 2024، ئاستی شارنشینی (Urbanization) لە هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە 85%، لە کاتێکدا لە تەواوی عێراق 68%ە. ئەم چڕییە شارنشینییە لەگەڵ پارچەبوونی جوگرافیی ناوچە شاخاوییەکان، نەخشەی بەکارهێنانی وزە دەستنیشان دەکات.

بنواڕە بۆ خشتەی دابەشبوونی دانیشتووان، خێزان و ئاستی شار و لادێ:

خشتەی (1): دابەشبوونی دانیشتووان، خێزان، شار و لادێ لە هەرێمی کوردستان

                                        (سەرژمێریی 2024)

2.2. پشکنینی پێداویستیی ڕاستەقینەی نەوتی سپی بەپێی شوێن و گەشەی دانیشتووان

پێداویستیی خێزان بەپێی ناوچەی جوگرافی، جیاوازە:

1. ناوچەی شارنشین: تێکڕای بەکارهێنانی ساڵانەی خێزانێک، بریتییە لە 1 بەرمیل (200 لیتر) لەبەر بەکارهێنانی لاوەکیی کارەبا یان غاز.
2. ناوچە لادێیی و شاخاوییەکان: تێکڕای بەکارهێنانی ساڵانەی خێزانێک، بریتییە لە 2 بەرمیل (400 لیتر) بەهۆی سەرما و درێژبوونی وەرزی زستان.

بۆ هەژمارکردنی وردی کۆی خواستی ساڵانە لە سەرانسەری هەرێم:

• خێزانەکانی شار (85%):

1,379,163 * 0.85 = 1,172,289

1,172,289 * 200     لیتر نەوتی سپی/ ماڵان 234,457,800=

• خێزانەکانی لادێ (15%):

1,379,163 *0.15 = 206,874

206,874 * 400 = لیتر نەوتی سپی/ ماڵان 82,749,600

• کۆی خواستی بنەڕەتیی ماڵان:

234,457,800 + 82,749,600 = 317,207,400 لیتر نەوتی سپی/ ماڵان

• كۆی گشتی لە پێداویستیی كۆی خێزانەكانی هەرێمی كوردستان = 1,586,037 بەرمیل/ ساڵ.

ئەگەر حکوومەتی هەرێم بەپێی کەمترین ستاندارد تەنیا 1  بەرمیل (200 لیتر) بۆ هەر خێزانێک هەژمار بکات، کەمترین بڕی پێویست لە ساڵێکدا بریتییە لە (275,832,600  لیتر) كە یەكسانە بە (1.37 ملیۆن بەرمیل). ئەم داتایە ڕوونی دەکاتەوە، بەراورد بە داتاکانی ساڵی (2021) کە پێداویستـــی بە (240.2 ملیۆن لیتر) خەمڵێنرابوو، خواست بە ڕێژەی 14.8%  زیادی کردووە.

خشتەی (2): هەڵسەنگاندنی پێداویستیی سووتەمەنیی ماڵان بەپێی پارێزگاکان (داتای 2025-2026 )

وەكوو ئەوەی كە لە خشتەی ژمارە (1)دا دەركەوتووە، پێداویستیی ساڵانەی نەوتی سپی بۆ ماڵان لە هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای ئامارەکانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی ساڵی 2024 دیاری كراوە. بەپێی پێدراوەكانی سەرژمێریی فەرمیی ساڵی 2024، کۆی دانیشتووانی هەرێم بەرز بووەتەوە بۆ 6,519,129 کەس، کە وا دەکات کۆی ژمارەی خێزانەکان بگاتە 1,379,163 خێزان. لەم ژمارەیە، 1,170,372 خێزانی شارنشینن، پێویستیان بە 234,074,400 لیتر نەوت هەیە و 208,791 خێزانی لادێنشینن، پێویستیان بە 83,516,400 لیتر هەیە. بە کۆی گشتی، خواستی ساڵانەی هەرێمی کوردستان بۆ نەوتی سپی لە ساڵی 2024دا گەیشتووەتە 317,590,800 لیتر؛ بەتێكڕا 1,587,954 بەرمیلی 200 لیتری یان 1,997,552 بەرمیلی ستانداری 159 لیتری.

دابەشبوونی جوگرافیی ئەم پێداویستییە لەسەر ئاستی پارێزگاکان بۆ ساڵی 2024، نیشانی دەدات کە پارێزگای هەولێر بە بوونی 532,670 خێزان (447,443 شار + 85,227 لادێ) بەرزترین خواستی هەیە کە 123,579,400 لیترە (ڕێژەی 38.62%ی کۆی هەرێم). بەدوای ئەویشدا پارێزگاکانی سلێمانی و هەڵەبجە بە کۆی 508,165 خێزان (452,267 شار + 55,898 لادێ) پێویستیان بە 112,812,600 لیتر هەیە (ڕێژەی 36.84%). پارێزگای دهۆکیش بە بوونی 338,328 خێزان (270,662 شار + 67,666 لادێ) پێویستیی بە 81,198,800 لیتر نەوتی سپی هەیە (ڕێژەی 24.54%).

          پێویستە ئاماژە بەوە بكرێت، بەپێی پێوەری فەرمی و جوگرافیای سروشتیی كوردستان، بۆ دابەشکردنی سووتەمەنی ئەم ژمارانە جێگیر كراون: بڕی 200 لیتر نەوتی سپی بۆ هەر خێزانێکی نیشتەجێی ناوچە شارییەکان (Urban) و، بڕی 400 لیتر بۆ هەر خێزانێکی ناوچە گوندی و لادێییەکان (Rural)  تەرخان دەکرێت. تێکڕای قەبارەی خێزان لە هەرێمی کوردستان بە 4.726 کەس بۆ هەر خێزانێک  دیاری کراوە؛ هەروەها ڕێژەی دابەشبوونی دانیشتووان بە شێوەی 85% لە شارەکان و 15% لە لادێکاندا ئەژمار کراوە.

بە ئامانجی تێگەیشتن لە گۆڕانكارییەكان و گەشەكردنی ژمارەی دانیشتووان و زیادبوونی پێداویستیی سووتەمەنی، ئەم توێژینەوەیە داتای بەراوردكاریی بەكار هێناوە. چەند داتایەكی ساڵی 2021 خراونەتە ڕوو. لە ساڵی 2021دا، کۆی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان نزیکەی 6,171,083 کەس بووە کە دەکاتە 1,305,773 خێزان. لەم ژمارەیە، 1,107,907 خێزانیان لە ناوچە شارییەکاندا بوون و پێداویستیی ساڵانەیان دەکردە 221,581,400  لیتر؛ لەبەرامبەردا 197,866 خێزانی لادێیی پێویستیان بە 79,146,400 لیتر بووە. بەم هۆیەوە، کۆی خواستی ساڵانەی هەرێم لە ساڵی 2021دا بریتی بووە لە 300,727,800 لیتر؛ تێكرا 1,503,639 بەرمیلی 200 لیتری.

ئەم بەراوردکارییە دەری خستووە کە لەنێوان ساڵانی 2021 تا 2024، ژمارەی خێزانەکان بە بڕی 73,390 خێزانی نوێ گەشەی کردووە (ڕێژەی گەشەی +5.62%). ئەم بەرزبوونەوەیەی دانیشتووان، بووەتە هۆی زیادبوونی خواستی ساڵانەی سووتەمەنی بە بڕی 16,863,000 لیتر؛ تێكڕا +84,315 بەرمیلی 200 لیتری، بە ڕێژەی گەشەی +5.62%. لە کاتێکدا ئاستی بەرهەمهێنانی ناوخۆییی پاڵاوگەکان بەنەگۆڕی لە دەوروبەری 446,400,000 لیتر ماوەتەوە، ئەم گەشەی خواستە، کەلێنی دابینکردن و کورتهێنانی  لە -256,327,800 لیتر لە ساڵی 2021دا فراوانتر کردووە بۆ -273,190,800 لیتر لە ساڵی 2024دا؛ کە ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ زیاتربوونی پشتبەستنی هەرێم بە هاوردەکردنی دەرەکی.

3. هۆکارەکانی قەیرانی کەمیی بڕ و گرانیی نرخی نەوتی سپی

1.3. هۆکارە سیاسی و جیۆپۆلیتیکییەکان

 .Aبڕینی نەوت لەلایەن حكوومەتی عێراقەوە لە پاڵاوگەی بێجی:

بەپێی لێدوانی “نەسرەت زەنگەنە”، گوتەبێژی ئەنجومەنی بۆرسەی سووتەمەنیی هەولێر، لە ساڵی 2025دا ڕۆژانە (3,600,000 لیتر) سووتەمەنی (نەوتی سپی، بەنزین و دیزل) لە باشووری عێراق و پاڵاوگەی بێجی  لە پارێزگای “سەڵاحەددین”ەوە هاوردەی هەرێمی کوردستان دەکرا.

لە ساڵی 2026دا، بەهۆی دەستپێکردنی لێکۆڵینەوە دادوەرییەکان لەسەر دۆسیەی “عەدنان جومەیلی”، بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوتی عێراق و، ئاڵۆزبوونی ململانێ ئیدارییەکانی بەغدا و هەولێر، ئەم هاوردەیە بەتەواوی ڕاوەستا. ئەمەیش شۆکێکی گەورەی خستنەڕووی  لە بۆرسەی هەولێر و سلێمانی دروست کرد.

 .Bپەککەوتنی ڕێککەوتنی ٥٠ هەزار بەرمیلەکەی ڕۆژانە:

لە 23/4/2026، پەرلەمانی عێراق بە فەرمانی سەرۆکی پەرلەمان “هیبەت ئەلحەلبووسی” و بەپێی داواکاریی فەرمیی پەرلەمانتارێك- كە داواكاریی پێشكەش كردبوو- لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی دامەزراند.

ناوەڕۆکی لیژنەكە بۆ کێشەیەک بوو كە بریتی بوو لەوەی بەپێی ڕێککەوتنی بەغدا و هەولێر، دەبوو ڕۆژانە (50,000  بەرمیل نەوتی خاو (كە دەكاتە (7,950,000 لیتر)، بۆ بەکارهێنانی ناوخۆیی ڕادەستی هەرێم بکرێت. بەپێی فۆڕمۆلەی پاڵاوتن، دابەشبوونی بەرهەمەکان بەم شێوەیە دیاری کرابوو:

• بەنزین (Gasoline – 45%):  3,557,500 لیتر/ ڕۆژ.
• نەوتی سپی (Kerosene – 30%):  2,385,000 لیتر/ ڕۆژ.
• بەرهەمەکانی تر (Other Derivatives – 25%):  2,007,500 لیتر/ ڕۆژ.

تێبینی: ئەو دابەشكارییە بە ڕێژەی سەدی بۆ نەوتی سپی لەگەڵ ستانداردە جیهانییەكاندا یەك ناگرێتەوە، بۆیە لەم شیكارییەدا 9% لە بەرهەمهێنانی نەوتی سپی دانراوە لە بەرمیلێك نەوتی خاو.

بەپێی یاسا فیدراڵییەکان، دەبوو ئەم نەوتە سپییە بە نرخی پاڵپشتیکراوی فەرمی ( 31,500دینار بۆ بەرمیلێک) بدرێتە هاووڵاتیان. بەڵام ئەم نەوتە لە ڕێگەی بازرگانانەوە ڕەوانەی بازاڕی ئازاد کراوە و بە نرخی بازرگانی فرۆشراوە؛ هەرچەندە بەشێكی كەمی بە كۆبوون بە (000,110 دینار) دابەشی سەر بەشێك لە خێزانەكان كراوە.

 .C ڕاگرتن و دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت:

لە 27/9/2025، هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ بازاڕەكانی جیهان دەستی پێ كردەوە؛ ئەمە دوای ڕاوەستانی هەناردەی نەوتی هەرێم بوو بۆ زیاتر لە 2  ساڵ و 6 مانگ، كاتێك لە 25/3/2023وە تا ئەیلوولی 2025 بەهۆی بڕیاری دادگه‌ی نێودەوڵەتیی ناوبژیوانیی پاریس، هەناردەكردن وەستا. هەناردەکردنەکە بەپێی ڕێککەوتننامەیەك لە ڕێكه‌وتی 25/9/2025 لەنێوان حکوومەتی هەرێم، حکوومەتی فیدراڵ و کۆمپانیا بیانییەکان دەستی پێ کردەوە.

دوای دەستپێکردنەوەی هەناردە، بەشێکی گەورەی نەوتی خاوی کێڵگە ناوخۆیییەکان ئاڕاستەی بۆڕییەکانی هەناردە کران؛ ئەمەیش دابینکردنی نەوتی خاوی بۆ پاڵاوگە فەرمییەکانی هەرێم کەم کردەوە و کورتهێنانی زیاتری لە سووتەمەنیی ناوخۆیی دروست کرد.

2.3. هۆکارە ئابووری و دارایییەکان

.A هەڵکشانی نرخەکان لە بازاڕی ئازاددا:

بەهۆی ئەوەی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان نەیتوانی بەشە نەوتی پاڵپشتیکراو دابــەش بکات (کە ساڵانی پێشوو بە 45,000، 105,000  دینار دابەش دەکرا)، هاووڵاتیان بۆ دەستكەوتنی سووتەمەنی ڕوویان لە بازاڕی ئازاد كرد.

شیکاریی نرخەکان لە مانگی ئابی 2026  بەراورد بە ساڵانی پێشوو بەپێی داتای میدیایی و کاسبکاران بەم شێوەیەیە:

• ئابی 2024:  190,000 – 150,000 دینار/ بەرمیل.
• ئابی 2025:  140,000 – 110,000 دینار/ بەرمیل.
• تشرینی یەکەمی 2025:  180,000 دینار/ بەرمیل (دوای هەناردەکردنەوە).
• ئابی 2026:  280,000 – 250,000 دینار/ بەرمیل.

ئەم بەرزبوونەوەیە گوشارێکی ئابووریی توند دەخاتە سەر خێزانەکان، بەتایبەت لە سایەی دواکەوتنی دابەشکردنی مووچەی فەرمانبەران.

 .Bتێچووی سووتەمەنیی خێزانێك لە وەرزی زستاندا:

بەپێی ڕاگەیەنراوی دابەشکردنی نەوتی سپی لە سلێمانی، دابەشکردنی حکوومی لە ساڵی 2026دا پاشەکشەی کردووە بۆ مانگی 10؛ ئەمەیش هاووڵاتیانی ناچار کرد لە هاویندا بڕی پێویست بە نرخی گران بکڕن.

تێچووی گەرمکردنەوەی خێزانێک:

• خێزانێک لە شار (2 بەرمیل لە بازاڕی ئازاد):

2 * 280,000 = 560,000 IQD (دیناری عێراقی)

• خێزانێک لە لادێ/ ناوچەی شاخاوی (3 بەرمیل):

3 * 280,000 = 840,000 IQD (دیناری عێراقی)

ئەم بڕە، بەرامبەرە بە زیاتر لە 80%  تا 120%ی تێکڕای مووچەی مانگانەی فەرمانبەرێکی پله‌ناوەند لە هەرێمی کوردستان.

3.3.  هۆکارە تەکنیکی و ژێرخانییەکان

لە هەرێمی کوردستاندا 4  پاڵاوگەی فەرمی هەن کە خاوەنی توانای بەرزی پاڵاوتنی نەوتی خاون:

1. پاڵاوگەی کار (کەڵەک/ کەورگۆسک): هەولێر، کۆمپانیای KAR Group، توانستی دیزاینکراو: 110,000 بەرمیل/ ڕۆژ؛ کارکردنی کردەیی 50,000 بەرمیل/ ڕۆژ.
2. پاڵاوگەی بازیان: لە نزیك شاری سلێمانییە، خاوەنداریــــــیەكەی کۆمپانیــــای قەیـــوانە (Qaiwan Group)، توانستی پاڵاوتن 40,000 بەرمیل/ ڕۆژ.
3. پاڵاوگەی لاناز: لە نزیك شاری هەولێرە، توانستی دیزاینکراو: 100,000 بەرمیل/ ڕۆژ؛ کارکردنی کردەیی: 30,000 بەرمیل/ ڕۆژ، 30%ی توانستی خراوەتە كار.
4. پاڵاوگەی تاوکێ: لە نزیك شاری دهۆک، کۆمپانیای DNOی نەرویجی خاوەندارێتیی دەكات، توانستی پاڵاوتن 6,000 بەرمیل/ ڕۆژ.

خشتەی (3): توانستی پاڵاوگە فەرمییەکانی هەرێمی کوردستان و توانای بەرهەمهێنانی نەوتی سپی

خشتەی (3) بریتییە لە شیکارییەک بۆ توانستی پاڵاوتن و بەرهەمهێنانی ساڵانەی نەوتی سپی (Kerosene)  لە چوار پاڵاوگە سەرەکییەکەی هەرێمی کوردستان (کار، بازیان، لاناز، و تاوکێ). لەسەر بنەمای تێکڕای دابینکردنی بڕی 126,000 بەرمیل نەوتی خاوی ڕۆژانە (bpd) بۆ پاڵاوتن، کۆی بڕی نەوتی خاوی پاڵێوراوی ساڵانە دەگاتە 7,308,832,410 لیتر. بەپێی ستانداردە جیهانییەکانی پیشەسازیی پاڵاوتنی نەوتی خاو، %9ی بەرمیلێک نەوتی خاو لەدوای پاڵاوتن، ئەو ڕێژە نەوتە سپییەی لێ بەرهەم دێت و ئەم ڕێژەیە ستانداردی جیهانییە. بە جێبەجێکردنی ئەم ڕێژە دەرهێنانە  لەسەر بڕی نەوتی خاوی دابینکراو، کۆی گشتیی توانستی بەرهەمهێنانی ساڵانەی نەوتی سپی لە هەرێمی کوردستان دەگاتە 658,063,116 لیتر. لەم نێوەندەدا، پاڵاوگەی کار بە دابینکردنی 50,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا بەرزترین توانستی بەرهەمهێنانی هەیە کە 261,136,157 لیتر نەوتی سپیی ساڵانەیە و، لەدوای ئەویش پاڵاوگەی بازیان بە 208,908,926 لیتر، پاڵاوگەی لاناز بە 156,681,694 لیترو، پاڵاوگەی تاوکێ بە 31,336,339 لیتر دێن. ئەم ئامارانە ئاستی توانای ڕاسته‌قینه‌ی پاڵاوگەکان بۆ دابینکردنی پێداویستیی سووتەمەنیی ناوخۆیی ئاشکرا دەکەن.

بەڵام، بەپێی ڕێككەوتنی هەردوو حكوومەتی هەرێمی كوردستان و حكوومەتی عێراقی فیدراڵ لەگەڵ كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی نەوت، تەنیا بڕی 50,000 بەرمیل نەوتی خاو ڕۆژانە بۆ پێداویستیی ناوخۆ دابین كراوە. لە خشتەكەی خوارەوەدا شیكارییەكی بەراوردکاری، بۆ بڕی نەوتی سپیی بەرهەمهاتوو لەگەڵ خواستی بنەڕەتیی ماڵانی هەرێمی کوردستان (317,207,400 لیتر / 1,586,037 بەرمیل)، لە هەردوو حاڵەتی دابینکردنی 50,000 بەرمیل و 126,000 بەرمیل نەوتی خاوی ڕۆژانە بۆ پاڵاوتن كراوە.

خشتەی (4) بەراوردکاریی بەرهەمهێنان، خواستی ناوخۆ و، کورتهێنان/ زیادە

خشتەی ژمارە (4) ئامادە كراوە لەسەر بنەمای هەژمارکردنی خواستی بنەڕەتیی خێزانەکانی هەرێمی کوردستان بۆ نەوتی سپی کە ساڵانە 317,207,400 لیترە (هاوتا لەگەڵ1,586,037  بەرمیل)؛ ئاستی پڕکردنەوەی ئەم خواستە، بەپێی بڕی نەوتی خاوی تەرخانکراو بۆ پاڵاوگەکان دەگۆڕێت.

لە حاڵەتی یەکەمدا، ئەگەر تەنیا 50,000 بەرمیل نەوتی خاوی ڕۆژانە (واتە 18,250,000 بەرمیل لە ساڵێکدا) تەرخان بکرێت، بەپێی ڕێژەی ستانداردی %9ی دەرهێنان، تەنیا 261,136,640 لیتر، كە دەكاتە 1,642,500  بەرمیل نەوتی سپی، بەرهەم دێت. لەم بارەدا، بەرهەمهێنانی ناوخۆیی وەڵامی تەواوی خواست ناداتەوە و کورتهێنان بە بڕی 56,070,760 لیتر، كە دەكاتە 356,463 بەرمیل، تۆمار دەکرێت، کە یەکسانە بە کورتهێنانی ڕێژەی %17.68 لە دابینکردنی پێداویستیی ماڵان.

بەڵام لە حاڵەتی دووەمدا، کاتێک بڕی نەوتی خاوی دابینکراو بۆ پاڵاوتن، بەرز دەکرێتەوە بۆ 126,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا (واتە 45,990,000 بەرمیل لە ساڵێکدا)، بڕی بەرهەمی ساڵانەی نەوتی سپی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەكات بۆ658,064,333  لیتر، كە دەكاتە 4,139,100  بەرمیل. لەم حاڵەتەدا نەک هەر کورتهێنانی پێشوو بەتەواوی پڕ دەکرێتەوە، بەڵکوو زیادە بە بڕی 340,856,933 لیتر، كە دەكاتە 2,553,063 بەرمیل، دەهێنێتە ئاراوە کە زیاتر لە دووئەوەندەی خواستی سەرەکیی خێزانەکانە. ئەم بڕە زیادەیە، دەکرێت بۆ عەمبارکردنی ستراتیژی، دابینکردنی پێداویستیی کەرتە ئابووری و پیشەسازییەکانی تر، یان بەکارهێنانی ئابووریی ناوخۆیی ڕێک بخرێتەوە.

4. ئاسەوار و کاریگەرییە هەمەلایەنەکانی قەیرانەکە

1.4. کاریگەریی ئابووری و کۆمەڵایەتی:

1. دابەزینی ئاستی گوزەران: گرانبوونی نەوتی سپی، بارگرانی لەسەر بوودجەی خێزانە کەمدەرامەتەکان زیاد دەکات.
2. دیاردەی قۆرخکاری لە بۆرسەدا: کەمیی خستنەڕوو وای کردووە، بازاڕەكان بەبێ چاودێری بمێننەوە و بازرگانان نرخەکان دەستکاری بکەن.

2.4. کاریگەریی ژینگەیی و تەندروستی

1. تێکدانی دارستانە سروشتییەکان: نەبوونی سووتەمەنی و گرانبوونی بەرمیلی نەوت بۆ 280,000 دینار، خەڵکی گوندەکان و ناوچە شاخاوییەکان ناچار دەکات ڕوو لە بڕینەوەی بەرفراوانی دارستانەکان بکەن.
2. کێشەی تەندروستی: بەکارهێنانی داری تەڕ یان سووتەمەنیی پلە دوو لە زستاندا، تووشبوون بە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسەدان زیاد دەکات.
3. میکانیزم و ستراتیژییەکانی چارەسەرکردن

1.5. چارەسەری کورتخایەن (مەودای 1 تا 6 مانگ)

1. مانەوە و جێبەجێکردنی ڕێكارەكانی پاڵاوتنی 50 هەزار بەرمیلەکە، هەروەها وەرگرتنی بڕی 75 هەزار بەرمیلی تر و پاڵاوتنی و دابەشکردنی بە نرخی فەرمیی 31,500 دینار.
2. دیاریکردنی سەقفی نرخ لە بۆرسەدا: چاودێریکردنی بۆرسەی هەولێر و سلێمانی بۆ بەرگرتن لە فرۆشتنی بەرمیلی نەوت بە زیاتر لە 100,000 دینار.

2.5. چارەسەری درێژخایەن و پێکهاتەیی (مەودای 1 تا 3 ساڵ)

1. زیادکردنی نەوتی خاو بۆ پاڵاوگە ناوخۆیییەکان: وەزارەتی سامانە سروشتییەکان پێویستە بڕی تەرخانکراوی نەوتی خاو بۆ پاڵاوگە فەرمییەکان لە 9 ملیۆن بەرمیلەوە، زیاد بکات بۆ لانی کەم 55  ملیۆن بەرمیل/ ساڵ. ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانی زیاتر لە 275  ملیۆن لیتر نەوتی سپی و دابینکردنی سەدا سەدی پێداویستیی ناوخۆ.
2. دروستکردنی کۆگه‌ی ستراتیژی: دروستکردنی کۆگه‌ی نیشتمانی لە پارێزگاکان بۆ ئیدخار (پاشه‌كه‌وتكردن)ی نەوت لە وەرزی بەهار و هاویندا تا لە زستاندا بازاڕ بەرامبەر شۆکی نرخ پارێزراو بێت.
3. گۆڕینی سیستەمی گەرمکردنەوە: پەرەدان بە پڕۆژەکانی ڕاکێشانی تۆڕی غازی سروشتی بۆ ماڵان و هاندانی بەکارهێنانی وزەی نوێبووەوە.

6. دەرئەنجام

قەیرانی کەمیی بڕ و گرانیی نرخی نەوتی سپی لە هەرێمی کوردستان لە ساڵی 2026دا (کە تێیدا نرخی بەرمیلێک گەیشتە 280,000 دینار)، ئەنجامی کەمیی سەرچاوەی سروشتی یان نەبوونی ژێرخانی پاڵاوتن نییە. چارەسەرکردنی ئەم دۆخە لە توانای ناوخۆدایە لە ڕێگەی کاراکردنی پاڵاوگە ناوخۆیییەکان و بەکارهێنانی سەرچاوە ناوخۆیییەکان.

سەرچاوەکان:

1. وەزارەتی پلاندانانی عێراق – دەستەی گشتیی سەرژمێری 26-11-2025: ئەنجامە فەرمییەکانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق و هەرێمی کوردستان 2024.
2. دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان شوباتی 2021: ڕاپۆرتی شیکاریی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان – عێراق.
3. کۆمپانیای دیلۆیت (Deloitte Reports – July 2022) بەرهەمی نەوت، هەناردە، بەکاربردن و داهات لە ماوەی 1ی کانوونی دووەمی 2022 تا 31ی ئازاری 2022 (Q1).
4. تۆڕی میدیاییی ڕووداو 12/08/2026: قەیرانی نەوتی سپی؛ نرخی بەرمیلێک گەیشتە 280 هەزار دینار – ڕاپۆرتی مستەفا گۆران و لێدوانی نەسرەت زەنگەنە و سەلام عومەر.
5. دامەزراوەی میدیاییی پەرەگراف 23/04/2026: پەرلەمانی عێراق لیژنەی لێکۆڵینەوە لەسەر 50 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەرێم پێک دەهێنێت.
6. ڕاپۆرتی بنکۆڵکاریی درەو میدیا 03/09/2022: توانای پاڵاوگە نەوتییەکانی هەرێم بۆ بەرهەمهێنانی نەوتی سپی.
7. Daban Mohammed / Peregraf (14-10-2025): Diesel and Kerosene Prices Surge in Kurdistan Region Amid Oil Export Resumption.

 

نەوزاد هێتوتی، دکتۆرا لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا بەرامبەر ڕۆژھەڵاتی ناڤین و پرسی كورد-زانكۆی لێستەر-بریتانیا- پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە  بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دیپلۆماسی/  زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین-هه‌ولێر

 

 

لە جه‌نگی دژی داعش بۆ هێزی ڕاوێژکاری؛ گۆڕانی ڕۆڵی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق لە سەردەمی حکوومەتی کازمی

 

 لەدوای کشانەوەی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١١، لەسەر داوای بەرپرسانی بەغدا لە ساڵی ٢٠١٤، دووبارە هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان گەڕانەوە بۆ پاڵپشتیکردنی عێراق لە جه‌نگی دژی داعش. دیارە ئەم گەڕانەوەی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان  بۆ جه‌نگی دژی داعش، بە دڵی ئێران و هێزە پرۆکسییەکانی نەبوو  و، پێیان وا بوو دووبارە گەڕانەوەی ئەمریکا دەبێتە هۆی دروستکردنی بەربەست لەبەردەم بەهێزبوونی هەژموون و کاریگەرییەکانیان لە عێراق و ناوچەکەدا. بەتایبەت لە قۆناغی یەکەمی دەسەڵاتداریی “ترەمپ”دا (٢٠١٦-٢٠٢١)، دوای کوشتنی قاسم سوله‌یمانی لە کانوونی دوومی ٢٠٢، گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران گەیشتە ئاستێکی زۆر توند.

بۆیە،  هێزە شیعەکان گوشارەکانیان چڕ کردەوە بۆ سەر حکوومەتی کازمی  بۆ کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراقدا. هەر بۆیەیش، لە سەردەمی حکوومەتی کازمی (٢٠٢٠–٢٠٢٢)، بە شێوەیەکی فەرمی دانوساندنەکان دەستی پێ کرد؛ کە ناسراون بە دیالۆگی ستراتیژیک بۆ کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق. لەم ڕووەوە،  چوار گەڕی دانوساندن لەنێوان ئەمریکا و عێراقدا بۆ یەکلاکردنەوەی پرسی ئەمنییەت و کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراقدا بەڕێوە چوون. لە حوزەیران و ئابی ٢٠٢٠، دوو گەڕی دانوساندن لەنێوان ئیدارەی ترەمپ و دەوڵەتی عێراق بەڕێوە چوون.

گەڕی سێیەمی دیالۆگی ستراتیژیک لە ٧ی نیسانی ٢٠٢١، بە ڕێگەی ئۆنلاین، بەڕێوە چوو. گەڕی سێیەمی دیالۆگی ستراتیژیک لە کاتێکدا بوو کە بایدن بووە سەرۆکی ئەمریکا و بە بەراوردکردن لەگەڵ سیاسەتی ئیدارەی ترەمپ، لەسەر ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی، سیاسەتێکی زۆر جیاوازتری پڕاکتیزە دەکرد. هەروەها، گەڕی چوارەمی دیالۆگی ستراتیژیک لەنێوان ئەمریکا و عێراق لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢١ بەڕێوە چوو، کە کۆتا گەڕی دانوساندن بوو لە سەردەمی کازمی و، لە ٣١ی دێسەمبەری ٢٠٢١، ئەمریکا بڕیاری دا هێزە شەڕکەرەکانی لە عێراق بکێشێتەوە و تەنیا هێزە ڕاوێژکارەکانی بمێننه‌وه‌. بەرپرسانی ئەمریکا سەبارەت بەم هەنگاوە ئاماژەیان بەوە کرد کە ئەمە بە مانای دەستبەرداربوون له‌ عێراق نییە و، ئەمریکا بەتەواوەتی لەو وڵاتە پاشەکشە ناکات. بەرپرسانی ئەمریکا باسیان لەوە کرد کە  کە پابەندییەکی درێژخایەنیان بەرامبەر عێراق دەبێت و هێزە شەڕکەرەکانی لەژێر ناوی ڕاوێژکاریدا بەردەوامی بە کارەکانیان دەدەن.

بە شێوەیەکی گشتی، ئەوەی لە دیالۆگی ستراتیژیکدا عێراق و ئەمریکا لەسەری ڕێک کەوتن، بەتایبەت لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە، کۆمەڵێک خاڵی لەخۆ دەگرت، لەوانەیش: یەکەم، ئەمریکا بنکەی سەربازیی هەمیشەییی لە عێراقدا نابێت. دووەم، ئەمریکا هەوڵ نادات عێراق وەک پێگەیەک بۆ هێرشکردنە سەر دەوڵەتانی دراوسێ بەکار بهێنێت. سێیەم، ئەمریکا پابەندە بە ڕێزگرتن لە سەروەری و سیادەی عێراق. چوارەم، جەختکردن لەسەر بەهێزکردنی پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەکان و فرەچەشنکردنی ئابووریی عێراق. پێنچەم، بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی عێراق لەگەڵ دەوڵەتە عەرەبییەکان و هەوڵدان بۆ ئەوەی لە ڕووی وزە و گازەوە تەنیا پشت بە ئێران نەبەستێت. شەشەم، بەهێزکردنی هەماهەنگیی نێوان ئەمریکا و عێراق لە ڕووی ئاسایشەوە و پاڵپشتیکردنی هێزە عێراقییەکان لە ڕووی چەکەوە؛ لەوانەیش هێزەکانی پێشمەرگە. حەوتەم، گۆڕینی ئەركی هێزەکانی ئەمریکا لە هێزی شەڕکەرەوە بۆ ڕاهێنان‌ و ڕاوێژکردن بە هێزەکانی عێراق. لەم ڕووەوە ڕێککەوتن کرا هێزە شەڕکەرەکان لە عێراق بکێشنەوە و نزیکەی ٢٥٠٠ کەس وەک هێزی ڕاوێژکاری لە عێراقدا بمێننه‌وه‌. هەر لەسەر ئەم بنەمایەیش هێزە شەڕکەرەکان لە ٣١ی  دێسەمبەری ٢٠٢١ لە عێراق کشانەوە و  نزیکەی ٢٥٠٠ کەس وەک هێزی ڕاوێژکاری مانەوە.

لە حکوومەتی “سوودانی”یەوە بۆ “عەلی زەیدی”؛ کۆتاییهاتن بە ئەرکی ئەمریکا و هاوپەیمانان و کشانەوەی تەواوی هێزەکانیان لە عێراق

وەک ئاماژەمان پێ کرد، لە سەردەمی حکوومەتی کازمی هێزە شەڕكه‌رەکانی ئەمریکا لە عێراق کشانەوە  و نزیکەی ٢٥٠٠ سەرباز وەک هێزی ڕاوێژکاری لە عێراق مانەوە. دوای ئەوەی سوودانی دەسەڵاتی وەرگرت، ئێران و گرووپە چەکدارەکان گوشارێكی زیاتریان خسته‌ سه‌ر حكوومه‌ت، كه‌ کار بکات بۆ ئه‌وه‌ی  تەواوی هێزەكانی هاوپەیمانان لە عێراق بکشێنەوە. ئەم گوشارانە، بەتایبەتی دوای ڕووداوەکانی ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ و هێرشی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل و، دواتر هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکە، زیاتر بوون.

هەرچەندە لە سەرەتادا وا دەردەکەوت کە سوودانی مەبەستی نییە داوا لە ئەمریکا بکات بەتەواوی هێزەکانی لە عێراق بکشێنێتەوە و ئەرکی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژی داعش کۆتایی پێ بهێنێت. لەم ڕووەوە،  سەبارەت بە پێویستیی مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراقدا، سوودانی لە دیدارێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی Wall Street Journal  لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە هیچ بەرنامەیەکیان نییە بۆ ئەوەی داوای کشانەوەی هێزە ڕاوێژکارەکانی ئەمریکا لە عێراق بکەین. هەروەها ڕۆژنامەکە ئاماژەی بەوە کرد کە سوودانی جەختی لەسەر پێویستیی مانەوەی هێزە ڕاوێژکارەکانی ئەمریکا لە عێراق کردۆتەوە. بەڵام، لەژێر گوشاری گرووپە چەکدارە شیعەکاندا و بەهۆی لێکەوتەکانی جەنگی غەززە، لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٤، وەک گۆڕانێک لە سیاسەتی سوودانی، ڕای گەیاند کە لەگەڵ ئەمریکا دەستی بە دانوستان کردووە بۆ گەیشتن بە خشتەیەکی کاتی بۆ کۆتاییهێنان بە ئەركی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژی داعش.

لەو ڕووەوە، لە یەکەم هەنگاودا لە کانوونی دووەمی  ٢٠٢٤، کۆمیسیۆنی باڵای سەربازی (HMC) لەنێوان بەرپرسان و پسپۆڕانی بەرگریی عێراق و ئەمریکا، پێك هێنرا. لەم کۆمیسیۆنەدا، سێ لێژنەی لاوەکی، دروست کران بۆ  گفتوگۆکردن لەسەر پرسی کشانەوەی تەواوەتیی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان و کوتایهێنان بە ئەرکی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بۆ تێكشکاندنی داعش لە عێراقدا بە لە بەرچاوگرتنی سێ خاڵی سەرەکی: یەکەم، ئاستی مەترسیی داعش؛ دووەم، بارودۆخی کارپێکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان؛ سێیەم، هەڵسەنگاندنی تواناکانی هێزە ئەمنییەکانی عێراق. هەروەها بڕیار درا، کار بکرێت بۆ ئەوەی پەیوەندیی نێوان ئەمریکا و عێراق لە ڕووی ئاسایشەوە، بگوازرێتەوە بۆ پەیوەندیی هاوبەشیی دووقۆڵی؛ بەپیێ ڕێککەوتنی چوارچێوەی ستراتیژیی نێوان عێراق و ئەمریکا کە  لە ساڵی ٢٠٠٨ واژۆ کراوە.

لەم چوارچێوەیەدا، لە یەکەم دیداری نێوان بایدن و سوودانی لە ١٥ی نیسانی ٢٠٢٤، بەئاشکرا باس لەوە کرا، کە بە شێوەیەکی ڕێکخراو کار دەکەن بۆ کوتایێهینان بە ئەرکی هێزە هاوپەیمانەکان لە عێراقدا. لەدوای ئەمە، لە ڕاگەیه‌نراوێکی هاوبەشی نێوان ئەمریکا و عێراق لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤، بڕیار درا ئەرکی  هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژ بە داعش لە عێراق بە شێوەیەکی قۆناغبەندی کۆتایی پێ بێت: قۆناغی یەکەم، کشانەوە لەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی فیدراڵدان تا کۆتاییی ئەیلوولی ٢٠٢٥. بەپێی ئەم خشتەیە، هێزەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢٥ لە بنکەی عەین ئەسەد کشانەوە و، لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا عێراق ڕای گەیاند کە هێزەکانی هاوپەیمانی بەتەواوی لە بنکە سەربازییەکانی عێراق کشاونەتەوە و،  دەسەڵاتی بنکەی عەین ئەسەد بەتەواوی درایە دەست هێزەکانی عێراق. له‌ قۆناغی دووەمدا، بڕیارە تا ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان له‌ هەرێمی کوردستانیش بکشێنەوە، بەتایبەتی لە بنکەی هەریر و دەوروبەری فڕۆکەخانەی نێوده‌وڵه‌تیی هەولێر.

حکوومەتی زەیدی، کە لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ دەسەڵاتی وەرگرتووە، جەختی کردۆتەوە لەسەر پابەندبوون بەو وادەیەی دیاری کراوە بۆ ئەوەی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان بەتەواوەتی لە عێراق بکشێنەوە. لەم ڕووەوە، لە دیدارەکەیدا لەگەڵ ترەمپ لە ١٤ی تەممووز، زەیدی وتی لە ٣٠ی ئەیلوولدا هێزەکانی ئەمریکا عێراق جێ دەهێڵن؛ لە هەمان کاتدا کۆمپانیا ئەمریکییەکان دەچنە ناو عێراق و، پەیوەندییەکانمان ئێستا لەسەر بنەمای هاوکاریی ئابووری دامەزراوە، نەک پەیوەندییە سەربازییەکان. هەروەها عەلی زەیدی، لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٦، دووبارە جەختی لەوە کردەوە کە بڕیاری کۆتاییهێنان بە ئەرکی هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتی لە عێراق لە ٣٠ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٢٦، بڕیاری کۆتایییە و بە هیچ شێوەیەک ماوەکەی درێژ ناکرێتەوە. هەروەها جەختی لەسەر جێبەجێکردنی پلانە ئەمنییەکان کردەوە بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیریی ناوخۆیی و پاراستنی سەروەریی وڵات.

بەگشتی، ئەگەر بەرنامەکە وەک ڕێککەوتنی لەسەری کراوە، بەڕێوە بچێت، ئەمە بەو مانایە دێت كه‌:  یەکەم، تەواوی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان لە عێراق ده‌كشێنه‌وه‌. دووەم، ئەرکی هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتیی دژ بە داعش لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ لە عێراق كۆتایی دێت و، له‌مه‌ودوا ئەو هاوپەیمانێتییە نامێنێت. سێیەم، پەیوەندییەکانی ئەمریکا و عێراق زیاتر دوولایەنە دەبن. لەم ڕووەوە، ئەمریکا و عێراق  پابەند دەبن بە بەهێزکردنی پەیوەندییە ئاسایشی و  سەربازییەکان بە پشتبەستن بە ڕێککەوتنی چوارچێوەی ستراتیژیی ساڵی ٢٠٠٨. ئەمەیش واتە ئەمریکا یارمەتیی عێراق دەدات لە فرۆشتنی کەلوپەلی سەربازی و چەک، هاوبەشکردنی زانیاریی هەواڵگریی دژ بە تیرۆر، ڕاهێنان و مەشقە هاوبەشەکان لەسەر داوای عێراق.

 

کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق؛ کاریگەری و دەرهاوێشتە ستراتیژییەکانی لەسەر هەرێمی کوردستان

 کشانەوەی ئەمریکا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان دەبێت. گومانی تێدا نییە کە هەرێم، وەک بەشێک لە عێراق، بەتەواوی لە مەترسی و هەڕەشەکان بەدەر نابێت. لێرەدا، سەبارەت بە هەرێمی کوردستان، پرسیاری سەرەکی ئەمەیە: لە ئەگەری کشانەوەی ئەمریکا، گرنگترین ئەو مەترسییانەی لەسەر هەرێمی کوردستان دروست دەبن، کامانەن؟ ئایا کورد، دوای سی و شەش ساڵ لە پاراستنی بێبەرامبەر، ئێستا دەتوانێت بەبێ ئەمریکا لەسەر پێی خۆی بوەستێت؟ ئایا کورد کارێکی وەهای کردووە کە بتوانێت لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە پشت بە خۆی ببەستێت و پشتگیری و یارمەتیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەدەست نەدات؟ ئایا کورد دەتوانێت خۆی لەبەردەم گوشارەکانی ئێران، میلیشیا شیعەکان و داعشدا ڕابگرێت؟

بە شێوەیەکی گشتی، دیارترین ئەو  مەترسی و هەڕەشانەی کە لەدوای کشانەوەی ئەمریکا و هاوپەیمانان لەسەر هەرێم دروست دەبن، دەکرێت لەم خاڵانەدا کۆیان بکەینەوە:

یەکەم، هەڕەشەی میلیشیا شیعەکان

یەکێک لە سەرەکیترین ئەو هەڕەشانەی ڕووبەڕووی هەرێم دەبێتەوە، هەبوونی گرووپە میلیشیاکانه‌ کە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەتی عێراقدان و لە دەرەوەی دەسەڵاتی بەغدا کار دەکەن. ئەوەی جێی سەرنجە، ئێستا هەوڵەکانی حکوومەتی عێراق و ئەمریکا بەو ئاراستەیەیە کە ئەو گرووپانە بخرێنە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتەوە. لە کاتی دیداری زەیدی لەگەڵ ترەمپ لە ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦، یەکێک لە خاڵە هەرە سەرەکییەکان کە زەیدی جەختی لەسەر کرده‌وه‌، ئەوە بوو کە هەموو هەوڵێک دەدرێت كه‌ تاوەکوو ٣٠ ئەیلوولی ٢٠٢٦ چەک لەدەستی گرووپە چەکدارەکان داماڵرێت. هەروەها، لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٦، زەیدی ڕای گەیاند: یان دەبێت گرووپە چەکدارەکان چەکەکانیان ڕادەست بکەن، یان دوای ٣٠ی ئەیلوول  بە ‌هێز ڕووبەڕوویان دەبینەوە؛ هاوکات، لە ١٢ی ئاب لە کۆبوونەوەی “هاوپەیمانیی ئیدارەی دەوڵەت”، کە زۆربەی هێزە سیاسییەکان دەگرێتەوە، جەختی لەسەر هەمان بابەت کردۆتەوە.

بەڵام ئەوەی دیارە، بەشێک لە گرووپە چەکدارەکان بەتوندی ئه‌وه‌ ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ چه‌ك دابنێن. بەرەی بەرگریی ئیسلامی لە عێراق (IRI)، کە لە چەند گرووپێکی شیعە پێک دێت و نزیکە لە ئێران، لە ١٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ ڕای گەیاند کە گرووپە چەکدارەکان چەکەکانی خۆیان ڕادەست ناکەن و دەست لە چەکەکانیان هەڵناگرن. هەروەها بەڵێنی دا توانا سەربازی و ئەمنییه‌كانی خۆی بەهێزتر بکات. سەرچاوەکان باس لەوەیش دەکەن کە “قائانی” لە ٩ی ئابی ٢٠٢٦ سەردانی بەغدای کردووە و دژایەتیی خۆی بۆ چەکكردنی گرووپە چەکدارەکان لەم قۆناغەدا دەربڕیوە و داوای دواخستنی ئەم پڕۆسەیەی کردووە. هەروەها داوای کردووە هیچ هەنگاوێک نەگیرێتە بەر، کە بتوانێت هاوسەنگیی هێزی هەنووکەیی بگۆڕێت.

بۆیە، ئەگەر زەیدی نەتوانێت هاوکات لەگەڵ دەرچوونی هێزەکانی ئەمریکا ئەم گرووپانە کۆنترۆڵ بکات و بخرێنە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتەوە، بێ گومان ده‌بنه‌ هەڕەشەیه‌كی گەورە لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان. لەدوای دەستپێکردنی جه‌نگی ئەمریکا و ئێران، گرووپە میلیشیاکان لە عێراق، بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جه‌نگی به‌وه‌كاله‌ت له‌ دژی ئەمریکا تێوە گلان. لەم چوارچێویەدا له‌ گه‌رمه‌ی جه‌نگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێراندا، ئەو هێزانە هێرشێكی بەرفراوانیان کردە سەر هەرێمی کوردستان. سەرچاوە کوردییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ٢٨ی شوبات  تا ٢ی ئابی  ٢٠٢٦، زیاتر لە ١٠٠٠ درۆن و مووشەک ئاراستەی هەرێمی کوردستان کراون.

بۆیە لەدوای كشانەوەی ئەمریكا ئەم ھەڕەشانە ڕاناوەستن، بەڵكوو بەردەوام دەبن و ڕه‌نگه‌ زیاتریش ببن. بەتایبەتی، گرووپە چەکدارەکان لەبەر زۆر هۆکار هێرش دەکەنە سەر هەرێم: یەکەم، لە لایەک بۆ ئەوەی هەرێم ناسەقامگیر بکەن؛ دووەم، لێدان لە ژێرخانی ئابووریی هەرێم؛ سێیەم، زۆر جاران حکوومەتی عێراق و ئێرانیش ئەم گرووپانە وەک کارتی گوشار دژی هەرێم بەکار دەهێنن بۆ سەپاندنی خواست و داواکارییەکانیان؛ چوارەم، لە ناوچە جێناکۆکەکاندا ئەم گرووپانە دەتوانن پێگە و دەسەڵاتی خۆیان زیاتر بەهێز بکەن و هەڕەشە و مەترسی لەسەر هەرێم و هاووڵاتیانی کورد دروست بکەن.

دووەم، زیاتربوونی گوشارە سیاسی و یاسایییەکان لەسەر هەرێم

گومانی تێدا نییە هێزە شیعەکان لە عێراقدا باوەڕیان بە دەستوور و پڕۆسەی دیموکراسی زۆر لاوازە و، زیاتر پرسی دیموکراسییان بەکار هێناوە بۆ بەهێزکردنی پێگەکەیان لە بەغدا لەدوای ٢٠٠٣. لەم ڕووەوە، بەشێکی زۆری هێزە شیعەکان خەون بەوەوە دەبینن کە دەسەڵاتەکان لە عێراق سەنتراڵ بکرێن و کورد و سوننە زیاتر پەراوێز بخرێن.

 لەدوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر، پێگەی هەرێم لە عێراقدا زیاتر لاواز بووە. ئێستا هەرێم لە جاران زۆر لاوازترە و بەغدا بەردەوام هەوڵ دەدات هەموو دەسەڵاتەکان سەنتراڵ بکرێن. لەم ڕووەوە، لە سەردەمی سوودانی، بەغدا زیاتر هەوڵی سەنتراڵکردنی دەسەڵاتەکانی داوە: لە لایەکەوە، پرسی مووچە و بوودجە لەدەستی هەرێم نەماوە و ڕاستەوخۆ ڕادەستی بەغدا کراوە؛ لە لایەکی تریشەوە، مەلەفی نەوت و پرسی هەناردەکردنی لەدەستی هەرێم نەماوە و ڕادەستی بەغدا کراوە.

بە هەمان شێوەیش، دادگه‌ی دەستووری لەلایەن هێزە شیعەکانەوە هان دراوە و، لە زۆر پرس و مەلەفدا له‌ دژی هەرێم بەکار دەهێنرێت. تەنانەت ئێستا باس لەوە دەکرێت کە هێزەکانی پێشمەرگەیش بخرێنە ژێر کۆنترۆڵی بەغدا. له‌وه‌یش خراپتر، بەهۆی لاوازبوونی پێگەی کورد و ناکۆکییە سیاسییەکانی نێوان لایەنە کوردییەکان، لە بەرنامەی وەزاریی حکوومەتی عەلی زه‌یدی، بە وشەیه‌كیش باس لە کێشەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا نەکراوە؛ وەک ئەوەی هەرێم و بەغدا هیچ کێشەیەکیان نەبێت! ئەمە یەکەم جاره‌ لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە حکوومەتێک پێک دێت کە تەنانەت بە وشه‌یه‌كیش باس لە کوردستان ناکات. ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت، دابەشبوون و لێکترازانی هێزە سیاسییە کوردییەکان، وای کردووە هێزە شیعەکان ئەو جورئەت و بوێرییەیان هەبێت بەو شێوەیە سیاسەت بکەن.

بۆیە، وای دەبینم بە دەرچوونی هێزەکانی ئەمریکا، بەغدا گوشاری زیاتر لەسەر هەرێم دروست دەکات و هێزە شیعەکان کار دەکەن بۆ زیاتر لاوازکردن و لێدان لە پێگەی فیدراڵیی هەرێم؛ بەتایبەتی كه‌ ئێستا هەرێمی کوردستان تووشی دابەشبوونێکی قووڵی سیاسی بووە و ناکۆکییەكانی نێوان پارتی و یەکێتی زۆر گەورە بوونەتەوە. دوو ساڵە هەڵبژاردن کراوە، بەڵام هێشتا حکوومەت پێک نەهێنراوە. دەرگه‌ی پەرلەمانیش داخراوە. هەروەها، پارتی و یەکێتی هه‌ردووكیان له‌ سیاسەت و بەرنامەدا سەبارەت به‌ چارەنووسی هەرێم و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان جیاوازییەکی زۆریان هەیە و، لەسەر بەرنامە و ستراتیژییەکی هاوبەش بەرامبەر بەغدا و دەوڵەتانی دەرەوەی هەرێم هاودەنگ نین. ئەمەیش پێگەی هەرێمی لاوازتر کردووە و ڕێگەی بۆ دەستێوەردانی بەغدا و دەوڵەتانی دەرەوەی هەرێم خۆش کردووە.

سێیەم، کەمبوونەوە یان نەمانی یارمەتیی سەربازی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە

نەمانی پاڵپشتی و یارمەتیی سەربازی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە، یەکێکی ترە لەو مەترسییانەی لە ئەگەری کشانەوەی ئەمریکا ڕووبەڕووی هەرێم دەبێتەوە. ڕاستە، بە گوێرەی دەستووری عێراق، پێشمەرگە بەشێکە لە سیستەمی بەرگریی عێراق و بەغدا لەسەریەتی یارمەتیی هێزەکانی پێشمەرگە بدات و پڕچەکیان بکات، بەڵام بە درێژاییی ١٨ ساڵ لەدوای پڕۆسەی ڕزگارکردنی عێراق، دەسەڵاتدارانی بەغدا نەک هەر ئەرکە دەستوورییەکانی خۆیان بۆ یارمەتیدانی پێشمەرگە جێبەجێ نەکردووە، بەڵکوو بە هەموو شێوەیەک دژایەتیی هێزی پێشمەرگەیان کردووە؛ مووچەیان لێ بڕیوە و بە هیچ شێوەیەک لە ڕووی سەربازییەوە یارمەتیی هێزی پێشمەرگەیان نەداوە. لە کاتی هاتنی داعش، نەک هەر بەغدا ئامادە نەبوو یارمەتیی پێشمەرگە بدات، بەڵکوو زۆر جار ڕێگرییشی دەکرد لەوەی هاوپەیمانان چەک بدەنە پێشمەرگە.

ئەوەی زیاتر دەبێتە هۆی لاوازبوونی پێگەی هەرێم و دروستبوونی هەڕەشەکان، بەتایبەتی دوای نەمانی هێزەکانی ئەمریکا، نەبوونی هێزێکی یەکگرتووە لە هەرێم. دیارە بەرپرسانی ئەمریکا و دەوڵەتە ئەورووپییەکان زۆر هەوڵیان داوە بۆ دروستکردنی هێزێکی یەکگرتوو لە کوردستاندا، بەڵام بەهۆی ناکۆکیی ناوخۆیییەوە نەتوانراوە ئەم کێشەیە بەتەواوی چارەسەر بکرێت.

 لە ساڵی ٢٠١٧، ئەمریکا، ئەڵمانیا و بریتانیا پلانێکی ٣٥ خاڵییان پێشکەش بە هەرێم کردووە بۆ یەکگرتنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە، بە شێوەیەک کە بتوانێت بەرگری لە ئاسایش و قەوارەی هەرێم بکات. هەروەها، لە ٢ی ئاداری ٢٠٢٣، مه‌تیۆ مه‌کفارلان، سەرۆکی (فه‌رمانده‌ی؟) هێزەکانی هاوپەیمانان لە عێراق و سووریا، لەگەڵ سەرۆکی هەرێم کۆ بووەوە و داوای کرد هەوڵەکان چڕتر و خێراتر بکرێن بۆ ئەوەی لە کوردستان هێزێکی یەکگرتوو دروست ببێت. هەروەها داوای کرد پەلە بکرێت بۆ ئەنجامدانی ڕیفۆرم لەناو وەزارەتی پێشمەرگە و، هەوڵ بدرێت هێزێکی یەکگرتوو لە کوردستان دروست بکرێت. بەڵام، تاکوو ئێستا هەوڵەکان ئەنجامێکی باشیان نەبووە.

بۆیە، شتێکی زۆر ئاسایی و چاوەڕوانکراوە کە بە دەرچوونی ئەمریکا، لە چەند ڕوویەکەوە گوشارەکان لەسەر هێزەکانی پێشمەرگە و هەرێم زیاتر ببن و هەوڵی لاوازکردنیان بدرێت: یەکەم، ئەگەری زۆر هەیە هەرێمی کوردستان سیستەمی بەرگریی نەمێنێت و ئەمریکا بە ئەگەری زۆر ئەو سیستەمە دەکشێنێتەوە. لەم ڕووەوە، ئەلمۆنیتۆر لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ ڕای گەیاند، کە ئەمریکا بە شێوەیەکی فەرمی دەستی بە هەڵوەشاندنەوە و کشانەوەی “سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی پاتریۆت” کردووە، کە لە بنکەیەی سەربازیی نزیک فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر، لە هەرێمی کوردستان، جێگیر کراوه‌. کەواتە، کشانەوەی ئەمریکا هەڕەشەی زۆر لەسەر هەرێم دروست دەکات، بەتایبەتی کە عێراق تا ئێستا ئامادە نییە سیستەمێکی بەرگری لە هەرێم جێگیر بکات. دووەم، یارمەتییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان بۆ هێزی پێشمەرگە زۆر لاواز دەبن یان کۆتایییان پێ دێت؛ ئەمەیش کاریگەرییه‌كی خراپ لەسەر پێگەی پێشمەرگە دەبێت- بەتایبەتی كه‌ تا ئێستا عێراق ئامادە نەبووە لە ڕووی چەک و تەقەمەنییەوە یارمەتیی هێزی پێشمەرگە بدات. سێیەم، دەکرێت گوشارەکان زیاتر بن بۆ ئەوەی هێزی پێشمەرگە بخرێتە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندییه‌وه‌. هەرچەنده‌ لە ڕووی دەستوورییەوە ئەم هەنگاوە نایاسایییە، بەڵام لە بەغدا ئەوانەی دژایەتیی کورد دەکەن، مەلەفی پێشمەرگەیش ڕادەستی بەغدا دەکه‌ن؛ هاوشێوەی مەلەفی نەوت و بوودجە و مووچە. چوارەم، بە ئەگەری زۆره‌وه‌ بەغدا بەردەوام دەبێت لە سەپاندنی ئابڵووقەی سەربازی بەسەر هێزی پێشمەرگەدا، بۆ ئەوەی زیاتر لاوازی بکات.

 

چوارەم، مەترسییەکانی داعش و گرووپە تیرۆریستییەکان

بەهێزبوون و سەرهەڵدانەوەی داعش، یەکێکی تر دەبێت لە مەترسی و هەڕەشەکانی دەرەنجامی کشانەوەی ئەمریکا. دیارە ئەگەر بەهۆی گەڕانەوە و پاڵپشتیی هێزەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤ نەبووایە، عێراق هەرگیز نەیدەتوانی خۆی لەبەردەم داعشدا ڕابگرێت. بەڵام لەسەر داوای بەرپرسانی عێراق خۆیان، ئەمریکا دووبارە هێزەکانی گەڕاندەوە و، بۆ پاڵپشتیی سوپای عێراق و پێشمەرگە لە جه‌نگی دژی داعش هاوپەیمانێتییەکی گەورەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دروست کرد.

گومانی تێدا نییە، ئێستایشی لە گەڵدا بێت سوپای عێراق لاوازە و توانایه‌كی زۆر سنوورداری هه‌یه‌ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داعش. بۆیە، بە نەمانی پاڵپشتییەکانی ئەمریکا لە لایەک و بەهێزبوونی گرووپە میلیشیاکان لە لایەکی ترەوە، دووبارە ڕێگە بۆ بەهێزبوون و سەرهەڵدانەوەی داعش خۆش ده‌بێت، بەتایبەتی لە ناوچە جێناکۆکەکان و ناوچە سوننەنشینەکان.

بەتایبەتی، بە کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا، سوپای عێراق لە چەند لایەنەوە زیانی پێ دەگات: یەکەم، پاڵپشتیی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لەدەست دەدات یان زۆر کەمتر دەبێت. دووەم، گوشارەکانی ئێران و میلیشیا شیعەکان بۆ لاوازترکردنی سوپای عێراق زیاتر دەبێت؛ بەتایبەت كه‌ ئێران و هێزە شیعەکان هەر لە بنەڕەتەوە لەگەڵ بەهێزبوونی سوپای فەرمیی عێراقدا نین و دەیانەوێت سوپایەکی زۆر لاوازی هه‌بێت. سێیەم، گوشارەکانی داعش و گرووپە تیرۆریستییەکان زیاتر دەبن و ئەمەیش زیاتر سوپای عێراق شەپرزە دەکات. چوارەم،  ئەم گریمانەیش هه‌یه‌ کە ئەگەری پێکدادان لەنێوان گرووپە میلیشیاکان- کە سەر بە ئێرانن- و حکوومەتی عێراق لە ئارادا بێت، بەتایبەت ئەگەر زەیدی پێداگری لەسەر نەمانی چەک له‌دەستی گرووپە چەکدارەکان بکات. پێنجەم، ئەمە جگە لەوەی هاتنە سەر دەسەڵاتێکی ئیسلامیی سوننی لە سووریا، دەکرێت ببێتە هۆکارێک بۆ پێکدادانی سەربازی لەنێوان عێراق و سووریا، بەتایبەتی لەگەڵ میلیشیا شیعەکان. بۆیە، هەموو ئەمانە تەنیا مەترسی لەسەر عێراق دروست ناکەن، بەڵکوو دەبنە مەترسی لەسەر هەرێمیش، بەتایبەتی لە ناوچە جێناکۆکەکان.

پێنجەم، زیادبوونی دەستێوەردانەکانی تورکیا و ئێران لە کوردستان

لەسەر ئاستی ناوچەیی، ململانێکان لەسەر عێراق و هەرێم توندتر دەبن؛ بەتایبەتی لەنێوان تورکیا و ئێراندا، بۆ ئەوەی پێگە و بەرژەوەندییەکانیان بپارێزن. گومانی تێدا نییە دەستێوەردانەکانی ئەم دوو وڵاتە لەپاش نەمانی ئەمریکا، لە کوردستانیش زیاتر دەبن. لێرەدا خاڵی مەترسیدار سەبارەت بە سیاسەتەکانی ئەم دوو وڵاتە ئەوەیە کە، سەرەڕای ناکۆکییەکانیان، لەسەر لاوازکردنی پێگەی کورد و هەرێم هاوڕا و هاودەنگن.

ئێستا تورکیا هێزە سەربازییەکانی بە قووڵاییی زیاتر لە ١٥ کیلۆمەتر هێناوەتە ناو خاکی هەرێمی کوردستان و ژمارەی بنکە و سەربازگەکانی تورکیا لە ناوچە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە سەرووی ١٠٠ بنکەی سەربازی. بۆیە تورکیا بە کشانەوەی ئەمریکا، دەستبەرداری پێگە و بەرژەوەندییەکانی نابێت، بەڵکوو لە لایەکەوە هەوڵی بەهێزکردنی پێگەی سیاسی و سەربازیی خۆی لە هەرێمی کوردستان و لە تەواوی عێراقدا ده‌دات؛ لە لایەکی تریشەوە، دەکرێت زیاتر لەگەڵ عێراق هەماهەنگی بکات بۆ ئەوەی هەرێم گۆشەگیر بکرێت- بەتایبەتی ئەگەر دەسەڵاتێک لە بەغدا دروست ببێت کە بەرژەوەندییەکانی تورکیا بپارێزێت.

سەبارەت بە ئێران، لەدوای دەستپێکردنی هێرشی سەربازیی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی هێرشی توندی درۆنی و مووشەکیی ئێران و میلیشیاکانی لە عێراق بووتەوە؛ ئەمەیش لە کاتێکدا کە هەر لە سەرەتای جەنگەوە هەرێمی کوردستان بەڕوونی ڕای گەیاند کە بەشێک نییە لەم ململا‌نێیە. بۆیە، بە کشانەوەی ئەمریکا، چاوەڕێ ده‌کرێت گوشارەکان زیاتر ببن.  بەگشتی، ئێران هەوڵ دەدات لە گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە کوردەکانی ئێران بدات و، هه‌روه‌ها له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ئه‌م گرووپانه‌ لە هەرێم نەمێنن؛ چونکە ئێران وا هەست دەکات کوردەکانی ئێران لەلایەن ئەمریکاوە بۆ دژایەتیکردنی ئێران و ڕووخاندنی سیسته‌می سیاسیی ئەو وڵاتە، بەکار بهێنرێن. هەروەها، ئێران بەردەوام هەرێمی کوردستان بە هاوپەیمانێکی نزیکی ئەمریکا دەزانێت لە عێراقدا و، وەک هێزێک سەیری دەکات کە زیان بە پێگە و بەرژەوەندییەکانی ئێران دەگەیەنێت. بەتایبەتی، ئه‌و وڵاته‌ وای دەبینێت کە هەرێمی کوردستان تەنیا ناوچەیەکە لە عێراقدا کە لەژێر کاریگەریی ڕاستەوخۆی ئێراندا نییە.

بۆیە، ئامرازەکانی ئێران بۆ لێدان لە پێگەی هەرێم بریتین لە: یەکەم، هێرشی ڕاستەوخۆ لەلایەن ئێرانەوە بۆ دژایەتیکردنی هەرێم. دووەم، هاندانی هێزە بەوەکالەتەکانی لە عێراق، كه‌ هێرش بکەنە سەر هەرێمی کوردستان، بۆ ئەوەی گوشاری زیاتر لەسەر هەرێم دروست بکات و تەنانەت زیاتر هەوڵ بۆ ناسەقامگیرکردنی بدات. سێیەم، ئەو ئەگەرەیش بەهێزە کە ئێران هەوڵ بدات ئۆپەراسیۆنی زەمینی لەناو خاکی هەرێمی کوردستان دژی گرووپەکانی ئۆپۆزیسیۆنی کوردی ڕۆژهەڵات ئەنجام بدات. چوارەم، گوشاری زیاتر بخاتە سەر حکوومەتی عێراق، کە لەلایەن شیعەکانەوە سەرکردایەتی دەکرێت، بۆ پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی توندتر بەرامبەر هەرێمی کوردستان.

بەگشتی، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵنگارییانەی کە لە ئەگەری کشانەوەی ئەمریکا ڕووبەڕووی هەرێم و کورد دەبنەوە، زۆر گرنگە هەرێم ئەم هەنگاوانە بهاوێژێت: یەکەم، یەکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە و بەدامەزراوەییکردنیان. دووەم، بەهێزکردنی پڕۆسەی دیموکراسی لە کوردستان، واته‌ کۆتاییهینان بە قەیرانی پێکنەهێنانی حکوومەت. هەروەها کار بکرێت بۆ ئەوەی هەرێم یەک زۆن و یەک قەوارەی هەبێت. کورد لەسەر پرسه‌ نیشتمانییەکان، دەبێت یەکگرتوو و یەکهەڵوێست بێت. سێیەم، دەبێت کورد زۆر گرنگی بە هەبوونی پێگەیەکی بەهێز بدات لە بەغدا. لەم قۆناغەدا دەبێت ئەولەوییەتی کورد ئەوە بێت کە لە بەغدا بەهێز بێت و لە بەغداوە کار بۆ بەهێزکردنی پێگەی هەرێم بکرێت. چوارەم، کورد لەسەر ئاستی دەرەکی، دەبێت پەرە بە چالاکیی سیاسی و دیپلۆماسی بدات، بەتایبەتی لەسەر ئاستی ئەمریکا و ئەورووپا. زۆر گرنگە بەرپرسانی کورد چالاک بن؛ بەتایبەتی لە واشنتۆن، بەردەوام بن لە لۆبیکردن و، هەوڵ بدەن بەرژەوەندییەکانی کورد لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و دەوڵەتانی ئەورووپا هاوئاراستە بکەن.

سوود لەم سەچاوانە وەرگیراوە:

Al Arabiya. “Weapons Monopoly Talks Continue in Iraq as September 30 Deadline Approaches.” Al Arabiya, August 15, 2026. https://www.alarabiya.net/arab-and-world/iraq

Al-Iraq News. “Qaani in Baghdad Draws the ‘Lines of Confrontation’: Tehran Pressures to Prevent the Disarmament of Armed Factions” Al-Iraq News, August 12, 2026. https://aliraqnews.com

Biden, Joseph R., and Mohammed Shia’a Al-Sudani. “Joint Statement by President Biden and Prime Minister Muhammad Shia’ al-Sudani of Iraq.

Cloud, David S., and Michael Amon. “Iraqi Prime Minister Supports Indefinite U.S. Troop Presence.” The Wall Street Journal.

CNN. “Iraq Announces Full Withdrawal of US Forces from Its Federal Territory.” CNN, January 18, 2026. CNN — Iraq Announces Full Withdrawal of US Forces

Foltyn, Simona. “BBC World Service, Reporting from Iraqi Kurdistan.” BBC News, 30 April 2025. BBC News — Simona Foltyn, Iraqi Kurdistan

Rudaw English. “Kurdistan Attacked with Nearly 1,000 Missiles, Drones During Iran War: Rudaw Data.” Rudaw, August 2, 2026. https://beta.rudaw.net/english/categories/kurdistan/107863

Shafaq News. “Al-Zaidi: The International Coalition’s Mission in Iraq Has Ended, and the Final Deadline Is Approaching.” Shafaq News, August 2026.

The White House. “President Donald J. Trump Welcomes Iraqi Prime Minister Ali al-Zaidi to the White House.” Video. July 14, 2026

U.S. Department of Defense. “U.S./Iraq Higher Military Commission Principals Meeting Statement.” U.S. Department of Defense, April 9, 2024. https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/3735450/usiraq-higher-military-commission-principals-meeting-statement

  U.S. Department of Defense. “U.S.-Iraq Joint Security Cooperation Dialogue Joint Statement.” U.S. Department of Defense, August 8, 2023.. U.S. Department of Defense — Joint Security Cooperation Dialogue

  U.S. Department of State. “Joint Statement Announcing the Timeline for the End of the Military Mission of the Global Coalition to Defeat ISIS in Iraq.” U.S. Department of State, September 27, 2024. U.S. Department of State — Joint Statement

U.S. Department of State. “U.S.-Iraq Strategic Dialogue.” U.S. Department of State, 2021. U.S. https://2021-2025.state.gov/u-s-iraq-strategic-dialogue

zaman, Amberin. “US Nears Full Withdrawal from Iraq as Bases in Kurdistan Region Face Attacks from Iran, Proxies.” Al-Monitor, July 2026. Al-Monitor article

نەوزاد هێتوتی، جه‌نگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران: هەرێمی کوردستان وەک بەرەیەکی نوێی ڕووبەڕووبوونەوە https://penus.krd/?p=4867

 

نووسینی: دكتۆر بێستون محه‌مه‌د، دكتۆرا لە بەڕێوەبردنی نەوت و گازی سروشتی

1. پێشەكی

بێ گومان، کەرتی نەوت و داهاتە هایدرۆکاربۆنییەکان بڕبڕەی پشتی ئابووریی عێراق و هەرێمی کوردستان پێک دەهێنن؛ بە جۆرێک کە داڕشتن و دابەشکردنی داهاتی نەوت، ڕاستەوخۆ بووە بە هۆكاری دەستنیشانی ئاستی سەقامگیریی ئابووری، کۆمەڵایەتی و، بەگەڕخستنی دامەزراوەکانی دەوڵەت.  پشتبەستنی ڕەهای ئابووریی عێراق (کە زۆرتر لە 90٪ی بوودجەکەی پشتی پێ دەبەستێت) و هەرێمی کوردستان بە داهاتی فرۆشتنی نەوتی خاو، کردوویەتی بە ئابوورییەکی “ڕەیعی”ی هەستیار بەرامبەر شۆکە دەرەکییەکان و هەڵبەز و دابەزینی نرخەکان لە بازاڕی جیهانیدا. لەم چوارچێوەیەدا، بوودجەی گشتی تەنیا ئامرازێک نییە بۆ دابەشکردنی سامان، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی ململانێی هێز و هاوسەنگییە سیاسییەکانە.

کێشەی بوودجە و نەوت لەنێوان حکوومەتی فیدراڵی لە بەغدا و حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە هەولێر، هەرگیز کێشەیەکی تەکنیکی یان ژمێریاریی ڕووت نەبووە، بەڵکوو ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی یاسایی، دەستووری و، سیاسیی هەیە کە بۆ سەردەمی دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو لە ساڵی 2003 و داڕشتنەوەی دەستووری عێراقی ساڵی 2005 دەگەڕێتەوە. لێکدانەوە جیاوازەکانی هەردوو لایەن بۆ ماددەکانی 111 و 112ی دەستوور لەبارەی خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی کێڵگەکانی نەوت و گاز، کەلێنێکی گەورەی لە پەیوەندییە دارایییەکاندا دروست کرد. ئەم ناکۆکییانە لە ساڵی 2014دا گەیشتنە لووتکە، کاتێک بەغدا پشکی بوودجەی هەرێمی بڕی و، هەرێمیش بەرەو ئابووریی سەربەخۆ و هەناردەکردنی ڕاستەوخۆی نەوت هەنگاوی نا؛ ئەمەیش قۆناغێکی دوورودرێژی لە پچڕانی دارایی و قەیرانی مووچە هێنایە ئاراوە.

كێشەی ئەم توێژینەوەیە، سەرچاوەی لە  دوو پرسیاری سەرەكییەوە گرتووە كە ئەوانیش دەڵێن: ئایە تێکەڵبوونی ئاڵۆزییە جیۆپۆلیتیکییە هەرێمایه‌تییەکان (بەتایبەت قەیرانی کەنداوی فارس و مەترسییەکانی سەر ئاسایشی دەریایی لە دوورگه‌ی هورمز) لەگەڵ پەککەوتنی بەردەوامی هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی 2023وە، چۆن پەیوەندییە دارایییەکانی هەولێر و بەغدای خستووەتە بەردەم قەیرانێکی ئاڵۆزتر؟ هه‌روه‌ها بە لەبەرچاوگرتنی کۆتاییهاتنی ئۆتۆماتیکی یاسای بوودجەی سێ ساڵە، ئاسۆ و سیناریۆ چاوەڕوانکراوەکان بۆ ساڵی 2027 چی دەبن؟

سووتانی کارتەکانی گوشاری هەولێر، پشتبەستنی تەواوەتی بە شایستە دارایییەکانی بەغدا و، مەترسیی داخرانی ڕێڕەوە دەریایییەکانی نەوتی باشووری عێراق، وا دەکەن کە هەرێمی کوردستان لەبەردەم قەیرانێکی بێپێشینەی ئاسایشی داراییدا بێت کە پێویستی بە داڕشتنەوەی خێرای ستراتیژیی ئابووری هەیە. توێژینەوەکە زانیاری و ئامارە دارایی و نەوتییە فەرمییەکانی سەرچاوە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان کۆ دەکاتەوە و شیکارییان بۆ دەکات. هەروەها لە ڕێی بەرجەستەکردنی ڕەهەندە جیۆپۆلیتیکییەکان و تیۆرییەکانی وابەستەییی ئابووری، هەڵسەنگاندن بۆ لێکەوتەکانی قەیرانی دوورگه‌ی هورمز و داهاتووی ڕێککەوتنە دارایییەکانی هەولێر- بەغدا دەکات تاوەکوو ڕێگەچارەی واقعی بۆ ساڵی 2027 و ساڵانی دواتر بخاتە ڕوو.

2. بنەمای مێژوویی و دەستووریی کێشەی بوودجە لەنێوان هەولێر و بەغدا

1.2. بڕگە دەستوورییەکان (ماددەکانی 111 و 112) و تەنگژەی یاسای نەوت و گاز

کێشەی بوودجە و شایستە دارایییەکانی هەرێمی کوردستان لە بەغدا، بنەمایەکی دەستووری و یاساییی ئاڵۆزی هەیە کە بۆ کەلێنەکانی دەستووری ساڵی 2005ی عێراق دەگەڕێتەوە. ماددەی 111ی دەستوور جەخت دەکاتەوە کە نەوت و گاز موڵکی تەواوی گەلی عێراقن لە سەرجەم پارێزگا و هەرێمەکاندا. بەڵام ماددەی 112ی دەستوور، کە ئەرکی بەڕێوەبردنی ئەم سامانە ڕێک دەخات، بووەتە خاڵی سەرەکیی ململانێکان. بەپێی ئەم ماددەیە، حکوومەتی فیدراڵی بە هاوکاری لەگەڵ هەرێمەکان و پارێزگا بەرهەمهێنەرەکان، بەڕێوەبردنی نەوت و گازی کێڵگە دیاریکراوەکان (کێڵگە بەکارهاتووەکان یان کۆنەکان کە پێش 15ی ئابی 2005 ئامادە کرابوون) لەئەستۆ دەگرێت.

هەرێمی کوردستان بۆ شەرعییەتدان بە دەسەڵاتەکانی لە بڕگە گشتییەکانی دەستوور پشتی بە (ماددەکانی 115 و 121) دەبەست، کە گوایە دەسەڵاتی جێبەجێکردنی یاسا هەرێمییەکان و بەڕێوەبردنی ئەو دۆسییانە نەدراونەتە دەسەڵاتی تایبەتمەندی فیدراڵی، بەڵكوو داویەتییە هەرێمەکان. لەم سۆنگەیەوە، پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی 2007دا یاسای نەوت و گازی هەرێمی (ژمارە 22ی ساڵی 2007) پەسەند کرد؛ ئەمەیش لە کاتێکدا بوو کە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق زیاتر لە 23 ساڵە نەیتوانیوە یاسای نەوت و گازی فیدراڵی پەسەند بكات بەهۆی نەبوونی ڕێککەوتنی سیاسی لەسەر چوار ڕەشنووس لە ساڵی 2007ەوە تا ساڵی 2026.

2.2. مێژووی پچڕان و بڕینی بوودجە (لە 2014وە بۆ بوودجەی سێ ساڵە)

لە وەڵامی داڕشتنی سیستەمی گرێبەستی بەشداری لە بەرهەمهێنان (PSC) لەلایەن هەرێمەوە لەگەڵ کۆمپانیا جیهانییەکان و، پاشان دەستپێکردنی هەناردەکردنی سەربەخۆی نەوتی هەرێم لە ڕێگەی هێڵی بۆڕیی “جه‌یهان”ی تورکیا لە ساڵی 2012وە، بەغدا ئەم هەنگاوەی بە “نادەستووری” لەقەڵەم دا. لە ساتی تەقینەوەی قەیرانەکە لە سەرەتای ساڵی 2014دا، حکوومەتی فیدراڵی لە بەغدا بەتەواوەتی بەشە بوودجەی 17%ی هەرێمی کوردستان و مووچەی فەرمانبەرانی بڕی.

ئەم بڕیارە هەرێمی ئاڕاستەی پەیڕەوکردنی سیاسەتی “سەربەخۆییی دارایی” کرد. لەگەڵ ئەوەیشدا، هەڵبەز و دابەزی نرخی نەوت، جه‌نگی داعش و، بارگرانیی ئاوارەکان، ئابووریی هەرێمیان ڕووبەڕووی داڕمان کردەوە و، بووە هۆی دروستبوونی “سیستەمی پاشەکەوتی مووچە”. هەوڵە یاسایییەکانی بەغدا بۆ بەکارهێنانی دادگه‌کان کاتێک گەیشتە لووتکە، کە دادگه‌ی باڵای فیدراڵیی عێراق لە 15ی شوباتی 2022دا یاسای نەوت و گازی هەرێمی (ساڵی 2007)ی بە نادەستووری ئەژمار کرد؛ بڕیارێک کە لەلایەن دەسەڵاتی دادوەری و حکوومەتی هەرێمەوە ڕەت کرایەوە بە پاساوی ناشەرعیبوونی پێکهاتەی دادگه‌کە.

3.2. لە هەناردەی سەربەخۆوە بۆ ڕاوەستانی ڕەها ( بڕیاری دادگه‌ی ICC)

سەربەخۆییی دارایی و فرۆشتنی سەربەخۆی نەوتی هەرێم گەیشتە کۆتایییەکی دراماتیکی، کاتێک لە 25ی ئازاری 2023دا “دادگه‌ی ناوبژیوانیی نێودەوڵەتی لە پاریس” (ICC) لە کەیسی تۆمارکراوی عێراق دژ بە تورکیا بڕیاری دا. دادگه‌کە ڕای گەیاند کە ئەنقەرە ڕێککەوتنی هێڵی بۆڕیی ساڵی 1973ی پێشێل کردووە بە ڕێگەدان بە هەولێر بۆ هەناردەکردنی نەوت به‌بێ ڕەزامەندیی بەغدا.

بڕیارەکەی پاریس، بووە هۆی ڕاوەستانی دەستبەجێی نزیکەی 450,000 بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەرێم و کەرکووک، کە بەپێی ڕاپۆرتەکانی یەکێتیی پیشەسازیی نەوتی کوردستان (APIKUR) زیانی زیاتر لە 11 ملیار دۆلاری بە داهاتی گشتیی عێراق گەیاند. ئەگەرچی لە 4ی نیسانی 2023 ڕێککەوتنی بەرایی کرا و لە ئەیلوولی 2025 هەوڵ بۆ دەستپێکردنەوە درا، بەڵام کێشەی تێچووی دەرهێنان و گواستنەوەی کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان و ئاستەنگەکانی وەزارەتی نەوتی فیدراڵی، ڕێگر بوون لە ئاساییبوونەوەی هەناردەکردن.

4.2. گۆڕانی چەمکی شایستەی دارایی: لە ڕێژەی سەدییەوە بۆ “خەرجیی فێعلی“

گەورەترین وەرچەرخانی دارایی بۆ هەرێم لە یاسای بوودجەی گشتیی سێ ساڵەی عێراق (2023–2025) ڕووی دا. لەم یاسایەدا، چەمکی خەمڵاندنی شایستەی داراییی هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای پشکی جێگری ڕێژەی سەدی (کە پێشتر 12.67% بوو) هەڵوەشێنرایەوە و ڕێسای “خەرجیی فێعلی” جێگیر کرا.

بەکارهێنانی سیستەمی “خەرجیی فێعلی”، بووە هۆی کەمکردنەوەی دراماتیکیی شایستە دارایییەکانی هەرێم؛ چونکە ناردنی دارایی بۆ هەرێم، بەستراوەتەوە بە ڕێژەی ئەو پارەیەی کە حکوومەتی فیدراڵی لە سەرانسەری عێراقدا به‌كرده‌یی خەرجی دەکات، نەک ئەوەی لە بوودجەدا پەسەند کراوە. ئەم گۆڕانکارییە، لەپاڵ مەرجەکانی ڕادەستکردنی 50%ی داهاتە نانەوتییەکان و ڕادەستکردنی نەوت بە کۆمپانیای “سومۆ” یان بۆ بەکارهێنانی ناوخۆیی، شایستە دارایییەکانی هەرێمی خستە ژێر ڕەحمەتی کورتهێنانی سێکتەرەکانی تر لە بەغدا و، کێشەی نەختینە و دواکەوتنی مووچەی لە هەرێمی کوردستان هێشتەوە و گەشەپێدانی وەبەرهێنانی بەتەواوەتی پەک خست.

3. جیاوازی و تایبەتمەندییەکانی قەیرانی دارایی لەمساڵدا
   • تێپەڕاندنی یاسای بوودجەی سێ ساڵە و گرفتەكانی

تێپەڕاندنی یاسای بوودجەی گشتیی سێ ساڵەی عێراق (2023–2025) لە حوزەیرانی 2023دا، کە تێیدا پشکی هەرێمی کوردستان بە 12.67% (بە بڕی زیاتر لە 12 ملیار دۆلاری ساڵانە لە کۆی گشتیی خەرجییەکان کە 198.91 تریلیۆن دینار بوو) دیاری کرا، سەرەتای قۆناغێکی نوێی ئاڵۆزییەکان بوو. لە کاتی پەسەندکردنی یاساکەدا، بڕگەی 14 (ماددەی 7) گەورەترین ناڕەزایەتیی سەرکردایەتیی سیاسیی هەرێمی لێ کەوتەوە، چونکە ڕێگەی بە بەغدا دەدا ڕاستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ پارێزگاکانی هەرێمدا بکات ئەگەر هەولێر بوودجە بەیەکسانی دابەش نەکات؛ ئەمەیش وەک هەوڵێک بۆ ئینتیهازییەت (هه‌لپه‌رستی) و لەقکردنی قەوارەی دەستووریی هەرێم لێک درایەوە.

جگە لەوەیش، یاساکە مەرجی ناردنی 400,000 بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی خستە سەر هەرێم بۆ کۆمپانیای “سومۆ” یان بەکارهێنانی ناوخۆیی، لەگەڵ ڕادەستکردنی بەشێک لە داهاتە نانەوتییەکان. بەهۆی پەککەوتنی هەناردەی نەوت، بەغدا پەنای بردە بەر کەمکردنەوەی دراماتیکیی نەقدی بۆ هەولێر و، خەرجییە وەبەرهێنان و کارگێڕییەکانی بڕی؛ بە جۆرێک هەرێم تەنیا گوژمەیەکی زۆر کەمی لە شایستە فەرمییەکانی پێ گەیشت.

2.3. ململانێ لەسەر داهاتە نانەوتییەکان (یاسای 50%)

خاڵێکی دیکەی تەقینەوەی قەیرانەکە، بریتی بوو لە جێبەجێکردنی بڕگەی ڕادەستکردنی 50%ی داهاتە نانەوتییە ناوخۆیییەکانی هەرێم (وەک باج و ڕسووماتی گومرگی). بەغدا بڕیاری دادگه‌ و هەڵسەنگاندنە ناوەندییەکانی بەکارهێنا تا هەموو داهاتە سنوورییەکان بە “سامانی سەروەری” بۆ دەستەی ناوەندی هەژمار بکات، لە کاتێکدا هەولێر پێی وا بوو هەندێک لە ڕسووماتە ئیدارییەکان لەژێر دەسەڵاتی تایبەتمەندی هەرێمدان. ئەم جیاوازییە لە لێکدانەوە و وردبینییە دارایییەکاندا، کە جاری وا هەبووە بڕی جیاواز لەنێوان 120 ملیار دینار تا زۆرتر دەستنیشان دەکرا، بووە پاساو بۆ بەغدا تا چەندان جار ناردنی مووچەی فەرمانبەران بوەستێنێت یان مەڕجداری بکات- ئەمەیش گوشاری ئابووریی سەر سەرکردایەتیی هەرێمی گەیاندە لووتکە.

• بەبانکیکردنی مووچە (تەوتین) و ڕۆڵی دادگه‌ی فیدراڵی

بڕیارەکانی دادگه‌ی باڵای فیدراڵیی عێراق (بەتایبەت بڕیاری ژمارە 224/فیدراڵی لە 2023) تایبەتمەندییەکی تری بە قەیرانی ئەم ساڵە بەخشی. دادگه‌کە سەرۆکوەزیرانی عێراق و هەرێمی ڕاسپارد کە مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێم بەتەواوەتی لە ڕێگەی بانکە فیدراڵییەکانەوە “تەوتین” بكرێت. ئەگەرچی لە تەممووزی 2024دا دادگه‌ ڕوونی کردەوە کە پڕۆژەی “هەژماری من”ی هەرێمیش، دەکرێت لە ڕێگەی بانکە مۆڵەتپێدراوەکانی كه‌ لەلایەن “البنک المرکزی العراقی” پەسەند كراون، ڕێگەیان پێ بدرێت؛ بەڵام ئەم بڕیارانە  سەربەخۆییی داراییی هەولێریان لە بردنەڕێوەی سیستەمی مووچە کۆتایی پێ هێنا.

ئەم ڕێکارە ناچارییە لە لایەکەوە مووچەی لە ناکۆکییە سیاسییەکان (بڕیارەکانی 2025/2026) تا ڕاددەیەک جیا کردەوە، بەڵام لە لایەکی ترەوە نەرمیی داراییی حکوومەتی هەرێمی بێبه‌ها كرد، چونکە بەکارهێنانی نەقدیی مووچە بۆ بەڕێوەبردنی خەرجییە فریاگوزارییەکان بەتەواوەتی وەستا.

4.3. پەککەوتنی کۆمپانیا نەوتییەکان و دۆسیەی تێچووی دەرهێنان

گەورەترین ڕێگر لەبەردەم ئاساییبوونەوەی بەرهەمهێنانی نەوت، ناڕوونیی کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی نەوت (IOCs) بوو لەگەڵ بەغدا سەبارەت بە تێچووی دەرهێنان و گواستنەوە (Production and Transportation Costs).  بەغدا مۆدێلی گرێبەستی خزمەتگوزاری بەکار دەهێنێت کە تێچووەکەی زۆر کەم دەخەمڵێنێت؛ سەرەتا بە ڕێژەی نزیکەی 6 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک دیاری کرابوو و دواتر لە هەموارەکاندا بۆ دەوروبەری 16 دۆلار بەرز کرایەوە.

لە لایەکی ترەوە کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان لە هەرێم بەپێی گرێبەستی هاوبەش لە بەرهەمهێنان   (PSC)  ئیش دەکەن کە تێچووی کارکردن و وەبەرهێنانی تێدا زۆر بەرزترە. ڕەتکردنەوەی شایستە دارایییەکانی ڕابردوو و ناڕوونی لە میکانیزمی قەرەبووکردنەوەی کۆمپانیاکان لەلایەن بەغداوە، هەناردەکردنی سەربەخۆی پەک خست و زیانێکی داراییی گەورەی بە تەواوی ئابووریی عێراق و هەرێم گەیاند.

4. سەرهەڵدانی ئاڵۆزییە جیۆپۆلیتیکییەکان: دوورگه‌ی هورمز و قەیرانی کەنداوی فارس

پشتبەستنی ڕەهای ئابووریی عێراق بە داهاتی نەوت، وڵاتەکەی خستووەتە دۆخێکی زۆر سست و، بەدەر نەبووە له‌ شۆکە جیۆپۆلیتیکییەکان. لەم پێکهاتە ئابوورییەدا، دوورگه‌ی هورمز نەخشی شادەماری سەرەکی بۆ مانەوەی ئابووریی عێراق دەگێڕێت. زیاتر لە 85% تا 90%ی کۆی گشتیی هەناردەی نەوتی خاوی عێراق لە ڕێگەی بەندەرەکانی باشوورەوە (بەتایبەت بەندەرەکانی بەسڕە و خۆر ئەلعومەر) و بەناو دوورگه‌ی هورمزدا تێپەڕ دەبێت. لەو جێگەیەی داهاتی نەوت زیاتر لە 90%ی داهاتی گشتیی بوودجەی فیدراڵ و نزیکەی 95%ی داهاتی دراوی بیانی پێک دەهێنێت، هەر جۆرە تێکچوونێکی ئەمنی یان ئاستەنگێک لە بزووتنەوەی کەشتیوانی لە کەنداوی فارسدا، هۆکاری ڕاستەوخۆیە بۆ ئیفلیجکردنی تەواوەتیی داراییی دەوڵەتی عێراق.

سنوورداربوونی ڕێگە جێگرەوەکانی هەناردەکردن، مەترسییە جیۆپۆلیتیکییەکان بۆ سەر عێراق دووقات دەکاتەوە. بەپێچەوانەی هەندێک لە وڵاتانی دراوسێی کەنداوی فارس کە لانی کەم خاوەنی هێڵی بۆڕیی جێگرەوەن بۆ گەیاندنی نەوت بە دەریای سوور یان دەریای عوممان، عێراق خاوەنی هیچ ڕێگەیەکی کاریگەر و ئامادەکراوی جێگرەوە نییە بۆ هەناردەکردنی نەوتی باشوور. لە کاتی سەرهەڵدانی قەیرانێکی ئەمنیی فراوان لە دوورگه‌ی هورمز یان ڕوودانی پێكدادانی سەربازی، لەدەستدانی توانای هەناردەکردنی ڕۆژانەی زیاتر لە 3.3 ملیۆن بەرمیل نەوتی باشوور، لە ماوەیەکی زۆر کورتدا دەبێتە هۆی داڕمانی تەمویلی بوودجە، دروستبوونی کورتهێنانی دارایی و، وەستانی توانای حکوومەتی فیدراڵ بۆ دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران و خەرجییە بنەڕەتییەکان.

کاریگەرییەکانی قەیرانی کەنداوی فارس تەنیا لە بەغدا و پارێزگاکانی باشوور کۆتایی نایە، بەڵکوو بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و وێرانکەر پەڕینەوە و، كاریگەری لەسەر ئابووریی هەرێمی کوردستان دروست دەکەن. له پێکهاتەی پەیوەندییە دارایییەکانی نێوان بەغدا و هەولێردا، کاتێک حکوومەتی فیدراڵ تووشی قەیرانی حەددی نەقدینەیی (سنووری نه‌ختینه‌یی؟ سه‌قفی نه‌ختینه‌یی؟) دەبێتەوە، بەهۆی ناهاوسەنگیی سیاسی و گوشارە ناوخۆیییەکانەوە، یەکەم خەرجی کە ڕووبەڕووی بڕین یان دواخستن دەبێتەوە، شایستە دارایییەکان و پشکی هەرێمی کوردستانە لە بوودجەدا. بەم شێوەیە، هەر ڕاوەستانێکی هەناردە لە دوورگه‌ی هورمز، دەستبەجێ دەبێتە هۆی پەککەوتنی ناردنی “سیولەی دارایی” بۆ هەرێم و قووڵکردنەوەی قەیرانی داراییی ناوخۆییی کوردستان.

ئەم دۆخە مەترسیدارە بەهۆی داخرانی بەردەوامی هێڵی بۆڕیی “جیهان–تورکیا” ئاڵۆزتر بووە. لە ئاداری 2023وە، هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان و کێڵگەکانی باکوور (بە بڕی نزیکەی 450,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا) لە ڕێگەی بەندەری جه‌یهانی تورکیاوە ڕاوەستاوە. ئەم ڕاوەستانە درێژخایەنە، زیانی ئابووریی ڕاستەوخۆی بە ملیاران دۆلار لە دەستکەوتی گشتیی عێراق و هەرێم داوە. له کاتێکدا هێڵی بۆڕیی باکوور، دەکرا وەک دەرچەیەکی بەشەکیی ڕزگاربوون یان ڕێگەیەکی جێگرەوە لە کاتی قەیرانی دوورگه‌ی هورمزدا بەکار بهێنرێت، پەککەوتنی بەردەوامی ئەم هێڵە عێراق و هەرێمی کوردستانی تووشی دەستەپاچەیییەکی جیۆئابووریی تەواوەتی کردووە. لە ئەنجامدا، گەر قەیرانێک لە کەنداو ڕوو بدات، عێراق هیچ دەروازەیەکی دیکەی چالاکی بۆ فرۆشتنی نەوتەکەی بۆ نامێنێتەوە؛ کە ئەمەیش بنەمای داراییی تەواوی وڵاتەکە ڕووبەڕووی داڕمانی دارایی و ناسەقامگیریی سیاسی دەکاتەوە.

5. خوێندنەوەی پێشبینیکراو بۆ ساڵی 2027

1.5. کۆتاییهاتنی چوارچێوەی بوودجەی سێ ساڵە و ئامادەکاری بۆ بوودجەی 2027

بە بەسەرچوونی چوارچێوەی یاسای بوودجەی سێ ساڵە (2023–2025) و ئاستەنگەکانی بەردەم پەسەندکردنی بوودجەی 2026 بەهۆی گۆڕانکارییە سیاسییەکان و دابەزینی داهات، عێراق ڕووبەڕووی بۆشایییەکی بێپێشینەی هەیكەلی دارایی بووەتەوە. بەکارهێنانی میکانیزمی یاساییی “1/12” تەنیا وەک ئامرازێکی کاتی بۆ دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران و خەرجییە بەگەڕخستنە بنەڕەتییەکان ماوەتەوە، بێ ئەوەی توانای دروستکردنی گەشەی ئابووریی هەبێت. لەم سۆنگەیەوە، وەزارەتی دارایی و لیژنەی داراییی پەرلەمانی عێراق ئامادەکاری دەکەن بۆ داڕشتنی یاسایەکی نوێی بوودجەی فیدراڵی بۆ ساڵی 2027. جیاوازیی ئەم یاسایە لەوەدایە کە هەوڵ دەدرێت لە مۆدێلی نەریتیی “بڕگەیی” (Line-item) بگوێزرێتەوە بۆ “بوودجەی بەرنامە و ئەنجامدان” (Program and Performance Budgeting – PBB) بە هاوکاریی بانک جیهانی، بە مەبەستی کەمکردنەوەی کوورتهێنانی دارایی و بەرزکردنەوەی داهاتە نەوتییەکان.

2.5. گۆڕانکاری لە بازاڕی جیهانیی وزە و گواستنەوەی سەوز

پێشبینییەکانی نرخی نەوتی خاو (Brent) بۆ کۆتاییی ساڵی 2026 و ساڵی 2027 لەنێوان 78$ بۆ 85$ بۆ هەر بەرمیلێک دەسووڕێنەوە. هەڵکشانی گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکان و مەترسییەکانی سەر ڕێڕەوە دەریاوانییە گرنگەکان (وەک گەرووی هورمز) وەک فاکتەری پاڵپشت بۆ نرخی نەوت دەمێننەوە، بەڵام لە لایەکی ترەوە، خێرابوونی پرۆسەی گواستنەوەی سەوز (Green Transition) و پەرەسەندنی وزەی نوێبووەوە ئاستێکی دیاریکراو بۆ نرخەکان دادەنێن. بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان، کە زیاتر لە 98%ی بەرهەمهێنانی کارەبایان پشت بە سووتەمەنیی هایدرۆكاربۆنی دەبەستێت، گوشاری نێودەوڵەتی و پێویستیی ناوخۆیی بۆ کەمکردنەوەی سووتاندنی گازی هاوەڵ (Gas Flaring) و بەگەڕخستنی پڕۆژەکانی گازی سروشتی، وەک پەرەپێدانی کێڵگەی كۆرمۆر KM250، دەبنە مەرجی بنەڕەتی بۆ بەدەستهێنانی سەقامگیریی وزە.

3.5. سیناریۆکانی ساڵی 2027 بۆ پەیوەندییەکانی بەغدا و هەرێمی کوردستان

1. سیناریۆی گەشبینانە: هەناردەکردنەوەی نەوت و ڕێککەوتنی گشتگیر؛ لە باری ڕوودانی ئەم سیناریۆیەدا، هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی بۆڕیی جەیھان بەتەواوەتی ئاسایی دەبێتەوە (بە ئامانجی 400,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا). هاوکات بەغدا و هەولێر ڕێککەوتنی کۆتایی لەسەر یاسای نەوت و گازی فیدراڵی دەکەن و کێشەی گرێبەستەکانی کۆمپانیا بیانییەکان (IOCs) چارەسەر دەبێت. لە ئەنجامدا، هەرێمی کوردستان پشکی تەواوی خۆی (کە داوای 14.1% دەکات بەپێی سەرژمێری) لە بوودجەی 2027دا دەستەبەر دەکات.
2. سیناریۆی واقعی/ نێوەندگیر: بەردەوامیی شایستەی مانگانەی سنووردار؛ ئەم سیناریۆیە بنەمای بەردەوامیی دۆخی ئێستایە؛ هەناردەی سەربەخۆ یان ڕاستەوخۆ ڕادەوەستێت و ژێرخانی وزەی هەرێم تەنیا بۆ پێداویستیی ناوخۆیی و ڕێککەوتنی دیاریکراو لەگەڵ کۆمپانیای سۆمۆ بەکار دێت. بەغدا مانگانە شایستەی داراییی سنووردار (تەنیا بۆ مووچە) دەنێرێت لەبەرامبەر دەستبەسەرداگرتن یان ڕەوانەکردنی داهاتە نانەوتییەکان (باج و خاڵە سنوورییەکان) و تەواوکردنی پرۆسەی بەبانکیکردنی مووچەی فەرمانبەران (تەوتین).
3. سیناریۆی داڕمان/ ڕاوەستانی تەواوەتیی شایستەکان: لە باری قووڵبوونەوەی ململانێ جیۆپۆلیتیکییەکان، تێکچوونی ئاسایشی ژێرخانی وزە، یان دابەزینی زۆری نرخی نەوتی جیهانی، داڕمانی داهاتی فیدراڵی ڕوو دەدات. لەم دۆخەدا، بەغدا تەمویلی مانگانە و شایستە دارایییەکانی هەرێم بەتەواوەتی دەبەستێتەوە یان دەیوەستێنێت؛ کە ئەمەیش دەبێتە هۆی پەککەوتنی تەواوەتیی پرۆسەی ئاوەدانکردنەوە، گرانیی سووتەمەنی و، قەیرانێکی قووڵی دارایی و کۆمەڵایەتی لە هەرێمی کوردستاندا.
4. ڕێگەچارەکان و پێشنیارە ستراتیژییەکان بۆ هەرێمی کوردستان

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانی هەیکەلیی دارایی و دەربازبوون لە دۆخی سەختی ئابووری، پێویستە هەرێمی کوردستان جێبەجێکردنی نەخشەڕێگەیەکی گشتگیر و کرداری بگرێتە بەر کە سێ ئاستی سەرەکی لەخۆ دەگرێت:

1.6.  لەسەر ئاستی ناوخۆیی (چاکسازیی ڕیشەیی و هەیکەلی)

• هەمەجۆرکردنی سەرچاوەکانی داهات:  پێویستە ڕێژەی پشتبەستنی ئابووریی هەرێم بە داهاتی نەوت (کە ئێستا زیاتر لە 80%ی داهاتی گشتی پێک دەهێنێت) کەم بکرێتەوە. ئەمەیش لە ڕێگەی ئاڕاستەکردنی وەبەرهێنانی گشتی و تایبەت بۆ کەرتەکانی کشتوکاڵ بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی خۆراک، پیشەسازی و بەرهەمهێنان بۆ کەمکردنەوەی هاوردەکردن و، گەشتوگوزار بۆ ڕاکێشانی دراوی بیانی دەبێت.
• شەفافییەت لە داهاتی نانەوتی: ڕێکخستنەوەی بنکەی باج و بەئەلیکترۆنیکردنی تەواوەتیی سیسته‌مەکانی گومرک لە دەروازە سنوورییەکاندا مەرجێکی بنەڕەتییە. ئەم هەنگاوە ڕێگە لە خۆدزینەوەی دارایی دەگرێت و داهاتی نانەوتی دەباتە ئاستێکی سەقامگیر کە بتوانێت بەشێکی بەرچاو لە خەرجییە بنەڕەتییەکان داپۆشێت.
• کەمکردنەوەی خەرجیی گشتی و بەفیڕۆدان:  پێداچوونەوەی ورد بە میلاکی وەزیفیی کەرتی گشتی (لە ڕێگەی سیسته‌می بایۆمەتری) و بنبڕکردنی دیاردەی مەعاشی دووبارە و مووچەی ناڕەوا. هاوکات چاکسازیکردن لە سیسته‌می دابینکردنی سووتەمەنی و کارەبا، تاوەکوو بارگرانیی پشتیوانیی حکوومی لەسەر گەنجینەی گشتی کەم ببێتەوە.

2.6.  لەسەر ئاستی پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا

• گوشار بۆ پەسەندکردنی یاسای نەوت و گازی فیدراڵی:  پێویستە هەرێمی کوردستان هاوپەیمانییە سیاسییەکانی لە بەغدا بورووژێنێت بۆ یەکلاییکردنەوەی یاسای نەوت و گازی فیدراڵی بەپێی ماددەکانی 111 و 112ی دەستوور. ئەم یاسایە بنەمایەکی دەستووریی ڕوون بۆ بەڕێوەبردنی کێڵگەکان، دیاریکردنی شێوازی گرێبەستەکان و، دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهاتەکان دادەنێت.
• زیادکردنی پاڵاوتنی ناوخۆیی: لەجیاتی ڕاوەستانی بەرهەمهێنان، دەکرێت نەوتی خاوی هەرێم ئاڕاستەی پاڵاوگە ناوخۆیییەکان (کەرتی گشتی و تایبەت) بكرێت. ئەم ستراتیژە دەبێتە هۆی دابینکردنی تەواوەتیی پێداویستیی ناوخۆیی بۆ بەنزین و سووتەمەنی، کەمکردنەوەی هاوردەکردن لە دەرەوە و، ڕەوانەکردنی بەرهەمە پاڵێوراوە زیادەکان بۆ بازاڕەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق یان وڵاتانی دراوسێ.

3.6. لەسەر ئاستی جیۆپۆلیتیکی و ناوچەیی

• دۆزینەوە و کاراکردنەوەی ڕێڕەوی جێگره‌وه‌ (بەدیل):  لە سایەی ناسەقامگیریی دوورگه‌ی هورمز و ئاڵۆزییە دەریاوانییەکان، هێڵی بۆڕیی نەوتی جەیهانی “کوردستان – تورکیا” دەبێتە ڕێڕەوێکی ستراتیژیی ئامادەکراو. هەرێم دەتوانێت لەگەڵ بەغدا و ئەنقەرە کار بکات بۆ بەکارهێنانی ئەم هێڵە نەک تەنیا بۆ نەوتی هەرێم، بەڵکوو وەک ڕێڕەوێکی جێگره‌وه‌ بۆ هەناردەکردنی بەشێک لە نەوتی کەرکووک و باکووری عێراق.
• پەرەپێدانی کەرتەکانی وزەی نوێبووەوە: سوودوەرگرتن لە وەرزی درێژی تیشکی خۆر لە هەرێم بۆ دروستکردنی وێستگەکانی وزەی خۆر(Solar Power Plants) ؛ ئەم هەنگاوە گوشار لەسەر بەکارهێنانی گازی سروشتی و سووتەمەنیی گرانبەها (وەک دیزل و نەوتی ڕەش) لە وێستگەکانی بەرهەمهێنانی کارەبا کەم دەکاتەوە و، هاوکار دەبێت لە کەمکردنەوەی ئاستی سووتاندنی گاز (Gas Flaring)  لە کێڵگەکاندا.

7. دەرەنجام

پوختەی ئەم شیکارییە جەخت لەسەر ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر دەکاتەوە: گواستنەوەی هەرێمی کوردستان لە ئابوورییەکی سێکتەریی بەستراوە بە نەوتەوە بۆ ئابوورییەکی هەمەجۆر و فرەسەرچاوە، ئیدی بژاردەیەکی ئارەزوومەندانه یان لۆژیكێکی سیاسی نییە، بەڵکوو زەروورەتێکی حاشاهه‌ڵنه‌گر و چاره‌نووسسازی ئاسایشی نەتەوەیی و نەوەکانی داهاتووە. بەسەرچوونی یاسای بوودجەی سێ ساڵە و گۆڕانکارییە خێراکانی بازاڕی وزەی جیهانی، دەریان خست کە پشتبەستن بە تاکە سەرچاوەیەک، داراییی هەرێم دەخاتە بەر مەترسیی هەمیشەیی.

ساڵی 2027 دەبێتە تاقیکردنەوەیەکی زۆر سەخت و وەرچەرخانێکی مێژوویی بۆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان و سەرکردایەتیی سیاسیی ناوچەکە. تەنیا لە ڕێگەی دەستپێکردنی چاکسازیی پێشوەختە و قووڵ لە سیسته‌می باج، شەفافییەتی داهاتە نانەوتییەکان، پێداچوونەوە بە خەرجییە گشتییەکان و، دروستکردنی مۆدێلێکی سەردەمییانەی هاوکاری لەگەڵ بەغدا، هەولێر دەتوانێت خۆی لە ڕەشەبای قەیرانە دارایی و جیۆپۆلیتیکییەکانی ناوچەکە بپارێزێت و بنەمای ئابوورییەکی سەربەخۆ و سەقامگیر بۆ داهاتوو دابڕێژێت.

سەرچاوەكان:

1. Channel 8. (2026). News report. https://channel8.com/english/news/42687
2. Constitute Project. (2005). Dustūr Jumhūriyyat al-‘Irāq [Constitution of the Republic of Iraq of 2005]. https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005?lang=ar
3. Al-Bayan Center for Planning and Studies. (2025). Iraq 2025: Strategic perspectives and policy analyses. https://www.bayancenter.org/en/wp-content/uploads/2025/06/iraq-2025.pdf
4. Energy Information Administration. (2025). Country analysis brief: Iraq. U.S. Department of Energy. https://www.eia.gov
5. World Bank. (2025). Iraq economic monitor: Navigating structural and geopolitical risks. World Bank Group. https://www.worldbank.org
6. Oxford Institute for Energy Studies. (2024). The northern option: Kurdistani crude and the strategic impasse of the Ceyhan pipeline. OIES Paper Series.
7. Kurdistan 24. (2023, June 13). Kurdistan Region welcomes passage of Iraq’s three-year budget bill, says president. https://www.kurdistan24.net/en/story/391659
8. Van Wilgenburg, W. (2024, April 23). KRG encourages Baghdad to facilitate resumption of oil exports. Kurdistan Chronicle. https://kurdistanchronicle.com/babat/3040
9. The New Region. (2025, September 11). Iraqi cabinet refers Kurdistan domestic revenue issue to State Council. https://thenewregion.com/posts/3022
10. Department of Media and Information. (2026, January). Three years of shortfalls: The Kurdistan Region received only 41% of its federal entitlements. Kurdistan Regional Government. https://gov.krd/dmi-en/activities/news-and-press-releases/2026/january/three-years-of-shortfalls-the-kurdistan-region-received-only-41-of-its-federal-entitlements/
11. Shafaq News. (2026, January 10). Oil fuels 90% of Iraq’s $70B+ revenue in 2025. https://shafaq.com/en/Economy/Oil-fuels-90-of-Iraq-s-70B-revenue-in-2025
12. Shafaq News. (2026, February 4). Iraq’s private banks: Capital growth and the structural credit gap. https://shafaq.com/en/Report/Iraq-s-private-banks-Capital-Growth-and-the-structural-credit-gap
13. Naji, A. (2026, February 4). The oil dispute between Baghdad and Erbil: A constitutional and economic analysis. Al-Bayan Center for Planning and Studies. https://www.bayancenter.org/en/2026/02/12725 /
14. Shafaq News. (2026, February 6). Iraq’s budget paralysis: How the 1/12 rule reduced state finances to salary payments. https://shafaq.com/en/Report/Iraq-s-budget-paralysis-How-the-1-12-rule-reduced-state-finances-to-salary-payments
15. Salar, S. (2026, May 20). Iraq’s Oil and Gas Law: 19 Years of Disputes Between Erbil and Baghdad. Channel8. https://channel8.com/english/news/58365
16. Shafaq News. (2026, June 25). Delayed 2026 budget pushes Iraq toward 2027 plan. https://shafaq.com/en/Iraq/Delayed-2026-budget-pushes-Iraq-toward-2027-plan
17. P. Morgan. (2026, July 16). Oil prices forecast: What’s next for oil in 2026 and beyond? J.P. Morgan Global Research. https://www.jpmorgan.com/insights/global-research/commodities/oil-prices

 

د. موه‌فه‌ق عادل عومه‌ر، دكتۆرا له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و مامۆستا له‌ به‌شی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و سیاسه‌تی گشتی/ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین-هه‌ولێر

پێشەكی

لە ساڵی 2026دا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەرچەرخانێكی چۆنایەتیی لە سروشتی ململانێی نێوان ئێران و ئەمریكادا بەخۆیەوە بینی؛ بە جۆرێك كە ڕووبەڕووبوونەوەكان ئاستەكانی بەرپەرچدانەوەی ناڕاستەوخۆ، سزاكان و گوشارە سیاسییەكانی تێ پەڕاند كە خەسڵەتی قۆناغەكانی پێشووتر بوون. بەمەیش ناوچەكە كەوتە بەردەم ژینگەیەكی ئەمنیی مەترسیدارترەوە، كە دەست كرا بە گەڕان  بەدوای شێوازێك بۆ ڕاگرتنی جەنگ و دووبارەكردنەوەی كەناڵەكانی دانوستان لەنێوان واشنتۆن و تاراندا. لەم جۆرە ژینگەیەدا، گرنگیی بكەرە ناوچەیییەكان تەنیا بە بڕی ئەو هێزە سەربازی و ئابوورییەی هەیانە دیاری ناكرێت، بەڵكوو بە توانایشیان بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ لایەنە ناكۆكەكان و ڕەخساندنی كەناڵەكانی دیالۆگ دیاری دەكرێت؛ ئەوەیش لە كاتێكدا كە دیپلۆماسیی فەرمی، پەككەوتوو دەبێت یان تێچوویەكی سیاسیی قورسی دەبێت.

لەم چوارچێوەیەدا، ڕۆڵ و ناوی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، لەناو ئەو هەوڵانەدا دەركەوت كە ئامانجیان كەمكردنەوەی گرژییەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێران بوو. قسەكردن لەسەر ئەم ڕۆڵەیش، چیتر تەنیا لەسەر بنەمای دەرەنجامگیری لە تۆڕی پەیوەندییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانییەوە نەماوەتەوە؛ چونكە ڕاپۆرتێكی ماڵپەڕی ئاكسیۆس (Axios) كە لە 16ی ئابی 2026دا بڵاو كراوەتەوە و پشتی بە سێ سەرچاوەی خاوەن زانیاریی ڕاستەوخۆ بەستووە، ئەوەی ئاشكرا كرد كە ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ پەنای بۆ سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بردووە بۆ یارمەتیدان لە دروستكردنی كەناڵێكی پەیوەندیی پشتپەردە (قناة اتصال خلفیة) لەگەڵ سەركردایەتیی سوپای پاسدارانی ئێران. ئەمەیش دوای ئەوە هات كە دانوستانكارە ئەمریكییەكان ڕووبەڕووی كێشەیەك بوونەوە سەبارەت بەوەی تا چەند دانوستانكارە ئێرانییەكان نوێنەرایەتیی سەنتەرە كردارییەكانی هێز، واتا دەسەڵاتە فیعلییەكان لەناو سیستەمی ئێرانیدا دەكەن.

بەپێی ڕاپۆرتەكە، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بە داوایەكی ئەمریكا ڕازی بووە بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ پەیوەندییەكانی لەناو سوپای پاسداران و گواستنەوەی پەیامێكی ئیدارەی ترەمپ. پاشان، بەدوای وەڵامە ئێرانییەكەدا، پێشنیارێكی دیكەی ئەمریكی هاتووە؛ لە پڕۆسەیەكی پەیوەندیكردندا كە لە كاتی خۆیدا ڕانەگەیەنرابوو. هەروەها ڕاپۆرتەكە ئاماژەی بەوە كردووە كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دواتر پێشنیاری كردووە كە دووبارە هاوكاری بكات لە چالاككردنەوەی دانوستانەكانی نێوان ئەمریكا و ئێراندا.

له‌ نێوه‌ندی ئەم پێشهاتانە، لە بابەتی ئەم جارەمان هەوڵ دەدەین وەڵامی ئەم پرسیارە سەرەكییە بدەینەوە: چۆن و بۆچی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، بووە یەكێك لە كەناڵەكانی پەیوەندیكردن لەنێوان واشنتۆن و سەنتەرەكانی هێزی ئێرانیدا؟ هه‌روه‌ها سروشتی ئەم ڕۆڵە، سنوورەكانی و گرنگییە جیۆسیاسییەكەی چین؟

لەم سۆنگەیەوە، شیكردنەوەی ئەم ڕۆڵە پێویستیی بە كۆكردنەوە و تێكەڵكردن هەیە لەنێوان ئەدەبیاتی نێوەندگیریی نێودەوڵەتی “International Mediation” و، دیپلۆماسیی “كەناڵە پشتپەردەكان” (Back Channel Diplomacy) و نێوەندگیریی تۆڕی(Brokerage)، لەگەڵ ڕەچاوكردنی سروشتی تایبەتی هەرێمی كوردستان وەك ئەكتەرێكی نادەوڵەتی، كە لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا كار دەكات، بەڵام خاوەنی تۆڕێكی فراوانی پەیوەندییە نێودەوڵەتی و ناوچەیییەكانە.

ململانێی ئەمریكا-ئێران و هەستیاریی كەناڵەكانی نێوەندگیری

بۆ تێگەشتن لە دەركەوتن و هەڵكشانی ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، پێویستە سەرەتا لەو ژینگەیە تێ بگەین كە پێویستیی بەو ڕۆڵەی هێناوەتە ئاراوە. چونكە بەزۆری نێوەندگیری لە بۆشاییدا دەرناكەوێت، بەڵكوو كاتێك دێتە ئاراوە كە توانای لایەنەكان بۆ ئیدارەدانی ناكۆكییەكە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ پاشەكشە دەكات، یان كاتێك تێچووی پەیوەندیكردنی فەرمی زۆر بەرز دەبێتەوە، یاخود كاتێك كەناڵە فەرمییەكان توانای ئەوەیان نابیت بگەنە سەنتەرە ڕاستەقینەكانی بڕیادان.

بەتایبەت ساڵی 2026 قۆناغێكی نائاساییی لە پەیوەندییەكانی نێوان ئێران و ئەمریكادا بەخۆیەوە بینی و، ململانێكەیش هاوكات بوو لە گەڵ دووبارە ڕێكخستنەوەی سەنتەرەكانی هێز (دەسەڵات) لەناوخۆی ئێراندا. ئەو زانیارییانەی كە ماڵپەڕی ئاكسیۆس (Axios) بڵاوی كردوونەتەوە، ئاماژە بەوە دەكەن كە دانوستانكارە ئەمریكییەكان لەناوەڕاستی مانگی ئایاردا ڕووبەڕووی كێشەیەكی بنەڕەتی بوونەتەوە كە ئەویش بریتییە لەوەی كە ئەوان دڵنیا نەبوون لەوەی ئەو لایەنە ئێرانییانەی گفتوگۆیان لەگەڵ دەكەن، بە شێوەیەكی فیعلی و ڕاستەقینە نوێنەرایەتیی سەركردایەتیی سوپای پاسداران دەكەن یاخود نا؛ كە كاریگەرییەكەی ئەم سوپایە لە پڕۆسەی دروستكردنی بڕیاری ئەمنی و دەرەكیدا لەدوای جەنگەوە زۆر گەورەتر ببوو.

ئەم كێشەیش تەنیا وردەكارییەكی ڕێكاری واتا ئیجرائی نییە، بەڵكوو ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە جەوهەری پڕۆسەی دانوستاندنەكەوە. چونكە ڕێككەوتنی دیپلۆماسی پێویستی بە لایەنێكە كە خاوەنی دەسەڵات  (Authority) بێت؛ واتە دەسەڵاتی بڕیاردان و جێبەجێكردنی پابەندبوونەكانی هەبێت. ئەگەریش دەوڵەتێك دانوستان لەگەڵ لایەنێكدا بكات كە نەتوانێت سەنتەرەكانی دیكەی هێز لەناو سیستەمە سیاسییەكەدا پابەند بكات، ئەوا ڕەنگە ڕێككەوتنەكە شكست بهێنێت و بێكاریگەر بێت، هەرچەندە داڕشتنەكەیشی زۆر باش بێت.

هەر لێرەوە پێویستیی ئەمریكا بە كەناڵێك دەركەوت كە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆتر بگاتە سوپای پاسداران. بەپێی ڕاپۆرتەكەی ئاكسیۆس، كۆشكی سپی دركی بەوە كرد كە پێویستی بە كەناڵێكی پشتپەردە (Back Channels) هەیە بۆ گەیشتن بە سەركردایەتیی سوپای پاسداران- لێرەدا سەرۆك نێچیرڤان بارزانی هاتە ناو پڕۆسەكەوە.

كەواتە، دەركەوتنی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەم ڕێرەوەدا دەرەنجامی پڕۆتۆكۆڵێكی دیپلۆماسی نەبوو، بەڵكوو بەدەمەوەچوونێك و وەڵامدانەوەیەك بوو بۆ كێشەیەكی دیاریكراوی دانوستاندن كە بریتی بوو لەوەی “ئایا واشنتۆن چۆن دەتوانێت بگاتە سەنتەرێكی هێزی ئێرانی، كە گەیشتن پێی لە ڕێگەی كەناڵە ئاسایییەكانەوە قورسە؟” ئەمەیش دەروازە بنەڕەتییەكەیە بۆ تێگەیشتن لەم ڕۆڵە.

چوارچێوەی تیۆریی بنەڕەتیی ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی وەك نێوەندگیرێكی كاریگەر

بۆ لێكدانەوەی ڕۆڵی  بەرچاو و سەرنجڕاكێشیی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە پێشهاتە ناوچەیییەكانی ئێستادا، تەنیا ئەوە بەس نییە بڵێین كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی خاوەنی پەیوەندییەكی باشە لەگەڵ توركیا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و، ئێران؛ چونكە تەنیا بوونی تۆڕێكی فراوان لە پەیوەندییەكان، لەخۆرا توانای نێوەندگیری بەرهەم ناهێنێت. لەبەر ئەم هۆكارە، شیكردنەوەی ئەم ڕۆڵە پێویستیی بە گواستنەوە هەیە لە ئاستی وەسفكردنەوە بۆ ئاستێكی شیكاریی قووڵتر؛ بە جۆریك كە واقعە سیاسییەكان گرێ بداتەوە بە ئەدەبیانی نێوەندگیریی نێودەوڵەتی، شیكاری تۆڕەكان و، هەروەها ئەو دیپلۆماسییەی كە ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان پیادەی دەكەن.

لەم چوارچێوەیەدا یاكۆب بێركۆڤیچ (Jacob Bercovitch) نێوه‌ندگیریی نێودەوڵەتی وەك جۆرێك لە جۆرەكانی ئیدارەدانی ململانێ پێناسە دەكات كە جیاوازە لە دانوستانی ڕاستەوخۆ؛ بە جۆرێك كە لایەنەكانی ململانێ پەنا بۆ لایەنێكی دەرەكی دەبەن یان هاوكارییەكەی قبووڵ دەكەن لەپێناو دروستكردنی كاریگەری لەسەر تێڕوانین و ڕەفتاریان و، گەیشتن بە ڕێككەوتن، بەبێ بەكارهێنانی هێزی ڕاستەوخۆ یاخود پەنابردن بۆ دەسەڵاتێكی یاساییی پابەندكەر.

هەر لە هەمان ئاراستەدا، زارتمان و تۆڤاڵ (Zartman & Touval) ئەوە دەخەنە ڕوو كە نێوەندگیری تەنیا پشت بەبێلایەنیی تەواو نابەستێت، بەڵكوو پشت بە توانای لایەنی سێیەم دەبەستێت بۆ دابینكردنی شتێك كە لایەنەكانی ململانی ناتوانن لە ڕێگەی دانوستانە ڕاستەوخۆكانیانەوە بەدەستی بهێنن. لەبەر ئەوە، قبووڵكردنی نێوەندگیر، پەیوەستە بە توانای پێشبینیكراوی ئەو نێوەندگیرە بۆ بەشداریكردن لە بەرهەمهێنانی دەرەنجامێكی قبووڵكراودا. ئەم بیرۆكەیەیش لە ڕێگەی چەمكی “Mediator Leverage”، واته‌ “هەژموونی نێوەندگیر” گەشەی سەند؛ چونكە توێژینەوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە جۆری ئەو هەژموونەی نێوەندگیر هەیەتی، كاریگەریی دەبێت لەسەر سەركەوتنی ڕێككەوتنەكە و توانای بەردەوامبوونی.

لەم چوارچێوەیەدا دەكرێت نێوەندگیریی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە ڕێگەی ئەم خاڵە پێكەوەگرێدراوانەی خوارەوە لێك بدرێنەوە:

1. قبووڵكراوی لە ڕووی سیاسییەوە لەجیاتی گریمانەكردنی بێلایەنیی ڕەها

ئەم خاڵە لە دۆخی سەرۆك نێچیرڤان بارزانیدا گرنگییەكی تایبەت وەردەگرێت؛ چونكە ئەو بكەرێكی دەرەكی نییە كە بەرژەوەندییەكی بە پرسی ناوچەكەوە نەبێت، بەڵكوو سەرۆكی هەرێمی كوردستانی عێراق و كەسایەتییەكی سیاسیی دیاری كوردە لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لەبەر ئەوە، لە ڕووی زانستییەوە قورس دەبێت بە “نێوەندگیرێكی بێلایەن” بەرامبەر بە پرسی كورد بە مانا فراوانەكەی وەسف بكرێت.

بەڵام ئەدەبیاتی نێوەندگیری، نەبوونی بەرژەوەندی ناكاتە مەرجێكی ڕەها بۆ كارایی؛ چونكە متمانەپێكراوی، توانای نێوەندگیر بۆ دروستكردنی كاریگەری و، متمانەی لایەنەكان پێی، دەتوانن لە بێلایەنیی ڕەها گرنگتر بن، بەتایبەتی كاتێك نێوەندگیر دەتوانێت بەشدارییەكی فیعلی لە پڕۆسەی دانوستاندنەكاندا پێشكەش بكات. هاوكات، توێژینەوەكان سەبارەت بە نێوەندگیریی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەكەن، هەبوونی بەرژەوەندی یان پەیوەندی لەلایەن نێوەندگیرەوە لەگەڵ لایەنەكاندا، لەخۆڕا ناگاتە شكستی نێوەندگیرییەكە، بەڵكوو بوونی هەژموون و متمانەپێكراوی، دەتوانێت تواناكەی بۆ یارمەتیدان لە بەرهەمهێنانی ڕێككەوتنەكاندا بەهێزتر بكات.

هەر لەم سۆنگەیەوە، دەكرێت دۆخی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە ڕێگەی چەمكی “مەقبووڵییەتی وەزیفی- پەسەندكراویی كاركردیی”ەوە لێك بدرێتەوە؛ مەبەستیش لێرەدا توانای بكەرێكە كە خاوەنی بەرژەوەندی و پەیوەندیی تایبەتە، بۆ ئەوەی بۆ مامەڵەكردن لەلایەن لایەنە جیاوازەكانەوە بە قبووڵكراوی بمێنێتەوە.

واقعە سیاسییەكانیش ئاماژە بۆ بوونی ئاستێك لەم پەسەندكراوییە دەكەن. چونكە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی پێشوازی لە فەرماندەی هێزەكانی سووریای دیموكرات، مەزڵووم عەبدی دەكات؛ لە هەمان كاتیشدا پەیوەندیی سیاسیی ئاستباڵا لەگەڵ توركیا دەپارێزێت؛ هەروەها كەناڵێكی ڕاستەوخۆی پەیوەندیكردنی لەگەڵ سەركرادیەتییە نوێیەكەی سووریادا پەرە پێ داوە؛ ئەمە سەرباری پەیوەندییەكانی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا؛ لە هەمووان گرنگتریش لەسەر ئاستە جیاوازەكانی ئەم وڵاتەدا پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ سەركردەكانی ئێراندا هەیە.

لەبەر ئەوەیە، تایبەتمەندی و خاڵی بەهێز لێرەدا خۆی لە هەبوونی “مەودای یەكسان” لەگەڵ سەرجەم لایەنەكاندا نابینێتەوە، بەڵكوو لە هەبوونی مەودایەكی سیاسیدایە كە ڕێگە بە هەر لایەنێك دەدات بەردەوام بێت لە پەیوەندیكردن لەگەڵیدا؛ سەڕەرای جیاوازیی بەرژەوەندییەكانی لایەنەكان لەنێوان خۆیاندا.

2. پێگەی تۆڕی و ڕۆڵی لە بەرهەمهێنانی نفووزی دیپلۆماسیدا

دەتوانین ڕەهەندی دووەم لە ڕێگەی ئەدەبیاتی شیكاری تۆڕەكانەوە لێك بدەینەوە. چەمكی “ناوەندێتیی نێوانگیری” (Betweenness Centrality) بە یەكێك لە چەمكە بنەڕەتییەكانی ئەم بوارە هەژمار دەكرێت، چونكە پێگەی گرێیەك (العقدة – Node) دەپێوێت لە ڕێگەی بڕی كەوتنی بەسەر ئەو ڕێڕەوانەی كە گرێكانی دیكە پێكەوە دەبەستنەوە. نیومان (Newman) ڕوونی دەكاتەوە كە دەكرێت ئەم جۆرە لەناوەندێتییە، وەك نیشاندەرێك بۆ توانای گرێیەكە لە دروستكردنی كاریگەری لەسەر لێشاوی زانیارییەكان لەناو تۆڕەكەدا خوێندنەوەی بۆ بكرێت.

ئەم بیرۆكەیە بۆ لێكۆڵینەوەكانی بواری دیپلۆماسییش گواستراوەتەوە. توێژینەوەكانی پەیوەست بە تۆڕە دیپلۆماسییەكان ئەوە دەردەخەن كە “ئەو پێگەیەی بكەرێك هەیەتی” لەناو تۆڕی پەیوەندییەكاندا، ڕەنگە هێزێكی زێدەتری پێ ببەخشیت، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی داهاتە ماددییەكانیشەوە لە گەورەترین بكەرەكان نەبێت؛ هەروەها چەمكی ” ناوەندێتیی نێوانگیری” (Betweenness Centrality)، بەتایبەتی بۆ تێگەیشتن لە ئەركی نێوەندگیرەكان لەناو تۆڕە دیپلۆماسییەكاندا زۆر گونجاوە.

دەكرێت ئەم لۆژیكە لەسەر ئەو تۆڕە پەیوەندییانە جێبەجێ بكرێت كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەناویاندا دەجووڵێتەوە. چونكە هاوكێشەی ئێستای ناوچەكە لانی كەم كێشە و گرفتەكانی ئەم وڵات و لایەنانە لەخۆ دەگرێت؛ پێشهاتەكانی سووریا، فاكتەری توركیا، جەنگی ئێران و ئەمریكا، ئیسرائیل، لوبنان، فاكتەری عێراق و هەرێمی كوردستان. لەنێوان سەرجەم ئەم بكەرانەیشدا ئاستی هاوشێوە لە پەیوەندیكردن و متمانە، بوونی نییە. كاتێكیش بكەرێكی سیاسی دەتوانێت پەیوەندی لەگەڵ زیاتر لە گرێیەك لەم گرێیانەدا دروست بكات، ئەوا ڕەنگە ئەركی نێوەندگیریی تۆڕی بگرێتە ئەستۆ.

3. لە هێزی ماددییەوە بۆ هێزی گەیشتن (قوة الوصول- Access Power)

هەرێمی كوردستان خاوەنی ئەو داهاتە ماددییانە نییە كە توركیا یان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، تەنانەت ئێران هەیانە؛ هەر لەبەر ئەمەیشە ناكرێت كاریگەرییە چاوەڕوانكراوەكەی بە لۆژیكی هێزی ڕەق (Hard Power) لێك بدرێتەوە. بەڵام ئەدەبیاتی نێوەندگیری، جیاوازی دەكات لەنێوان سامان و داهاتە تەقلیدییەكان و، ئەو شێوازانەی نفووز كە نێوەندگیر دەتوانێت بۆ دروستكردنی كاریگەری لەسەر پڕۆسەی دانوستاندنەكان بەكاریان بهێنێت.

توێژینەوەكەی لیندزی ڕید (Lindsay Reid) بە ناونیشانی “دۆزینەوەی ئاشتییەكی بەردەوام: هەژموونی نێوندگیر و چارەسەری درێژخایەنی جه‌نگە ناوخۆیییەكان” (Finding a Peace that Lasts: Mediator Leverage and the Durable Resolution of Civil Wars) ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە “نفووزی نێوەندگیر” شێوازی جیاواز لەخۆ دەگرێت و، ئەو نفووزەی كە لەسەر بنەمای توانا و متمانەپێكراوی بونیاد نراوە، بە شێوەیەكی جیاواز كاریگەریی دەبێت لەسەر سەركەوتن وبەردەوامبوونی ڕێككەوتنەكان.

لەم سۆنگەیەوە، دەكرێت لە بابەتەكەمان دەستەواژەی “هێزی گەیشتن/پەیوەندیكردن” وەك چەمكێكی ئیجرائی و كرداری بەكار بهێنین نەك وەك وەرگرتنێكی ڕاستەوخۆ لە تیۆرییەكی دیاریكراو. مەبەست لەم چەمكەیش، توانای بكەرێكە بۆ گەیشتنی ڕاستەوخۆ یان ڕێكخراو بەو ناوەندانەی بڕیاردان كە پەیوەندییان بە ململانێكەوە هەیە. گرنگیی ئەم فاكتەرەیش لە كاتی شیكاریكردنی ڕۆڵی نێوەندگیریی سەرۆك نێچیرڤان بارزانیدا، لە ڕێگەی تواناكانییەوە بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ سەركردەكانی سوپای پاسداران و بەرپرسە باڵاكانی ئەمریكا، دەردەكەوێت.

بەم پێیەیش، بەهای ئەم پەیوەندییانە تەنیا لە هەبوونیاندا نییە، بەڵكوو لە ئەگەری بەكارخستنیاندایە بۆ گواستنەوەی تێڕوانینەكان، تێگەیشتن لە هێڵە سوورەكان و، كەمكردنەوەی هەڵەتێگەیشتن لەنێوان لایەنەكاندا.

4. 4. دیپلۆماسییەتی ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان و لێكدانەوەی پێگەی سەرۆکی هەرێمی كوردستان

شیكردنەوەی ئەم ڕۆڵە، پێویستیی بەوەیش هەیە بخرێتە چوارچێوەی ئەدەبیاتی “دیپلۆماسییەتی ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان” (Sub State Diplomacy) یان “پارادیپلۆماسی” (Para diplomacy). ئەم چەمكە باس لە چالاكییە نێودەوڵەتییەكانی ئەو ئەكتەر و یەكە سیاسییانە دەكات كە دەكەونە خوار ئاستی دەوڵەتەوە، وەك هەرێمەكان، حكوومەتە خۆجێیییەكان و یەكە فیدراڵییەكان، كە بوونەتە پیادەكەری چەندان شێوازی جۆراوجۆری پەیوەندییە سنووربڕە ئابووری، سیاسی و كه‌لتوورییەكان. لێكۆڵینەوە پەیوەندیدارەكانی بواری دیپلۆماسییەتی هەرێمی جەخت لەوە دەكەنەوە كە نابێت چالاكیی یەكەكانی خوار دەوڵەت وەك ڕیزپه‌ڕ (ئیستسنا)یەكی لاوەكی سەیر بكرێت، بەڵكوو بووەتە بەشێك لە گۆڕانكارییەكی بەرفراوانتر لە پێكهاتەی دیپلۆماسییەتی هاوچەرخدا، سەرەڕای جیاوازیی ئاستی دەسەڵاتەكان و كۆتوبەندەكان لە سیستەمێكی سیاسییەوە بۆ سیستەمێكی تر.

لەم ڕوانگەیەوە دەتوانرێت لە جووڵەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە دەرەوەی چوارچێوەی دیپلۆماسییەتی باو، كە لەلایەن دەوڵەتی ناوەندییەوە قۆرخ كراوە، تێ بگەین. بەڵام لێرەیشدا پێویستە لەنێوان دیپلۆماسییەتی فەرمیی دەوڵەتی عێراق و چالاكییە نێودەوڵەتییەكانی سەرۆكی هەرێم جیاوازی بكرێت؛ چالاكییەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بەو مانایە نییە كە هەرێمی كوردستان بە چەمكە یاسایییەكە خاوەنی سیاسەتێكی دەرەكیی سەروەریی سەربەخۆیە، بەڵكوو بەو مانایەیە كە شێوازێك لە چالاكیی دەرەكی پەیڕەو دەكات كە تایبەتمەندییە سیاسی و فیدراڵییەكەی و تۆڕی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی، ڕێگەی پێ دەدەن.

5. لە پەیوەندییە ئاسایییەكانەوە بەرەو سەرمایەی دیپلۆماسی

لێرەدا دەتوانرێت بە شێوەیەكی وریایانە، بۆ لێكدانەوەی كەلەكەبوونی پەیوەندییەكان سوود لە چەمكی سەرمایەی سیاسی/كۆمەڵایەتی وەربگیرێت. ئەو پەیوەندییانەی بە درێژاییی ساڵان بەردەوام دەبن و لە قەیرانەكان ڕزگاریان دەبێت، دەتوانن متمانە، لێكتێگەیشتنی دوو لایەن و پێشبینیكردنی هەڵسوكەوتەكان بەرهەم بهێنن؛ كە ئەمانە هەموویان ئەو سەرچاوانەن سەركردە دەتوانێت لە دانوستاندندا بەكاریان بهێنێت.

لەبەر ئەوە، دەتوانرێت زاراوەی سەرمایەی دیپلۆماسی (Diplomatic Capital) بە شێوەیەكی كارپێكراو، واته‌ ئیجرائی بەكار بهێنرێت بۆ ئاماژەدان بە دەستكەوت و كۆی (ئەزموون، پەیوەندییەكان، متمانە، دەستڕاگەیشتن بە سەركردەكان، متمانەپێكراوی، شارەزایی لە بارودۆخ و ژینگەكاندا).

هەڵسەنگاندنی ڕۆڵی نێوەندگیریی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە چوارچێوەی دیپلۆماسییەتی پشتپەردەكان (Backchannel Diplomacy)

دەكرێت دیپلۆماسیی پشتپەردەكان (Backchannel Diplomacy \ Negotiation) بە یەكێك لە پڕتواناترین دەروازە تیۆرییەكان دابنرێت بۆ لێكدانەوەی ئەو ڕۆڵەی كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، لە پەیوەندییە ڕانەگەیەنراوەكانی نێوان ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ و سەركردایەتیی سوپای پاسدارانی ئێرانیدا بەجێ دەگەێنێت؛ نەك تەنیا لەبەر ئەوەی پەیوەندییەكە بەپێی زانیارییە ڕۆژنامەوانییە بڵاوكراوەكان، بەدوور لە كەناڵە دیپلۆماسییە تەقلیدی و باوەكان ئەنجام دراوە، بەڵكوو لەبەر ئەوەی پێكهاتەی وەزیفی (كاركردی)ی پەیوەندییەكە، بە ڕاددەیەكی بەرچاو لەگەڵ كۆمەڵێك لەو خەسڵەتانەدا یەك دەگرێتەوە كە ئەدەبیانی دانوستاندن لە ڕێگەی كەناڵە پشتپەردەكان دیاری كردوون.

لەم ڕووەوە، توێژینەوەكەی “ئەنتۆنی وانیس – سانت جۆن” بە یەكێك لە سەرچاوە بنەڕەتییەكانی ئەم بوارە هەژمار دەكرێت: “Anthony Wanis-St.John, Back-Channel Negotiation: International Bargaining in the Shadows”. لەم چوارچێوەیەدا خاڵی دەستپێكی توێژینەوەكەی وانیس – سانت جۆن” بریتییە لە جیاكردنەوەی نێوان “كەناڵی پێشەوە” یان فەرمی (Front Channel) لەگەڵ “كەناڵی پشتەوە: یان پشتپەردە (BackChannel). كەناڵی یەكەم، بریتییە لەم بوارە دیپلۆماسی و سیاسییە كە بەئاشكرا دانی پێدا نراوە و، حكوومەتەكان و دانوستانكارە فەرمییەكان لە ڕێگەیەوە دەجووڵێنەوە. لە كاتێكدا كەناڵی دووەم، ئاماژەیە بۆ پەیوەندی یان دانوستاندن كە خاوەنی ئاستێك لە ڕاسپاردە (تەفویز) یان قبووڵكردن لەلایەن دروستكەرانی بڕیارەوە، بەڵام بەدوور لە پانتاییی گشتی، واته‌ بەدوور لە چاوی ڕای گشتی، بەڕێوە دەچن. ڕەنگە ئەم كەناڵە هاوتەریب لەگەڵ كەناڵە فەرمییەكەدا كار بكات، یان ببێتە جێگرەوەی، ئەویش كاتێك كە كەناڵە فەرمییەكە ڕووبەڕووی چەقبەستوویی، یاخود كۆتوبەندی سیاسی و دامەزراوەیی دەبێتەوە. وانیس-سانت جۆن ئەمە بەوە وەسف دەكات كە لە ڕووی مەجازییەوە لەناو “سێبەركان” بەڕێوە دەچن؛ واتە لە دەرەوەی پانتاییی بینراوی دانوستانە نێودەوڵەتییە ئاشكراكاندا.

لەم گۆشەنیگایەوە، نابێت كەناڵی پشتپەردە وەك پەیوەندییەكی نهێنی لێی تێ بگه‌ین؛ چونكە نهێنیبوون مەرجێكی گرنگە، بەڵام بەتەنیا بەس نییە. ئەوەی گرنگی بە كەناڵی پشتپەردە دەبەخشێت ئەوەیە كە پانتایییەكی جێگرەوەی دانوستاندن دروست دەكات، كە ڕێگە بە دروستكەرانی بڕیار دەدات ده‌ست بكه‌ن بە جێبەجێكردنی ئەركێك كە قورس یان مەحاڵە لەناو كەناڵە فەرمییەكاندا جێبەجێ بكرێن. ئەم جیاكردنەوەیش زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتن و شیكردنەوەی ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە بابەتی نێوەندگیریی نێوان ئێران و ئەمریكا.

بەم شێوەیە دەتوانین بەگشتی ئەركە سەرەكییەكانی كەناڵە پشتپەردەكان بەم شێوەی خوارەوە بخەینە ڕوو:

یەكەم: كەناڵی پشتپەردە وەك میكانزمێك بۆ تێپەڕاندنی چەقبەستووییی دامەزراوەیی

یەكەمین ئەركی كەناڵە پشتپەردەكان بریتییە لەوەی كە توانای تێپەڕاندنی ئەو كۆتوبەندە دامەزراوەیی و سیاسییانەی هه‌یه‌ كە ڕووبەڕووی كەناڵە فەرمییەكان دەبنەوە. لە قەیرانە نێودەوڵەتییەكاندا، بوونی دانوستانی فەرمی، مەرج نییە بەو واتایە بێت كە كەناڵە فەرمییەكە توانای گەیشتنی بە سەرجەم سەنتەرە ڕاستەقینەكانی دەسەڵات لەناو لایەنی بەرامبەردا هەیە. لێرەدا یەكێك لە گرنگترین پرسە تیۆرییەكان لە كەیسی ئەمریكا و ئێراندا دەردەكەوێت كە ئەویش بریتییە لە كەلێنی نێوان دانوستانكاری فەرمی و سەنتەری فیعلیی بڕیاردان.

به‌پێی ئەو زانیارییانەی دەربارەی ئەم ڕێرەوە بڵاو كراونەتەوە، كێشە بنەڕەتییەكەی ئەمریكا ئامادەنەبوونی دانوستانكاری ئێرانی نەبووە، بەڵكوو گومانكردن بووە لە ئاستی توانای ئەو دانوستانكارە ئێرانییانەی كە واشنتۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەكات بۆ پابەندبوونی كۆتایی بە لێكتێگەیشتنەكانەوە؛ بەتایبەتی لە سایەی قورساییی سیاسی و ئەمنیی سوپای پاسدارانی ئێران. ڕاپۆرتەكان ئاماژەیان بەوە كردووە كە بەرپرسە ئەمریكییەكان ویستوویانە بزانن سەركرادیەتیی سوپای پاسداران بەڕاستی پاڵپشتیی ئەو ڕێرەوە دەكات كە محەمەدباقر قاڵیباف و عەباس عێراقچی تێیدا دەجووڵێنەوە یان نا.

ئەمەیش ئەركی كەناڵی پشتپەردە لە تەنیا گواستنەوەی پەیامەكانەوە، دەگۆڕێت بۆ ئەركێكی ئاڵۆزتر كە دەكرێت ناو بنرێت “تاقیكردنەوەی پێكهاتەی دەسەڵات لەناو لایەنی بەرامبەردا” (Testing the Structure of Authority). بەپێی ئەم لێكدانەوەیە، واشنتۆن تەنیا بەدوای هەڵوێستێكی تری ئێراندا نەدەگەڕا، بەڵكوو دەیویست وەڵامی پرسیارێكی جەوهەریتر بدۆزێتەوە: “ئایا ئەو كەسانەی دانوستانیان لەگەڵ دەكەین، بەڕاستی خاوەنی توانای سیاسین بۆ جێبەجێكردنی ئەوەی كە پێی دەگەین؟“

بەم جۆرەیش، كەناڵی پشتپەردە دەبێتە ئامرازێك بۆ چارەسەركردنی كێشەیەكی ناوەندی لە تیۆریی دانوستاندنی نێودەوڵەتیدا، كە ئەویش كێشەی ڕاسپاردە، واته‌ پێدانی دسەڵات و توانای پابەندبوونە.

دووەم: كەناڵی پشتپەردە وەك ئامرازێك بۆ كەمكردنەوەی نادڵنیایی

دەكرێت شیكردنەوەكە زیاتر بەرەوپێش ببردرێت لە ڕێگەی چەمكی نادڵنیایی (Uncertainty)یەوە. لە قەیرانە نێودەوڵەتییەكاندا، دروستكەری بڕیار لەسەر بنەمای زانیاریی تەواو بە نیازی لایەنی بەرامبەر، بڕیارەكانی نادات. ڕەنگە كێشەكەیش ئاڵۆزتر بێت كاتێك خودی لایەنی بەرامبەر لە چەندان دامەزراوە و سەنتەری هێز و دەسەڵاتی جیاواز پێك هاتبێت. لە حاڵەتی ئێرانیشدا، لە ڕووی تێۆرییەوە دەكرێت جیاكاری بكرێت لەنێوان دامەزراوە دیپلۆماسی، دامەزراوە سیاسییە هەڵبژێردراوەكان، دامەزراوەی ڕێبەری باڵا، دامەزراوەكانی ئاسایش و بەرگری، سوپای پاسداران و تۆڕەكانی دیكەی خاوەن نفووز و هەژموون لەناو پێكهاتەی سیستەمەكەدا. هەر لەبەر ئەمەیش، پرسیارە ئەمریكییەكە تەنیا ئەوە نەبوو كە “ئێران چیی دەوێت؟”، بەڵكوو ئەوەیش بوو كه‌ “كێ خاوەنی دەسەڵاتی دیاریكردنی ئەوەیە كە ئێران لەم قۆناغەدا چیی دەوێت؟“. لێرەیشدا كەناڵەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی گرنگیی خۆی وەردەگرێت؛ چونكە بەپێی ئەو وردەكارییە بڵاوكراوانەی له‌باره‌ی پەیوەندییەكەوه‌، ئەو كەناڵە هەوڵی داوە نادڵنیاییی ئەمریكا سەبارەت بە هەڵوێست و خواستەكانی سه‌نته‌رێكی بنه‌ڕه‌تیی هێز لە ئێران، كەم بكاتەوە.

بەم واتایەیش، دەكرێت لە ڕووی تیۆرییەوە بەم هاوكێشەیەی خوارەوە گوزراشت لەم ئەركە بكرێت:

ئەم خاڵەیش وا دەكات ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی زۆر گرنگتر بێت لەوەی تەنیا بە “گەیه‌نەری پەیام” وەسف بكرێت؛ چونكە گەیەنەری پەیام، زانیارییەكی زانراو لەلایەن (أ)ەوە دەگوازێتەوە بۆ لایەنی (ب)، لە كاتێكدا كەناڵی پشتپەردە لە حاڵەتی پەیوەندییەكانی ئێران و ئەمریكادا، بەپێی زانیارییە بڵاوكراوەكان، بە مەبەستی بەرهەمهێنانی ئەو زانیارییە سیاسیییە بەكار هێنراوە كە واشنتۆن لە بنەڕەتدا لێی دڵنیا نەبووە.

سێیەم: لە گواستنەوەی زانیارییەوە بۆ تاقیكردنەوەی ڕاسپاردە

لێرەدا دەكرێت چەمكێكی شیكاریی وردتر بۆ لێكدانەوەی هەڵوێستی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی پێشنیار بكرێت، كە ئەویش بریتییە لە ئەركی پشتڕاستكردنەوەی ڕاسپاردە (Mandate Verification Function). مەبەست لەم چەمكەیش، بەكارهێنانی لایەنێكی متمانەپێكراوە بە سەنتەرێكی بڕیاردان كە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەردەست نییە؛ ئەویش لەپێناو دڵنیابوونەوە لەوەی كە ئایا دانوستانكاری فەرمی لەلایەن سەنتەرەكانی دیكەی دەسەڵاتەوە پاڵپشتی دەكرێت یان نا.

ئەم ئەركەیش زۆر گرنگە لەو سیستەمانەدا كە پڕۆسەی دروستكردنی بڕیار تێیاندا بەسەر چەندان دامەزراوەی فەرمی و نافەرمی، یاخود دامەزراوەی سیاسی و ئەمنیی جۆراوجۆردا دابەش دەبێت. بەپێی ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەكە، كرۆكی ئەو پرسیارەی كە ئاراستەی سەركردایەتیی سوپای پاسداران كراوە، پەیوەندیی بە ئاستی ئاڵپشتیكردنیانەوە هەبووە بۆ دانوستانەكان و دانوستانكارە ئێرانییەكان. گێڕانەوەكە ئاماژە بەوە دەكات كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دوای پەیوەندییەكە، وەڵامەكەی گواستووەتەوە بۆ تولسی گابارد (Tulsi Gabbard)، بەڕیوەبەری هەواڵگریی نیشتمانیی ئەمریكا (Director of National Intelligence – DNI)؛ ئەویش لای خۆیەوە وەڵامەكەی گواستووەتەوە بۆ كۆشكی سپی. بەم پێیەیش دەكرێت پڕۆسەكە بەم شێوەیەی خوارەوە وێنا بكرێت:

 پاشان لە ئاراستەی پێچەوانەوە:

بەڵام گرنگیی ئەم زنجیرەیە تەنیا لە پێكهاتە پەیوەندییەكەیدا نییە؛ بەڵكوو لەوەدایە كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی پێگەی “گرێی ناوەندی-العقدة المركزیة”ی گرتووەتە دەست، كە دوو تۆڕی سیاسیی پێكەوە بەستۆتەوە، لە كاتێكدا لەو ساتەوەختەدا هیچ كەناڵێكی ڕاستەوخۆی متمانەپێكراو لەنێوانیادا لەو ئاستەی كە پێویست بوو، بوونی نەبووە.

چوارەم: سەرۆکی هەرێمی کوردستان وەك گرێی بەیەكگەیاندن لەنێوان دوو تۆڕی سیاسیدا

ئەمەیش ڕێگە دەدات بە بەرەوپێشبردنی شیكردنەوەكە لە ڕوانگەی “دیپلۆماسی تۆڕی” (Network Diplomacy)یەوە، چونكە هێزی دیپلۆماسی هەمیشە بە قەبارەی دەوڵەت یان توانا ماددییەكانی ناپێورێت؛ بەڵكوو لە هەندێك حاڵەتدا، لەو پێگەیەوە سەرچاوە دەگرێت كە بكەرەكە لەناو تۆڕی پەیوەندییەكاندا هەیەتی. ڕەنگە بكەرەكە لە ڕووی سەربازی و ئابوورییەوە لە لایەنە گەورەكان كەمهێزتر بێت، بەڵام پێگەیەكی تۆڕیی نائاسایی داگیر دەكات، كە ڕێگەی پێ دەدات بگاتە ئەو لایەنانەی كە هێزە گەورەكان بەئاسانی ناتوانن پێیان بگەن.

ئەمەیش بەدیاریكراوی ئەوەیە كە وا دەكات ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی خاوەنی گرنگییەكی تیۆری بێت. ئەمریكا خاوەنی هێزێكی نێوەوڵەتیی زەبەلاحە، بەڵام بەپێی ڕاپۆرتە بڵاوكراوەكەی ئاكسیۆس، پێویستیی بە بكەرێكی ناوچەیی هەبوو كە بتوانێت بگاتە سەركردایەتیی سوپای پاسداران. لەبەرامبەریشدا، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی خاوەنی سەرچاوەیەك بوو كە ناكرێت لەناو هێزی ماددیدا كورت بكرێتەوە، ئەویش بریتییە لە “سەرمایەی پەیوەندیداری” (Relational Capital)؛ بەم پێیەیش:

هێزی ئەمریكی = داهاتی ماددی و ستراتیژیی بەرز + گەیشتنێكی سنووردار بە هەندێك لە سەنتەرەكانی بڕیاردانی ئێرانی

لە كاتێكدا: سەرۆك نێچیرڤان بارزانی = داهاتی ماددیی كەمتر + توانایەكی بەرزی گەیشتنی پەیوەندیداری بە هەردوو لایەنەكە.

لێرەدا بۆمان دەردەكەوێت كە توانای گەیشتن (Access) دەبێتە سەرچاوە و داهات و ئامرازێكی دیپلۆماسیی سەربەخۆ.

پێنجەم: متمانەی دوولایەنە وەك مەرجێك بۆ سەركەوتنی كەناڵی پشتپەردە

ئەمەیش دەمانباتە سەر گۆڕاوێكی دیكەی زۆر گرنگ كە ئەویش متمانەیە (Trust). هەر كەسێك ناتوانێت ئەركی كەناڵی پشتپەردە جێبەجێ بكات، تەنیا لەبەر ئەوەی هەردوو لایەنەكە دەناسێت؛ چونكە پێویستە جیاوازی بكرێت لەنێوان پەیوەندی (Contact)، توانای گەیشتن (Access) و، متمانە (Trust).  بوونی پەیوەندی بە كەسێكەوە، بەو واتایە نایەت كە لە بارودۆخێكی ئەمنیی هەستیاردا توانای ئه‌وه‌ت هه‌بێت پێی بگه‌یت؛ هەروەها توانای گەیشتنیش مەرج نییە بەو واتایە بێت كە لایەنەكە هەڵوێستێكی سیاسیی گرنگ ئاشكرا دەكات.

لەم سۆنگەیەوە، كەناڵی پشتپەردەی كارا پێویستیی بە شتێك هەیە كە دەكرێت ناو بنرێت “متمانەی دوو ئاراستە” (Bidirectional Trust)؛ واتە لایەنی (أ) متمانەی بەوە هەبێت كە نێوەندگیرەكە پەیامەكەی بە شێوەیەكی ورد دەگوازێتەوە و، لایەنی (ب)یش متمانەی بەوە هەبێت كە پەیوەندیكردن لەگەڵی لە ڕێگەی نێوەندگیرەكەوە، نابێتە تەڵەیەكی سیاسی یاخود ئەمنی.

لێرەیشدا دەكرێت لێكدانەوە بۆ ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بكرێت وەك نێوەندگیرێكی كاریگەر؛ چونكە بەپێی ڕاپۆرتەكەی ئاكسیۆس، دەتوانین ئەم هاوكێشەیە بخەینە ڕوو:

متمانە + توانای گەیشتن  + قبووڵكراویی سیاسی؛ “واتە لە ڕووی سیاسییەوە بۆ هەر دوو لا قبووڵكراو بێت.”

ڕاپۆرتە بڵاوكراوەكەی ئاكسیۆس، وەسفكێی برێت مەكگۆركی گواستووەتەوە كە ئاماژە بە فراوانیی پەیوەندییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دەكات لە تاران و واشنتۆن؛ ئەمەیش بەڵگەیە بۆ ئەوەی كە لەگەڵ لێكدانەوەی هەڵبژاردنەكە لە گۆشەنیگای “سەرمایەی پەیوەندیداری”دا یەك دەگرێتەوە.

شەشەم: نهێنیبوون وەك سەرچاوەیەكی دانوستاندن

یەكێك لە هەڵە چەمكییەكان ئەوەیە كە لە دیپلۆماسیی كەناڵە پشتپەردەكاندا، مامەڵە لەگەڵ نهێنیبووندا بكرێت وەك ئەوەی تەنیا هەوڵێك بێت بۆ شاردنەوەی دانوستانەكان. ڕاستییه‌كه‌ی، خودی نهێنیبوون دەتوانێت ئەركێكی دانوستاندن بەجێ بگەیەنێت، چونكە ڕاگەیاندنی پێشوەختەی پەیوەندییەكە، ڕەنگە تێچووی سیاسی بەسەر لایەنەكاندا بسەپێنێت و، ببێتە هۆی دروستبوونی گوشار لەلایەن دامەزراوە ناوخۆیییەكان، هاوپەیمانان یان ڕای گشتییەوە؛ هاوكات ڕەنگە لایەنەكە ناچار بكات بەئاشكرا هەڵوێستێكی توند بگرێتە بەر كە دواتر پاشگەزبوونەوە لێی قورس بێت.

هەر لەبەر ئەم هۆكارەیش، كەناڵی پشتپەردە ڕێگە بە هەردوو لایەن دەدات كە ئەگەرە دیاریكراوەكان تاقی بكەنەوە، بەبێ ئەوەی دەستبەجێ بیانگۆڕن بۆ پابەندبوونێكی سیاسیی ئاشكرا. لێرەیشدا چەمكێكی گرنگ دەردەكەوێت كە ئەویش بریتییە لە شیاویی ڕەتكردنەوەی لۆژیكی پاساوبۆهێنراو (Plausible Deniability)؛ واتە لایەنەكە دەتوانێت لە ئەگەرەكانی ڕێككەوتن بكۆڵێتەوە، بەبێ ئەوەی دەستبەجێ باجی ئەو تێچووە سیاسییە بدات كە پەیوەستە بە داننانی ئاشكرا بە دانوستاندن لەگەڵ نەیارەكەیدا. بەم پێیەیش، كەناڵی پشتپەردە شتێك بەرهەم دەهێنێت كە دەكرێت ناو بنرێت “پانتایییەكی سیاسیی پارێزراو بۆ پشكنین و دۆزینەوە” (Protected Political Space for Exploration).

كۆبەند

هەوڵ و جووڵە دیپلۆماسییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی ئەوەمان بۆ دەردەخات كە ئەرك و ڕۆڵی نێوەندگیری و كەناڵە پشتپەردەكان لە دانوستانە نێودەوڵەتییەكاندا، مەرج نییە پشت بە هێزی ماددیی نێوەندگیر ببەستێت، بەڵكوو پشت بە تواناكەی بۆ دابینكردنی داهات و دەرامەتێكی دەگمەن دەبەستێت؛ كە ئەویش خۆی لە توانای گەیشتنی متمانەپێكراودا دەبینێتەوە بەو سەنتەرانەی بڕیاردان كە كەناڵە دیپلۆماسییە فەرمییەكان ناتوانن بە هەمان كارامەیی پێیان بگەن. هەر لەم چوارچێوەیەدا، دەكرێت ئەو ڕۆڵەی كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی ده‌یگرێته‌ ئه‌ستۆ، بە جۆرێك لە جۆرەكانی “نێوەندگیریی پشتبەستوو بە توانای گەیشتن” (Access-Based Mediation) لێك بدرێتەوە؛ كە تێیدا سەرمایە پەیوەندیدارییەكەی و ئەو تۆڕەی متمانە كە لە لای واشنتۆن و تاران هەیەتی، گۆڕا بۆ سەچاوەیەكی دانوستاندن، كە دەرفەتی دا بۆ كەمكردنەوەی نادڵنیایی سەبارەت بە هەڵوێستی یەكێك لە سەنتەرە بنەڕەتییەكانی هێز لە ئێراندا.

بەڵام لێرەدا پرسیاری ئەوەمان بۆ دروست دەبێت: بۆچی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بەم شێوەیە قبووڵكراو و متمانەپێكراوە وەك نێوەندگیرێك، لە كاتێكدا چەندان وڵات و لایەنی بەهێزتر لە ڕووی دەسەڵاتەوە بوونیان هەیە؟ واته‌، تایبەتمەندییە پێكهاتەیییەكەی متمانەكردن بە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بەراورد بە بەكارهێنانی دەوڵەتێكی گەورەی نێوەندگیر چییە؟ دەكرێت وەڵامی ئەم پرسیارە جەوهەرییە لەم پێنج خاڵەی خوارەوە كورت بكەینەوە:

1. خۆبەدوورگرتن لە بەنێودەوڵەتیكردنی نێوەندگیری (Avoiding Internationalization): هاتنەناوەوەی دەوڵەتێكی گەورە وەك نێوەندگیر، پەیوەندییە نهێنییە سنووردارەكە دەگۆڕێت بۆ ڕێڕەوێك كە ڕەهەندی ناوچەیی و نێودەوڵەتی و بەرژەوەندیی تایبەت بە دەوڵەتە نێوەندگیرەكەی هەیە. لە كاتێكدا سەرۆك نێچیرڤان بارزانی ڕێگە دەدات پەیوەندییەكان لە چوارچێوەیەكی وەزیفیی تەسكدا بمێنێتەوە، بەبێ دروستكردنی “لایەنێكی سێیەمی نێودەوڵەتی”ی فیعلی لەناو دانوستانەكاندا.
2. كەمبوونی تێچووی پابەندبوونی سیاسی (Low Political Commitment Cost): پەنابردن بۆ دەوڵەتێكی نێوەندگیر ڕەنگە وەك سەرەتایەك بۆ ڕێرەوێكی دانوستاندنی فەرمی یان نیمچەفەرمی لێك بدرێتەوە، لە كاتێكدا بوونی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە پڕۆسەكەدا ڕێگە بە هەردوو لایەن دەدات كە ئەگەری پەیوەندیكردن تاقی بكەنەوە، بەبێ ئەوەی پێشوەختە بە پڕۆسەیەكی دانوستاندنەوە پابەند بن. ئەمەیش خاڵێكی جەوهەرییە لە لۆژیكی كەناڵی پشتپەردەدا.
3. 3. نەبوونی ئەجێندای جیۆسیاسیی ڕكابەر: ئەو دەوڵەتە گەورانە یان ناوچەیییانەی كە نێوەندگیری لەنێوان واشنتۆن و تاراندا دەكەن، بەزۆری خاوەنی بەرژەوەندی و حیساباتی ئەمنی و ئابووری و داراییی خۆیانن. بەڵام سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، لەم ئەركە دیاریكراوەدا، ڕكابەرێكی ستراتیژی نییە بۆ هیچ یەكێك لەم دوو لایەنە لەسەر ئاستی سیستەمی نێودەوڵەتی؛ لەبەر ئەوە كێشەی ئەجێندای ستراتیژیی نێوەندگیر (Mediator`s Strategic Agenda) كەم دەبێتەوە.
4. ئەگەری جیاكردنەوەی نێوان كەناڵەكە و كەسایەتیی یاساییی دەوڵەت: بەكارهێنانی دەوڵەتێكی نێوەندگیر وا دەكات پەیوەندییەكە بە دامەزراوەكانی، وەزارەتی دەرەوە، دەزگه‌كانی و بەرژەوەندییەكانییەوە ببەسترێتەوە. بەڵام بوونی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە پڕۆسەكەدا ڕێگە بە دروستكردنی كەناڵێكی كەسی-سیاسیی سنووردار دەدات، كە دەكرێت كارا بكرێت یان ڕابگیرێت، بەبێ بونیادنانی میكانزمێكی دیپلۆماسیی دامەزراوەییی تەواو. ئەمەیش ئاستێكی بەرزی نەرمی بە كەناڵەكە دەبەخشێت.
5. 5. ئەو بەهایەی كە لە “نایەكسانیی هێز” (Asymmetry Advantage)ەوە سەرچاوە دەگرێت: پارادۆكسەكە لێرەدا ئەوەیە كە ڕەنگە سنوورداریی هێزی ماددی، ببێتە تایبەتمەندییەكی باش؛ چونكە نێوەندگیرێكی بەهێز لەوانەیە بتوانێت پڕۆسەی نێوەندگیرییەكە بۆ بەهێزكردنی هەژموون و نفووزی ناوچەییی خۆی بەكار بهێنێت.

سەرچاوەكان:

• https://www.axios.com/2026/08/16/iran-backchannel-trump-gabbard-barzani-war?fbclid=IwY2xjawTzLn5wZG9mBWV4dG4DYWVtAjExAGJyaWQRMXBIV0ppZjJnN1hwbmNuQVdzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeuB1FOH_7YYr7vjc5XBnzqHpSWEC-FB55-6KTg_i9LyiM_oH85LVvNU50rR4_aem_oxq043hWHlAk0JJJ2qsQbg
• https://www3.gmu.edu/programs/icar/ijps/vol8_1/Bercovitch.html
• https://warpreventioninitiative.org/peace-science-digest/types-of-mediator-leverage-and-the-strength-of-peace-agreements/?utm_source=chatgpt.com
• https://www.researchgate.net/publication/227728201_Back-Channel_Negotiation_International_Bargaining_in_the_Shadows

پڕۆفیسۆر دکتۆر سەردار قادر محیه‌دین، شارەزا لە یاسای دەستووری و دیپلۆماسییەتی قەیران

 

گۆڕانکارییەکان لەبەردەرگه‌ن و کاریگەرییشیان ڕاستەوخۆیە

لێدانە سەربازییەکانی دژ بە ئێران كه‌ لەلایەن ئیسرائیل لە 13/6/2025 دەستی پێ کرد، وا ساڵێکی تێ پەڕاند، هاتنەناوەوەى ئەمریکاش بە شێوه‌یه‌كی ڕاستەوخۆ لە 28/2/2026 تا ئێستا بەردەوامە، هێرشە ئاسمانییەکان بەردەوامن، ئێران لە لێوارى کەوتنە؛ بەڵام تا ئێستایش هەر هەڕەشە دەکات. ئەمریکا و ئیسرائیل و وڵاتانى ناوچەکە، لەم قۆناغەدا هیچ نیازێکیان بۆ ڕووخاندنى ڕژێمی سیاسیی ئێران نییە؛ تەنیا ئەوەندە نەبێت درێژه‌ به‌ گوشاره‌كانیان ده‌ده‌ن بۆ خۆبەدەستەوەدان؛ ئەودەمیش ڕژێمێک نامێنێ لە ئێران جێی هەڕەشە بێت و، مەترسی بۆ سەر دەوڵەتانى ناوچەکە و بەرژەوەندییەکانى ئیسرائیل و ئەمریکا بنێتەوە. تا ئەم قۆناغە هێرشە ئاسمانییەکان بەردەوامن و، ڕۆژ دواى ڕۆژ بارودۆخەکە ئاڵۆزتر و بەرەو هەڵکشان دەچێت؛ ئەوەندە نەبێت ئێستا قەیرانەکە لە گه‌رووى هورمزدا بچووک کراوەتەوە؛ لە گه‌رووى هورمزیشدا نزیکەى 5کلم بە ئاوى نێودەوڵەتى بۆ هاتوچۆى کەشتیی دەوڵەتان دیاری کراوە، کە دەکەوێتە نێوان سنوورى دەریاییی نێوان هەردوو وڵاتى عەمان و ئێران.

گۆڕانکارییەکان کاریگەریى ڕاستەوخۆ و بەزەبریان لەسەر هەرێمی کوردستان هەیە. جگە لەوەى کە دەکەوێتە ناو جەرگەى هاوکێشەکەوه‌، لە لایەکی تریشەوە بەردەوام لەلایەن ئێران و گرووپە پرۆکسییەکانییەوە هێرشی دەکرێتە سەر؛ گەرچی بەردەوام بەرپرسانى حکوومەتى هەرێم- هەر لە سەرۆکى هەرێم و سەرۆکوەزیرانەوە تا دوا بەرپرسی دەسەڵات- ئەوە دووپات دەکەنەوە کە: هەرێم بەشێک نییە و هەرگیزیش نابێتە لایەنێک لەو جه‌نگەدا؛ داواکاریشە کە ئێران ڕێز لەو پەیامە بگرێت و حکوومەتى عێراقیش سنوورێک بۆ دەستدرێژیی میلیشیاکان دابنێت.

تەنیا لە 28/2/2026 – 28/5/2026 زیاتر لە 751 هێرش کراوەتە سەر هەرێم، کە زیاتر لە 60% لەلایەن گرووپە پرۆکسییه‌كانی ئێرانەوە بوون لە ناوەوەى عێراقەوە، کە بوونەتە هۆى کوژرانی 22 کەس و برینداربوونى زیاتر لە 112 كه‌سی دیكه‌( 1 ). به‌ڕێز مه‌سروور بارزانی، سەرۆکى حکوومەتى هەرێمی کوردستانیش لە دیمانەیەکیدا لەگەڵ کەناڵی ئەلجەزیرە لە ڕۆژى 8/8/2026 ڕای گەیاند کە لەسەرەتاى جه‌نگەوە تا ئێستا زیاتر لە هه‌زار هێرش کراوەتە سەر هەرێم( 2 ).

لەسەر ئاستى عێراقیش؛ حکوومەتى فیدراڵ بەردەوام گرفت بۆ مووچە دەنێتەوە و تا ئێستا بارى گوزەرانى فەرمانبەران سەقامگیر نەبووە.

هەر لەو بارەیەوە پرسیارێکی ڕژد قووت دەبێتەوە: لەگەڵ کاریگەریى ڕاستەوخۆى ئەو گۆڕانکارییانە، ئایا بارودۆخ و پڕۆسەى سیاسیی هەرێم لە ئاستى پێویست و هەڕەشەکاندایە، کە مەترسین بۆ سەر قەوارەکە؟

وەڵامەکە “نەخێر”ە. ئەوەى ئێستا هەیە لە خراپترین قۆناغەکانى پڕۆسەى سیاسیی هەرێمە، کە لە   مێژووى سیاسیی ئەم هەرێمەدا بوونى نەبووە. کار گەیشتۆتە ئەوەى، قەوارەکە لە مەترسییەکى تەواودایە؛ نەک بەوەى هێرشه‌کان بتوانن قەوارەکە لەبار بەرن، بەڵکوو به‌هۆی هەوڵی هەندێ لایەنى سیاسیی کوردى و هەماهەنگییان لەگەڵ ئەو لایەنانەى کە لە دژى هەرێم لە ناوەوەى عێراق و ناوچەکە کار دەکەن. هەر بۆیە بنبەستی پڕۆسەى سیاسی لە هەرێم، بە یەکێک لە بنەماکانى ئەو هەڵمەتە دژوارە ئەژمار دەکرێت؛ بەوەى کە لایەنێک بە بەرەنجامەکانى هەڵبژاردن ڕازی نییە و داواکاریى مەحاڵی کردۆتە مەرجی پێکهێنانى حکوومەت و، لە هەوڵیشدایە ئەو بەرەیەى کە لە دژى قەوارەکەیە فراوانتر بكات و ڕەواجی زیاترى پێ بدا.

ئەوەى کە خاڵی نەرێنییە بۆ ئەو بەرەیە، ئەوەیە کە: ئەو لایه‌ن و هاوكێشه‌یه‌ی ئەوان پشتیوانیی لێ ده‌كه‌ن، گوشارى لەسەرە و دەرفەتێكی كه‌می هه‌یه‌ بۆ هەناسەدانێكی ئاسووده‌. به‌شێك له‌ کاریگەرییەکانى ئەو بارودۆخەیش لەسەر هەرێم بریتین له‌: هێرشە بەردەوامەکانى میلیشیاكان و ئێران- کە هەندێ لایەن پشتیوانیی لێ دەکەن-، بره‌ودان بە ناسەقامگیریی هەرێم و کارئاسانی بۆ لایەنەکانى دژ بە هەرێم لە ڕووی لۆجستی و زانیارىپێدانەوە، ورووژاندنى گومان و نەهێشتنى متمانە و بێئومێدکردنى خەڵک لە قەوارەكه‌، گوشارەکانى بارودۆخەکە بۆ سەر هەرێم، خستنەڕووی پێشنیارى گەڕانەوە بۆ بەغدا و، نەهێشتنى قەوارەکە بەئاشکرا. ئه‌م ڕۆڵه‌یش به‌ ڕاگەیاندن و تۆڕە هەمەجۆرەکانى میدیا سپێردراوه‌، تا له‌وێوه‌ هەرێم تووشی قەیرانی ئاسایش ببێت.

یەکێکی تر لە کاریگەرییەکان لەسەر هەرێم: دڵەڕاوکێى خەڵکە، بەوەى کە چارەنووسی خۆیان بەڕوونى نابینن؛ ترسیشیان لەم شتانه‌ هەیە: جه‌نگی ناوخۆ لە عێراق بکەوێتەوە و هەرێم پڕ ببێتەوە لە پەنابەر، داکشانی خزمەتگوزارییەکان، گوشارى دەروونى لەبەرامبەر پێداویستییەکان و دواکەوتنى مووچە، گرانبوونى نرخى کاڵا و پێداویستییەکان، کەمبوونەوەى دەرفەتەکانى کار، کەمبوونەوەى گەشتوگوزار بۆ هەرێم، بوونى مەترسی لەسەر سەرچاوەکانى وزەى هەرێم (وەک کارەبا و نەوت و غاز- به‌تایبەت كه‌ چەند هەفتەیەکی تر سەرما دێتە بەردەرگه‌)، یان مەترسیی هەناردەنەکردنى نەوت، کەمبوونەوەى ئاستى بازرگانیى نێودەوڵەتى بۆ هەرێم، قەیرانى بەنزین و غاز (کە بۆ هەر مانگێک خەسارەتەکان بە زیاتر لە 120 ملیار دینار ئەژمار دەکرێن)( 3 )؛ ئەمەو بێجگە لە سستبوونى جووڵەى کەرتى فڕۆکەوانى کە لە کاتى جه‌نگدا 70% وەستا( 4 )، “کۆرمۆر”یش ڕۆژانە نزیکەى 7.41 ملیۆن دۆلار زیانى لێ دەکەوێ( 5 ). لەسەر ئاستى کاریگەرییە نێودەوڵەتییەکانیش ئێستا هەرێمی کوردستان دوو پەیوەندیی هەیە؛ هەر بۆیە ئەگەرى کەمبوونەوەى پشتیوانیی نێودەوڵەتى بۆ هەرێم هەڕەشەیه‌كى جددییه‌ و، لەگەڵ هەڵکشانی هاوکێشەکانیش میلیشیاکان دەرفەتەکانى پەیوەندییە باشەکانى هەرێم و بەغدا دەخەنە مەترسییەوە. هەر بۆیە لێرە تێبینییەکى ڕژد هەیە: هاوکێشەکان بەو ئاراستەیەدا ڕۆیشتوون کە دەڵێین هەڕەشەکان دژ بە هەرێم، هاوماناکەى “پارتى دیموکراتى کوردستان” دەگرێتەوە، چونکە لایەنە سەرەکییەکەى تری کابینەى نۆیەم تا ئاستێكى زۆر پشتى لە حکوومەت کردووە؛ گەرچی لە کۆبوونەوەکانیدا بەشدارە.

کەواتە، هەرێم تا ئێستا لەم بارودۆخه‌دا سەلامەتە، هه‌رچه‌نده‌ دەستکەوتێكی ئه‌وتۆی نییە؛ بەڵام خودى تێوەنەگلان لە جه‌نگ، بە دەستکەوتێکی گەورە ئەژمار دەکرێت.

 

ئايا گۆڕانکارى و بارودۆخەکە کاریگەریى لەسەر پەیوەندییەکانى هەرێم و بەغدا دەبێت؟

لە هەردوو بارى نەرێنی و ئەرێنی کاریگەریى هەیە: له‌ كاریگه‌رییه‌ نەرێنییەکان، ده‌كرێت ئاماژه‌ به‌ دۆسیەى نەوت و مووچە بكرێت كه‌ تا هەنووکە هەروەک خۆیان ماونەتەوە؛ هه‌روه‌ها نەبوونى یەکهەڵوێستى و بنبەست لە پڕۆسەى سیاسیی هەرێم و گوشارە ئەمنییەکانیش. لە بوارى ئەرێنییش ده‌توانین ئاماژه‌ به‌مانه‌ بكه‌ین: هەبوونى هەماهەنگیى ئەمنی و لێکتێگەیشتنە ئابوورییەکان و پشتیوانیی هەرێم بۆ کابینەى نوێی حکوومەتى عێراقی و پشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان بۆ هەرێم و عێراق، بوونەتە هۆکارى ئەوەى حکوومەتى عێراقی تا ئێستا بەڕاوەستاوى بمێنێتەوە. بەڵام هەموو ئەوانە لەدواى 30/9/2026ەوە جارێکی دیكه‌ دەبێت پێداچوونەوە و هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێتەوە، چونکە لە ساتی ملنەدانی گرووپەکان بە ڕادەستکردنی چەک بە حکوومەتى فیدراڵ، بارودۆخەکە بەرەو ئاقارێکی دژوارى نەرێنی دادەکێشرێت.

 

بەڵام ئایا هاوکێشەکانى بەغدا و هەرێم بەرەو هاوسەنگی ناچن؟

ئەو ترووسکایییە هەیە، بەڵام لەسەر ئاستى ناوخۆى هەرێم و عێراق ناحەزیشی زۆرن؛ چونکە ئەو هاوسەنگى و لێکتێگەیشتنانە بە ڕاى ئەوان دەستکەوتێکه‌ بۆ پارتى دیموکرات نەک حکوومەتى هەرێم و خەڵک. هەر بۆیە چەند هاوکێشەیەکی نوێ بەدەرکەوتوون و لەنێوان هەرێم و بەغدا قابیلی چارەسەرن، وەک: نەوت و داهات بەرامبەر ڕادەستکردنى پشکی هەرێم لە بوودجەى گشتیى عێراقی بۆ ساڵی 2027، بەرقەراربوونى ئاسایش و هەماهەنگیى تەواو لەو بوارەدا بۆ پڕکردنەوەى هەر بۆشایییەکى ئەمنى کە دواى 30/9/2026 دروست ببێت- کە بەرەنجامەکەى سەقامگیرییە بۆ وڵات-، ڕێکكەوتن و لێکحاڵیبوون لەگەڵ حکوومەتى هەرێم، لەبەرامبەر پەرتەوازەییی هەڵوێستى کورد لە بەغدا و هێشتنەوەى پێگەى کورد بەزیندووویی- چونکە ئەوانەى کە دژى ئەو حاڵەتەن، هەمان ئەوانەن کە لەگەڵ خودى سیاسەتەکانى “زەیدی”یشدا تەبا نین-، هەردوو لایەنى هەرێم و بەغدا لەسەر ئەو مەرجە کۆکن کە پشتیوانیى نێودەوڵەتى دای ناوه‌، ئەویش دوورکەوتنەوەى عێراقە لە هەژموونى ئێران و ڕادەستکردنى چەکەکانى گرووپەکانى سەر بە ئێرانە بە دەوڵەت و دژایەتیکردنى گەندەڵی و جێبەجێکردنى دەستوورى فیدراڵ. ئەم هاوکێشە نوێیانە، لە لایەک بەرپرسیارێتیی حکوومەتى فیدراڵ لەبەرامبەر هەرێم زیاتر دەکات و لە لایەکی تریشەوە سەربەخۆییی ئابووریى هەرێم بەرەو داکشان دەبات.

گۆڕانکارییەکانى عێراق بە ئاڕاستەیەکی ئەرێنیدا ناڕۆن و، مەرجیش نییە هەموویان لە سوودى هەرێم بکەونەوە

هەر بۆیە لەم بارەیەوە هەرێم لەبەردەم چەند هەڕەشەیەکی چارەنووسسازدایە، وەک: بنبەستى پڕۆسەى سیاسی و یەکهەڵوێستنەبوون لە بەغدا (ئەمەیش پێگەى دانوستانى کوردى  لە بەغدا لاواز کردووە)، گوشارى ئابوورییش ڕۆژ دواى ڕۆژ بەرەو هەڵکشان دەچێت و لەسەر شانی خەڵک زۆر قورس وەستاوەتەوە؛ ئەمە سەرەڕاى ئەوەى کە سەقامگیر ڕاگرتنى هاوکێشە ئەمنییەکەى هەرێم، گوشار و قورسییەکی داراییی بۆ سەر حکوومەتى هەرێم دروست کردووە.

کەواتە هەرێم لەو باره‌یەوە، دەبێت دەرفەت بڕەخسێنێت و هەندێ کارى ستراتیژى ئەنجام بدات، وەک: ڕێکكەوتن و لێکتێگەیشتن لەگەڵ بەغدا لەسەر ناکۆکییە دارایییەکان، بەزیندووویی هێشتنەوەى پشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان بۆ هەرێم، پێکهێنانى حکوومەتى هەرێم، سەرلەنوێ داڕشتنەوەى پەیکەرى ئابوورى بە شێوازێکی نوێ؛ بە شێوەیەک هەماهەنگیی لەگەڵ عێراق هەبێت، وەک بابەتى “ئەسیکۆدا” و داهاتەکان؛ لە هەمان کاتیشدا سەربەخۆییی ئابووریى خۆى بەپێی دەستوور لەبەرچاو بگرێت.

پێشتر ئاماژەمان بەوە دا کە ئامادەکارییەکان لەسەر ئاستى پڕۆسەى سیاسی، لە قەدەر ئەو مەترسی و هەڕەشانە نین.

کەواتە کاریگەریى گۆڕانکارییەکان لەسەر پێکهێنانى کابینەى دەیەم چییە؟

دەتوانین باس له‌ شەش ئاست بكه‌ین که‌ کاریگەریى مەترسیداریان هەیە: لەسەر ئاستى پڕۆسەى سیاسیی هەرێم، دووبەرەکى و ناتەبایی و بنبەست بەردەوام دەبێت، تا ئەو ڕاددەیەى کە شەرعییەتى دامەزراوەکانى حکوومەت و پڕۆسەى سیاسی دەکەونە مەترسییەوە و هەڕەشەیەکی تا بڵێی ڕژد لەسەر قەوارەکە دروست دەکەن؛ تا ئەو ڕاددەیەى بەرەى دژ بە پارتى  دیموکراتی کوردستان تەواوى تواناى خۆی و پشتیوانی لە دەرەوەى هەرێم وەردەگرێت بۆ ئه‌وه‌ی ئەم حکوومەتە بڕووخێنێت کە ئێستا لە هەرێم کارەکان بەڕێ دەکات تا ئەو كاتەى کابینەى نوێ پێک بهێنرێت. هەر ئەو تەوژمەیشە کە هه‌وڵ ده‌ده‌ن لە شوێن یاسا بەرکار و ڕێنمایییەکانى حکوومەتى هەرێم، یاساکانى بەغدا جێگەیان بگرێتەوە. ئەمەیش بۆ هەژموونى حکوومەتى هەرێم مەترسیدارە، به‌تایبەت کە لە کاتێکدا حکوومەتێکی یەکگرتوو بۆ ئاڕاستەکردنى دروستى ئەو واقعە نییە.

لە لایەکی ترەوە، قەیرانى ئابوورى و هەڵکشانى نرخی کاڵاکان و خزمەتگوزارییەکان، ژیانی خەڵکی قورس کردووە و متمانەى چەندان چین و توێژی بە حکوومەتى هەرێم لاواز کردووە؛ هەر ئەو قەیرانەیشە کە بەرژەوەندییەکانى حکوومەتى هەرێمی خستۆتە مەترسییەوە. گەرچی حکوومەتى فیدراڵ هەمیشە لە هەوڵدایە هەرێم وەک قەوارەیەکی فەرمانڕەواى فیدراڵی وەبەرهێن و گەشەسەندوو نەهێڵێت، بەڵام هەندێ لایەنى سیاسییش بۆ نەهێشتنى هەژموونى پارتى دیموکراتى کوردستان بەسەر حکوومەتەوە، ئاسانکارییه‌كی ته‌واو بۆ ئەو دژایەتییەى هەرێم دەکەن؛ چونکە وەک پێشتر ئاماژەمان پێ دا، لاى ئەوان حکوومەتى هەرێم قەوارەیەکی نەتەوەیی نییە، بەڵکوو دامەزراوەیەکە پارتێکی سیاسی ئاڕاستەى دەکات. لەم حاڵەتەیشدا پێکهێنانى حکوومەتى هەرێم زۆر ئەستەم دەبێت.

گۆڕانکارییەکان کاریگەریى ڕژدیان له‌سەر ئاسایشی هەرێم هەیە، کە پلانی نوێ و تایبەتى دەوێت و، دەبێت بە یەک پاکێچ مامەڵەى لەگەڵدا بکرێت. بەڵام ئێستا هەرێم بەسەر دوو زۆنى ئەمنیدا دابەش بووە و حکوومەت بۆ بەرەنگاربوونەوەى بارودۆخەکە خاوەنى یەک پاکێچی ئەمنى نییە؛ گومانیش لەوەدا نییە کە ڕەهەندی ئەمنی هەستیارترین و سەرەکیترین بونیادی دەسەڵاتى سیاسییە. هەر بۆیە گۆڕانکارییەکانى ناوچەکە و مەترسییەکان، لەگەڵ ئامادەکارییەکانى هەرێمدا هاوتەریب نین؛ ئەمەیش کاریگەریى نەرێنی لەسەر چۆنێتیى پشتیوانیى نێودەوڵەتى بۆ هەرێم دەنێتەوە. بۆ نموونە، پشتیوانییەکانى ئەمریکا و ئەوروپا بۆ هەرێم بەرەو مەرجداربوون دەچێت و لەوانەیە هەرێم بکەوێـتە بەر جۆرێک لە پاشەکشێ لەسەر ئاستى سیاسی و دیپلۆماسی؛ هەرچەند ئەم ڕەهەندە بەهۆى جووڵەکانى سەرۆکی هەرێم و حکوومەتەوە هەر بەئەکتیڤی ماونەتەوە، به‌ڵام بەدووریش نازانرێت پشتیوانییەکانى ئەمریکا دواى 30/9/2026 بۆ هەرێم مەرجدار بکرێن. ئەوەى کە جێی مەراقە لاى ئەوروپی و ئەمریکییەکان، ئەوەیە کە چەند پشتیوانی لە هەرێم بکەن، بەهۆى دووبەرەکیى کورد و فرەهەڵوێستییان لە بەغدا، پێگە و کارتى هەرێم لەبەردەم حکوومەتى فیدراڵدا لاوازە؛ ئەمە سەرەڕاى ئەوەى کە بەهۆى هەندێ لایەنەوە بارودۆخەکە هەر بەهەڵپەسێردراوى دەمێنێتەوە، چونکە ئەوان بوونەتە هۆکارى بەهێزمانەوەى هەژموونى ئێران، کە کاریگەریى له‌سەر هەڵوێستى ئەوروپا و ئەمریکا هەیە.

ئەی چی دەبێت ئەگەر کابینەى دەیەم پێک نەهات؟

دەتوانین پوختەیەک لەو بارەیەوە ئاماژە پێ بدەین:

• دووبەرەکی ئەوەندە قووڵ دەبێتەوە، کە هەندێ لایەنى کوردی دۆست و دوژمنى نەتەوەکەیان لەیەکترى جیا ناکه‌نەوە؛ کاتێک کە دەسەڵاتیش بوو به‌ ئیمتیاز، ڕکابەرەکان گەرچی بانگەشەى دیموکراسییەتیش بکەن، دەبنە دوژمنى یەکدی و ڕەخنەیش وەک هەڕەشە ئەژمار دەکەن. ترسیشیان لەیەکتر لە ململانێی دەسەڵاتدا، لە بوونى هێز نییە لاى بەرامبەرەکەیان، ئەوەندەى كە مەترسییان لە نەمانى هەژموونیان هەیە.
• ڕەوایەتیى دەسەڵاتى سیاسی لە هەرێم دەکەوێتە مەترسییەوە، چونکە لایەنەکانى دژ بە قەوارەکە نە ڕازین پەرلەمان کارا بکرێتەوە، نە ڕازیشن ئەو حکوومەتەى ئێستا بەردەوام بێت. لە ساتی نەمانى هەردووکیان تەنیا سەرۆکایەتیى هەرێم دەمێنێتەوە و بۆشاییی دەسەڵات لە هەرێم دروست دەبێت. ئەودەمیش وەک پێویستى و بەڕێوەبردنى قۆناغەکە، دوور نییە دادگه‌ى باڵا و حکوومەتى فیدراڵ قۆناغەکە بەدوور لە لایەنە سیاسییە کوردییەکان بەڕێوە ببەن. ئەمەیش قۆناغى پێش لەباربردنى قەوارەکەیە؛ چونکە قەوارەکە نە حکوومەتى دەمێنێت، نە پەرلەمان و، نە ئەنجومەنى دادوەرى، کە ئێستا سەرۆکەکەى خانەنشین بووە.
• بە قۆناغ، یاسا و ڕێنمایییە فیدراڵییەکان شوێن یاسا و ڕێنمایییەکانى هەرێم دەگرنەوە، چونکە حکوومەت بە زاراوە دەستوورییەکە “کاربەڕێکەر”ە و پەرلەمانیش کارا نییە تا ڕۆڵی یاسادانانى خۆى ببینێت. ئەمەیش کاریگەریى لەسەر مۆرکی هەرێم هەیە وەک قەوارەیەکی فەرمانڕەوا لەناو دەوڵەتى فیدراڵیدا.
• پێگەى دانوستانى هەرێم لەبەرامبەر بەغدا بەلاوازى دەمێنێتەوە؛ ئەودەم لۆژیکی فیدراڵییەت لەبەرامبەر مەرکەزییەت ڕوو لە داکشان دەکات و هەژموونى بەغدا بەسەر هەرێمەوە هەڵدەکشێت؛ تەنانەت لەوەیش زیاتر: ئێستا بەغدا بۆتە لایەنێکی سەرەکیی یەکلاکەرەوە لە هاوکێشەکانى هەرێم، نەک بەپێچەوانەوە کە پێشتر کورد کارتى یەکلاکەرەوەى هاوکێشەکانى عێراقی بوو.
• ئەو دووبەرەکی و دوو-زۆنییە، هێز و دەستێوەردان و هەژموونى دەوڵەتانى دراوسێ لە هەرێم زیاتر دەکات؛ ئەمەیش گرفتێكی ڕاستەقینە بۆ یەکپاکێجی و پڕۆسەى دروستکردنى بڕیارى نەتەوەیی دروست ده‌كات. ئەم واقعەى کە هەیە، ئەگەرى لێکترازانی جوگرافیی هەرێم بە ڕادەستکردنى پارێزگاى سلێمانى به‌ بەغدا زیاتر دەکات، به‌تایبەت کە بابەتى بوودجە؛ هەر بۆیە ناوبژیوانانیش ڕوویان لە کەمییە.
• قەیرانەکانى هەرێم لە هەموو سێکتەرەکاندا گشتگیر و توندتر دەبن: دارایی، مووچە، خزمەتگوزارى، بێمتمانەیی، قەیرانی وزە، بەنزین، غاز و…، کە ئەمانەیش ئاماژەى مەترسییەکى بوونگەرایی بۆ قەوارەکە دێننە ئاراوە؛ تەنانەت لاى هەندێ کەس وەک تاک، قەوارەى هەرێم بە مووچەیەکى بەردەوام، دەگۆڕێتەوە!
• لە کاتى پێکنەهێنانى حکوومەت، کەسایەتییە سیاسییەکان شوێن دامەزراوە فەرمییە یاسایییەکان دەگرنەوە؛ ئەمەیش ململانێی کەسیی زۆرى لێ دەکەوێتەوە و دەستێوەردانى دەرەکییش زیاتر دەبێت.
• بەدەرکەوتنى قەیرانی گۆڕانکارى لەو پۆستانەى کە گۆڕینیان پێویستە یان بەهۆى خانەنشینی یان هەر بابەتێکی تره‌وه‌ دەبێت کەسی تر لە شوێنیان دابنرێت، بەڵام لە هەمان کاتدا پێویستى بە ڕاى پەرلەمان هەیە.
• ئێمە لە قۆناغێکی خەباتى نەتەوەییی هەستیارداین؛ دەبێت زۆر بەدانایی و دروستى دەستنیشانى بکەین، بۆ نموونە: بەپێى پێوەرەکانى ئیبن خلدون، لە کام قۆناغی پڕۆسەى سیاسیداین کە بە ڕیزبەندى بەم شێوەیەیە: دەمارگیریی بەهێز- کە ئەمە زیاتر لە قۆناغی خەباتى شۆڕشگێڕیدایە کە هەمووان لە هەوڵدان بۆ بنیاتنانى تەبایی و وەلاى بەکۆمەڵ (collective loyalty) بۆ پڕۆژەیەکی سیاسیی نەتەوەیی-، گەیشتنە دەسەڵات، بنیاتنانى قەوارەى سیاسی، سەقامگیری، خۆشگوزەرانى، لاوازبوونى دەمارگیریی نەتەوەیی، داکشان لە تواناى بەرگرى لە قەوارەکە، بەدەرکەوتنى دەمارگیرییەکى نەتەوەییی نوێ.
• گۆڕانکارییەکانى ناوچەکە لە هەڵکشاندان؛ ڕەنگدانەوەیشیان لەسەر هاوکێشەى نوێی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە دەبێت. ئەگەر کابینەى نوێ پێک بهێنرێ، دەکرێت کوردیش پشکی خۆى بەرکەوێ، به‌تایبەت مافە مەدەنییەکانیان لە ئێران و تورکیا و سووریا و جێگیربوونى فیدراڵییەتێکی ڕاستەقینە بۆ کوردستانی باشوور. هەر بۆیە لەدەستدانى ئەم دەرفەتەى ئێستا، لەدەستدانى دەرفەتێکی مێژوویییە کە لەوانەیە وا بەئاسانی جارێکی دى بۆ کورد نەیەتەوە پێش. هەروەک چۆن Choudhry Rahmat Ali (1897 -1951)، کە هزرمەندێکی نەتەوەیی و سیاسەتمەدارێکی موسڵمانى پاکستانى بوو، لە ساڵی 1933 پڕۆژەیەکی بۆ بوون بە دەوڵەت خستە بەردەم سیاسەتمەدارانى موسڵمانى پاکستان و داواى بنیاتنانى دەوڵەتێکی بۆ موسڵمانانى هیندستان کرد بە ناوى دەوڵەتى پاکستانەوە. ئەوکات بریتانیا بە نیازی کشانەوە بوو لە هیندستان؛ ئەویش بە دەرفەتى زانى. واتە 14 ساڵ پێش دروستبوونى دەوڵەتى پاکستان، چۆدری ڕەحمەت ئەو پێشنیارەى لە شێوازى پڕۆژەیەکى نەتەوەییدا کردبوو، ئەویش لە نامیلکەیەکدا بە ناونیشانى: Now or Never: Are We to Live or Perish Forever? بە ماناى: ئێستا یان هەرگیز: ئایا بۆ هەمیشە بژین یان بۆ هەتایە لەناو دەچین؟ ئەوە بوو پاکستانییەکان دەرفەتیان قۆستەوە و ڕۆژێک پێش هیندۆسەکان دەوڵەتى خۆیان لە 14/8/1947 ڕاگەیاند. ئەمەیش ئەو پرسیارەیە کە دەبێت لە سەرکردایەتیى کورد بکرێت، به‌تایبەت ئەوانەى کە لەگەڵ پێکنەهێنانى حکوومەتى هەرێم نین. ئەم دەرفەتەى ئێستا بۆ بەدیهێنانى مافە نەتەوەیییەکانى گەلی کوردستان، دەبێت بقۆزرێتەوە و کارى ڕژدی بۆ بکرێت.

پوختەى قسان لەو بارەیەوە ئەوەیە: دەبێت لایەنە سیاسییەکانى هەرێم، لە دەورى پرسی نەتەوەییی خۆیان کۆ ببنەوە و، ڕوو بە ناحەزانى گەلی کوردستان نەدەن تا قەوارەکە بەبەهێزی بمێنێـتەوە. با کابینەى نوێ پێک بهێنن. با لۆژیکی نەتەوەیی و دیموکراسی سەر بخرێت، چونکە پێکنەهێنانى کابینەى نوێ قەیرانێکی بوونگەرایی بۆ ئاییندەى قەوارەى هەرێم دروست دەکات و ئەو دەستکەوتە نەتەوەیییەى کە دواى هەزاران ساڵ چنگ خراوە، هەڕەشەى لەباربردنى لەسەرە؛ پێشدەستیى لەباربردنەکەیش هەر لەلایەن خودى هەندێ لایەنى کوردییەوە دەبێت، پێش دوژمنانى.

 

کاریگەرییەکانى کاراکردنەوەى پەرلەمان

گەرچی پێکهێنانى کابینەى دەیەم ئاماژەیەکی ئەرێنیى کارابوونەوەى پەرلەمان دەبێت؛ بەو مانایەى ئەگەر لێکتێگەیشتن بۆ پێکهێنانى کابینەى نوێ هاتە ئاراوە، پەرلەمانیش کارا دەبێـتەوە. بەڵام پێچەوانەکەیشی هەر دروستە. به‌ڵام لەبەر هەستیاریى دۆزی نەتەوەییی کورد لەم بارودۆخە مەترسیدارە، ئەگەر لایەنەکان لەسەر پێکهێنانى کابینەى نوێیش نەگەیشتنە ئاکام، ماناى ئەوە نییە پەرلەمان کارا نەکەنەوە؛ چونکە پەرلەمان ڕەنگدانەوەى کەسێتیی مەعنەوى و ویستى خەڵکە بۆ دەستنیشانکردنى نوێنەرەکانی. کارانەکردنەوەى، واتە ڕێزنەگرتن لە ویست و دەنگى خەڵک. سه‌رباری ئه‌مه‌یش‌، ئەندامانى پەرلەمان ئه‌وه‌ بۆ دوو ساڵ دەچێت مووچەیەکی بێوەزیفە وەردەگرن. هەر بۆیە کاراکردنەوە واتە:

• حاڵەتى بنبەستی سیاسی لە هەرێم، کێرڤەکەى بەرەو داکشان دەچێت و دەبێتە مینبەرێکی گفتوگۆى لایەنە سیاسییەکان لەناو هۆڵی پەرلەمان نەک لە ڕێگەى سۆشیاڵ میدیاوە کە ئێستا ڕەواجی هەیە؛ چونکە پەرلەمان سیمبولی یەکگرتووییی نیشتمانى و نەتەوەییی گەلی کوردستانە.
• دامەزراوەى پەرلەمان چیدی دووچارى ئیفلیجی نابێتەوە و ده‌ست بە ئەرکی یاسادانانى خۆى ده‌كات. ئەگەرچی کابینەى نوێیش پێک نەهاتبێت، بەڵام هەردوو وەزیفەى یاسادانان و چاودێریى حکوومەت بەئەکتیڤی بەردەوام دەبن.
• گێڕانەوەى متمانەى خەڵک و دەنگدەرانى لایەنەکان بە دامەزراوە و حکوومەت و پڕۆسەى سیاسی.
• گەڕانەوەى هاوسەنگیی سیاسی بۆ هەرێمی کوردستان و هاوبەشبوونى هەموو لایەنەکان لە یەک پڕۆسە و دامەزراوە یاسایییەکانى هەرێم. لەم ڕێگەیشەوە گرفتى دەمەزەردکردنەوەى شەرعییەتى دامەزراوەکان چارەسەر دەبێت.
• پەرلەمان بنەمایەکی سەرەکیی مافی چارەی خۆنووسین و سەربەخۆیییە. هەر لەو مینبەرەیشەوە پشتبەستنى بەکۆمەڵ و یەکگرتوو دژ بە هەڕەشەکانى ناوەو دەرەوە دێتە ئاراوە.
• پێگەى هەرێم لەسەر ئاستى دانوستان لەسەر شایستە دەستوورییەکانى لە بەغدا و لە هاوکێشە سیاسییەکانیشدا تۆکمەتر و یەکپاکێج دەبێت، به‌تایبەت لە بابەتى بوودجە و گرفتەکانى دەسەڵات لەنێوان هەرێم و حکوومەتى فیدراڵ.
• دروستبوونى ئەم یه‌كهه‌ڵوێستییه‌ لەسەر ئاستى حکوومەت و پەرلەمان، پێگەى هەرێم لەبەردەم پشتیوانی و پرسە نەتەوەیییەکەى لەسەر ئاستى نێودەوڵەتى پتەو دەکات و، دەوڵەتانى پشتیوانیکارى هەرێم دەزانن کە لەگەڵ دامەزراوەیەکى نیشتمانى و نەتەوەیی مامەڵە دەکەن.
• ئەمەو سەرەڕاى ئەوەى کە دەستێوەردانە دەرەکییەکان کەم دەبنەوە، یان ئەوەندەى ئێستا بره‌ویان نابێت.

ئەی لەم قۆناغەدا چی بکرێت باشترە؟

• دەبێت سەرکردایەتیى کورد هەمان گوتارى سیاسیی پاکستانییەکان دووپات بکاتەوە و ئەو بارودۆخەى کە ئێستا ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستى تێ کەوتووە، بیقۆزێتەوە: ئێستا یان هەرگیز: ئایا بۆ هەمیشە بژین یان بۆ هەتایە لەناو دەچین؟
• دەبێت هەمووان لۆژیکی نەتەوەیی و بەرژەوەندیى باڵاى گەل، بخه‌نه‌ پێش بەرژەوەندیى تایبەتى حزبایەتییه‌وه‌؛ دەنا جگه‌ له‌ خولانەوەیەک لەناو بازنەیەکی بەتاڵدا هیچی دیكه‌ نییه‌.
• زۆربەى جاران ورووژانی سەرەتامان هەیە بۆ کار، بەڵام بۆ دیاریکردنى میکانیزمەکان بۆ گەیشتن بە ئەنجام دەستەوەستانین و خۆپەرستین.
• دەبێت یاساکانى سەرکەوتنى سیاسی ڕەچاو بکەین: یاسای یه‌كه‌م: ئێمە ململانێ لەگەڵ یەکدی ناکەین، بەڵکوو ڕکابەرێکی دیموکراتیكى یەکترین و متمانەى گەل پێوەرە. یاساى دووەم: بە تیم کارکردنە کە سەنگ و ئاکام و هەیبەتى هەیە. یاسای سێیەم: ئێمە خاوەنى دەستکەوتین و لە سفرەوە دەست پێ ناکەین و خەباتی مێژووى سیاسییش پەیوست نییه‌ بە حزبێكه‌وە، بەڵکوو بەردەوامە؛ بەڵام پێوەرى کارەکان ڕێژەیین و هەر ڕۆژەو کارێک، تا بەرەو کەماڵ دەچین. نە کەس لە پڕێك بۆتە کوڕێک و نە چیاش لە تاشەبەردى مەزن پێک هاتووە، بەڵکوو لەو وردە زیخانە دروست بووە، کە تا چیاکە نەبینی گەورەییی ئەو وردە زیخە نازانین. یاسای چوارەم: هەموو کارێک هۆکارێکی لەپشتە؛ ئەمە بۆ شکستەکانیش هەر دروستە. دەستکەوتى گەورە تەنیا بە گوتارى بریقه‌دار و ورووژێنەر پێک نایە، بەڵکوو دەبێت لە یاساى هۆکارگەرایی (Causality) سوودمەند بین. یاسای پێنجەم: پلان و ویستى جێبەجێکردنى دانایانە و، بەردەوام پێداچوونەوەى قۆناغبەندكراو.
• هێشتنەوەى سەرۆکایەتیى هەرێم بە هەمان پێگە و دەسەڵاتى ئێستاى؛ تا بە مەرجەع بمێنێتەوە.
• دروستکردنى ئەنجومەنێکی سیاسی لەو حزبە سیاسییانەى کە نوێنەریان لە پەرلەمان هەیە، تا گفتوگۆ لەسەر هاوکێشە سیاسییەکان بکات و ئەنجامیش بداتە دەست؛ بە ماناى ئەوەى هەوڵ بدرێت ململانێی لایەنە سیاسییەکان لەو ئەنجومەنەدا مامەڵەى لەگەڵ بکرێت و سفر بکرێتەوە و نەگاتە ناو دامەزراوەکانى حکوومەتى هەرێم.
• پەسەندکردنى مانیفێستێکی نیشتمانى و نەتەوەیی لە پەرلەمانى کوردستان، بۆ چۆنێتیى کارکردنى نەتەوەیی و سیاسی و تۆڕی پەیوەندییەکان لەگەڵ دەرەوەى پڕۆسەى سیاسیی کوردستان.
• پێکهێنانى حکوومەتێکی بنکەفراوان لەسەر بنەماى دادپەروەرى و ئینساف (Causality

Justice and Fairness)؛ لە هەمان کاتیشدا ڕەچاوکردنى لۆژیکی ئەنجامەکانى هەڵبژاردن.

• ڕێکكەوتن لەگەڵ بەغدا لەسەر بوودجە و کۆتاییهێنان بە ناکۆکییەکان لەسەر داهاتى نەوتى و نانەوتى بەپێی دەستوورى فیدراڵ؛ تا لەو ڕێگەیەوە شایستە دەستوورییەکانى هەرێم مسۆگەر بکرێن.
• جێبەجێکردنى یاساى چاکسازی؛ چونکە گەندەڵی خۆرەى دەسەڵاتە و بنەماکانى حکوومەتى باش فریادڕەسی قۆناغن. ئەوەى گرنگە تەنیا دژایەتیى کەسانی گەندەڵ نییە، بەڵکوو دەبێت حکوومەت و پەرلەمانى کوردستان عەوداڵی سیسته‌مێکی دژ بە گەندەڵی بن.
• هێشتنەوەى پشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان بۆ هەرێم بەزیندوویی و تۆکمە؛ لە هەمان کاتیشدا بەردەوامیی سیاسەتى بێلایەنى لەنێو زۆنێکی مەترسیدارى ناوچەکە باشترین شێوازى ستراتیژییەتە. ئەوەى کە ماڵپەڕى “ئاکسیۆس”ی ئەمریکی سەبارەت بە ناوبژیوانیى نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان لەنێوان ئێران و ئەمریکادا بۆ وەستانی جه‌نگ ئاشکراى کرد، سه‌لمێنه‌ری ئه‌وه‌یه‌ کە دەتوانین هەندێ کارى زۆر گرنگ و پڕبەها ئەنجام بدەین.
• بەڕێوەبردنى قەیرانەکانى پڕۆسەى سیاسی و حکوومەت لەسەر دوو ئاست: لەسەر ئاستى حکوومەتى هەرێم بە پێوەرى دیموکراسییەت و نەتەوەیی؛ واتە چەند ڕکابەرى هەبێت گرفت نییە، بەو مەرجەى لە بازنەى هەژموونى هەرێم دەرنەچێت. لەسەر ئاستى عێراقیش یەکهەڵوێستى و یەکپاکێجی و بەرنامەى هاوبەش کە لەلایەن ئەنجومەنە سیاسییەکەوە دیاری دەکرێت، بۆ نموونە: دابەشکردنى پۆستەکان لە بەغدا، یەکلیستى له‌ هەڵبژاردن لە ناوچە دابڕێنراوەکان لە هەرێم و هتد.
• پێویستە لایەنەکان لە پێکهێنانى کابینەى نوێ وانەیەکی گەورە فێر ببن، بەوەى کە ئەوان: لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژووییی نەتەوەییدان و ڕێکكەوتنیان پەیوەستە بە مانەوەى بەهێزی قەوارەى هەرێمی کوردستان. لە هەمان کاتیشدا پێویستە پێداچوونەوەیەکی نەتەوەیی بە تەواوى پڕۆسەى سیاسیی کوردیدا بکرێت، دەنا کابینەى دەیەم وەک پاراستۆڵێک دەبێت و دواى ماوەیەک ئازار و مەینەتى دەست پێ دەکرێتەوە.
• دواى پێکهێنانى کابینەى نوێ، دەبێت به‌جددی جەخت لەسەر چەند ڕەهەندێکی گرنگ بکرێـتەوە بۆ کارکردن: بژێوی، خزمەتگوزارى، متمانەى خەڵک، ئینتیما، ئاوەدانکردنەوە، وەبەرهێنان، دەرکردنى یاساى پێویست، دەستوورى هەرێم، زەمینەخۆشکردن بۆ تەباییی سیاسی لەنێو لایەنە کوردییەکاندا- وەک چۆن لەگەڵ پێکهاتە و نەتەوەکانى تردا سەرکەوتوو بووین.

تێبینی: ئەم بابەتە گوزارشت لە بیروڕای نووسەرەکەی دەکات، نەک خانەی هزریی کوردستان

( 1 )  https://cpt.org/2026/06/04/Three months of Iran-linked attacks on the Kurdistan Region of Iraq.

( 2 ) Iraq’s Kurdish region wants to stay out of regional conflicts: PM Barzani | US-Israel war on Iran News | Al Jazeera

( 3 ) https://almadapaper.net/439944/?utm_source=copilot.com

( 4 ) https://middle-east-online.com/%D8%B5%D9%85%D9%88%D8%AF-

( 5 ) Microsoft Copilot: Your AI companion

 

موه‌فه‌ق عادل عومه‌ر، دكتۆرا له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و مامۆستا له‌ به‌شی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و سیاسه‌تی گشتی/ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین-هه‌ولێر

پێشەكی

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە 8ی كانوونی یەكەمی 2024ەوە، پێی ناوەتە قۆناغێكی نوێوە، كە لە ڕووی سروشتەكەیەوە جیاوازە لەو قۆناغەی دوای سەرهەڵدانی قەیرانی سووریا لە ساڵی 2011دا هاتە ئاراوە؛ چونكە پرسەكە چیتر تەنیا پەیوەست نییە بە ئیدارەدانی ململانێی نێوان ڕژێم و ئۆپۆزیسیۆن یاخود ڕووبەڕووبوونەوەی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، بەڵكوو پەیوەستە بە دووبارە بونیادنانەوەی دەوڵەتی سووریا و دیاریكردنی سروشتی سیستەمە سیاسییە نوێیەكە، لەگەڵ دووبارە ڕێكخستنەوەی پەیوەندیی نێوان ناوەند و لایەنەكانی دیكەی سووریا و، دیاریكردنی پێگەی پێكهاتە نەتەوەیی و ئایینییەكان، هەروەها دووبارە پێناسەكردنەوەی پەیوەندییەكانی سووریا لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و هێزە نێودەوڵەتییەكان.

لەم كەشوهەوایەدا، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە سەردانێكی فەرمی لە 3ی ئابی 2026 گەیشتە دیمەشقی پایتەختی سووریا. لەم سەردانەدا لەلایەن ئەحمەد شەرع، سەرۆكی سووریاوە لە كۆشكی گەل پێشوازیی لێ كرا. ئەمەیش یەكەم سەردانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بوو بۆ سووریا لەدوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەدەوە. گفتوگۆكانی دیمەشقیش تیشكیان خستە سەر پەیوەندییەكان و هاوكاریی هاوبەش، بەتایبەتی لە ڕووی ئابوورییەوە، لەگەڵ ڕەوشی ناوچەكە، ئاسایش و سەقامگیری و، پرسە ناوخۆیییەكانی سووریا كە پەیوەستن بە پێكهاتەكانەوە؛ ئەمە سەرەڕای تاوتوێكردنی پەیوەندییەكانی نێوان سووریا، عێراق و هەرێمی كوردستان.

لەم چوارچێوەیەدا دەتوانین بانگەشه‌ی ئەوە بكەین كە سەردانەكە گوزارشت لە وەرچەرخانێكی پلە بە پلە لە دیپلۆماسیی “ئیدارەدانی لێكەوتەكان”ە‌وه‌ بۆ دیپلۆماسیی “كاریگەری و نێوەندگیری” ده‌كات؛ واتە هەرێمی كوردستان چیتر تەنیا وەك سەرچاوەیەك بۆ هەڕەشەی ئەمنی، قەیرانی پەنابەران، تیرۆر و ناسەقامگیری، مامەڵە لەگەڵ قەیرانی سووریادا ناكات، بەڵكوو هەوڵ دەدات بەشدارییەكی دیپلۆماسییانەی هەبێت لە داڕشتنی ئەو ژینگە سیاسییەی كە قۆناغی دوای ململانێكان بەرهەمی دەهێنێت.

بۆیە ناكرێت ڕەهەند و ئاماژەكانی ئەم سەردانە و جووڵە دیپلۆماسییە هاوشێوەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، تەنیا لە چوارچێوە پرۆتۆكۆڵییەكەیدا كورت بكرێتەوە؛ چونكە دیدارەكە لە ساتەوەختێكدا بەڕێوە چوو كە تێیدا پەیوەندیی نێوان دیمەشق و هێزە كوردییەكانی سووریا، بووه‌ته‌ یەكێك لە گرنگترین دیاریكەرەكانی ئاییندەی دەوەڵەتی سووریا؛ ئەمەیش هاوتەریبە لەگەڵ وەرچەرخانەكانی سیاسەتی ئەمریكا بەرامبەر بە دیمەشق، گۆڕانی تێڕوانینی ئەورووپا بۆ سزاكان، هەروەها زیادبوونی ئەو گوشارانەی كە ئامانجیان یەكخستنی دامەزراوە سەربازی و كارگێڕییەكانی سووریایە.

بۆیە هەوڵ دەدەین لە بابەتی ئەم جارەمان وەڵامی ئەم پرسیارە سەرەكییە بدەینەوە: ئایا سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە كوێی هاوكێشە ستراتیژییەكان و گۆڕانكارییە جیۆسیاسییەكانی ناوچەكەدایە لە چوارچێوەی پێشهاتەكانی سووریادا؟  

هاوكێشە ستراتیژییەكانی ناوچەكە و جووڵە دیپلۆماسییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی

هەنگاوه‌ دیپلۆماسییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی و سەردانی ئەم دوایییەی بۆ دیمەشق، كۆمەڵێك هاوكێشەی ستراتیژی دەخاتە ڕوو كە ئاراستەی دیدارەكەی لەگەڵ ئەحمەد شەرع، سەرۆككۆماری سووریا و، هه‌روه‌ها ئەو دۆسیانەی كە جەختیان لەسەر كراوەتەوە، ڕوون ده‌كاته‌وه‌. گرنگترینی ئەم هاوكێشانەیش بریتین لە پەیوەندیی نێوان یەكپارچەییی دەوڵەتی سووریا و مافەكانی كورد، هاوسەنگیی نێوان دیمەشق و هێزەكانی سووریای دیموكرات و، لەبەرچاوگرتنی ڕۆڵ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی توركیا و ئەمریكا؛ ئەمە سەرباری پەیوەندیی نێوان هەرێمی كوردستان و حكوومەتی فیدراڵیی عێراق.

هەر لە یەكەم دیداری سەرۆك نێچیرڤان بارزانی و ئەحمەد شەرع لە ئەنتاڵیا لە 11ی نیسانی 2025ەوە، بەڕوونی دەركەوت كە دۆسیەی كورد پێگەیەكی ناوەندیی لە پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو لادا هەیە؛ چونكە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی جەختی لە گرنگیی پاراستنی مافی سەرجەم پێكهاتە سوورییەكان، بەتایبەتی كورد، لە چوارچێوەی سووریایەكی یەكگرتوو و سەقامگیردا كردەوە، لە كاتێكدا لایەنی سووری جەختی لە گرنگیی بەشداریپێكردنی پێكهاتە جیاوازەكان لە بونیادنانی دەوڵەتی نوێدا كردەوە. لێرەدا هاوكێشەیەكی بنەڕەتی لە گوتاری سیاسیی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەردەكەوێت، كە لەسەر كۆكردنەوەی پاراستنی یەكپارچەییی سووریا لە لایەك و، مسۆگەركردنی مافە سیاسی، نەتەوەیی و كه‌لتوورییەكانی كورد لە لایەكی ترەوە دامەزراوە. ئەم هاوكێشەیە گرنگییەكی تایبەتی هەیە، چونكە لە دوو بژاردەی دژبەیەك دوور دەكەوێتەوە: یەكەمیان گەڕانەوەیە بۆ مەركەزییەتی سیاسی كە تایبەتمەندییە نەتەوەیی و كه‌لتوورییەكان پشتگوێ دەخات و، دووەمیان هاندانی جیابوونەوە یان هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی سووریایە.

ئەم دیدگه‌یە لە دیدارەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ مەزڵووم عەبەدی، فەرماندەی هێزەكانی سووریای دیموكرات، دووبارە بووەوە. لە شوباتی 2026دا، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی جەختی لەسەر پێویستیی چارەسەركردنی ناكۆكییەكان لە ڕێگەی دیالۆگەوە و، مسۆگەركردنی مافەكانی كورد و سەرجەم پێكهاتەكانی سووریا لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی یەكگرتوودا كردەوە. ئەم هەنگاوە و داڕشتنە، ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە هەرێمی كوردستان بە لۆژیكێكی نەتەوەییی دابڕاو لە ئاییندەی سووریا مامەڵەی لەگەڵ پرسی كورد لە سووریادا نەكردووە، بەڵكوو هەوڵی داوە میكانیزمێك بخاتە ڕوو كە لەسەر تێكەڵكردتی داننان بە مافەكان و پاراستنی یەكپارچەییی دەوڵەت دامەزراوە.

گرنگیی ئەم پرسە زیاتر دەبێت، ئەگەر بخرێتە چوارچێوه‌ی ڕێككەوتنەكانی نێوان حكوومەتی سووریا و هێزەكانی سووریای دیموكراتەوە. ڕێككەوتنی 10ی ئاداری 2025 هەوڵێكی بنەڕەتی بوو بۆ دووبارە تێكەڵكردنەوەی دامەزراوە سەربازی و كارگێڕییەكانی ڕۆژاوا لەناو دامەزاروەكانی دەوڵەتدا، بەڵام جێبەجێكردنی ڕێككەوتنەكە ڕووبەڕووی كۆسپ بووەوە كە پەیوەندییان بە شێوەی تێكەڵبوونە سەربازییەكە، ئیدارەی خۆجێیی، داهاتەكان و كۆنترۆڵكردنی ناوچەكەكانەوە هەبوو. پاشان سەرەتای ساڵی 2026 هەوڵی نوێی بەخۆیەوە بینی بۆ تەواوكردنی پرۆسەی تێكەڵبوونەكە و كەمكردنەوەی ئەگەرەكانی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی.

لەم چوارچێوەیەدا، ڕۆڵی سەرۆكی هەرێمی کوردستان وەك لایەنێك دەركەوت، كە لە هەمان كاتدا توانای پەیوەندیكردنی لەگەڵ دیمەشق و هێزە كوردییەكاندا هەیە؛ چونكە لەگەڵ مەزڵووم عەبدی كۆ بووەوە، هەروەها پێشوازیی لەسەركردەكانی ئەنجومەنی نیشتمانیی كوردی لە سووریا (ئەنەكەسە) كرد و، لە هەمان كاتیشدا پەیوەندییە ڕاستەوخۆكانی لەگەڵ ئەحمەد شەرع، سەرۆكی سووریا پاراست.

ئەم دۆخەی ئێستا، یەكێك لە گرنگترین خاڵە بەهێزەكانی ڕۆڵی سەرۆكی هەرێمی کوردستان پێك دەهێنێت؛ ڕاستە لەوانەیە هەرێمی كوردستان ڕاستەوخۆ توانای سەپاندنی چارەسەرێكی بەسەر لایەنە سوورییەكاندا نەبێت، بەڵام توانای ئاسانكاریكردنی دیالۆگ و بەكراوەیی هێشتنەوەی كەناڵەكانی پەیوەندیی هەیە- كە سەرۆكی هەرێم ئه‌م ڕۆڵه‌یشی به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر شارەزایانە به‌جێ گەیاندووە. لەبەر ئەوە، ڕۆڵەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە نێوەندگیریی سیاسی و ئاسانكاریی دیپلۆماسییەوە نزیكترە؛ كە ئەمەیش بەش بە حاڵی خۆی، یارمەتیدەر دەبێت بۆ كاریگەریدانان لەسەر دروستكردنی بڕیار لە سووریا.

ئەم هەڵوێستانەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، هاوتەریبە لەگەڵ هەڵوێستەكانی هەر یەك لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و فەڕەنسا و وڵاتانی دیكه‌ی ئەورووپی. هه‌ر سه‌باره‌ت به‌مه‌، لە دیداری سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ “تۆم باراك”، نوێنەری سەرۆك ترمپ بۆ كاروباری سووریا و باڵیۆزی ئەمریكا لە توركیا، لە شوباتی 2026دا، لایەنی ئەمریكی ستایشی ئەو دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییانەی كرد كە بەشدارییان لە كەمكردنەوەی گرژییەكان و پاڵپشتیكردنی دیالۆگی نێوان دیمەشق و هێزە كوردییەكاندا كردووە. هەروەها “ژۆن نوێل بارۆ”، وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا، لە كاتی دیداره‌كەیدا لەگەڵ سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، جەختی لە گرنگیی گەیشتن لە چارەسەرێك كردەوە كە مافە سیاسی، كه‌لتووری و، زمانەوانییەكانی كورد لە چوارچێوەی سووریایەكی یەكگرتوودا مسۆگەر بكات؛ هاوكات ستایشی ڕۆڵی سەرۆكی هەرێمی كوردستانی كرد لە لێكنزیككردنەوەی هەڵوێستەكاندا.

لەم سۆنگەیەوە، دەكرێت لەو ڕۆڵە تێ بگەین كە نێچیرڤان بارزانی گێڕاویەتی؛ وەك بەشێك لە هاوكێشەیەكی فراوانتر كە لەسەر كۆكردنەوەی نێوان یەكپارچەییی دەوڵەتی سووریا، تێكەڵكردنی دامەزراوە سەربازییەكان، مسۆگەركردنی مافی پێكهاتەكان و، ڕێگریكردن لە گەڕانەوەی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، دامەزراوە.

لەپاڵ فاكتەری ئەمریكیدا، توركیا گۆڕاوێكی بنەڕەتیی ناو ئەم هاوكێشەیە پێك دەهێنێت؛ ئەنقەرە وەك پرسێكی ڕاستەوخۆ پەیوەست بە ئاسایشی نەتەوەییی توركیاوە، دەڕوانێتە پێكهاتەی سەربازیی هێزەكانی سووریای دیموكرات، بەتایبەتی یەكینەكانی پاراستنی گەل (یەپەگە). لەبەر ئەوە، هیچ چارەسەرێك یاخود ڕێككەوتنێكی نێوان سووریا و كورد ناتوانێت هەڵوێستی توركیا پشتگوێ بخات.

لێرەدا دەكرێت تێبینی بكرێت كە بیرۆكەی تێكەڵكردنی هێزە كوردییەكان لەناو دامەزراوەكانی دەوڵەتی سووریادا، لەگەڵ پاراستنی مافە سیاسی و كه‌لتوورییەكانیان، دەتوانێت چارەسەرێكی مامناوەندیی ڕێژەیی بێت لەنێوان نیگەرانییەكانی توركیا و داواكارییەكانی كورددا؛ چونكە تا هێزە چەكدارەكان زیاتر لەناو دامەزراوەكانی دەوڵەتی سوویادا تێكەڵ ببن، نیگەرانییەكانی ئەنقەرە لە بوونی هێزێكی سەربازیی سەربەخۆ لەسەر سنوورەكانی كەمتر دەبنەوە- لە كاتێكدا كوردیش دەتوانێت لە چوارچێوەیەكی دەستووری و یاساییدا پارێزگاری لە داواكارییە سیاسییەكانی بكات.

ئەم پرسە، پەیوەستیشە بەو پەیوەندییە توندوتۆڵانەی كە سەرۆكی هەرێم بە توركیاوە دەبەستێتەوە. بەگشتی هەرێمی كوردستان ناتوانێت سیاسەتێك پەیڕەو بكات كە بەرژەوەندییە ئەمنییەكانی توركیا پشتگوێ بخات، بەڵام لە هەمان كاتیشدا پەیوەندیی نەتەوەیی و سیاسیی لەگەڵ كوردانی سووریادا هەیە. بۆیە دەبینین كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی پەیڕەوی له‌ سیاسەتێكی هاوسەنگ دەكات كە لەسەر پاڵپشتیكردنی مافەكانی كورد دامەزراوە، بەبێ ئەوەی گوتارێك هەڵبگرێت كە بانگەشە بۆ جیابوونەوە لە سووریا بكات.

هاوكێشە ستراتیژییەكە لە پەیوەندیی نێوان هەولێر و بەغداشدا دەردەكەوێت. هەرێمی كوردستان بەپێی دەستووری عێراق بەشێكە لە دەوڵەتی عێراقی فیدراڵ و، سیاسەتی دەرەوەیش یەكێكە لە تایبەتمەندییە سیادییەكانی حكوومەتی فیداڵ؛ لەبەر ئەوە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی له‌ لێدوانه‌كانیدا، سوور بوو لەسەر بەستنەوەی پەیوەندییەكان لەگەڵ دیمەشق بە پەیوەندییەكانی نێوان سووریا و عێراقه‌وه‌ بەگشتی. هەر بۆیەیش لە دیدارەكەی كۆڕبەندی دیپلۆماسیی ئەنتاڵیا لەگەڵ ئەحمەد شەرع، سەرۆككۆماری سووریا، جەخت لەسەر پەرەپێدانی پەیوەندییەكانی نێوان سووریا، عێراق و هەرێمی كوردستان كرایەوە، نەك لەسەر  بونیادنانی ڕێرەوێكی جیاواز لە بەغدا.  ئەمەیش ئاماژەیەكی گرنگە كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دەیەوێت وەك نێوەندگیرێك كاریگەریی پەیوەندییەكانی بەغدا و دیمەشق دوای ڕووخانی ئەسەد، ئاسایی بكاتەوە.

 ئەمەیش ڕەنگدانەوەی هەوڵێكە بۆ پیادەكردنی جۆرێك لە “دیپلۆماسیی پاڵپشتیكار” لەناو چوارچێوەی عێراقدا؛ واتە هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی دەرەكی لەو بوارانەدا دەجووڵێتەوە كە پەیوەستن بە بەرژوەندییە ڕاستەوخۆكانییەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا خۆی وەك جێگرەوەی دەوڵەتی عێراق ناخاتە ڕوو.

هاوكات، هاوكێشەیەكی ئەمنییش پەیوەستە بە سەردانەكەوە كە گرنگییەكەی  كەمتر نییە لەوانی دیكە، ئەویش بەرنگاربوونەوەی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعشە. ئەزموونی سووریا و عێراق ئەوەی سەلماندووە كە ڕێكخراوە توندڕەو و تیرۆرستییەكان سوود لە بۆشایییە ئەمنییەكان و ناكۆكییەكانی نێوان هێزە ناوخۆیییەكان و حكوومەتە ناوەندییەكان دەبینن. لەبەر ئەوە، بەردەوامبوونی ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان دیمەشق و هێزەكانی سووریای دیموكرات دەتوانێت ژینگەیەكی ناسەقامگیر دروست بكات كە گرووپە چەكدارەكان سوودی لێ وەربگرن. بۆیەیش دۆسیەی بەرەنگاربوونەوەی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، لە دیدارەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانیدا لەگەل مەزڵووم عەبدی و بەرپرسانی ئەمریكی و فەڕەنسیدا دووبارە بۆتەوە.

لەم سۆنگەیەوە، پاڵپشتیكردنی ڕێككەوتنی تەسویە (یه‌كلاكه‌ره‌وه‌)ی نێوان دیمەشق و كورد تەنيا پرسێكی سياسی يان نەتەوەیی نییە، بەڵكوو دەچێتە چوارچێوەی ستراتیژییەتێكی فراوانتر بۆ ئاسایشی ناوچەیی؛ چونكە سەقامگیریی ڕۆژاوا ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بەسەر سەقامگیریی عێراق و هەرێمی كوردستانەوە دەبێت و، ئەگەری گەڕانەوەی ڕێكخراوە توندڕەوەكان بۆ ناوچە سنوورییەكان كەم دەكاتەوە.

سەبارەت بە ڕەهەندی ئابوورییه‌وه‌، ئەوا ئەویش لای خۆیەوە بووەتە بەشێك لەم هاوكێشە ستراتیژییانە. لە گفتوگۆكانی نێوان سەرۆك نێچیرڤان بارزانی و ئەحمەد شەرعدا، باس لە هاوكاریی ئابووری، بازرگانی، وەبەرهێنان و پەیوەندییەكانی نێوان سووریا، عێراق و هەرێمی كوردستان كراوە؛ پێش ئەوەیش، لە ئەنتاڵیا گفتوگۆ دەربارەی ئەگەری فراوانكردنی پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەكان كرابوو.

گرنگیی لایەنی ئابووری لەوەدایە كە قۆناغی دوای ململانێكانی سووریا، پێویستیی بە تۆڕی نوێ دەبێت بۆ گواستنەوە، بازرگانی، وەبەرهێنان و ئاوەدانكردنەوە. هەرێمی كوردستانیش خاوەنی پێگەیەكی جوگرافییە كە دەتوانێت ببێتە بەشێك لەو تۆڕانە، بەتایبەتی لە سایەی پەیوەستبوونی ئابووری بە توركیا و ناوچەكانی دیكەی عێراقەوە، لەگەڵ نزیكییشی لە ڕۆژاوا لە سووریا. ئەم ئاراستەیه‌یش لەگەڵ باسكردن لە هەنگاوەكانی سووریا بۆ كردنەوەی كونسوڵخانەیەكی گشتی لە هەولێر، به‌هێزتر بوو؛ كە ئەمەیش دەتوانێت پەیوەندییەكان لە ئاستی سیاسیی كەسییەوە بگوازێتەوە بۆ ئاستێكی زیاتر دامەزراوەیی و بەردەوام.

بەم جۆرە ڕوون دەبێتەوە كە سەردانەكەی نێچیرڤان بارزانی بۆ دیمەشق لەناو تۆڕێك لە هاوكێشە ستراتیژییە بەیەكداچووەكاندا ئەنجام دراوە، كە ئەمانەن: یەكپارچەییی سووریا لەبەرامبەر داننان بە مافەكانی كورد، تێكەڵكردنی هێزەكانی سووریای دیموكرات لەبەرامبەر سەقامگیریی ئەمنی، بەرژەوەندییەكانی توركیا لەبەرامبەر داواكارییەكانی كورد، ڕۆڵی ئەمریكا لەبەرامبەر بونیادنانی دەوڵەتی سووریا، جووڵەی دیپلۆماسیی سەرۆكی هەرێم لەبەرامبەر چوارچێوەی فیدراڵیی عێراق و، لە كۆتاییشدا ئاسایش لەبەرامبەر گەشەپێدانی ئابووری. هەر لەم ڕوانگه‌یشه‌وه‌ سەردانەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بۆ سووریا، گرنگییە بنەڕەتییەكەی خۆی ده‌خاتە ڕوو؛ چونكە هەوڵی داوە پێكەوە مامەڵە لەگەڵ سەرجەم ئەو هاوكێشانەدا بكات، نەك تەنیا لەگەڵ پرسێكی تاك و دابڕاودا.

هەروەها توێژینەوەكانی دواتری “بێركۆڤیچ” ئەوە ڕوون دەكەنەوە كە خەسڵەتەكانی نێوەندگیر، سروشتی پەیوەندییەكانی لەگەڵ لایەنەكان، متمانەپێكراوییەكەی و، ئەو ژینگەی نێوەندگیرییەكەی تێدا ئەنجام دەدرێت، هەموویان گۆڕاوی كاریگەرن لەسەر دەرەنجامەكانی.

گۆڕانكارییە جیۆسياسييەكان لە چوارچێوەی سەردانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بۆ سووریا

ئەگەر هاوكێشە ستراتیژییەكان ئەو دۆسیە ڕاستەوخۆیانە ڕوون دەكەنەوە كە دەوری سەردانەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانییان دابوو، ئەوا وەرچەرخانە جیۆسیاسییە بەرافراوانەكان هۆكاری بەرزبوونەوەی بەهای سیاسیی ئەم سەردانە لەم كاتە دیاریكراوەدا ڕوون دەكەنەوە.

لەدوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەدەوە، سووریا چیتر لەو پێگە جیۆسیاسییەدا نەماوەته‌وه‌ كە پێش كانوونی یەكەمی 2024 هەیبوو. وڵاتەكە پێی ناوەتە قۆناغی دووبارە بونیادنانەوەی پەیوەندییە هه‌رێمایه‌تی و نێودەوڵەتییەكانه‌وه‌، لە كاتێكدا تۆڕەكانی نفووزی پێشوو، گۆڕانكاریی قووڵیان بەخۆیەوە بینیوە و، دیمەشقی نوێ زیاتر بە ڕووی توركیا، وڵاتانی عەرەبی، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئەورووپادا كراوەتەوە. ئەم وەرچەرخانەیش هاوكات بوو لەگەڵ سووككردنی سزاكانی ڕۆژاوا.

لە ساڵی 2025دا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەنگاوی نا بۆ هەڵگرتنی بەشە سەرەكییەكانی ئەو كۆتوبەندە ئابوورییانەی سەپێنرابوونە سەر سووریا، هەروەها یەكێتیی ئەورووپاش بڕیاری دا سزا ئابوورییە گشتییەكان هەڵبگرێت؛ ئەوەیش وەك پاڵپشتییەك بۆ قۆناغی گواستنەوە، سەقامگیری و ئاوەدانكردنەوە.  ئەمەیش بە واتای ئەوە دێت كە سووریا هەنگاو بە هەنگاو لە پێگەی دەوڵەتێكی گۆشەگیركراوەوە، دەگوازرێتەوە بۆ پێگەی دەوڵەتێك كە هەوڵی دووبارە تێكەڵبوونەوە دەدات لەناو سیستەمی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا.

 ئەم وەرچەرخانەیش دەرفەت بۆ دووبارە بونیادنانەوەی پەیوەندییەكی نوێ لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ دەڕەخسێنێت؛ لەوانەیش عێراق و هەرێمی كوردستان. لەبەر ئەوە، سەردانەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی ناتوانرێت لەو ژینگە نوێیە داببڕێنرێت كە تێیدا دیمەشق زیاتر ئامادەیە بۆ پێشوازیكردن لە بكەرە هه‌رێمایه‌تییه‌كان و بونیادنانی هاوبەشیی نوێ. لە ڕووی جیۆسیاسییەوە، هەرێمی كوردستان پێگەیەكی زۆر هەستیاری هەیە؛ دەكەوێتە نێوان توركیا، ئێران، سووریا و ناوچەكانی دیكەی عێراقەوە و، لە هەمان كاتیشدا پەیوەندییەكی بەهێزی له‌گه‌ڵ ویلایەتە یەكگرتووەكان و وڵاتانی ئەورووپادا هەیە. ئەم پێگەیە بە درێژاییی دەیەكانی ڕابردوو، هەرێمی كردووەتە بەركەوتەی كاریگەریی ململانێكانی دەوربەری؛ جا بابەتەكە پەیوەندیی بە جەنگی عێراقەوە هەبووبێت، یان قەیرانی سووریا، سەرهەڵدانی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، ململانێی توركی-كوردی، یاخود كێبڕكێی ئەمریكی – ئێرانی.

لەگەڵ ئەوەیشدا، ئەو سیاسەتەی كە سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە ساڵانی ڕابردوودا پەیڕەوی كردووە، ئاماژەیە بۆ هەوڵدان بۆ گۆڕینی ئەم پێگەیە لە سەرچاوەی لاوازییەوە بۆ سەرچاوەی كاریگەری.  لە بری ئەوەی هەرێمی كوردستان ناوچەیەك بێت بكەوێتە پەراوێزی ململانێی هێزە گەورەكانەوە، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی هەوڵ دەدات هەولێر ببێتە پانتایییەك بۆ پەیوەندیكردنی ئەم هێزانە و بكەرە ناوخۆیییەكان. ئەمەیش لە توانای سەرۆك نێچیرڤان بارزانیدا دەردەكەوێت بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ ژمارەیەكی فراوان لە لایەنەكان، وەك: ئەحمەد شەرع لە دیمەشق، مەزڵووم عەبدی، ئەنجومەنی نیشتمانیی كوردی، تۆم باراك و بەرپرسانی فەڕەنسی؛ ئەمە سەرەڕای پەیوەندییە بەردەوامەكانیشی لەگەڵ بەغدا و ئەنقەره‌ و تاران.

ئەم وەرچەرخانەیش گوزارشت لە شتێك دەكات كە دەكرێت بە “جیۆسیاسەتی نێوەندگیر” (الجیوسیاسیة الوسیطة) وەسف بكرێت؛ واتە بەكارخستنی پێگەی جوگرافی و تۆڕی پەیوەندییەكان لەپێناو بەرهەمهێنانی هەژموونێكی سیاسی كە لە قەبارەی هێزە ماددییە بەردەستەكە گەورەترە و، تێی دەپەڕێنێت. سەرەڕای ئەوەی كە هەرێمی كوردستان خاوەنی تواناكانی دەوڵەتێكی گەورەی ناوچەیی نییە، بەڵام خاوەنی تایبەتمەندییەكە، كە جیاوازە لە هێزی تەقلیدی؛ ئەویش خۆی لەمه‌دا دەبینێتەوە: توانای پاراستنی كەناڵەكانی پەیوەندی لەگەڵ لایەنە ناكۆكەكاندا لە یەك كاتدا لە ڕێگەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانییەوە.

هەر لەم سۆنگەیەوە، هێزی سیاسیی هەرێمی کوردستان تەنیا پشت بە سەرچاوە و داهاتە ئابووری یان توانا سەربازییەكان نابەستێت، بەڵكوو پشت بە “هێزی تۆڕی” (القوة الشبكیة) دەبەستێت؛ واتە هەرێم توانای پێكه‌وه‌گرێدانی‌ ئه‌و لایه‌نانه‌ی هه‌یه‌‌ كە هەمیشە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بەیەكترەوە ناكەن یاخود خاوەنی ئاستێكی بەرزی متمانەی هاوبەش نین. سەردانەكەی دیمەشقیش وەك گوزارشتێكی كرداریی ئەم ئەركە دێتە ئاراوە؛ بۆ نموونە گەیشتنی نێچیرڤان بارزانی بۆ پایتەختی سووریا، دوای زنجیریەك لە پەیوەندیكردن لەگەڵ لایەنە كوردی، ئەمریكی و فەڕەنسییەكان، بەو واتایە دێت كە چیتر هەولێر تەنیا وەرگێڕێكی وەرچەرخانەكانی سووریا نییە، بەڵكوو هەوڵ دەدات ببێتە بەشێك لەو ژینگە دیپلۆماسییەی كە بەشداری لە داڕشتندا دەكات. هاوكات سەردانەكەی ئاشكرا دەكات كە گۆڕانكاری لە چەمكی هەژموونی ناوچەییدا ڕووی داوە. لە ڕابردوودا، هەژموون بە شێوەیەكی بنەڕەتی پەیوەست بوو بە كۆنترۆڵی سەربازی یان توانای پاڵپشتیكردنی لایەنە ناوخۆیییەكانەوە، لە كاتێكدا لە ژینگە ناوچەیییە نوێیەكەدا بەشێك لە نفووز، پەیوەست بووە بە توانای نێوەندگیری و بونیادنانی لێكتێگەیشتنەكانه‌وه‌.

لەم چوارچێوەیەدا، دەكرێت بڕوانرێتە ئەو ڕۆڵەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دەیگێڕێت، وەك نموونەیەك بۆ “دیپلۆماسییەتی ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان” (الدبلوماسیة دون الدولتیة)، كە تێیدا یەكەیەكی فیدراڵی چالاكییەكی دەرەكی پیادە دەكات كە لە پەیوەندییە ناوخۆیییە تەقلیدییەكان تێ دەپەڕێت، بەبێ ئەوەی بگۆڕێت بۆ بكەرێكی سەروەریی سەربەخۆ. ئەم پرسە گرنگە، چونكە هەرێمی كوردستان خاوەنی دامەزراوەی سیاسی و دەستووری و پەیوەندیی دەرەكیی فراوانە؛ كە ئەمەیش توانای پێ دەبەخشێت پەیوەندییە نێودەوڵەتی و ناوچەیییەكانی بۆ خزمەتكردنی بەرژەوەندییەكانی گەشە پێ بدات، بەو مەرجەی ناكۆك نەبێت لەگەڵ چوارچێوەی دەستووریی دەوڵەتی عێراقدا.

لە لایەكی دیكەوە، سەردانەكەی دیمەشق ڕەنگدانەوەی وەرچەرخانێكە لە نەخشەی پەیوەندییە هه‌رێمایه‌تییه‌كانی سووریا؛ چونكە حكوومەتی نوێی سووریا هەوڵ دەدات تۆرێكی پەیوەندیی فرەچەشنتر بونیاد بنێت و، پشت بە هەمان ئەو جەمسەرانەی پێشوو نابەستێت كە لە سەردەمی ئەسەددا حوكمی سیاسەتی دەرەوەی سووریایان دەكرد. ئەم وەرچەرخانەیش دەرفەتێك بە عێراق و هەرێمی كوردستان دەبەخشێت بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی فراوانتر تێكەڵ بە دووبارە بونیادنانەوەی پەیوەندییەكان ببن لەگەڵ دیمەشقدا.

ئەم پرسە، پەیوەستیشە بە پێكهاتەی ئابووریی ناوچەكەوە؛ چونكە ئەگەر سووریا سەقامگیر بێت و پڕۆژەكانی ئاوەدانكردنەوە دەست پێ بكەن، ئەوا ڕەنگە ببێتە بەشێك لە تۆڕێكی گواستنەوە و بازرگانی كە عێراق و هەرێمی كوردستان بە توركیا و ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە دەبەستێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، هەرێمی كوردستان دەتوانێت بەهایەكی جیۆپۆلیتیكیی زێدەتر بەدەست بهێنێت وەك خاڵی بەگرێدانی عێراق، توركیا و سووریا.

لێرەدا نابێت وەك فاكتەرێكی دابڕاو لە جیۆپۆلیتیك بڕوانرێتە ئابووری؛ چونكە ڕێگه‌كانی بازرگانی، وزە، گواستنەوە و وەبەرهێنان دەتوانن ببنە ئامرازێك بۆ گۆڕینی پەیوەندییە سیاسییەكان و كەمكردنەوەی پشبەستن بە ململانێی سەربازی. هەر لەبەر ئەوەیە كە باسكردن لە هاوكاریی ئابووری لەنێوان سەرۆك  نێچیرڤان بارزانی و ئەحمەد شەرعدا، هەڵگری ئاماژەیەكی جیۆپۆلیتیكییە، چونكە ئاماژەیە بۆ ئەگەری گواستنەوەی پەیوەندییەكان لە قۆناغی ئاسایش و ململانێوە بۆ قۆناغی بەرژەوەندییە ئابوورییە ئاڵوگۆڕكراوە هاوبەشەكان. هەروەها كردنەوەی كونسوڵخانەی سووریا لە هەولێر، دەتوانێت ڕەنگدانەوەی گواستنەوەی پەیوەندییەكان بێت بۆ ئاستێكی دامەزراوەییی نوێ و، بنەمایەكیش بۆ پەرەپێدانی هاوكاریی ئابووری، كۆمەڵایەتی و كونسوڵی دەڕەخسێنیت.

لەم چوارچێوەیەدا، هەرێمی كوردستان هەوڵ دەدات پارێزگاری لە پەیوەندییە هاوسەنگەكانی خۆی لەگەڵ ئەم هێزە جیاوازانەدا بكات. ئەم سیاسەتەیش بێمەترسی نییە، بەڵام مەودایەكی گەورەتر و فراوانتری جووڵانەوەی پێ دەبەخشێت، بەراورد بە چوونەپاڵ یەك جەمسەر. هەروەها سەردانەكەی دیمەشق، وەرچەرخانێك لە پێگەی خودی پرسی كورد لەناو هاوسەنگییە ناوچەیییەكاندا ئاشكرا دەكات؛ چونكە پرسەكە چیتر تەنیا پەیوەست نییە بە داواكارییە كه‌لتووری یان كارگێڕییە ناوخۆیییەكانەوە، بەڵكوو بووەتە بەشێك لە ڕێكخستنە ئەمنی و سیاسییە ناوچەیییەكان، كە توركیا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، عێراق و سووریا دەگرێتەوە.

هەر لەبەر  ئەمەیشە، چارەسەكردنی پرسی ڕۆژاوا (كوردی سووریا) پەیوەست بووە بە ئاییندەی خودی دەوڵەتی سووریا، سەقامگیریی سنوورەكان، بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و، پەیوەندییەكان لەگەڵ توركیادا. لەبەر ئەم هۆكارە، ئەو ڕۆڵەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی هەوڵی گێڕانی دەدات، تەنیا پەیوەست نییە بە بەرگریكردن لە مافەكانی كورد لە سووریا، بەڵكوو هەوڵدانە بۆ تێكەڵكردنی ئەم مافانە لەناو هاوكێشەیەكی فراوانتری سەقامگیریدا؛ ئەمەیش وا دەكات ئەگەری قبووڵكردنی ئەم گوتارە لەلایەن دیمەشق و هێزە نێودەوڵەتییەكانەوە زیاتر بێت.

لە لایەكی دیكەوە، سەردانەكە هەڵگری ئاماژەیەكە كە پەیوەستە بە پێگەی هەولێر لەناو سیاسەتی هه‌رێمایه‌تیدا؛ چونكە سەركەوتنی هەرێمی كوردستان لە بونیادنانی پەیوەندی لەگەڵ دیمەشقی نوێدا، دەتوانێت مەودای جووڵە دیپلۆماسییەكەی لە دەرەوەی ئەو بازنە تەقلیدییانە فراوانتر بكات كە لە ساڵی 2003ەوە پێیانەوە بەسترابووەوە؛ هەروەها توانایەكی گەورەتری پێ دەبەخشیت بۆ بەشداریكردن لە پرسە ناوچەیییەكاندا.

بەڵام ئەم وەرچەرخانە بە مەرجدار دەمێنێتەوە بەو توانایەی هەرێم بۆ پاراستنی هاوسەنگییەكی ورد لەنێوان پەیوەندییەكانی بە دیمەشق، بەغدا، ئەنقەرە و واشنتۆنەوە، هەروەها لەنێوان پاڵپشتیكردنی بۆ مافەكانی كورد و ڕیزگرتن لە یەكپارچەییی سووریا. لەم سۆنگەیەوە، ئەو جیۆپۆلیتیكە نوێیەی كە سەردانەكە دەرفەتی بۆ دەڕەخسێنێت، لەسەر بنەمای فراوانخوازی یان ململانێ دانەمەزراوە، بەڵكوو لەسەر بنەمای فراوانكردنی تۆڕەكانی پەیوەندیكردن و گۆڕینی پێگەی جوگرافییە بۆ ئەركێكی سیاسی. بەم واتایەیش، بەهای جیۆپۆلیتیكیی سەردانەكە لەوەدایە كە گوزارشت لە وەرچەرخانێك دەكات لە ڕۆڵی ناوچەییی هەرێمی كوردستاندا؛ لە پێگەی لایەنی كاریگەرلێكراو بە ڕووداوەكانەوە، بۆ پێگەی بەشداربوو لە ئیدارەدانی هەندێك لە ڕێرەوەكانیدا.

كۆبەند

جووڵە دیپلۆماسییەكان و دیدارە دووقۆڵییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ بەرپرسە باڵاكانی وڵاتانی جیهان و، بەتایبەت سەردانەكەی بۆ دیمەشق لە 3ی ئابی 2026دا، وەك ڕووداوێكی سیاسی دەردەكەون كە دەكرێت بە شێوەیەكی ڕوونتر لێك بدرێنەوە كاتێك دەخرێنە ناو دوو ئاستی پێكەوەگرێدراوەوە: ئاستی هاوكێشە ستراتیژییەكان و ئاستی وەرچەرخانە جیۆسیاسییەكان.

لەسەر  ئاستی هاوكێشە ستراتیژییەكان، ئەم جۆرە جووڵە دیپلۆماسییانە و سەردانەكەی بۆ دیمەشق، پەیوەستە بە پرسە جەوهەرییەكانەوە، كە بریتین لە: ئاییندەی پەیوەندیی نێوان دیمەشق و كورد لە سووریا، تێكەڵكردنی هیزەكانی سووریای دیموكرات لە دامەزراوە فەرمییەكانی دەوڵەتدا، بەدیهێنانی هاوسەنگی لەنێوان یەكپارچەییی سووریا و مسۆگەركردنی مافەكانی كورد، ڕەچاوكردنی نیگەرانییە ئەمنییەكانی توركیا و، هەماهەنگی لەگەل ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و فەڕەنسا؛ ئەمە سەرباری پاراستنی ڕۆڵی هەرێمی كوردستان لەناو چوارچێوەی فیدراڵی عێراقدا. پەیوەندییەكانی پێش سەردانەكەیش ئەوەیان دەرخست كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی هەوڵی داوە سیاسەتێك بونیاد بنێت، لەسەر بنەمای نێوەندگیری و دیالۆگ بێت لە بری خۆیەكلاكردنەوە و چوونەپاڵ جەمسەرێك؛ هەروەها لەسەر بەستنەوەی مافەكانی كورد بە سەقامگیریی دەوڵەتی سووریاوە دامەزرابێت نەك هەڵوەشاندنەوەی.

بەڵام لەسەر ئاستی وەرچەرخانە جیۆسیاسییەكان، سەردانەكە لە كاتێكدا ئەنجام درا كە ئەركە ناوچەیییەكەی سووریا لەدوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەدا لە گۆڕاندایە؛ بەتایبەتی لەگەڵ هەڵگرتنی بەشێكی فراوانی سزاكانی ڕۆژاوا و كرانەوەی دووبارەی دیمەشق بە ڕووی ژینگە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكەیدا. لە هەمان كاتیشدا، سەردانەكە ئاشكرای دەكات كە هەرێمی كوردستان هەوڵ دەدات دووبارە پێناسەی پێگە جوگرافی و سیاسییەكەی بكاتەوە؛ بە جۆرێك كە چیتر تەنیا ناوچەیەك نەبێت كە بەركەوتەی دەرەنجامی ململانێ هه‌رێمایه‌تییه‌كان بێت، بەڵكوو قۆناغ بە قۆناغ بگۆڕێت بۆ پانتایییەك بۆ پەیوەندیكردن، نێودەندگیری و بونیادنانی لێكتێگەیشتنەكان.

هەر لەم سۆنگەیەوە، گرنگییە بنەڕەتییەكەی سەردانەكە تەنیا لە ناوەڕۆكی دیدارەكەی نێوان سەرۆك نێچیرڤان بارزانی و ئەحمەد شەرع كورت نابێتەوە، بەڵكوو لەو ژینگەیەیشدایە كە سەردانەكەی بەرهەم هێناوە، لەگەڵ ئەو ئەركە سیاسییەیشدا كە دەتوانێت لە ئاییندەدا جێبەجێ بكات. چونكە ئەگەر پرۆسەی ڕێككەوتنی ناوخۆییی سووریا بەردەوام بێت، پەیوەندیی نێوان دیمەشق و هێزە كوردییەكان گەشە بكات، هاوكاریی ئابووری بەهێزتر بێت و، پەیوەندیی نێوان هەولێر و دیمەشقیش بۆ ئاستێكی دامەزراوەییی چەسپاوتر بگوازرێتەوە، ئەوا سەردانەكەی ئابی 2026 دەتوانێت ببێتە خاڵێكی گرنگ لە بونیادنانی شێوازیكی نوێ لە پەیوەندییەكانی نێوان سووریا و هەرێمی كوردستان.

بەمەیش، دەكرێت بگوترێت كە سەردانەكە ڕەنگدانەوەی گواستنەوەیەكی قۆناغ بە قۆناغە؛ لە قۆناغێكەوە كە تێیدا سووریا سەرچاوەی مەترسییە ئەمنی و جیۆپۆلیتیكییەكان بوو بۆ هەرێمی كوردستان، بەرەو قۆناغێك كە سووریا دەتوانێت ببێتە هاوبەشێك لە تۆڕێكی نوێدا بۆ بەرژەوەندییە سیاسی، ئابووری و ئەمنییەكان. هەروەها ئەوەیش دەردەخات كە هەوڵە دیپلۆماسی و سیاسییەكانی نێچیرڤان بارزانی به‌و ئاراستەیه‌ ده‌ڕوات، كه‌ لە تەنیا بەدەمەوەچوونی قەیرانەكانەوە، بگوازرێتەوە بۆ بەشداریكردن لە ئیدارەدانی وەرچەرخانە ناوچەیییەكاندا؛ ئەویش لە ڕێگەی نێوەندگیری، هاوسەنگی و بونیادنانی پەیوەندییەكانەوە.

لەسەر ئەم بنەمایە، سەردانەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بۆ دیمەشق، لە جەوهەردا لێكنزیكبوونەوە و یەكگرتنەوەیەكە لەنێوان ئیدارەدانی هاوكێشە ستراتیژییەكان و دووبارە داڕشتنەوەی پێگە جیۆسیاسییەكەی هەرێمی كوردستان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا. بەمەیش ڕەهەندە پرۆتۆكۆڵییەكانی خۆی تێ دەپەرێنێت بۆ ئەوەی ببێتە نیشاندەرێك بۆ وەرچەرخانێكی فراوانتر لە سروشتی ئەو ڕۆڵە سیاسی و دیپلۆماسییەی كە سەرۆکی هەرێمی کوردستان هەوڵ دەدات لە ناوچەكەدا بیگێڕێت.

سەرچاوەكان:

• https://aynalarab.com/%D9%86%D9%8A%D8%AC%D9%8A%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82/
• https://presidency.gov.krd/shroki-hhremi-kordstan-lhghl-shrokkomari-soorea-koboohoh
• https://presidency.gov.krd/sarok-nechyrvan-barzany-o-mazloom-aaabdy-peshhatakany-soorya-taotoe-dakan
• https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-kurdish-forces-race-save-integration-deal-ahead-deadline-2025-12-18/
• https://www.dw.com/en/sdf-ypg-syria-ceasefire-integration-al-sharaa/a-75724282
• https://presidency.gov.krd/sarok-nechyrvan-barzany-lagal-dastay-sarokayatyy-aanakasa-kobooaoa
• https://presidency.gov.krd/shrok-nechervan-barzani-o-ohzeri-dhrhohi-faransa-koboonhoh
• https://www.kurdistan24.net/ckb/story/927323
• https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/05/20/syria-council-statement-on-the-lifting-of-eu-economic-sanctions/
• https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/05/providing-sanctions-relief-for-the-syrian-people/