1

سيناريو حرب إسرائيل-حزب الله وتداعياتها الجيوسياسية على أمن إقليم كوردستان-العراق

د.پرويز رحيم قادر/ دكتوراه الفلسفة في العلوم السياسية – دراسات الأمن القومي / أستاذ جامعي

ترجمه إلى العربية موفق عادل عمر

بعد هجمات حماس على إسرائيل في السابع من أكتوبر لعام 2023، كان اغلب المحللين السياسيين وخبراء المنطقة من جهة وسياسي الفواعل الإقليمية من جهة أخرى يعتقدون بان المعادلة الجيوسياسية ستطرأ عليها تغييرات. ضمن هذا السياق، فان إقليم كوردستان كفاعل من غیر الدول ضمن إطار دولة العراق، يُعتقد بان يضطر ان يكون له دور في هذه التغييرات، ويتأثر بهذه المعدلات، وفي كلتا الحالتين تتعرض امن إقليم كوردستان بأبعاده السياسية والعسكرية والاقتصادية وحتى البيئية الى مخاطر. حتى التقارب الإيراني من إقليم كوردستان وتطبيع العلاقات الثنائية واستقبال رئيس الإقليم في إيران، يمكن ان يفسر ضمن هذا الإطار. بمعنى اخر، جميع الأطراف في المنطقة الإقليمية وفوق الإقليمية، عدا انهم يعدون أنفسهم لهذه التغييرات، يعملون في الوقت ذاته لأجل المحافظة على أمنهم ومواقعهم ويهدفون الارتقاء إلى مستويات أعلى بحيث يعتبر هذا في مصلحتهم لتحديد الوضع والسيطرة عليه.

في هذه المقالة نحاول باختصار الإشارة إلى اهم العوامل المؤثرة على المعادلات المحتملة والتي سيكون لها تأثير مباشر أو غير مباشر على أمن إقليم كوردستان.

  • تصاعد حدة توترات الحرب والانخراط المباشر لحرب الله اللبناني فيها

منذ بداية حرب غزة، تقريبا قبل ثمانية أشهر، تصاعدت وتيرة الصراعات بين إسرائيل وحزب الله اللبناني، بحيث قرر الجيش الإسرائيلي الآن شن هجوم محتمل على لبنان. بعد ذلك بتاريخ 19-6-2024 هدد حزب الله اللبناني الذي يُدعم من قبل الجمهورية الإسلامية، بشن هجمات على إسرائيل وقبرص. من جهة اخرى تحاول أمريكا حاليا خفض حدة التوترات. الجدير بالذكر ان آخر حرب بين إسرائيل وحزب الله جرت في شهر تموز من عام 2006. حيث قُتل خلالها حوالي ألف وأربعمائة شخص خلال 34 يوما وكان 1200 منهم من لبنان وأغلبهم كانوا أشخاصا مدنيين.

على الرغم أنه بعد السابع من أكتوبر من عام 2023، قضية شن الهجمات والرد بين حزب الله وإسرائيل كان واردا، فانه حسب تصريحات المسؤولين الإسرائيليين، فقد قُتل 15 عسكريا و11 شخصا مدنيا في شمال إسرائيل، إلا أن الطرفين بصورة عقلانية منع من حدوث حرب شاملة وعامة بينهما. لأن من إحدى أخطر السيناريوهات الحالية، هو تصاعد حدة الحرب القائمة بين إسرائيل-حماس وتحولها الى حرب بين إسرائيل-حزب الله، لأن من جهة حرب إسرائيل-حماس وصلت إلى طريق مسدود، حتى أن الجيش الإسرائيلي أعلن أنه لا يمكن القضاء على حماس بصورة نهائية، ومن جهة أخرى وعلى الصعيد المحلي الإسرائيلي علی مستوی الرأي العام والحكومي وحتى على الصعيدين الدولي والإقليمي، تأتي عن طريق ضغوطات نحو انهاء تلك الحرب. برغم أنه حتى ألان إنهاء حرب غزة وتكاليفها المالية وضغوطاتها الاقتصادية[1]، و التأكد من توفير الأسلحة والعتاد من قبل الحكومة والجيش الإسرائيلي، موقع حزب الله من إيران واختلاف قدرات حزب الله عن حماس من نواحي الأسلحة والتدريب، معارضة أمريكا و إدارة بايدن، تفادي الجمهورية الإسلامية من انخراط حزب الله في الحرب، مخاوف خروج الحرب عن السيطرة و تحولها الى حرب إقليمية، يعتبر من أكبر المعوقات أمام تصاعد حدة الحرب، لكن هذه الحالة الهشة وغير المستقرة  وأي تفسير خاطئ أو تجاوز للخطوط الحمراء الذي رسمه الفاعلون يمكن أن يشعل هذه الحرب.

عدا هذه الأمور، المستقبل السياسي لناتنياهو واحتمالية المسالة معه، مواجهة التهديدات النووية الإيرانية، ومنع هذه الدولة من الرد في الحدود الإسرائيلية، وعود الحكومة والجيش الإسرائيلي لاطمئنان المواطن الإسرائيلي حول عدم سماحهم بتكرار أحداث السابع من أكتوبر، جعل المحافظة على أمن المناطق الحدودية الشمالية الإسرائيلية و التأكد منها، من ضمن أولويات الأمن-العسكري للجيش والساسة الإسرائيليين. كل هذه الأمور تحدث أثناء إعلان حزب الله عدم رغبته في الانسحاب إلى خلف حدود الذي تم الاتفاق عليه سنة 2006 حسب القرار رقم 1701 لمجلس الأمن. بالإضافة إلى ذلك فإن قضية السلاح النووي الإيراني يعتبر خطرا مباشرا على إسرائيل والتي لم يتم حلها حتى الان. عدا هذا فإن الهجمات والتهديدات التي تأتي من المجموعات المسلحة والميليشيات الموجودة في العراق ضد إسرائيل ما زالت مستمرة.

حسب تصريحات المسؤولين الإسرائيليين، أنه في حال عدم التوصل إلى هدنة‌ وقف إطلاق النار في غزة وعدم التوصل إلى اتفاق مع حزب الله حسب الشروط المفروضة من قبل إسرائيل، سيكون شن الهجوم الواسع أمرا حتميا. حسب المعلومات والبيانات الواردة من مركز أبحاث وتربية الما (Alma Research and Education Center) خلال الأربعة الأشهر الماضية زاد عدد الهجمات الذي شنه حزب الله اللبناني بالطائرات المسيرة على إسرائيل أثني عشر ضعفاً. حسب التقارير المنشورة أنه في شهر أيار 85 طائرة مسيرة وفي شهر نيسان 42 طائرة مسيرة وفي شهر أذار 24 طائرة مسيرة وفي شهر شباط 7 طائرات مسيرة اخترقت الأجواء الإسرائيلية في عام 2024.  حسب بيانات هذا المعهد، “نفذت حزب الله منذ 8 تشرين الأول 2023 وحتى 31 أيار 2024 حوالي ألف و954 هجوما بالطائرات المسيرة على الحدود الشمالية لإسرائيل، و نسبة 46% من هذه الهجمات استهدفت البنى التحتية و المناطق المدنية”. من المتوقع أن تسمح وتساعد الجمهورية الإسلامية الإيرانية من شن المزيد من الهجمات على إسرائيل. وفي نفس الوقت مع زيادة حدة التوترات وهجمات حزب الله، يستمر حماس أيضا بشن الهجمات على إسرائيل في غزة.

في الوقت نفسه، في حال نشوب أي اشتباكات أو حرب بين إسرائيل وحزب الله اللبناني، سيكون له تأثير أمني على إقليم كوردستان، لأن لإقليم كوردستان حدود مع إيران، وأن الجمهورية الإسلامية في حال انخراط حزب الله اللبناني في الحرب مع إسرائيل، لن يكون بدون موقف، بسبب كون حزب الله اللبناني من أهم القوات الوكيلة لإيران له حدود محاذية مع إسرائيل ويعتبر بمثابة أخر قلعة دفاع إيرانية في الخارج، ولن يكون مبالغا إذا ما قلنا أنه في حال ضعف حزب الله، ستتراجع إيران بصورة كاملة من الشرق الأوسط وستؤدي سياسة الردع (deterrence policy) الى انهيارها بالكامل.

الهجمات الصاروخية والبالستية والهجوم بالطائرات المسيرة من قبل إيران على إسرائيل، والرد المحدود الإسرائيلي، أثبتت أن القدرات الصاروخية والطائرات المسيرة لإيران لا يمكن مقارنتها مع قدرات إسرائيل، وإن هذه القوات الوكيلة وخصوصا حزب الله اللبناني يعتبر أكبر رأسمال لإيران في الخارج لأجل حماية أمنها، بالإضافة إلى ذلك تُدرك إيران هذه الحقيقة أنه مع القضاء على حزب الله أو على الأقل إضعافه، ستشجع إسرائيل وأمريكا لشن الهجمات على القواعد والمؤسسات النووية الإيرانية. من منظور أخر، الذي يمنع شن الهجمات على هذه المؤسسات، هي ليست القوات الدفاعية الإيرانية، لكنه بسبب وجود القوات الوكيلة والقدرات الإيرانية في الحرب اللا متوازي او حرب (الاشتباك) غير المتكافئة (asymmetric warfare). ضمن هذا السياق حاولت إيران التقرب من إقليم كوردستان ولهذا السبب استخدمت سياسة “العصا والجزرة”، من خلال شن هجوم صاروخي مباشر والهجمات التي شنت من قبل الميليشيات، أو عبر الطرق الدبلوماسية ودعوة ومن ثم الاستقبال الحافل للسيد نيجيرفان بارزاني رئيس إقليم كوردستان في إيران، ومحاولة إنهاء التوترات والخلافات القائمة مع إقليم كوردستان بصورة مباشرة وحتى من خلال الضغط على بغداد لأجل تقليل الضغوطات على إقليم كوردستان من النواحي القانونية، الاقتصادية، المالية، السياسية والأمنية …. إلخ بشكل غير مباشر. لكن من المحتمل أن يتغير هذا الوضع بسرعة في حال اندلاع حرب إقليمية وذلك بدءا بمشاركة حزب الله اللبناني. لهذا السبب استخدمت الجمهورية الإسلامية السياستين معا “العصا والجزرة” (carrot and stick)، بهدف الإعداد والتحضير لهذه الحرب.

  • التوترات الإيرانية-الامريكية من جهة والقضية الإيرانية النووية من جهة أخرى

الحقيقة، أن أكبر مشكلة التی تواجهها أمريكا أمام إيران بحيث أنها تعتبر تهديدا في الوقت نفسه لإسرائيل، هي القضية النووية الإيرانية. برغم أن إيران وإدارة بايدن عقدا عدة جولات من اللقاءات والمفاوضات السرية في أمريكا حول قضايا الشرق الأوسط وقضية العقوبات والحصار ورفع الحضر عن الأموال المجمدة الإيرانية في المصارف العراقية وكوريا الشمالية، وأيضا هجمات الميليشيات على الأمريكيين وحتى حرب إسرائيل وحماس مع هجمات الحوثيين في البحر الأحمر، لكن بالتأكيد من أهم هذه القضايا هي قضية الأسلحة النووية و تطورات تخصيب اليورانيوم بحيث يجعله ان يتجاوز نسبة 60% من قبل إيران، لكن مقتل إبراهيم رئيسي وأمير عبداللهيان أوقفت المفاوضات أو على الأقل ابطأت تلك المفاوضات و اللقاءات. لأن الإيرانيون من جهة بانتظار قدوم رئيس الجمهورية الجديد إلى السلطة، ومن جهة أخرى يراقب الأمريكيون التغييرات والأوضاع ليعلموا هل أن رئيس الجمهورية معتدل أم من المتشددين، وكيف سيكون السياسة التي يتبعه رئيس الجمهورية المقبل، وهل يمنح المرشد الأعلى الإسلامي صلاحيات واسعة حول المفاوضات واللقاءات وهل سيقرر إبرام اتفاق جديد حول المواضيع العالقة أم لا؟ لأن الأمريكيين حسب الخبرة التي يمتلكونها حول المفاوضات والتعامل مع الإيرانيين، بالإضافة إلى التغييرات الداخلية، يؤمنون أنه إذا وصل إلى السلطة اسما متطرفا ومتشددا، هذا يعني رفع حدة التوترات مع أمريكا و تبني سياسة خارجية هجومية ضد أمريكا، وبالعكس إذا استطاع اسم إصلاحي ومعتدل أن يصبح رئيسا للجمهورية، فإن هذا يعني أنه إشارة و رسالة واضحة من قبل المرشد الأعلى في إيران، إلى الأمريكيين لأجل الوصول الى اتفاق وتخفيض حدة التوترات مع أمريكا، وذلك برغم كون هذه الخطوات مؤقتة و تقنية. لأنه بالنسبة للأميركيين من المهم ألا تكون هناك صراعات وتوترات جديدة مع إيران في المنطقة قبل الانتخابات الرئاسية المقبلة، والإيرانيين أيضا ينتظرون قدوم الرئيس الجديد إلى البيت الأبيض سواء أكان جمهوريا أو ديمقراطيا. لهذ السبب ينتظر الطرفان التغييرات الداخلية في الدولة المقابلة، ويريدون فقط بعد هذه التغييرات البدء بمفاوضات جدية او إيجاد الحلول للمشاكل العالقة.

ضمن هذا السياق أية توترات في المنطقة سيؤثر على هذه المفوضات والعكس صحيح، عند وصول المفاوضات إلى طريق مسدود في هذه الحالة تستخدم القوات الوكيلة لتقوية موقف إيران في المفاوضات والحصول على بعض الامتيازات من قبل الجانب الأمريكي، وفي الوقت نفسه تحاول هذه القوات تصعيد الموقف. في هذه الأثناء، يتعرض إقليم كردستان، باعتباره جهة فاعلة معروفة أو قريبة من الولايات المتحدة في المنطقة الرمادية (Gray Zone)، لهجوم من قبل هذه الميليشيات. من منظور آخر، عدا أن هذه التوترات ستؤثر على أمن إقليم كوردستان، في الوقت ذاته فإن قضية السلاح النووي الإيراني لها علاقة غير مباشرة بأمن أو اللا أمن  في إقليم كوردستان، لأنه عدا هجمات ومخاطر الميليشيات، مخاوف إيران من تعرض مراكزها ومؤسساتها النووية إلى الهجمات من قبل إسرائيل وأمريكا، تجعلها تضغط باستمرار على إقليم كوردستان، وذلك بطريقة مباشرة أو غير مباشرة من قبل القوى السياسية في بغداد والحكومة الاتحادية، لأجل اخضاع إقليم كوردستان ومنعه من أن يكون جزءا من هذه المعادلة بسبب وجود حدود محاذية معها.

بالإضافة إلى ذلك عند طرح موضوع انسحاب القوات الأمريكية من العراق للمناقشة والتداول، يتعرض إقليم كردستان للضغوط مجددا. ولهذه الضغوط بُعدين او اتجاهان، الأولى هي من قبل الميليشيات والشيعة في بغداد والأخرى من قبل إيران بطريقة مباشرة، وهذا برغم إن إقليم كوردستان ليس لديه القدرة، ولا يمتلك صلاحية اتخاذ قرار إخراج هذه القوات العسكرية، ومن بُعد آخر ترى إقليم كوردستان أن انسحاب الأمريكيين من العراق، خطورة على بقائه واستمراريته وبصورة عامة على أمنه الوجودي.

  • انتخاب رئيس الجمهورية في إيران وتبعاتها الخارجية

الانتخابات الرئاسية الرابعة عشرة في إيران، رغم أن صلاحيات الرئيس ووزير الخارجية محدودة ويُنفذ ضمن إطار الوثائق والسياسات العليا والمصدقة من قبل المرشد الأعلى للجمهورية الإسلامية، إلا أنه يعتبر بمثابة رسالة مرسلة الى الأمريكيين والدول الاخرى، يعني أنه عند وصول رئيس أكثر اعتدلا أو أكثر تشددا، يعتبر هذا الأمر بمثابة قرار وتوجه المرشد الأعلى للجمهورية الإسلامية حول التغييرات، على الرغم كون هذه التغييرات محدودة على المستوى الخارجي حسب قراءة وفهم التهديدات والمخاطر أو تجاوز الأوضاع الاقتصادية غير المستقرة داخليا، وإخلال العقوبات وحتى الاتفاق حول القضايا الخارجية،  ومن ناحية أخرى نرى حاجة النظام إلى اكتساب الشرعية الداخلية، بسبب الأزمة الأساسية المستمرة بين السلطات والمواطنين. أما الآن فإنه عدا فهم و استيعاب صناع القرار بالإضافة إلى الدول المجاورة لهرم السلطة وكيفية صياغة السياسة الداخلية والخارجية ضمن إطار الجمهورية الإسلامية، لكن مع وصول فريق جديد إلى السلطة التنفيذية، يُفسر كإشارة الى تعديل السياسة الخارجية للجمهورية الإسلامية الإيرانية وتقليل الضغوطات، ويُفهم كنوع من التوافق على المستوى الدولي، وكذلك الحال بالنسبة للجمهورية الإسلامية الإيرانية برغم أنها تفهم الساسة في أمريكا ودور المؤسسات الأخرى مثل السلطات التشريعية والرقابية، إلا أنها مع ذلك بانتظار قدوم رئيس جديد إلى السلطة.

وصول شخصية متشددة أو أكثر اعتدلا يعتبر موضوعا مهما لإقليم كوردستان أيضا، لأن هذا الأمر لا يعني أن رئيس الجمهورية أو وزير الخارجية باستطاعته تغيير السياسة المتبعة من قبل إيران تجاه إقليم كوردستان، لكنها يُرى كإشارة او رسالة مرسلة من قبل المرشد الأعلى في الجمهورية الإسلامية الإيرانية لغرض تقليص حدة التوترات وتعزيز العلاقات. ومن منظور آخر، يمكن قراءة وصول شخص أكثر اعتدالاً إلى السلطة على أنه سياسة آية الله خامنئي في تحقيق التوازن بين ميدان (القوة الصلبة) والدبلوماسية (القوة الناعمة) للتغلب على الأوضاع الداخلية والمعادلات الدولية والإقليمية. وفي الوقت ذاته من المحتمل أن يكون ذلك فرصة لتعزيز العلاقات التجارية وتقليص إيران من ضغوطاتها على إقليم كوردستان وذلك بهدف تقليص الضغوطات الموجودة على نفسها. وربما يعود ذلك إلى حاجة إيران السياسية والاقتصادية والأمنية إلى عدم التفاوض مع الأميركيين من موقف ضعيف، والاستعداد للحضور بشكل مؤثر ضمن المعادلات المتوقعة في العراق والمنطقة بعد حرب 7 أكتوبر بين حماس وإسرائيل وحتى الحرب الافتراضية بين حزب الله وإسرائيل. لأنه يجب أن يأخذ الأوضاع السياسية و الاقتصادية و الداخلية الإيرانية بنظر الاعتبار، و الذي يُعتبر وضعا غير طبيعيا، وحتى انه بحسب تحذيرات خبراء إيرانيين محليين إن الأوضاع في مختلف المجالات وخاصة الاقتصادية و السياسية والاجتماعية، على وشك الانهيار والانفجار.

  • الأوضاع السياسية في العراق والتوازن بين القوى الداخلية والخارجية

على الرغم من وجود صراعات حادة ومعقدة وغير متوازنة في العراق، وخاصة بين الشيعة والسُنة وإقليم كوردستان وبغداد وذلك قبل هجوم حماس على إسرائيل، لكن هجمات 7 من أكتوبر لعام 2023، عقّد الأمور كثيرا ونقل الصراعات إلى مستوى أخر. من منظور آخر، بعد حرب حماس-إسرائيل، المعادلات في المنطقة وخاصة في العراق تقع بصورة مباشرة تحت تأثير هذه الحرب وحتى انه بطريقة غير مباشرة وبرغم محاولات المبذولة من قبل الكابينة الوزارية للسوداني، فإن أغلبية القوى الشيعية والميليشيات وحتى السُنة على مستوى الرأي العام، أصبحوا جزءا من هذه الحرب، بحيث نرى هذا من خلال هجمات الميليشيات على الأمريكيين بهدف الضغط على أمريكا لإيقاف الحرب، وكذلك من ناحية هجمات الميليشيات بصورة مباشرة على إسرائيل.

في هذه الأثناء، تعرّض الأمريكيون في إقليم كوردستان إلى هجمات عديدة وحتى إن إقليم كوردستان استُهدف بطريقة مباشرة بصواريخ الحرس الثوري الإيراني في وقت متأخر من ليلة الاثنين المصادف 15 كانون الأول من عام 2024، بحجة وجود قواعد للموساد الإسرائيلي. في الحقيقة تحاول الجمهورية الإسلامية الإيرانية عدم الانخراط بطريقة مباشرة في هذه الحرب، لهذا السبب القوات الوكيلة لها، اخذت هذه المهمة على عاتقها وانتقل نيران الحرب إلى إقليم كوردستان. لأن في حال زيادة نفوذ الجمهورية الإسلامية في العراق، فإنه عدا الفوائد الاقتصادية لها، فهو من نواحي سياسة الدفاع والأمن ضمن ما تسمى بجبهة المقاومة وتقليل الضغوط على حماس والضغط على أمريكا، خاصة إبعاد حزب الله عن الحرب ومنعه من المشاركة فيها تعتبر أمرا مهما بالنسبة لإيران، بالإضافة إلى السيطرة على الوضع لكي لا يكون سببا للحرب وجر الجمهورية الإسلامية إليها، لأن إيران بدأت تشعر بالقلق بسبب احتمال وصول “دونالد ترمب” إلى السلطة، لأنه في حال استمرار الحرب وفوز “ترمب” في الانتخابات الرئاسية فإن لدى طهران مخاوف قيام “ترمب” بشن ضربات عسكرية مباشرة على حزب الله وإيران. لهذا السبب أصبح كل من العراق وإقليم كوردستان من أسخن المناطق في الشرق الأوسط.

من جهة أخرى، قضية الانتخابات المبكرة وكيفية عودة الصدر إلى العملية السياسية ومشاركته في الانتخابات ومستقبل الحكومة ومكوناتها، كيفية تنظيم العلاقات بين قوات الإطار التنسيقي، بالإضافة إلى العلاقة بين الكورد والشيعة، ومن جهة أخرى بين السُنة والشيعة، تقع جميع هذه القضايا تحت تأثير المعادلات الإقليمية. من الممكن أن تتغير هذه المعادلة مع وصول “ترمب” إلى السلطة في أمريكا ومستقبل حرب حماس-إسرائيل من جهة واحتمالية نشوب الحرب او رفع حدة التصعيد بين إسرائيل – حزب الله، لأنه إذا أرادت إيران إشغال إسرائيل أو ممارسة الضغط على أمريكا لكي تمنع إسرائيل من شن الهجمات على جنوب لبنان وقوات حزب الله والانسحاب حتى نهر الليطاني في جنوب لبنان والخط الأزرق، تقوم إيران بإدارة صراعاتها عبر العراق وميليشياتها التابعة لها ولهذا السبب يصبح إقليم كوردستان جزءا من هذه الاشتباكات. عدا هذا، من الناحية السياسية فإن الحكومة المقبلة في بغداد ودور الشيعة يعتبران خطا أحمرا لإيران، وستقع إقليم كوردستان من جديد تحت ضغط طهران والقوى الشيعية في بغداد، هذا عدا القضايا العالقة بين أربيل وبغداد حول الرواتب والميزانية والمادة 140 والمحكمة الاتحادية العليا وصلاحيات وسلطات إقليم كوردستان وقضية النفط والغاز…الخ. جميع هذه القضايا تقع تحت تأثير الصراع الأمريكي-الإيراني، الإسرائيلي- الإيراني، التركي- الإيراني، الدول العربية-إيران، الأمريكي-الروسي، الصيني-الأمريكي.

الخاتمة

يظهر أن تطبيع علاقات إيران مع الدول المجاورة وحتى مع إقليم كوردستان، بالإضافة إلى اللقاءات السرية والمستمرة بين إيران والأمريكيين، هو بمثابة تحضير وإعداد للتغييرات في المعادلات الجيوسياسية في المنطقة بعد حرب حماس-إسرائيل. إنه حتى إذا فشلت إيران في مساعيها لإفشال محاولات التطبيع بين إسرائيل والسعودية، لكن إيران قلقة الآن ولديها مخاوف حيال إبرام اتفاقية استراتيجية للدفاع-الأمن بين السعودية وأمريكا وتغير مسار المعادلات ضد مصالح إيران.

من جهة أخرى، الإيرانيون والأمريكيون ينتظرون نتائج الانتخابات الرئاسية في بلدانهم، لهذا السبب نرى أنه في هذه الفترة يحاولون التخفيف من حدة التوترات. إن الذي سيغير هذه المعادلة الهشة، هو هجوم إسرائيل على حزب الله ورفض حزب الله الانسحاب من حدود جنوب لبنان. بالإضافة الى هذا، إيران تضغط على الشيعة لأجل إنهاء مفاوضات انسحاب القوات الأمريكية من العراق بصورة سريعة، وهذا الأمر بحد ذاته أدى إلى ظهور خلافات بين الأطراف الموجودة داخل البيت الشيعي. إذا حدث هذا الأمر، ستبدأ جولة جديدة من التوترات والاشتباكات في المنطقة وخاصة في العراق، وفي هذه الأثناء سيتعرض إقليم كوردستان بسبب مشاركة الميليشيات في العراق، إلى مخاطر أمنية، إذا لم يتوصل إيران وأمريكا إلى اتفاقية حول السيطرة على التوترات، هذا عدا العمليات العسكرية التركية في إقليم كوردستان وغرب كوردستان (رۆژاوا)، والذي يعتبر بعدا آخرا للمخاطر التي سيشكلها على إقليم كوردستان.

النقطة اللافتة للنظر هي أن قضية السلاح النووي الإيراني مرتبط ومتعلق بالقضايا الأخرى في المنطقة، خاصة مستقبل ومصير حزب الله اللبناني، بمعنى أن إيران إذا حست بأنها تفقد تأثيرات حزب الله كورقة ضغط مؤثر، ستتجه نحو امتلاك السلاح النووي، وإذا ما اتجهت إيران باتجاه امتلاك السلاح النووي، فإن إسرائيل ستشن هجمات على المراكز والمؤسسات النووية الإيرانية أو سيُحاول هدمها من الداخل، ويظهر مواقف الدول تجاه المظاهرات والاحتجاجات الداخلية الإيرانية، إنه حتى الآن ولأسباب مختلفة، لم تكن هذه المظاهرات والاحتجاجات خطة أو أجندة أية دولة غربية. لأنه يوجد الفرصة لثلاث دول أوروبية حتى 18 أكتوبر من عام 2025، تفعيل آلية كبح الزناد أو (snapback) وإعادة فرض الحصار وجميع العقوبات المفروضة ضمن إطار قرار مجلس الأمن المرقم (2231)[2]. في جميع السيناريوهات والاحتمالات، إيران لا تريد وجود فاعل حليف للدول الأوروبية وأمريكا، والذي سيشكل تهديدا على أمن إيران، لأن هذه الحالة ستجعل موقع وموقف إيران قويا في المفاوضات، وإنه في حال التوترات والاشتباكات مع إسرائيل، إيران لن تحس بمخاوف أمنية نابعة من إقليم كوردستان. هذه المعادلة معادلة صحيحة للوضع والمعادلة الهشة الموجودة الآن وتعمل بصورة صحيحة، لكن في حال تغير المعادلات الجيوسياسية، إذا لم تمتلك إقليم كوردستان اية وسيلة أو آلية ضغط أمام جميع هذه التغييرات، سيكون ضعيفا وتتعرض أمنه إلى المخاطر. لهذا السبب، فإنه ضمن سياق منظور الواقعية ومنطق معادلة القوة، إذا قام إقليم كوردستان بتطبيع علاقاته مع إيران من الناحية الأمنية فقط، ونفذ جميع متطلبات وشروط إيران، في هذه الحالة مع انتهاء هذه المعادلة ستتغير المعادلة ضد مصالح الفواعل الصغيرة، ويصبح ضعيفا أكثر، ومع ذلك، إذا كانت العلاقات متعددة الأبعاد (خاصة الاقتصادية والسياسية) وغير أمنية بشكل عام، فإن التحول في ميزان القوى لن يؤدي إلى العودة إلى النقطة الأولى والانهيار على حساب الجهات الفاعلة الأصغر والأضعف. ولذلك فمن المنطقي القول إن الضغوط أكبر من الآن على القوى السياسية في شرق كوردستان عدا الأضرار القومية الأمنية الكبيرة في المدى البعيد واحتمالية ردود الأفعال في الجهة الأخرى من الحدود وفقدان وعدم بقاء البعد الاستراتيجي، فهو يُعرض أمن إقليم كوردستان وسياسة الردع (deterrence policy) التي ينتهجها للخطر، ومن ثم تحييد عوامل قوة إقليم كوردستان في مواجهة إيران.

[1] التكلفة الاقتصادية المباشرة لحرب غزة خلال 6 أشهر الأولى للحرب، وصلت إلى حوالي ستين مليار دولار وأدى إلى انخفاض الإنتاج المحلي الإسرائيلي بنسبة 22%.

[2] بموجب الفقرتين 36 و 37 من JCPOA  كل طرف من أطراف اتفاقية عام 2015 لهم حق الاعتراض لدى المفوضية المشتركة، وللمفوضية 15 يوماً لأجل حل المشكلة، المشاكل التي لم تُحلّ يُرسل إلى وزراء الخارجية، وزراء الخارجية أمامهم 15 يوماً آخر لأجل حل المشاكل المرسلة إليهم، ثم بعد ذلك أمام المفوضية 5 أيام لحل تلك المشاكل. إذا لم تٌحل تلك المشاكل خلال هذه العملية المتكونة من 35 يوما، والجهة المقدمة للشكوى لم يقتنع ولم يوافق على الخطوات المنجزة بهذا الأمر، من حقه تحويل ذلك الموضوع بحجة إخلاله للاتفاقية إلى مجلس الأمن، وعلى مجلس الأمن خلال 30 يوماً التصويت لأجل إقرار برنامج لاستمرار إيقاف العقوبات – وهذا القرار يمكن أن يستخدم ضده حق النقض “الفيتو” (عدا ألمانيا والذي هو ليس عضوا دائما في مجلس الأمن). وبهذا يُعاد فرض العقوبات كما كان مفروضا في السابق.

أتاح الملحق الأول من  JCPOAآلية فريدة للوكالة لأجل الوصول إلى المناطق المشبوهة خلال 24 يوما عبر المفوضية المشتركة وحسب هذه الآلية، يؤدي عدم تعاون إيران، إلى تفعيل آلية حل الخلافات وإعادة فرض عقوبات الأمم المتحدة. أُشِير إلى هذين الشرطين في JCPOA  ويسميان بآلية كبح الزناد (Trigger Mechanism) أو إعادة فرض العقوبات  (Snapback). من منظور آخر، عملية سناب باك تبدأ إذا “إحدى الدول المشاركة في JCPOA   – كالذي عُرّف في UNSCR 2231 – سيُبلغ مجلس الأمن للأمم المتحدة بوجود المشكلة “إذا لم ينفذ، فإنها يعتبر إخلالاً لـ JCPOA  . سيقوم مجلس الأمن بالمصادقة على القرار خلال 30 يوما اعتبارا من تاريخ تقديم الشكوى، ومن ثم يُعاد تنفيذ جميع الفقرات التالية: 1835 (2008)، 1803 (2008)، 1747 (2007) ،  1737 (2007) ،  1696 (2006) UNSCR،  1929 (2010) والذي انتهى بقرار UNSCR 2231. هذه العملية تسمى بـ”سناب باك” لأنه سيُعيد فرض جميع العقوبات المفروضة على إيران.




پاڵنه‌ر و لێكه‌وته‌كانی جموجۆڵە سەربازییەکانی تورکیا لە هەرێمی کوردستان

موەفه‌ق عادل عومەر، دكتۆرا له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و مامۆستا له‌ به‌شی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و سیاسه‌تی گشتی-زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌كی

توركيا له‌ هه‌شتاكانه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی چه‌كدارانی په‌كه‌كه (پارتی كریكارانی كوردستان)‌ بۆته‌وه‌، چه‌ندان ساڵه‌ بوودجه‌ی زه‌به‌ڵاح بۆ  بابه‌تی تیرۆر و نه‌هێشتنی په‌كه‌كه‌ دابین كراوه‌ و تا ئێستایش به‌ته‌واوه‌تی نه‌توانراوه‌ “كۆتایی به‌م مه‌ترسییه‌ بهێنرێت”؛ بۆیه‌ ناوه‌ به‌ ناوه‌ هه‌واڵه‌كانی ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنی سه‌ربازی له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی سنووری توركیا له‌لایه‌ن سوپای توركیاوه ده‌بینین‌. بێ گومان هه‌ر جووڵه‌یه‌كی سه‌ربازیی توركی له‌سه‌ر خاكی وڵاتانی دراوسێی توركیا، چه‌ندان كێشه‌ و گرفتی به‌دوای خۆیدا هێناوه‌ته‌وه‌؛ گرنگترینیان به‌زاندنی سه‌روه‌ریی ئه‌م وڵاتانه‌یه‌؛ جگه‌ له‌مه‌ سوپای توركیا ژماره‌یه‌كی زۆری بنكه‌ی سه‌ربازیی له‌سه‌ر خاكی هه‌ر یه‌ك له‌ عێراق و سووریا جێگیر كردووه‌. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا له‌ چه‌ند ڕۆژی ڕابردوودا جموجۆڵێكی فراوان له‌ ناوچه‌ سنوورییه‌كانی نێوان توركیا و عێراق (هه‌رێمی كوردستان) ده‌ستی پێ كردووه‌ و كاردانه‌وه‌ و مشتومڕی زۆری به‌دوای خۆیدا هێنایه‌وه‌. له‌م بابه‌ته‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی هۆكار و لێكه‌وته‌كانی ئه‌م جموجۆڵه‌ سه‌ربازییانه‌ بخه‌ینه ‌ڕوو كه‌ به‌رده‌وام له‌لایه‌ن سوپای توركیاوه‌ له‌سه‌ر خاكی هه‌رێمی كوردستان ئه‌نجام ده‌درێت.

بۆچی لەم کاتەدا تورکیا جموجۆڵە سەربازییەکان و ژمارەی هێزەکانی لە سنووری عێراق و لە قووڵاییی هەرێمی کوردستان زیاد کردووە؟

سه‌ره‌تا با ئه‌وه‌ له‌به‌رچاو بگرین كه‌ ئه‌نقه‌ره‌ له‌ هه‌ر ده‌رفه‌تێكدا كاری بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌ بابه‌تی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی “په‌كه‌كه”‌ و ئاسایشی ناوچه‌ سنوورییه‌كانی له‌گه‌ڵ عێراق، زه‌ق بكات و بیخاته‌ ڕوو و په‌یامی ئه‌وه‌ بنێرێ كه‌ به‌ڕاستی توركیا به‌هۆی چالاكی و جموجۆڵه‌كانی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ ناڕازی و نیگه‌رانه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر شرۆڤه‌یه‌كی گشتی بۆ سه‌ردانه‌كه‌ی سه‌رۆككۆماری توركیا “ڕه‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان” بۆ عێراق بكه‌ین، ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بابه‌تی سه‌ره‌كیی دانوستانه‌كان ڕه‌هه‌نده‌كانی ئاسایش بووه‌. توركیا، به‌تایبه‌ت له‌سه‌رده‌می ئاك پارتی (حزبی داد و گه‌شه‌پێدان) هه‌وڵی داوه له‌ چوارچێوه‌ی سێ بابه‌تدا كێشه‌ی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ چاره‌سه‌ر بكات: یه‌كه‌میان، لایه‌نی سیاسییه‌. زۆر جار ده‌بیستین كه‌ به‌رپرسه‌ باڵاكانی توركیا له‌ ڕێگه‌ی دیپلۆماسی و سیاسییه‌وه‌ داوا له‌ حكوومه‌تی عێراق ده‌كه‌ن سنوورێك بۆ چالاكییه‌كانی چه‌كدارانی په‌كه‌كه‌ دابنێن به‌ڵام گرفته‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ عێراق تا ئیستا نه‌یتوانیوه‌ وه‌كوو وڵاتێكی سه‌ربه‌خۆ بڕیاری خۆی له‌م باره‌وه‌ بدات. سه‌ره‌ڕای سستیی دانوستاندن و هه‌وڵه‌ سیاسییه‌كانی نێوان توركیا و عێراق بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م كێشه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌نقه‌ره‌ هیچ كاتێك نه‌یویستووه‌ ده‌رگەی گفتوگۆ له‌گه‌ڵ به‌غدا دابخات. دووه‌میان لایه‌نی ئابووری و ئاوه‌. ئه‌نقه‌ره‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ كارتی ئاو و ئابووریی به‌رامبه‌ر به‌ عێراق به‌كار هێناوه‌ به‌ مه‌به‌ستی گوشارخستنه ‌سه‌ر به‌غدا بۆ ئه‌وه‌ی لانی كه‌م چاوپۆشی له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كانی سوپای توركیا بكات بۆ گۆشه‌گیركردنی چه‌كدارانی په‌كه‌كه‌ له‌ عێراق و هه‌رێمی كوردستان. بابه‌تی سێیه‌میش بریتییه‌ له‌ درێژه‌دان به‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كان‌ له‌ خاكی عێراق و هه‌رێمی كوردستان كه‌ ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ سوپای توركیا دخزێته‌ قووڵاییی زیاتر له‌ خاكی عێراق.

توركیا ئێستا له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆیی، ڕووبه‌ڕووی گرفت و كێشه‌ی سياسی و ئابووری و داراییی زۆر بۆته‌وه‌ به‌هۆی ئه‌و سیاسه‌ت و ستراتیژییه‌ی كه‌ تا ئێستا ئاك پارتی و ئه‌ردۆغان په‌یڕه‌ویان كردووه‌، به‌تایبه‌ت له‌ ڕووی‌ ئابووری و دارایییەوە‌‌ توركیا گه‌یشتۆته‌ لێواری داڕمانی ئابووری. جگه‌ له‌مه،‌ بوونی ژماره‌یه‌كی زۆری په‌نابه‌ری بیانی له‌م وڵاته‌دا، به‌تایبه‌ت په‌نابه‌ره‌ سوورییه‌كان، ناڕه‌زایه‌تییه‌كی زۆری به‌دوای خۆیدا هێناوه‌‌؛ ته‌نانه‌ت بۆ یه‌كه‌م جار له‌ چه‌ند شارێكی توركیا ده‌ست كراوه‌ به‌ ئه‌نجامدانی خۆپیشاندان له‌ دژی په‌نابه‌ره‌ بیانییه‌كان. هه‌روه‌ها له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی سه‌رۆككۆماری توركیا، ئه‌ردۆغان، چه‌ندان جار جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ له‌ توركیا ئه‌نجام نادرێت، به‌ڵام ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی شاره‌وانی له‌ توركیا، ئاك پارتیی ده‌سه‌ڵاتداری، كردووه‌ به‌ حزبی دووه‌م و “جه‌هه‌په”‌یش بۆته‌ حزبی یه‌كه‌م.

له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ده‌كرێ ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ بخه‌ینه‌ ڕوو وه‌كوو هۆكاره‌كانی ئه‌م جموجۆڵه‌ سه‌ربازییه‌ی كه‌ توركیا له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌ستی پێ كردووه‌:

یه‌كه‌م: ئه‌ردۆغان بۆ سه‌رقاڵكردنی ڕای گشتی له‌ توركیا، هه‌وڵ ده‌دات ژینگه‌یه‌كی وا دروست بكات، تیایدا وا وێنا بكرێت كه‌ وڵات ڕووبه‌ڕووی مه‌ترسی بۆته‌وه‌؛ وا ده‌رده‌خات یه‌كێك له‌م مه‌ترسییانه‌یش مه‌ترسیی تیرۆره‌ و بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كرێت ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی توركیا ڕووبه‌ڕووی مه‌ترسی بۆته‌وه‌. سه‌رچاوه‌ی ئه‌م مه‌ترسییەیش چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ و هێزه‌ نزیكه‌كانیه‌تی له‌ عێراق و سووریا. بۆیه‌ گۆڕینی بابه‌تی ڕۆژه‌ڤی توركیا به‌م بابه‌تەوه‌‌ كه‌مێكیش بێت، سه‌رنجه‌كان بۆ سه‌ر قه‌یران و كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی دیكه‌ی ناوخۆی توركیا- تا ڕادده‌یه‌كیش بێت- كه‌متر ده‌كات.

با ئه‌وه‌ له‌بیر نه‌كه‌ین ئه‌ردۆغان له‌ دوای هه‌ڵبژاردنه‌ گشتییه‌كانی مانگی حوزەیرانی ساڵی 2015 كه‌ تیایدا ئاك پارتی نه‌یتوانی ئه‌و زۆرینه‌یه‌ به‌ده‌ست بهێنێت، له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ بتوانێ به‌ته‌نیا كابینه‌ی حكوومی پێك بهێنێت، ڕاسته‌وخۆ ده‌ستی به‌ هه‌ڵمه‌تێكی فراوانی كرد له‌ دژی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی فه‌رمییش كۆتاییی به‌ پرۆسه‌ی ئاشتی هێنا له‌ توركیا و، كه‌شوهه‌وایه‌كی ئاوای دروست كرد چه‌كدارانی “په‌كه‌كه‌” مه‌ترسین و ده‌بێت حكوومه‌تێكی سه‌قامگیر هه‌بێت تا بتوانێ ڕووبه‌ڕووی ئه‌م مه‌ترسییه‌ ببێته‌وه‌. ئه‌م هه‌وڵه‌ی ئه‌ردۆغان بۆ ئه‌و كاته‌ سه‌ری گرت و توانیی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ گشتییه‌كانی مانگی تشرینی دووه‌می ساڵی 2015 سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنێت و بتوانێ به‌ته‌نیا كابینه‌ی حكوومی پێك بهێنێت.

بۆیه‌ ده‌توانین بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌وا ئه‌م جاره‌یش ئه‌ردۆغان هه‌وڵ ده‌دات هه‌مان سیناریۆی دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانی حوزەیرانی ساڵی 2015 دووباره‌ بكاته‌وه‌، به‌ڵام لێره‌ پرسیاری ئه‌وه‌مان بۆ دروست ده‌بێت: ئایا له‌ كه‌شوهه‌وای ناوخۆیی و هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تیی ئێستا، ئه‌ردۆغان له‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌م پلان و ستراتیژییه‌ی، سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت؟

دووه‌م: سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ئاك پارتی له‌سه‌ره‌تای گه‌یشتنی به‌ ده‌سه‌ڵات تا دوای ساڵی 2015یش هیچ كاتێك هه‌وڵ و ستراتیژییه‌تێكی ڕوون و ئاشكرای نه‌بووه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی دۆزی كورد، ته‌نانه‌ت هه‌وڵه‌كانی ئاك پارتی بۆ پرۆسه‌ی ئاشتی، ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ بووه‌ ده‌نگی ده‌نگده‌ری كورد بۆ خۆی مسۆگه‌ر بكات و تا ڕادده‌یه‌كیش بۆ ماوه‌یه‌كی دیاریكراو توانیی ببێته‌ تاكه‌ حزبی سیاسی و بتوانێ له‌سه‌رانسه‌ری توركیا ده‌نگ بهێنێت. بۆیه‌ ئاك پارتییش (ئه‌ردۆغان) پلان و ستراتیژییه‌تێكی ڕاسته‌قینه‌ و ڕوونی نه‌بووه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی دۆزی كورد له‌ توركیا. له‌به‌ر ئه‌مه،‌ ده‌كرێ بڵێین یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی ئه‌م جموجۆڵه‌ سه‌ربازییانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كه‌ی ئه‌ردۆغان دێت، كه‌ بریتییه‌ له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه‌” له‌ توركیا و ده‌ره‌وه‌ی خاكی توركیا. له‌ لایه‌كی دیكه‌ ئاك پارتی و مه‌هه‌په‌ (حزبی نه‌ژادپه‌رستی توركیا) هاوپه‌یمانن؛ هاوپه‌یمانییه‌كی له‌م جۆرەیش ڕێگه‌ به‌ نزیكبوونه‌وه‌ و ئاساییكردنی په‌یوه‌ندییه‌كان نادات له‌گه‌ڵ كورد و به‌تایبه‌تی “په‌كه‌كه‌”.

سێیه‌م: یه‌كێك له‌ شانازییه‌كانی به‌رپرسانی توركیا بریتییه‌ له‌وەی‌ كه‌ ئێستا چه‌كدارانی “په‌كه‌كه‌” زیاتر چالاكییه‌كانیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی خاكی توركیا به‌ڕێوه‌ ده‌بەن و ئه‌نجامی ده‌ده‌ن. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا یه‌كێك له‌ پلانه‌ ستراتیژییه‌كانی وه‌زاره‌تی به‌رگری و سوپای توركیا، كاركردنه‌ بۆ له‌ناوبردنی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه‌”؛ ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌یش نه‌كرا، ئه‌وه‌ لانی كه‌م ده‌بێ چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ له‌ سنوور و خاكی توركیا ‌دوور بخرێنەوە. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ ده‌بینین توركیا زنجیره‌ ئۆپه‌راسیۆنێكی سه‌ربازیی له‌ خاكی هه‌رێمی كوردستان ده‌ست پێ كردووه‌ به‌ مه‌به‌ستی دوورخستنه‌وه‌ی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ له‌ سنوور و خاكی توركیا. جگه‌ له‌مه‌ توركیا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ڕێگه‌ به‌وه‌ نادات قه‌ندیل به‌ شه‌نگالەوە ببەسترێتەوە؛ هه‌روه‌ها كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات قه‌ندیلی دووه‌م له‌ شه‌نگال دروست نه‌بێت، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی “په‌كه‌كه‌” و هێزه‌ نزیكه‌كانی لێی، چه‌ندان هه‌نگاوی جددییان بڕیوه‌ له‌ شه‌نگال.

چواره‌م: توركیا له‌ بواری ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”، گۆڕانكارییه‌كی ستراتیژیی ئه‌نجام داوه‌‌. پێشتر ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كانی له‌سه‌ر بنه‌مای “هێرش به‌ره‌ و بكشێوه‌” بوو. واتا ته‌نیا ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆن بوو و دوای ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ ڕاسته‌وخۆ ده‌كشایه‌وه‌ و له‌و شوێنه‌ جێگیر نه‌ده‌بوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی زنجیره‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی “چڕنووك” له‌ مانگی مایسی ساڵی 2019 كه‌ تا ئێستا درێژه‌ی هه‌یه‌، دوای ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كان، له‌م شوێنانه‌ ناكشێته‌وه‌ كه‌ هێرشی ده‌كاته‌ سه‌ر، ئۆپۆزیسیۆن له‌ ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ له‌وێ جێگیر ده‌بێت. ئه‌مه‌ ڕه‌هه‌ندی سه‌ره‌كیی گۆڕانكارییه‌كه‌یه‌.

ڕه‌هه‌ندێكی دیكه‌ی بریتییه‌ له‌ شێوازی سزادان؛ واتا هێرشكردنه‌ سه‌ر هه‌ندێك خاڵ و ئامانجی دیاریكراو و دەستكردن به‌ كوشتنی به‌رپرسه‌ گرنگه‌كانی “په‌كه‌كه‌” و به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵمه‌ته‌كانی ڕفاندن و له‌ناوبردنی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه‌” و هاوكارانی. بۆیه‌ ده‌كرێ دوایین جموجۆڵه‌ سه‌ربازییه‌كانی سوپای توركیا له‌ خاكی عێراق له‌م چوارچێوه‌یه‌دا شرۆڤه‌ی بۆ بكرێت.

٢  ئایا تورکیا ده‌توانێ له ڕێگه‌ی ئه‌م جموجۆڵه‌ سه‌ربازییانه‌وه‌ كۆتایی به‌ “پەکەکە” بهێنێت؟

پێش ئه‌وه‌ی ئاك پارتی له‌ ساڵی 2002 له‌ ئه‌نقه‌ره بگاته‌ ده‌سه‌ڵات،‌ ئامانجی ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ به‌ته‌واوه‌تی “په‌كه‌كه”‌ له‌ناو به‌رێت. به‌ڵام ئه‌زموون و واقعی سه‌رگۆڕه‌پان پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ن كه‌ ئه‌نقه‌ره‌ بتوانێ به‌ئاسانی كۆتایی به‌ بوونی “په‌كه‌كه”‌ بهێنێت، چونكه‌ ڕاستییه‌كی حاشاهه‌ڵنه‌گر هه‌یه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ “په‌كه‌كه‌” ته‌نیا هێزێكی ئۆپۆزیسیۆنی چه‌كدار نییه‌ له‌ ناوخۆی توركیا؛ ئۆپۆزیسیۆن‌ په‌لیكێشاوه‌ته‌وه‌ وڵاتانی دراوسێی توركیا و جگه‌ له‌مه‌یش، به‌تایبه‌ت له‌ سووریا، ڕاسته‌وخۆ له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ پاڵپشتی ده‌كرێت. بۆیه‌ له‌ هاوكێشه‌ هه‌رێمییه‌كانیشدا “په‌كه‌كه‌” به‌هۆی ئه‌و پاڵپشتییه‌ هه‌رێمی و تا ڕادده‌یه‌كیش نێوده‌وڵه‌تییه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی، توانیویه‌تی ببێته‌ هێزێكی چه‌كداری نه‌خوازراوی كاریگه‌ری ناوچه‌كه‌.

بۆیه‌ پێ ناچێت توركیا بتوانێ به‌ته‌واوه‌تی كۆتایی به‌ “په‌كه‌كه” بهینێت له‌به‌ر ئه‌م هۆكارانه‌ی خواره‌وه‌:

یه‌كه‌م: ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ وه‌كوو پێكدادانێكی دوو هێزی نیزامی نییه‌ به‌ڵكوو “په‌كه‌كه”‌ له‌ چه‌ند ئاراسته‌ و ڕووه‌وه‌ هێرشه‌كانی خۆی ئه‌نجام ده‌دات؛ هه‌م له ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی خاكی عێراق (هه‌رێمی كوردستان) و هه‌میش له‌ ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی خاكی سووریا؛ جگه‌ له‌مه‌یش ئێستا ڕێژه‌كه‌ی كه‌میش بێت جاروبار هه‌ندێك چالاكی له‌ناو خاكی توركیاش ئه‌نجام ده‌دات. كۆتاییهێنان به‌ هێزێكی چه‌كدار و پاڵپشتیكراو و مه‌شقپێكراوی وه‌كوو “په‌كه‌كه”‌ كارێكی ئاسان نییه‌ و پێویستی به‌ جموجۆڵ و كاری زیاتر هه‌یه‌. واتا له‌ گۆڕه‌پان زۆر سه‌خته‌ كۆتایی به‌ لایه‌نێك بهێنرێت چیا و خاكی وڵاتانی دراوسێی به‌كار بهێنێت.

دووه‌م: هاوكێشه‌ هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ جارێ ڕێگه‌ به‌وه‌ نادات “په‌كه‌كه”‌ كۆتاییی پێی بێت، چونكه‌ له‌ لایه‌ك ئێران به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ پاڵپشتیی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ ده‌كات؛ ئه‌مه‌یش نیگه‌رانییه‌كی قووڵی به‌رپرسانی توركیای لێ كه‌وتۆته‌وه‌. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا وه‌زیری به‌رگریی توركیا “یه‌شار جووڵه‌ر” له‌ چاوپێكه‌وتنێكی میدیایی له‌گه‌ڵ كه‌ناڵی سی ئێن ئێنی توركی ڕای گه‌یاندله‌گه‌ڵ هاوڕێ ئێرانییه‌كانمان قسه‌ ده‌كه‌ین و پێیان ده‌ڵێین: “سه‌یری كه‌ن، ئه‌وه‌ له‌م خاڵه‌وه‌ چه‌كدارانی په‌كه‌كه‌ هاتنه‌ نێو خاكی ئێران و ئێمه‌ ده‌زانین كه‌ هاتوونه‌ته‌ كام شوێن.” شوێنه‌كه‌یان بۆ ده‌ستنیشان ده‌كه‌ین و ده‌یانده‌ینێ، چونكه‌ له ڕێگه‌ی درۆنه‌وه‌ چاودێرییان ده‌كه‌ین. هاوڕێ‌ ئێرانییه‌كانمان وه‌ڵاممان ده‌ده‌نه‌وه‌ و ده‌ڵێن: “ئێمه‌ ته‌ماشای ئه‌و شوێنه‌مان كرد هیچ كه‌سی لێ نییه!” ئه‌مه‌ هه‌ڵوێستێكی جوان نییه‌. بێ گومان نیگه‌رانین.

له‌ لایه‌كی دیكه‌ توركیا نیگه‌رانه‌ به‌هۆی هه‌ڵوێستی وڵاتانی ڕۆژاوا له‌م بارەیه‌وه.‌ “یه‌شار جووڵه‌ر” له‌ هه‌مان چاوپێكه‌وتندا ڕای گه‌یاند: “له ڕاستیدا له‌م بابه‌ته‌دا له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانه‌كانمان ڕێك نه‌كه‌وتووین. هاوپه‌یمانانمان پێمان ده‌ڵێن، ئێمه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش یارمه‌تی پێشكه‌شی ئه‌و چه‌كدارانه‌ ده‌كه‌ین كه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌ن، ئێمه‌یش پێمان ڕاگه‌یاندووه‌ ئه‌و گرووپه‌ چه‌كدارانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئاماژه‌ی پێی ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌ خودی په‌كه‌كه‌یه‌. ئێمه‌یش داوای ئه‌وه‌مان له‌ هاوڕێیانمان كرد كه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ پاڵپشتییان ده‌كه‌ن به‌ئاشكرا ڕاگه‌یەنن كه‌ پاڵپشتییان ده‌كه‌ن، به‌ڵام كه‌ ئێوه ڕاده‌گه‌یەنن و پێمان ده‌ڵێن ئێمه‌ پاڵپشتییان لێ ناكه‌ین، ئه‌مه‌ گاڵته‌كردنه‌ به‌ عەقڵمان!” بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی كۆتاییپێنه‌هێنان به‌ “په‌كه‌كه”‌ ئه‌م خاڵه‌ بێت.

سێیه‌م: ڕه‌نگه‌ ئه‌م خاڵه‌ هه‌ندێك سه‌رنجڕاكێش بێت، به‌ڵام واقعه‌ و ڕاستییه‌كی تاڵه‌ كه‌  توركیا چه‌ندان ساڵه‌ به‌ده‌ستییه‌وه‌ ده‌نالێنێت، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌وه‌ی كە، خودی ئه‌و حكوومه‌ت و ده‌سه‌ڵاته سیاسی و سه‌ربازی و ئه‌منییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نه‌بن به‌ته‌واوه‌تی كۆتایی به‌ “په‌كه‌كه”‌ بهێنرێت؛ چونكه‌ هه‌م له‌ ڕووی دابینكردنی بوودجه‌ به‌ مه‌به‌ستی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی تیرۆر و هه‌میش به‌كارهێنانی كارتی مه‌ترسیی بوونی “په‌كه‌كه”‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی توركیا له‌لایه‌ن لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان و لایه‌نه‌ سه‌ربازی و ئه‌منییه‌كانه‌وه‌، ئەم بابەتە بۆ پارێزگاری له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان بەكار هێنراوە.

ئه‌گه‌ر ته‌ماشایه‌كی مێژووی سیاسیی توركیا بكه‌ین له‌ كۆتاییی هه‌شتاكانه‌وه‌ تا ئێستا، ده‌بینین هه‌میشه‌ فاكته‌ری بوونی “په‌كه‌كه”‌ له‌لایه‌ن سوپا و لایه‌نه‌ ئه‌منییه‌كان و گرووپ و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ به‌كار هاتووه‌، بۆیه‌ پێ ناچێت تا ئێستا ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی ده‌ركه‌وتبێت و كاری جددیی كردبێت بۆ كۆتاییهێنان به‌ “په‌كه‌كه”‌. واتا به‌ وشه‌یه‌كی دیكه،‌ بوونی “په‌كه‌كه”‌ هه‌م له‌ ڕووی ماددییه‌وه‌ و هه‌میش له‌ ڕووی سیاسی و سه‌ربازی و ئه‌منییه‌وه‌ له‌لایه‌ن دامه‌زراوه‌ و لایه‌نی سیاسیی جیاوازه‌وه‌ به‌كار هێنراوه‌.

چواره‌م: بۆ كۆتاییهێنان به‌ “په‌كه‌كه”‌ ، ئه‌نقه‌ره‌ پێویستی به‌ هه‌ماهه‌نگیی ڕاسته‌قینه‌ی وڵاتانی دراوسێ و لایه‌نه‌ هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان‌ هه‌یه‌؛ بۆ نموونه‌ خودی حكوومه‌تی عێراق گه‌ر بیه‌وێت گوشار بخاته‌ سه‌ر “په‌كه‌كه”‌، ئه‌وه‌ به‌بێ ڕه‌زامه‌ندیی هه‌رێمی كوردستان (به‌ پارتی و یه‌كێتییه‌وه‌) ناتوانێت ئه‌م كاره‌ به‌ته‌نیا ئه‌نجام بدات. به‌ له‌به‌رچاوگرتنی هاوكێشه‌ سیاسی، سه‌ربازی، ئه‌منی و ئابوورییەكانی ناوچه‌كه‌، ده‌توانین بڵێین ئه‌نقه‌ره‌ ناتوانێت به‌ته‌نیا كۆتایی به‌ “په‌كه‌كه”‌ بهێنێت ئه‌گه‌ر وڵاتانی هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تی و وڵاتانی ڕۆژاوا یارمه‌تیی نه‌ده‌ن. پێشكه‌شكردنی ئه‌م یارمه‌تییه‌یش بۆ قۆناغی ئێستا زه‌حمه‌ته‌، چونكه‌ تێڕوانینی لایه‌نه‌كان بۆ “په‌كه‌كه”‌ جیاوازییه‌كی زۆری له‌باره‌وه‌ هه‌یه‌.

ئایا تورکیا له‌باره‌ی جموجۆڵه‌ سه‌ربازییه‌كانییەوە، لەگەڵ عێراق و ئێران ڕێک کەوتووه‌ و گڵۆپی سەوزی لێیان وەرگرتووه‌؟

به‌رپرسانی توركیا به‌رده‌وام له‌سه‌ردانه‌كانیان بۆ تاران و به‌غدا جه‌خت له‌سه‌ر بابه‌تی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ ده‌كه‌نەوە، به‌تایبه‌ت له‌گه‌ڵ به‌غدا. ئه‌نقه‌ره‌ زۆر به‌ڕاشكاوانه‌ داوا له‌ عێراق ده‌كات كه‌ ئاسایشی ناوچه‌ سنوورییه‌كانی عێراق-توركیا بپارێزێت و ڕێگه‌ به‌ ئه‌نجامدانی چالاكیی سه‌ربازی بۆ سه‌ر خاكی توركیا نه‌درێت. ئه‌م داواكارییه‌ی توركیا بۆته‌ ستراتیژییه‌تێكی بنه‌ڕه‌تیی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی توركیا.

 له‌ دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانی 28ی مایسی ساڵی 2023، “هاكان فیدان” كرایه‌ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ و “ئیبراهیم كالن”یش كرایه‌ سه‌رۆكی ده‌زگەی هه‌واڵگریی نیشتمانیی توركیا. پاش ئه‌م هه‌نگاوه‌ جووڵه‌یه‌كی دیپلۆماسیی چڕ له‌ نێوان ئه‌نقه‌ره‌ و به‌غدا و هه‌ولێر ده‌ستی پێی كرد. ناوه‌ڕۆكی سه‌ره‌كیی ئه‌م هاتوچۆ‌ دیپلۆماسییه،‌ بریتی بوو له‌ په‌یوه‌ندییه‌ سه‌ربازی و ئه‌منییه‌كانی نێوان به‌غدا و ئه‌نقه‌ره. ده‌ره‌نجامی سه‌ره‌تاییی ئه‌م جموجۆڵه‌ دیپلۆماسییه‌ی ئه‌نقه‌ره‌ به‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نیشتمانیی عێراقی له‌ 14ی ئازاری ساڵی 2024 به‌ده‌ركه‌وت، كه‌ بڕیاره‌كه‌ “په‌كه‌كه”‌ به‌ ڕێكخراوێكی قه‌ده‌غه‌كراو ناوزه‌د ده‌كات.

بێ گومان ئه‌مه‌ ئامانجی كۆتاییی توركیا نییه‌، چونكه‌ ئه‌نقه‌ره‌ ده‌یه‌وێت عێراق وه‌كوو ڕێكخراوێكی تیرۆریستی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ په‌كه‌كه‌ بكات، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وەیشدا ئه‌مه‌ خۆی له‌ خۆیدا هه‌نگاوێكی خراپ نه‌بوو بۆ ئه‌نقه‌ره‌؛ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی حكوومه‌تی عێراقی بێ گومان به‌بێ ئاماده‌كاری و ڕێككه‌وتنی پێشوه‌خته‌ی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی عێراق و ئه‌نقه‌ره‌ ڕانه‌گه‌یەنراوه‌ به‌ڵكوو پاش هه‌وڵ و كۆششێكی زۆر ئه‌نجام دراوه‌.

بۆ وه‌ڵامی پرسیاری ئایا توركیا له‌گه‌ڵ عێراق و ئێران ڕێك كه‌وتووه‌ و گلۆپی سه‌وزی لێیان وه‌رگرتووه‌؟ ده‌كرێ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ بگه‌ینه‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌:

یه‌كه‌م: هه‌روه‌ك له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌مان پێ كرد، ئه‌م جموجۆڵه‌ی توركیا له‌خۆڕا نه‌هاتووه‌ و تاكلایانه‌ نییه‌. پێشتر چه‌ندان كۆبوونه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ ئه‌نجام دراوه‌؛ سه‌ره‌تا له‌ 19ی كانوونی یه‌كه‌می ساڵی 2023 له‌ ئه‌نقه‌ره‌ لووتكه‌یه‌كی ئه‌منی ڕێك خرا به‌ به‌شداریی دوو شاندنی ئاستبه‌رزی عێراق و توركیا، كه‌ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا، هاكان فیدان، سه‌رۆكایه‌تیی شاندنی توركیی ده‌كرد و وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی عێراق و جێگری سه‌رۆكوه‌زیرانی عێراق، فوئاد حوسێن، سه‌رۆكایه‌تیی شاندی عێراقیی ده‌كرد. به‌رپرسه‌ باڵا ئه‌منی و سه‌ربازییه‌كانی هه‌ردوو وڵات به‌شدارییان له‌ شانده‌كان كرد. له‌ خاڵی دووه‌می ڕاگه‌یەنراوی هاوبه‌شی هه‌ردوو شانده‌كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كراوه‌ كه‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی تیرۆر و هه‌ماهه‌نگی له‌ بواری ئه‌منی و كێشه‌ی ئاو و گرفته‌ هه‌رێمییه‌كان، گرنگترین ئه‌و بابه‌تانه‌ بوون كه‌ هه‌ردوو لا دانوستانیان له‌باره‌وه‌ كردووه‌. ئه‌م كۆبوونه‌وه‌یه‌ وه‌كوو بنه‌مایه‌كی سه‌ره‌كی بوو بۆ ئه‌نجامدانی كۆبوونه‌وه‌ و لووتكه‌ی هاوشێوه‌ی دیكه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو لا.

له‌ 14ی ئازاری ساڵی 2024، شاندێكی ئه‌منی و دیپلۆماسی و سه‌ربازیی باڵای توركیا گه‌یشته‌ به‌غدا كه‌ پێك هاتبوو له‌: وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا، هاكان فیدان و وه‌زیری به‌رگریی توركیا، یه‌شار جووڵه‌ر و سه‌رۆكی ده‌زگەی هه‌واڵگریی نیشتمانیی توركیا، ئیبراهیم كالن و، شانده‌كه‌ی عێراقیش به‌ سه‌رۆكایه‌تیی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ و جێگری سه‌رۆكوه‌زیران، فوئاد حوسێن بوو و به‌رپرسانی‌ ئه‌منی و سه‌ربازی و هه‌واڵگریی عێراق و نوێنه‌ری هه‌رێمی كوردستانیش له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌دا ئاماده‌ بوو. گرنگترین هه‌نگاو له‌م لووتكه‌ ئه‌منییه‌ی لایه‌نه‌كان ده‌رباره‌ی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی “په‌كه‌كه”‌، خاڵی پێنجه‌می ڕاگه‌یەنراوی هاوبه‌شی هه‌ردوو لا بوو كه‌ دوای كۆبوونه‌وه‌كان بڵاو كرایه‌وه‌. له‌م خاڵه‌دا هه‌ردوو لا گه‌یشتنه‌ ئه‌وەی‌ كه‌ “په‌كه‌كه”‌ مه‌ترسییه‌كی ئه‌منیی ئاشكرایه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی عێراق و توركیا و، بوونی “په‌كه‌كه”‌ له‌سه‌ر خاكی عێراق پێشێلكارییه‌كی ڕوونی ده‌ستووری عێراقه‌ و، هه‌روه‌ها هه‌ردوو لا ڕاوێژیان كردووه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و ڕێكخراو و گرووپانەی،‌ كه‌ له‌سه‌ر خاكی عێراقه‌وه‌ توركیا ده‌كه‌نه‌ ئامانج.

دوای ئه‌م دوو لووتكه‌ ئه‌منییه‌ گرنگه‌، دوای 12 ساڵ سه‌رۆككۆماری توركیا “ئه‌ردۆغان” به‌ سه‌ردانێكی فه‌رمی له‌گه‌ڵ شاندێكی فراوان- كه‌ پێك هاتبوون له‌ به‌رپرسانی ئه‌منی و سه‌ربازی و بازرگانی- له‌ 22ی نیسانی ساڵی 2024 گه‌یشته‌ به‌غدا. له‌م سه‌ردانه‌یش به‌ هه‌مان شێوه‌ بابه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی ئه‌نقه‌ره‌ لایه‌نی ئه‌منی و بوونی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ بوو له‌سه‌ر خاكی عێراق. ڕێككه‌وتنی چوارچێوه‌ی ستراتیژیی نێوان عێراق و توركیا، گرنگترین ئه‌و بوارانه‌ بوو كه‌ هه‌ردوو لا له‌سه‌ری ڕێك كه‌وتن.

له‌ ئه‌نجامی ئه‌م جموجۆڵ و هه‌وڵه‌ دیپلۆماسییانه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ تا ڕادده‌یه‌كی باش ژێرخانی هه‌ماهه‌نگی بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”‌ له‌ خاكی عێراق، دروست بووه‌.

دووم: ئێران سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی نایه‌وێت به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك سوپای توركیا له‌ خاكی عێراق جێگیر بێت و به‌رده‌وام دژایه‌تیی ئه‌م خاڵه‌ی كردووه‌، به‌ڵام پێ ده‌چێت تاران به‌هۆی هه‌ندێك ده‌سكه‌وت و به‌رژه‌وه‌ندی له‌ سووریا و قه‌فقاز، به‌م هه‌نگاوه‌ی توركیا ڕازی بووبێت. جگه‌ له‌مه‌ هه‌وڵێكی جددی هه‌یه‌ له‌ نێوان ڕووسیا، توركیا، ئێران و سووریا بۆ ئه‌وه‌ی به‌ره‌یه‌كی یه‌كگرتوو پێك بهێنن و گرژییه‌كانی نێوان توركیا و سووریا نه‌هێڵن.

هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه‌دا وه‌زیرانی به‌رگری و به‌رپرسانی ده‌زگەكانی هه‌واڵگریی هه‌ر چوار وڵات له‌ مۆسكۆ له‌ ڕێكه‌وتی 25ی نیسانی ساڵی 2023 كۆبوونه‌وه‌یه‌كی چوارقۆڵییان ئه‌نجام دا و، گرنگترین ته‌وه‌ره‌كانی كۆبوونه‌وه‌ چوارقۆڵییه‌كه‌ بریتی بوو له‌ ئاساییكردنەوەی ئاسایشی سووریا، ئاساییكردنەوەی په‌یوه‌ندییه‌كانی نیوان توركیا-سووریا، به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان له‌ سووریا و زه‌مینه‌خۆشكردن بۆ گه‌ڕاندنەوەی په‌نابه‌ره‌ سوورییه‌كان بۆ خاكی خۆیان. پاش ئه‌م كۆبوونه‌وه‌ چوارقۆڵییه،‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی دیكه‌ی چوارقۆڵی له‌ مۆسكۆ به‌ به‌شداریی وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌ی ئێران و توركیا و ڕووسیا و سووریا له‌ ڕێكه‌وتی 10ی مایسی ساڵی 2023 ئه‌نجام درا و ئامانجی كۆبوونه‌وه‌ چوارقۆڵییه‌كەی مانگی مایس بریتی بوو له‌ هه‌نگاونان به‌ره‌و قۆناغی دووه‌م له‌ پرۆسه‌ی ئاساییكردنەوەی په‌یوه‌ندییه‌كان و كاركردن به‌ شێوه‌یه‌كی كردەیی له‌سه‌ر زەمینی واقعدا. ئه‌م كۆبوونه‌وه‌ چوارقۆڵییانه‌ له‌ژێر چاودێریی ڕووسیا به‌ڕێوه‌ چوو.

 ئه‌ردۆغان له‌ ڕێكه‌وتی 7ی ته‌ممووزی 2024 له‌ دوایین لێدوانیدا ڕای گه‌یاند كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا-ئێران، به‌تایبه‌تی دوای هه‌ڵبژاردنی “مه‌سعوود پزیشكیان” وه‌كوو سه‌رۆككۆماری ئیسلامیی ئێران كه‌ به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك ئازه‌رییه‌، به‌ره‌و باشی ده‌ڕوات؛ هه‌روه‌ها جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كرد كه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ توركیا تاكە وڵاته‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئێران له‌ باشترین ئاستیه‌تی. سه‌رجه‌م ئه‌م هه‌نگاو و لێدوان و كۆبوونه‌وانه‌ ئه‌وه‌مان پێی ده‌ڵێ كه‌ نزیكبوونه‌وه‌یه‌كی به‌رچاو هه‌یه‌ له‌ نێوان توركیا و ئێران، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تییش نه‌بێت، بۆ قۆناغی ئێستا له‌وانه‌یه‌ ئێران ده‌رباره‌ی هێرش و جموجۆڵه‌ سه‌ربازییه‌كانی توركیا له‌ عێراق هه‌ندێك نه‌رمی بنوێنێت، چونكه‌ له‌ هه‌مان لێدوانه‌كه‌یدا ئه‌ردۆغان وتی “چاوه‌ڕێ بن له‌ هه‌ر كات و ساتێكدا له‌گه‌ڵ پووتین بانگهێشتی به‌شار ئه‌سه‌د بكه‌ین بۆ توركیا.” ده‌كرێ ئه‌مه‌یش ببێته‌ هۆكارێكی دیكه‌ كه‌ وا له‌ ئێران بكات له‌ بابه‌تی جموجۆڵه‌ سه‌ربازییه‌كانی توركیا له‌ هه‌رێمی كوردستان، به‌رامبه‌ر توركیا نه‌رمی بنوێنێت. 

لێکەوتە و مەترسییەکانی ئەم جموجۆڵە سه‌ربازییه‌ بۆ سەر هەرێمی کوردستان

بوونی هێز وسوپای وڵاتێكی بێگانه‌ له‌ هه‌ر وڵاتێكدا مایه‌ی نیگه‌رانییه‌، چونكه‌ ئه‌مه‌ پێشێلكارییه‌كی ڕاسته‌وخۆیه‌ بۆ سه‌روه‌ریی وڵاته‌كه‌؛ هه‌روه‌ها مانه‌وه‌ی ئه‌م هێزانه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی دوورودرێژ له‌وانه‌یه‌ كێشه‌ و گرفتی زۆر به‌دوای خۆیدا بهێنێت. ده‌كرێ مه‌ترسی و لێكه‌وته‌كانی بوونی سوپای توركیا بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م چه‌ند خاڵه‌وه‌ بخه‌ینه ‌ڕوو:

یه‌كه‌م: سه‌ره‌تا بوونی ئه‌م هێزه‌ كاریگه‌رییه‌كی نه‌رێنیی ڕاسته‌وخۆی ده‌بێت بۆ قه‌واره‌ی ده‌ستووریی هه‌رێمی كوردستان. به‌ڕاستی ئه‌گه‌ر كێشه‌كانی نێوان پارتی و یه‌كێتی له‌به‌رچاو بگرین كه‌ له‌ ئه‌نجامیدا “دووئیداره‌یی”یه‌كی دیفاكتۆ له‌ هه‌رێمی كوردستان هاتۆته‌ ئارا، هه‌رێمی كوردستانی زۆر لاواز كردووه‌؛ ته‌نانه‌ت مه‌ترسییه‌كی گه‌ورەیشی بۆ سه‌ر قه‌واره‌ ده‌ستوورییه‌كه‌ی دروست كردووه‌. جگه‌ له‌مه‌ جێگیركردنی سوپای توركیاش بێته‌ سه‌ر به‌ قووڵاییی 30 تا 40 كیلۆمه‌تر له‌ خاكی هه‌رێمی كوردستان، ئه‌وه‌ هه‌رێمی كوردستان به‌ته‌واوه‌تی لاواز ده‌كات و كێشه‌ و گرفتی ئه‌منیی زیاتری بۆ دەخوڵقێنێت. ئه‌مه‌ ده‌توانین بڵێین مه‌ترسیدارترین لێكه‌وته‌ی بوونی هیزی سه‌ربازیی توركییه‌ له‌سه‌ر خاكی هه‌رێمی كوردستان.

دووه‌م: بوونی هێزی سه‌ربازیی توركی له‌ عێراق له‌ ڕووی یاسایییه‌وه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ڕێك نه‌خراوه‌، بۆیه‌ له‌ حاڵه‌تی بوونی هه‌ر كێشه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ ئه‌م هێزه‌ سه‌ربازییانه‌، چوارچێوه‌یه‌كی یاسایی نییه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت؛ چونكه‌ كردنه‌وه‌ی بنكه‌ی سه‌ربازیی بیانی له‌ هه‌ر وڵاتێكدا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ ئه‌نجامی ڕێككه‌وتنی لایه‌نه‌كان بڕیاری له‌باره‌وه‌ ده‌درێت و كار و ئه‌رك و ماوه‌ی مانه‌وه‌ی هێزه‌كان و یاسا به‌ركاره‌كان ده‌رهه‌قیان، له‌ چوارچێوه‌ی یاسای نێوده‌وڵه‌تی و ڕێككه‌وتننامه‌ی كردنه‌وه‌ی بنكه‌كان ڕێك ده‌خرێن. ئه‌مه‌ی توركیا دووره‌ له‌مه‌ و، هیچ چوارچێوه‌ و بنه‌مایه‌كی یاساییی نییه‌.

سێیه‌م: له‌وانه‌یه‌ ئێستا په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌ولێر و ئه‌نقه‌ره‌ له‌ ئاستێكی باشدا بێت؛ به‌ڵام ئایا گه‌ره‌نتیی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كان به‌م شێوه‌یه‌ بمێنێتەوە؟ ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی تێك بچێت ئه‌وكات هه‌ڵوێستی هه‌ولێر به‌رامبه‌ر ئه‌م هێزانه چۆن ده‌بێت‌؟ بێ گومان ئه‌مانه‌ پرسیاری گرنگن كه‌ ده‌بێت له‌ ئێستاوه‌ كار بكرێت بۆ دۆزینه‌وه‌ی وڵامێكی گونجاو و لۆژیكی بۆیان؛ به‌پێچه‌وانه‌ داهاتوو له‌م بارەیه‌وه هیچ ئومێدبه‌خش نابێت‌.

چواره‌م: له‌سه‌ر ئاستی نیشتمانی، بوونی هه‌ر هێزیكی بیانی له‌سه‌ر خاكی وڵاته‌كه‌دا، نیگه‌رانی و بێزاریی خه‌ڵكی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌؛ هه‌رێمی كوردستانیش به‌ده‌ر نییه‌ له‌مه‌. له‌گه‌ڵ هه‌ر ئۆپه‌راسیۆنێكی سه‌ربازیی سوپای توركیا، نیگه‌رانی و بیزارییه‌كی جددی له‌نێو خه‌ڵكدا سه‌ر هه‌ڵده‌دا و ئه‌م پرسیاره‌ دروست ده‌بێ كە: “ئایا بۆچی ئێمه‌ باج و لێكه‌وته‌ی ئه‌و شەڕه‌ بده‌ین كه‌ ته‌ره‌ف نین تێیدا؟”

پێنجه‌م: ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌ شه‌ڕ و پێكدادانی تێدا ڕوو ده‌دات، دانیشتووانی سیڤیلی لێیه‌ و به‌م هۆیه‌وه‌ زیاتر له‌ 600 گوند له‌ ناوچه‌ سنوورییه‌كاندا چۆڵ كراون و ناتوانرێ ئاوه‌دان بكرێنەوە. ئه‌مه‌یش زیانێكی ئابووری، جیۆسیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی و كشتوكاڵیی زۆری هه‌یه‌ بۆ ناوچه‌كه‌؛ جگه‌ له‌ زیانی گیانی كه‌ به‌هۆی شه‌ڕ و پێكدادانه‌كان و هێرشه‌ ئاسمانییه‌كانه‌وه‌، چه‌ندان هاووڵاتی گیانیان له‌ده‌ست داوه‌.

كۆبه‌ند  

جموجۆڵه‌ سه‌ربازییه‌كانی توركیا له‌ خاكی عێراق، چالاكییه‌كی نوێی سوپای توركیا نییه‌، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ی ئێستا ڕووی داوه‌ گۆڕانكارییه‌ له‌ شێوازی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی “په‌كه‌كه”‌. جاران ته‌نیا هێرش ده‌كرا و دواتر هێزه‌كان به‌بێ ئه‌وه‌ی‌ جێگیر بكرێن ده‌كشانه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێستا ته‌نیا به‌ هێرش و ئۆپه‌راسیۆنی سه‌ربازی كۆتاییی پێ نایە به‌ڵكوو هێزه‌كان له‌ ناوچه‌كانی ئۆپه‌راسیۆن جێگیر ده‌كرێن. دیاره‌ ئه‌م گۆڕانكارییه‌ ستراتیژییه‌ی سوپای توركیا تا ڕادده‌یه‌كی به‌رچاو گوشاری خستۆته‌ سه‌ر چه‌كدارانی “په‌كه‌كه”، بۆیه‌ ده‌بینین “په‌كه‌كه” له‌م دوایییه‌دا په‌نای بردۆته‌ به‌ر سووتاندنی بازاڕ و گوند و شوێنه‌ بازرگانی و پیشه‌سازییه‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستان. ئه‌مه‌یش نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گوشارێكی بێوێنه‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر چه‌كدارانی “په‌كه‌كه” و بارودۆخیان وه‌كوو جاران نه‌ماوه‌ و ناتوانن ئازادانه‌ جموجۆڵ بكه‌ن.

له‌ لایه‌كی دیكه‌وە پێشبینیی ئه‌وه‌ ده‌كرێت ڕێككه‌وتنێكی نهێنی و ناڕاسته‌وخۆ كرابێت له‌ نێوان ئێران و توركیا و عێراق به‌ ڕه‌زامه‌ندیی ئه‌مریكا بۆ جموجۆڵه سه‌ربازییه‌كانی ئه‌م دوایییه‌ی توركیا. بێ گومان ئه‌م تابلۆیه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی تیایدا “په‌كه‌كه” لاواز ده‌بێت به‌ڵام به‌شێكی گرنگ و ستراتیژیی خاكی هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌وێته‌ بەر مه‌ترسیی كۆنترۆڵكردنی له‌لایه‌ن سوپای توركیاوه‌. كشانه‌وه‌ی ئه‌م سوپایه‌یش له‌ هه‌رێمی كوردستان و ناوچه‌كانی دیكه‌ ئاوا به‌ئاسانی نابێت؛ بۆیه‌ پێشبینی ده‌كرێت له‌ قۆناغه‌كانی داهاتوو ناوچه‌كه‌ زیاتر جموجوڵی سه‌ربازی به‌خۆیه‌وه‌ ببینێت  و، دواجار هه‌رێمی كوردستان باج و زیانی شه‌ڕ و پێكدادانێك ده‌دات كه‌ خۆی تیایدا ته‌ره‌ف نییه‌ و  ململانێیه‌كه‌ له‌سه‌ر خاكه‌كه‌ی ئه‌نجام ده‌درێت.  




پارسەنگی ئەگەرى کردنەوەى بارەگاى حەماس لە عێراق

(خوێندنەوەیەکی ستراتیژییانە بۆ لێکەوتەکانى لەسەر بەغدا و هەولێر)

 پڕۆفیسۆر دکتۆر سەردار قادر محیه‌دین، شارەزا لە یاسای دەستووری و دیپلۆماسییەتی قەیران

فەڵەستینییەکان و حەماس؛ دوو کەیسی جودا لە عێراق

دواى دروستكردنى دەوڵەتێک بۆ جوولەکەکانى دونیا لە فەڵەستین لە ساڵی 1948، ئیدی فەڵەستینییەکان لەژێر زەبروزەنگدا دەستیان بە پرۆسەى کۆچ بۆ ناوەوە و دەرەوەى وڵاتەکەیان کرد. جوولەکەکان پڕەنسیپی وڵاتێکی بێگەل (فەڵەستین) و گەلێکی بێوڵات (جوولەکەکان)یان جێبەجێ کرد. یەکێک لەو وڵاتانەى کە پەنایان بۆ برد، عێراق بوو. پرۆسەى کۆچکردن بەرەو وڵاتى عێراق هەر لە ساڵی 1948 – 2003 بەردەوام بوو.  بەپێی داتاکانى کۆمیسیۆنی کاروبارى پەنابەران: تا ساڵی 2003 نزیکەى 34 هەزار هاووڵاتیى فەڵەستینی لە عێراق هەبوون، بەڵام ئەو ژمارەیە دواى ڕووخانى ڕژێمی بەعس، کەم بووەوە بۆ نزیکەى 13 هەزار؛ لەناویشیاندا پشکی هەرێمی کوردستان لەو ژمارەیە تەنیا 562 کەسە. هەرچەندە وڵاتى عێراق هەر لە مێژووی خۆیدا یەکێک نەبووە لەو وڵاتانەى کە پەسەندى ڕێکكەوتننامەى جنێڤی ساڵی  1951 کردبێ کە تایبەتە بە پاراستنى پەنابەران و، هەرگیز فۆرمێکی یاساییی نەبەخشیوەتە فەڵەستینییەکان، بە ئێستایشەوە. هەر بۆیە ئەوان بێجگە لە پەنابەر هیچ سیفەتێکی دیکەیان نییە. پەنابەرانی فەڵەستینی هەمووویان شوێنکەوتووى ئایینی ئیسلام نین، بەڵکوو هەندێ شوێنکەوتووى ئایینی مەسیحیشیان تێدایە؛ بەڵام ڕێژەیان زۆر کەم بوو و لەوانەیە ئێستا بەهۆى گوشارى ڕەوەتە شیعییەکانەوە دواى 2003 کەسیان لە عێراق نەمابێ.

پەنابەرە فەڵەستینییەکان هیچ پەیوەندییەکى فەرمی یان شوێنکەوتەییی سیاسییان لەگەڵ حەماس نەبووە، بەڵکوو نەک هەر ئەوەیش، هیچ ڕێکخراو یان حزبێکی سیاسی، بەفەرمى بارەگا و ڕێکخستنى لەناویاندا نەبووە؛ کە ئەو بارودۆخەى ئێرە لەوەى کە لە لوبنان هەیە جودایە. هیچ کاتێکیش نەمابیستووە لایەنێکی فەڵەستینی هەوڵی کردنەوەى بارەگاى لە عێراق دابێ. کەواتە کەیسی پەنابەرانی فەڵەستینی لە کەیسی حەماس لە عێراق جودایە؛ بەڵام بە کردنەوەى بارەگاى حەماس لە بەغدا، دەبنە یەک کەیس و هەمان ئەزموونى ئوردن دوبارە دەبێتەوە.

بزووتنەوەى بەرهەڵستکارى ئیسلامیی فەڵەستین کە ناسراوە بە حەماس، وەک کیانێکی سیاسیی چەکدار، دەگەڕێتەوە بۆ مانگی دێسەمبەرى ساڵی 1987، بەڵام ناوەکەى لە مانگی یەنایەرى ساڵی 1988 بەفەرمی ڕاگەیەنرا. بنەچەى حەماس دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵی ئیخوان موسلمین (برایانی موسڵمان/ الاخوان المسلمون). ئەو کۆمەڵەیە هەر لە 25/11/1946 بارەگایەکی سەرەکییان لە فەڵەستین کردەوە، هەرچەندە پێشتر بارەگایەکیان لە قودس لە ساڵی 1945 کردبووەوە؛ واتە سێ ساڵ پێش دروستبوونى دەوڵەتى جوولەکە. ئەودەم لە ڕێگەی کەتائیبی شەهید قەسام کە باڵی چەکداری کۆمەڵەکە بوو لە فەڵەستین لە سەردەمى پێشەواى کۆمەڵەکە، حەسەن بەننا، دژی دروستبوونى دەوڵەتى جوولەکە شەڕیان دەکرد. ئێستایش حەماس باڵە چەکدارەکەى هەر بەو ناوەوە ناو ناوەتەوە.

دواى دروستبوونى دەوڵەتى ئیسرائیل، کۆمەڵەى برایانی موسڵمان هەڵمەتى چەکدارانەیان لە دژى دەوڵەتى جوولەکە نەبووە؛ تەنیا دەستیان بە کارى خێرخوازییەوە گرتبوو تا ساڵی 1987. گرفتى حەماس لەگەڵ ئیسرائیل، سیاسی نییە، یان باوەڕ و ئایین نییە. وەک خۆیان باسی لێوە دەکەن: گرفتیان ململانێیە لەسەر بوون نەک لەسەر سنوور؛ فەڵەستینیش تەنیا لە ڕیگەى خەباتی چەکدارییەوە ڕزگار دەکرێ نەک شتێکی دی.

بزووتنەوەى حەماسی فەڵەستین هەر لە ساڵی 2001 لەلایەن زیاتر لە 70 دەوڵەتی دونیا بە گرووپێکی تیرۆریست ناوزەد و پۆلێن کراوە، کە 62 دەوڵەتیان ڕۆژاوایین و لەناویاندا هەرسێ دەوڵەتەکەى خاوەن ڤیتۆى تێدایە کە بریتانیا و فەڕەنسا و ئەمریکایە. ئێستا ئەو بزووتنەوەیە لە جەنگێکی توندایە لەگەڵ ئیسرائیل و نۆ مانگی ڕەبەقیشی تێ پەڕاند. دواى ئەوەى ئیسرائیل ئامانجەکانى خۆی بەدی هێنا و پێشێلی چەندان ڕێساى یاساى نێودەوڵەتى و مرۆییشی کرد و دووچارى بەرهەڵستکارییەکی توندیش بووەوە لەگەڵ حەماس، ئەو دوو لایەنە بەشەڕهاتووە خەریکە دەگەنە بنەمایەک بۆ ڕێکكەوتن و وەستاندنی جەنگ؛ چونکە ئیسرائیل پلانی شوێنێکی دیی هەیە، کە ئەویش حزبوڵڵاى لوبنانە.

پێویستە ئەو زانیارییەیش بدەین کە لە عێراقیش دواى ڕووخانى ڕژێمی بەعس، دوو جاری دیكە ناوى حەماس لە کردەوەى چەکدارى بەکار هاتووە؛ ئەوە بوو هەمان ناو لە ساڵی 2003 لەلایەن گرووپێکى سوننیی چەکدارەوە لە دژى سوپاى ئەمریکا خۆیان ئاشکرا کرد و خۆیان بە باڵی چەکدارى ئیخوان موسلیمین دەزانی، بەڵام هیچ کات کۆمەڵەى ئیخوان موسلیمین لە عێراق نە دانیپێدانان نە ئەو زانیارییەى پشتڕاست کردەوە و جیاوازییەکی زۆریشیان لە ڕووى پرۆگرام و پەیڕەوەوە لەگەڵ حزبی ئیسلامی هەبوو. کردەوەى چەکداریى ئەو گرووپە لە ناوچەکانى بەغدا و ئەنبار و سەڵاحەددین و دیالە و مووسڵ هەبوو، بەڵام پچڕپچڕ. دوایەمین چالاکییان لە مانگی دێسەمبەرى 2017 بوو.

هەر ئەو ناوە ئێستا لەلایەن هەندێ ڕەوتى شیعییەوە بەکار دەهێنرێ بە ناوى میحوەرى بەرهەڵستکاری لە عێراق دژى ئەمریکا و ئیسرائیل و لەلایەن ئێرانەوە ئاڕاستە و پشتیوانییان لێ دەکرێ. گرووپە عێراقییەکان ئەمانەن: ڕێکخراوى بەدر، کەتائیبی حزبوڵڵای عێراقی، عەسائیبى ئەهلی هەق، بزووتنەوەى نوجەبا ( لیواى چەکدارى 112ی ناو حەشدى شەعبییە)، کەتائیبی سەییدوشوهەدا ( لیواى چەکدارى 114ی ناو حەشدى شەعبییە). کەواتە میحوەرى بەرهەڵستکار تەواو لەناو حکوومەتدا جێگەیان هەیە و کاریگەرن و خاوەنى ئەمانەن: وەزیر، بەرپرسى جۆراوجۆر، ئەندامى پەرلەمان، سەرۆکی ئەرکانى هێزەکانى حەشد لەناو وەزارەتى بەرگرى و هتد.

ئێستا دەنگۆى ئەوە هەیە کە سەرکردەکانى حەماس بیر لەوە دەکەنەوە کە بەرەو بەغدا بگوێزرێنەوە و وڵاتى قەتەر جێ بهێڵن. یەکەم جار هەواڵەکە لەلایەن ڕۆژنامەى The National  لە 24/6/2024 بە زمانى ئینگلیزی بڵاو کرایەوە؛ ئەوان بە مانشێتێکی گەورە نووسیبوویان:

 Hamas plans to leave Qatar for Iraq, as pressure from Doha and the US mounts on the group’s political leaders to show greater flexibility in talks for a Gaza ceasefire.

ڕۆژنامە ئیسرائیلییەکانیش هەمان مانشێتیان بەو مانایە بە شێوەیەکی دی دووپات کردەوە، بۆ نموونە: Israel National News – Arutz Sheva

Report: Hamas planning to leave Qatar for Iraq

Hamas planning to leave Qatar due to US pressure; Iran to take responsibility for Hamas leaders’ security.

Tziki Brandwine

  Jun 24, 2024, 10:32 PM (GMT+3)

ئەمەیش ئەوە دەگەیەنێ کە هەواڵەکە بنەمایەکی دروستى هەیە، بەڵام تا هەنووکە لە واقعدا ئەکتیڤ نەبووە، هەرچەندە زیاتر لە سەرچاوەیەکی میدیایی و چەندان بەرپرس و ئەندام پەرلەمانى عێراق و چەند سەرکردەیەکی باڵاى شیعە، بەتایبەت میحوەری بەرهەڵستکاری، ئەو دەنگۆیەیان پشتڕاست کردەوە. بۆ ئەو مەبەستەیش شاندی حەماس بە سەرۆکایەتیى محەمەد ئەلحافی لە ڕۆژى 27/10/2023 بە بانگهێشت لەلایەن ڕەوتە وەلائییەکانى شیعییەوە سەردانی عێراقیان کردووە، ئەویش بە مەبەستى کردنەوەى دوو نووسینگە بۆ حەماس لە بەغدا: بارەگاى نوێنەرایەتیى مەکتەبی سیاسی و، نووسینگەی ڕۆژنامەوانیى حەماس. شاندەکەیش هیچ کەسێکیان لە حکوومەتەکەى “سوودانى”ی نەبینیوە، بەڵام بە ئاگاداریى حکوومەتى عێراقی هاتوونەتە ناو وڵات، بەڵام ئەوانەى کە دیداریان لەگەڵدا کردوون ئەمانە بوون: ئەبو فەدەک، ئەمیندارى پێشوووى حزبوڵڵاى عێراق، کە ئێستا سەرۆکی ئەرکانى هێزەکانى حەشدی شەعبیی عێراقە، لەگەڵ سەرۆکی ڕەوتى عەسائیبى ئەهلی هەق. لەوەیش زیاتر سەرچاوەکان باس لەوە دەکەن کە گوایە “ئیسماعییل هەنییە” لەو بارەیەوە لەگەڵ سوودانى گفتوگۆیان کردووە و تێگەیشتن لەو بارەیەوە کراوە و، هەندێ سەرچاوەیش دەڵێن کە گوایە حکوومەتى عێراقی ڕازییە.

ئایا ئەو دەنگۆیانەی گواستنەوەی سەرکردەکانی حەماس بۆ بەغدا ڕاستن؟

پێویستە دوو هەواڵ لە یەکدی جیا بکرێنەوە: هەواڵی گواستنەوەى سەرکردەکانى حەماس بۆ بەغدا، لەگەڵ هەواڵی کردنەوەى بارەگا بۆ حەماس لە بەغدا. دووەمیان دروستترە لە یەکەم؛ هەواڵی یەکەم لەلایەن هەردوو لایەنەوە ڕەت کراوەتەوە، بەڵام بۆ هەواڵی دووەم، کۆمێنت و لێدوان لەسەرى نییە. هەر بۆیە پێ دەچێ دووەم، هەواڵێکی دروست بێ و کارى لەسەر بکرێ.

کەواتە تا ئەم ساتە ئەوەندەى کە ئاماژەکانى هەواڵەکە بۆ هاتنى حەماس بۆ بەغدا دروستن- ئەگەرچی لە ڕێگەى کردنەوەى بارەگایشەوە بێت- پێچەوانەکەى ئەوەندە دروست نییە.

دەکرێ لەو بارەیەوە بپرسین، ئەگەر ئەم هەواڵ و دەنگۆیانە ڕاست بێت، هۆکار و پاڵنەرەکانی چین؟

بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە دەتوانین چەند ئاماژەیەک بدەین:

  • لەسەروو هەمووویانەوە ئەمریکا خۆیەتى، بۆ ئەوەى گوشار لەسەر حەماس دروست بکات تا بە ڕێکكەوتنەکە ڕازی بێ؛ لەسەرووى هەمووو بەندەکانییەوە، ڕزگارکردنى بارمتەکانە.
  • برەودان و فراوانکردنى میحوەرى بەرهەڵستکارى لە دژى ئەمریکا و ئیسرائیل؛ کە لە ڕووی لۆژیستییەوە ڕەوتە شیعییەکانى سەر بە ئێران ئەرکی بەجێگەیاندنى ئەو بابەتەیان لە ئەستۆیە. ئەودەمیش میحوەرى بەرهەڵستکاری تەنیا لە گرووپەکانى شیعەدا جەم نابێ، بەڵکوو سوننەیشی تێکەڵ دەبێ؛ بەڵام تەواو لە بەرژەوەندیى پرۆژەى “أم القرى”ی ئێرانە.
  • خودی ئێران کە زۆر پاڵپشتیى ئەو بابەتە دەکات، ئەویش لە پێناو پتەوکردنى بیرۆکەى بەرگرى لە ئێران لە دوورەوە؛ بەوەى پشتێنەى بەرگریى نزیک بە قووڵاییی وڵات نەبێـتەوە. تەنانەت سەرچاوەکان جەختیان لەسەر ئەوە کردۆتەوە کە ئەو پرۆسەیە: گواستنەوەى سەرکردایەتى یان کردنەوەى بارەگا، کە هەردوو بیرۆکەکە لە بەرژەوەندیى ئێرانە، بە سپۆنسەر و پاراستنى ئاسایشیی خودی ئێران دەبێ؛ ئێرانیش لەو بارەیەوە دڵنیاییی داوەتە حەماس.

هەڵوێستى لایەنە عێراقییەکان لەمەڕ بابەتەکە کۆدەنگ نییە

لەبەر ئەوەى حکوومەتى عێراق لەژێر دوو جۆر لە هەژمووندایە: هەڵوێستى نەرمە و بیرۆکەى کردنەوەى بارەگاى لا پەسەندە؛ بەڵام گواستنەوەى سەرکردایەتى بابەتێکی گەلێک ئاڵۆزە. حکوومەتى عێراقی لە لایەک تەنراوە بە ڕەوتە وەلائییە چەکدارەکانى سەر بە ئێران و ڕێژەیەکی زۆر لە ڕەوایەتیى حوکمى لەوانەوە وەرگرتووە؛ لە حکوومەتدان، لە پەرلەمانن، لە هاوپەیمانیى بەڕێوەبردنى دەوڵەتیشدان؛ کەواتە سوودانى بە هیچ شێوەیەک ناتوانێ دژیان بوەستێ. لە لایەکی تریشەوە حکوومەت بەئاشکرا و ڕاستەوخۆ لەژێر هەژموونى ئێراندایە و هەر لەلایەن ئەویشەوە ئاڕاستە دەکرێ؛ بیرۆکەکەیش لە بەرژەوەندیى ئێرانە. کەواتە هەڵوێستى حکوومەتى عێراقی سەبارەت بە بابەتەکە ئەرێنییە.

هەرچی پەیوەندیی بە لایەنە شیعییەکانەوە هەیە، ئەوانیش دوو گرووپن: ئەوانەى کە لە بەرەى بەرهەڵستکاری دژ بە ئیسرائیل و ئەمریکا پۆلێن کراون، بزوێنەرى بیرۆکەکەن و لایان پەسەندە. ئەوانى تر لەگەڵ پشتیوانیى حەماسن بەڵام نەک کردنەوەى بارەگا بۆیان لە عێراق، چونکە وا دەبینن کە قەیران و ناسەقامگیری لەگەڵ خۆیدا دەهێنێ و عێراق دەکاتە بەشێک لەو جەنگەی کە ئێستا لە غەززە هەیە. سوننەکان گەرچی خۆیان بە پشتیوانى ڕاستەقینەى حەماس و گەلی فەڵەستین دەزانن، بەڵام بە چاوی گومانەوە دەڕواننە بابەتەکە، چونکە پێیان وایە هاتن و کردنەوەى بارەگا، لە بەرژەوەندیى سوننە و حەماس نییە، ئەوەندەى لە بەرژەوەندیى شیعە و ئێرانە.

کورد لەو نێوەندەدا نیگەرانە، چونکە دڵنیایە لەوەى کە کردنەوەى بارەگاى حەماس لە بەغدا، عێراق دەکاتە بەشێک لەو هاوکێشە گرژ و ناسەقامگیرەى کە لە نێوان ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیلدایە؛ ئەوەندەى خزمەت بە پرۆژەى ئێران دەکات، تەنانەت ئەوەندە لە بەرژەوەندیى حەماسیشدا نییە. بەڵام تا ئێستا هیچ لێدوانێک لە هیچ بەرپرسێکی هەرێمی کوردستانەوە لەو بارەیەوە ڕانەگەیەنراوە.

کەواتە تەنیا ئەوانەى کە بەدواى بابەتەکەوەن، تەنیا گرووپە پرۆکسییە شیعییەکانى سەر بە ئێرانن.

ئەگەر ئێران بەدواى بیرۆکەکەوە بێت، بەرژەوەندیى تێدا چییە؟

هەمووو سەرەداوەکان ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن کە ئێران لەپشت بیرۆکەکەوە وەستاوە، چونکە مەبەستیەتى کە:

  • لەبەردەم ڕای گشتیى جیهانی ئیسلامیدا ئەوە بسەلمێنێ کە تەنیا خۆى هەڵگرى دروشمی ڕاستەقینەى بەرهەڵستکارییە لە دژى دوژمنانى ئیسلام.
  • ئێران مەبەستیەتی کە بەرەى بەرهەڵستکارى لە دژى ئسرائیل و ئەمریکا فراوانتر بکات بە هاتنەناوەوەى حەماس بۆ بەرەى بەرهەڵستکار؛ ئەو کاتە لەبەردەم ڕای گشتیی ئیسلامی تەنیا مۆرکی شیعەگەریى پێوە نامێنێ.
  • هێڵی بەرگرى لە قووڵاییی ئێران و سەر سنوورەکانى دوور دەخاتەوە و شەڕ و پێکدادانەکان دژ بە ئەمریکا و ئیسرائیل بە گرووپە پرۆکسییەکانى دەکات. ئەمەیش تا ئێستا لەلایەن حەماسەوە پشتڕاست نەکراوەتەوە کە دەبنە بەشێک لەو میحوەرە، بەڵام ئیسماعیل هەنییە لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ تۆڕی میدیاییی ڕووداو لە 1/4/2022 بەم شێوەیە دوا:

ڕووداو: پێتان ناخۆش نییە ئێوەیش ناوتان بچێتە ناو ئەو “فەسائیلانەی” کە لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا وەکووو “پرۆکسی”ى ئێران شەڕ دەکەن؟  ئیسماعیل هەنییە: نەخێر ئێمە لە فەڵەستین، جەنگمان لە دژی داگیرکاریی زایۆنیزمی ئیسرائیلە و لەگەڵ هیچ دەوڵەتێک نەچووینەتە سەنگەرەوە لە دژی دەوڵەتێکی دیکە. لە هیچ میحوەرێکدا نین لە دژی میحوەرێکی دیکەی ناوچەکە.

  • لە ڕێگەى هێزە پرۆکسییەکانییەوە دەتوانێ هەژموونى خۆى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست زیاتر بکات و ئەمریکا ناچار بکات لەگەڵیدا ڕێک بکەوێ و سزاکانى لەسەر هەڵبگرێ و جارێکی دی بگەڕێنەوە بۆ ڕێکكەوتننامەى ئەتۆمی، کە هەر گەڕانەوەیەک بۆ ڕێکكەوتننامە ئەتۆمییەکە لە ڕووى سزاکانەوە لە بەرژەوەنديى ئێرانە و هەڵوێستى دەوڵەتانى ڕۆژاواییش سەبارەت بە چۆنێتیی مامەڵەیان لەگەڵ ئێران پەرت دەکات، ئەویش لە بەرژەوەندیى ئێرانە.
  • ئێران لاى ڕۆشنە کە ئەمڕۆ بێت یان سبەى، پێکدادان لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل ڕوو دەدات؛ سەرەداوەکانی هاوکێشەکەیش تا دێ ڕوونتر بەدەردەکەون. ئەوەیش لاى ئێران سەلمێنراوە کە ئەمریکا لە پارسەنگی سزاکان لە دژی، بێهیوا بووە و خەریکن هەنگاوی تر دەنێن، ئەویش لە ڕێگەى پەڕوباڵکردنى کۆمارى ئیسلامیی ئێرانەوە لە گرووپە پرۆکسییەکانى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست؛ ئەویش لە دوو بەرەى سەرەکییەوە دەست پێ دەکات: لوبنان بە لێدانی حزبوڵڵا و، عێراق بە دوورخستنەوە و کەمکردنەوەى هەژموونى ئێران بەسەرییەوە. ئەوەیش پێداچوونەوە و پلانی نوێی دەوێت بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەى پرۆسەى سیاسی لە عێراق. ئێران وا دەبینێ کە ئەمریکا دەستى بە هەنگاوەکانى کردووە لە دژى.
  • دەرکردنى کارتى گوشارى حەماس دەرهەق بە ئیسرائیل لە دەستى دەوڵەتانى کەنداو.

پێ دەچێ ئێران خۆى بۆ جەنگ ئامادە بکات؟

وەڵامەکە “بەڵێ”یە، بەڵام ئەو جەنگە نییە کە لەسەر ئاستى ئێران و ئەمریکا، یان ئیسرائیل و ئێران ڕوو دەدا، بەڵکوو جەنگەکە سنووردارە و ڕاستەوخۆ نییە لەگەڵ ئێران؛ لەپێشینەیان جەنگى حزبوڵڵا و ئیسرائیلە. ئەمریکا و دەوڵەتانى ئەوروپا گلۆپى سەوزیان بۆ جەنگێکی سنووردار بۆ ئیسرائیل لە دژى حزبوڵڵا هەڵکردووە و هەوڵی تەواویش دەدەن کە نەهێڵن ئێران یان گرووپە پرۆکسییەکانى سەر بە ئێران بخزێنە ناوى، تا ئەو جەنگە فراوانتر نەبێ و گرژییەکانى بەرەو ناوچەکانى تر هەڵنەکشێ. کەواتە ئەمریکا لەسەر دوو ئاست جەنگەکە بەڕێوە دەبات: لەسەر ئاستى لوبنان، لەسەر ئاستى عێراق. بەڵام لەم قۆناغەدا بە هیچ شێوەیەک بێجگە لە تەمێکردن دەست بۆ حووسییەکان نابەن. هێنانی حەماسیش بۆ عێراق تەنیا بۆ مەبەستى فراوانکردن و تۆکمەکردنى بەرەى بەرهەڵستکارییە دژ بە ئیسرائیل و ئەمریکا. سەرچاوەکان ئەوەیش دووپات دەکەنەوە کە هەمان بیرۆکە بۆ کردنەوەى بارەگا بۆ حووسییەکان لە عێراق هەیە؛ بەمەیش عێراق تەواو تێوە دەگلێ.

 

بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا جەنگی سنووردار دژ بە حزبوڵڵا چی دەگەیەنێ؟

کرۆکی جەنگەکە بۆ وەدەرنانى هێزەکانى حزبوڵڵایە لە باشوور و سەر سنوورەکانى ئیسرائیل تا دواى ڕووبارى لیتانی لە باشوورى لوبنان. ئەمەیش بیرۆکەیەکی ئاسایشی نەتەوەییی ئیسرائیلە هەر لە ساڵی 1948. ئیسرائیل ئامادەباشیی بۆ ئەو شەڕە کردووە و بە درێژاییی 10کم سنوورەکانى خۆى لەگەڵ لوبنان لە دانیشتووانى چۆڵ کردووە، کە ژمارەیان زیاترە لە 80 هەزار کەس. لە بەرى ئیسرائیل 5 فیرقەى سەربازی لە حاڵەتى ئامادەباشیدان لە بەرانبەر 6 کەتیبەى هێزەکانى حزبوڵڵا. ئەو ڕووبەرەى کە ئیسرائیل دەیەوێ بە هێزەکانى حزبوڵڵای چۆڵ بکات تا ڕووبارى لیتانی 30 کم بە قووڵاییی ناو لوبنان لە سنوورى ئیسرائیلەوە و درێژیەکەیشی زیاترە لە 40 کم. کەواتە ئیسرائیل مەبەستیەتى زیاتر لە 1300 کم دووجا لە باشوورى لوبنان لە چەکی هێزەکانى حزبوڵڵا داڕنێ، تا مەترسییەکانى ئاسایشی نەتەوەییی خۆى بەهێز بکات. لە شوێن چەکدارانى هێزەکانى حزبوڵڵا، سەربازی لوبنانى و فەڕەنسی لەو ناوچەیە جێگیر دەکرێن و لە بەرى ئیسرائیلیش هێزى ئەمریکی.

ئەو پلانەیش لەلایەن ئەمریکاوە داڕێژراوە بۆ جێبەجێکردنى بڕیارى 1701ی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئەو مەبەستە. چەندان جار بۆ ئەو مەبەستە نوێنەرى سەرۆکی ئەمریکا، ئامۆس هوکشتاین، چۆتە لوبنان و ئیسرائیل، بەڵام لەلایەن حزبوڵڵا ڕەت کراوەتەوە؛ ئێستایش هیچ ڕێگەچارەیەک نەماوە بێجگە لە جەنگ. بەڵام جەنگەکە ئەم ئامانجە دیاریکراوانەى هەیە و جەنگێکی کراوە نییە، كە بریتین لە: زانینى تواناى حزبوڵڵا و لەناوبردنى، وەدەرنانى چەکدارانى حزبوڵڵا بۆ دواى سنوورى ڕووبارى لیتانى، بەکێشەکردنى حزبوڵڵا لەناو لوبنان بەوەى کە هۆکارى ناسەقامگیری و ئاشوب و وێرانکردنى وڵاتە (چونکە لەو جەنگەدا تەواوى ژێرخانى لوبنانیش دەکەوێتە بەر هێرش و مەترسی و بۆردوومان)، هاتنەناوەوەى هێزی نێودەوڵەتى، بەتایبەت فەڕەنسی، دەستێوەردانی نێودەوڵەتى بە مەبەستى چارەسەرکردنى قەیرانی لوبنان کە یەکێک لە مەرجەکانى داماڵینی چەک دەبێت لە حزبوڵڵا؛ بەو هەنگاوەیش هەژموونى ئێران لە ناوچەکە بەرەو لاوازى دەچێت.

هەرێمی کوردستان لە پەرچەکردارى ئەو جەنگە لەلایەن گرووپە وەلائییەکان دەکرێتە ئامانج، بەڵام وەک بەرەى جەنگ ئەگەر هاوسەنگى بپارێزێ، تێوە ناگلێ، چونکە ئەمریکا و دەوڵەتانى ئەوروپا لە هەوڵی ئەوەدا دەبن تەشەنە نەکات و بەر بە تێوەگلانی ئێران و گرووپە وەلائییەکانى دەگرن. بەڵام پێویستە هەرێم بەرژەوەندییەکانى ئێران لەبەرچاو بگرێ و لەگەڵ بەغداش لە پەیوەندیی باشدا بێ و بگاتە ڕێکكەوتن، تا ئەزموونى پێشوو دووبارە نەبێتەوە.

لە لایەکی ترەوە دەکرێ ئەو پرسیارە بکەین کە، ئایا ئەمریکا بەو بیرۆکەیە نیگەران نییە؟

بەپێچەوانەوە ئەمریکا لەو بارەیەوە سوودمەندە، چونکە:

  • گواستنەوەى سەرکردەکانى حەماس لە قەتەرەوە بۆ بەغدا، ئاماژەیە بۆ سەرکەوتنى گوشارەکانى دەرهەق بە حەماس؛ بەوەى ئەگەر بە مەرجەکانى ڕازی نەبێ، لە قەتەر دەردەکرێ.
  • دەبێتە هۆى دوورکەوتنەوەى حەماس لە قووڵاییی پشتیوانیى دەوڵەتانى سوننى؛ چونکە ئەوکات حەماس وەک گرووپێکی پرۆکسیی سەر بە ئێران مامەڵەى لەگەڵ دەکرێ و هیچی تر و، لێدانیشى لە هەر شوێنێک بێت ئاسانتر دەبێت؛ بەتایبەت چۆن ئەمریکا هێرش دەکاتە سەر گرووپێکی شیعی، هەر ئاوایش هێرش دەکاتە سەر بارەگاکانى حەماس لە عێراق.
  • هەر نزیکبوونەوەیەکی زیاتری حەماس و بوون بە گرووپێکی پرۆکسی بۆ ئێران، حەماس دەخاتە بەرەى دژ بەو دەوڵەتانەى کە لە ململانێی ڕاستەقینەدان دژ بە هەژموونى ئێران لە ناوچەکە، وەک: ئەمریکا، ئیسرائیل، تورکیا، دەوڵەتانى کەنداو و چەندان دەوڵەتى ترى ئیسلامی.

با پرسیارەکە نزیکتر بکەینەوە: ئایا ئەو گواستنەوەیە لە بەرژەوەندیى خودی حەماسە؟

بێ گومان نەخێر، چونکە هەر هاتنێکی حەماس بۆ عێراق لە بەرژەوەندیی ئێران تەواو دەبێ و تا دی زیاتر لە قووڵاییی جیهانی سوننە دوور دەکەوێتەوە و پشتیوانییەکانى کەم دەبنەوە؛ بگرە بەهۆى نزیکبوونەوەى لە ئێران دوژمنانیشی زێتر دەبن و ئەودەم لە ئێستا زیاتر گەمارۆى دەخرێتە سەر و جووڵە دیپلۆماسییەکانیشی نامێنن و کارئاسانییشی لەلایەن دەوڵەتانى ناوچەکەوە بۆ ناکرێ، چونکە وەک ڕەوتێکی وەلائیی سەر بە ئێران مامەڵەى لەگەڵ دەکرێ و هیچی تر. ئەمە بێجگە لەوەى کە گوزەران لە غەززە دووچارى تراژیدیا دەبێ، چونکە بە گواستنەوەى سەرکردەکانیان لە قەتەرەوە بۆ بەغدا، تەواوى کۆمەکییەکانیان بە گوشارى ئەمریکا لەلایەن قەتەرەوە لێ دەبڕدرێ؛ ئەو دەوڵەتەى کە هەر لە ساڵی 2016 تەواوى مووچەى فەرمانبەرانى غەززە لەلایەن ئەوەوە دابین دەکرێ، ئەمە سەرەڕاى ئەوەى کە حەماس دووچارى گۆشەگیری دەکات. ئەوان لە قەتەر دەتوانن بەناڕاستەوخۆیی لەگەڵ دونیاى ئیسلامی لە پەیوەندیدا بن، بەڵام بەهاتنیان بۆ عێراق ئەو شانسەیان کەمتر دەبێتەوە.

ئەگەر بیرۆکەکە جێبەجێ کرا، ئایا لێکەوتەکانى لەسەر عێراق چی دەبن؟

لە دواى حەماس، دەوڵەتى عێراقی ئەو لایەنەیە کە گەورەترین باج دەدات؛ هیچ سوودێکی دیپلۆماسی و سیاسی و فەرهەنگی و ئابوورى و سەربازیی چنگ ناکەوێ، چونکە پارسەنگەکەى بەم شێوەیەیە:

  • هەڵوێستى نیشتمانیى عێراقی بەرانبەر حەماس و پرسی فەڵەستین، پەرت دەکات. ئەو پەرتبوونەیش لە ئەرزی واقع کاردانەوەى لێ دەکەوێتەوە، بەتایبەت لەلایەن ئەو ڕەوتە پرۆکسییانەى کە پشتیوانى لە پرۆسەکە دەکەن.
  • زۆربوونى چالاکیی هەواڵگریی دەوڵەتان لە عێراق و تیرۆر؛ بەتایبەت هەواڵگریی دەوڵەتانی وەک ئەمریکا و ئیسرائیل و ئیران و تورکیا. ئەمەیش پێکدادانى هەواڵگریی لێ دەکەوێتەوە و وڵات دووچارى ناسەقامگیری دەکات.
  • کردنەوەى چەندان سەربازگەى ڕاهێنان بۆ حەماس لەلایەن ئێران و حکوومەتى عێراقەوە؛ ئەوەیش دەبێتە مایەى ئەوەى کە حەماس دەکاتە گرووپێکی پرۆکسیی ئێران و زۆر لە یەکتر نزیکتر دەبنەوە و ئەجێنداى ئێران بەسەر حەماسەوە هەژموون پەیدا دەکا. ئەو بەبارەگاکردنەیش حەماس وا لێ دەکات کە بەئاسانی لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە بەئامانج بگیرێ؛ ئەودەمیش پێشێلکردنى سەروەریى دەوڵەتى عێراقی لێ دەکەوێتەوە و هەمان ئەزموونى سووریا لێرە دووبارە دەبێتەوە و وڵات دەکاتە فەزایەکی کراوەى ململانێ و پێکدادان.
  • ئەو پرۆسەیە زیاتر عێراق لەسەر ئاستى نێودەوڵەتى و ناوچەیی گۆشەگیر دەکات؛ دووریش نییە عێراق بگێڕێتەوە بۆ ژێر بەندی حەوتەمى میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان و ویسایەى نێودەوڵەتى.
  • حەماس لەلایەن زیاتر لە 70 دەوڵەتى ڕۆژاوایی، هەر لە ساڵی 2001وە، بزووتنەوەى حەماسیان وەک گرووپێکی تیرۆریستی ئەژمار کردووە، ئەو دەوڵەتانەیش کاریگەرن لەسەر ناوەندەکانى دروستکردنى بڕیارى نێودەوڵەتى، بە سێ دەوڵەتە خاوەن ڤیتۆکەیشەوە. بوونى حەماس لە عێراق، “ئەو وڵاتە دەخاتە ڕیزی ئەو دەوڵەتانەى کە پشتیوانیی تیرۆر دەکات”، ئەوەیش عێراق دووچارى چەندان جۆر لە گەمارۆى ئابوورى، سیاسی، دیبلۆماسی و سەربازیی دەکاتەوە.
  • قووڵکردنەوەى ناکۆکییەکانى نێوان عێراق و ئەمریکا و دەوڵەتانى ئەوروپی؛ چونکە بەو هەنگاوە عێراق زیاتر دەچێتە ناو میحوەرى بەرهەڵستکاریى دژ بە ئەمریکا و ئیسرائیل.
  • شانسەکانى سوودانى لە پشتیوانیی ئەمریکا و ئەو لایەنانەى عێراقی کە لەگەڵ بیرۆکەکە نین کەم دەکاتەوە؛ چونکە ئەو هەنگاوەى حکوومەتى عێراقی وا لە سوودانى دەکات کە گەمەیەکی مەترسیدار بکات و بەفەرمی عێراق لە میحوەرى بەرهەڵستکارى نزیکتر دەکاتەوە و عێراق دەبێتە گۆڕەپانی پاکتاوکردنى سیاسی.
  • هەنگاوەکان بۆ لەقاڵبدانى حکوومەتى عێراقی و کەسایەتییە سیاسییەکانى لەلایەن ئەمریکا و ئەوروپاوە ئەکتیڤتر دەکرێن؛ بۆ نموونە ئەو پرۆژەیەى کە لەلایەن سیناتۆرى ئەمریکى لە حزبى کۆماری، “مایک واڵتز”ەوە پێشکەش بە کۆنگرێس کراوە، کە تیایدا پۆلێنی سەرکردەکانى عێراق دەکات کە تا چەند بوونەتە میکانیزمێک بۆ هەژموونى ئێرانی لە عێراق، ئەویش لەسەر هەرسێ دەسەڵاتەکە؛ لەناویشیاندا دامەزراوەى دادوەری، بە سەرۆک و ئەندامەکانییەوە.
  • تێوەگلاندنى کورد و سوننە لە ململانێیەک کە تێیدا براوە نین و سوودیان پێ ناگەیەنێ لە عێراق؛ چونکە نیشتەجێکردنیان زیاتر دەکەوێتە ناوچەکانى سوننەنشین و ناوچە جێناکۆکەکان، بەتایبەت بارەگاکانى مەشق و ڕاهێنانى حەماس، تا لە کاتى هێرش و بۆردوومان زیاتر ناوچە سوننی و کوردییەکان دووچارى زەرەر ببن.

هەرچی پەیوەستە بە هەرێمی کوردستانەوە لەو بارەیەوە، دەکرێ بڵێین:

  • کاریگەرییە نەرێنییەکانى دژ بە هەرێم تەنیا لە دوو ڕووەوەیە: نیشتەجێکردنیان لە ناوچە جێناکۆکەکان و کردنەوەى بارەگاى مەشق و ڕاهێنان بۆیان و نیشتەجێکردنیان لەو ناوچانە کە دواتر گرفتى گۆڕینی دیمۆگرافیای لێ دەکەوێتەوە. لە لایەکی ترەوە ترس لەوە هەیە کە هەمان ئەزموونى موجاهیدینى خەلقی ئێران دژ بە کورد دووبارە ببێتەوە و لەلایەن ئێران و گرووپە پرۆکسییەکانییەوە ئاڕاستە بکرێن.
  • گوتارى سیاسیی هەرێمی کوردستان دەبێ بەو ئاڕاستەیە بێت کە کردنەوەى بارەگا بۆ حەماس، زیاتر لەوەى ئێستا عێراق دەکاتە بەشێک لەو ململانێ توندەى کە لە ناوچەکە هەیە و پەیوەندییەکانى وڵات لەگەڵ ئەمریکا و دەوڵەتانى ئەوروپی دووچارى قەیران دەکات، بەڵام زەرەرى بۆ ناو هەرێم بەدوور دەزانرێ. ئەگەر حکوومەتى عێراقیش سوورە لەسەر ئەوەى بارەگایان بۆ بکاتەوە، با بارەگاکە لە پایتەخت بێ و لەسەر بنەماى ڕێکكەوتنێکی سیاسی- نیشتمانی بێت، نەک هاوتەریب لەگەڵ سیاسەتى گرووپە وەلائییەکانى سەر بە ئێران.
  • دەکرێ هەرێمی کوردستان لەو پرۆسەیە سوودمەند ببێ، چونکە پارسەنگەکەى ناسەقامگیری و چوونەناو میحوەرى بەرهەڵستکارییە لەلایەن عێراقەوە؛ ئەمەیش زیاتر کورد لە ئەمریکا و دەوڵەتانى ئەوروپا نزیکتر دەکاتەوە. بەڵام ئەوەى کە لێرە گرنگە ئەوەیە کە هەرێم دەبێ لەسەر ئاستى عێراق و دەوڵەتانى ناوچەکە و دونیا، هاوسەنگیی خۆى بپارێزێ.
  • لە کاتى هەڵگیرسانى جەنگ لە نێوان حزبوڵڵا و ئیسرائیل، هەرێمی کوردستان پریشکی زۆرى بەرناکەوێ، تەنیا پەرچەکردار نەبێ؛ بەڵام نابێ بخزێ و تێوە بگلێ؛ دەبێ بێلایەن و هاوسەنگى بپارێزێ، چونکە ئەو جەنگە ئاماژەى سەوزى لەلایەن ئەمریکا و ئەوروپاوە بۆ ئیسرائیل هەڵکراوە، ئەویش بەو مەرجەى کە جەنگەکە لەلایەن ئیسرائیلەوە سنووردار بێ و هەڵکشان تێیدا ڕوو نەدات. بەڵام لە بەرانبەردا ئێران مەبەستى هەڵکشانى هەیە تا حزبوڵڵا لە شکست قوتار بکات.



مافی مرۆڤ و مافی هاووڵاتی

قەرەنی قادری

ناسینی ماف، سەرەتای هەوڵدانە بۆ ژیان و ئازاد بیرکردنەوە، هەروەها دەستپێکیشە بۆ چڤاکێکی گەشەسەندوو. دەستەبەرکردنی مافەکان، گەشەی تاک و هەڵدانی کۆمەڵە. جڤاکێکی بەهێز، لە گرەوی تاکە بەهێز و وشیارەکانیدایە.

ئاگادارکردنەوەی هاووڵاتیان سەبارەت بە ماف و ئەرکەکانیان، هەروەها پاراستن و بەرگریکردنیان لەلایەن حکوومەتەوە، پلەی ئاسایشی نەتەوەیی، کۆمەڵایەتی و تاک لە وڵاتدا بەرز و بەرزتر دەکاتەوە. هەردوو چەمکی “مافی مرۆڤ” و “مافی هاووڵاتی”یش، ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە مافی ژیان و ئازادییەکانەوە هەیە.

“مافی مرۆڤ” (Human rights)، کۆمەڵە مافێکن کە ژیانی مرۆڤایەتی دەگرنەوە؛ ئەمەیش ڕەنگ، چین، نەتەوە، ئایین و، تەنانەت بیر و هزریش ناناسێت و پانتاییی جیهانیشی داگیر کردووە. لە هزرە بنەڕەتییەکانی لیبراڵیزمدا، مافی ژیان و ئازادبوون، بە مافی سروشتی ئەژمار دەکرێن. حکوومەتەکان بەرپرسن لە دابینکردن و پاراستنی ئەو مافانە، هەروەها ئەرکی هاووڵاتیانیشە کە بەرگری لەو مافانە بکەن و پەرەیان پێ بدەن.

مافی دەربڕین و نووسین، خۆپیشاندان، خوێندن، مافی ژیان، مافی پۆشینی ئازادانەی جلوبەرگ و گەڵاڵەکردنی شێوازی ژیان، هەندێک لە مافە بنەڕەتی و سەرەتایییەکانی مافی مرۆڤن. بنەما سەرەکییەکانی مافی مرۆڤیش لەسەر ئه‌م چوار کۆڵەکەیه‌ بنیات نراوه‌: ١– “سەروەریی یاسا” (بەرامبەریی مرۆڤەکان لە بەردەم یاسا)دا، ٢– “سەروەریی عەقڵ و ئاوەز” (نەک ئایدیۆلۆژییەکان)، ٣– “مرۆڤتەوەری” (مرۆڤ سەرچاوەی دەسەڵاتە) و ٤گرنگی و دەوری تاک، کە لە دەنگی زۆرینەدا خۆی دەدۆزێتەوە، بەڵام “مافی کەمینە”یش پارێزراو دەبێت.

لەبەر ئەوە، مافی مرۆڤ ناوچەیی نییە و سنووربەزێنە، چونکە شتێک نییە بە ناوی مافی مرۆڤی ڕۆژاوایی، مافی مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی، مافی مرۆڤی ئیسلامی، یان مافی مرۆڤی مەسیحی. لە جیهانی ئەمڕۆدا، ژیان و ئازادیی مرۆڤەکان، تەنانەت دیموکراسییش، بەپێی پێوەری مافی مرۆڤ هەڵدەسەنگێندرێن. هەندێک لە توێژەرانی مافی مرۆڤ دەڵێن: “بەیاننامەی جیهانیی مافی مرۆڤ باس لە مافی مرۆڤ دەکات، نەک لە به‌هاکان.

مافی مرۆڤ گەرچی جیهانییە و سنوور ناناسێت، بەڵام دەکرێت و پێویستە لە چوارچێوەیەکی نەتەوەییشدا ڕەچاو بکرێت و، هەم هاووڵاتیان فێری مافەکانی مرۆڤ بن و هەمیش دامەزراوەکانی حکوومەت ڕابهێندرێن، کە بەرگری لەو مافانە بکەن.

“مافی هاووڵاتێتی” (Citizenship rights کۆمەڵە مافێکن کە لە چوارچێوەی جوگرافیایەکی سیاسیدا لێک دەدرێنەوە و، هاووڵاتیانی ئەو وڵاتەیش بە گوێرەی یاسا دەبنە خاوەنی مافی وەکوو: مافی ژیان، کارکردن، ڕادەربڕین، خوێندن، مافی ژنان، زمان، بەشداری لە پرۆسەی سیاسی، گەشەی تاک و گرووپ- کە لە چوارچێوەی مافە مەدەنی، سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا جێگەیان دەبێتەوە. کۆمەڵناسان لەو بوارەدا، بەردەوام باس لە دەستووری گشتیی وڵاتان دەکەن. لە جیهانی سەردەمدا، ناکرێ باس لە دەستوورێکی گشتیی عەقڵانی و دیموکراتیک بکرێت، بەڵام باسی بنەماکانی مافی مرۆڤی تێدا نەکرێت. گەرچی وێکچوون لەو دوو چەمکە (مافی مرۆڤ و مافی هاووڵاتی)دا گەلێک زۆرە، بەڵام بواری کاری مافی هاووڵاتی، دەوڵەتێکی دیاریکراو دەگرێتەوە.

دەستووری گشتیی وڵاتێک، گرێبەستێکە لە نێوان دەوڵەت و هاووڵاتیی وڵاتێکی دیاریکراودا، کە بەپێی یاساکانی وڵات ڕێک دەخرێت. مافی هاووڵاتێتی، باسی سەرەکیی سیستەمی حوکمڕانییە و پەیوەندیی بە هاووڵاتیان و دەستووری گشتییەوە هەیە، بەڵام مافی مرۆڤ، ڕەهەندی جیهانیی هەیە و تەنانەت دەوری “سەیوانەی یاساکان” لە یەکە نەتەوەیییەکانیشدا دەگێڕێت. کۆچبەران لە وڵاتانی پەنابەروەرگر، هەر لە سەرەتادا لە هەندێک مافی هاووڵاتێتی بێبەشن (ناتوانن لە دەنگدانەکاندا بەشداری بکەن)، بەڵام لە چوارچێوەی مافی مرۆڤدا ژیان بەسەر دەبەن.

شارەزابوونی هاووڵاتیان (تاک) بە ماف و ئەرکەکانیان، کە دەبێ ئەوانیش بەیاسایی بکرێن و یاسا پارێزگارییان لێ بکات، هەم کەسایەتیی تاک دەستەبەر دەکات، هەمیش بنەمای چڤاکێکی دیموکراتیک، ڕۆ دەنێت. ئەمە یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی حكوومەتی یاسا و سەروەریی یاسا. بۆ گەیشتن بەمەیش، دەبێ حکوومەت و دامەزراوەکانی، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی و ئامرازی ڕاگەیاندنی گشتی، ڕۆڵی سەرەکی ببینن.

هاووڵاتیانی خاوەن مافی یاسایی، کە پەیڕەوی لە یاسایش دەکەن، بناغەی کۆمەڵگەیەکی دیموکراتیک و عەقڵانین کە تێیدا کێشە و گرفتەکان بە ڕێگەیەکی هێمنانە چارەسەر دەکرێن، هەروەها مەودای نێوان هاووڵاتیان و دەسەڵاتیش کەمتر و کەمتر دەبێتەوە و، ئاسایشی نەتەوەییی وڵاتیش بەهێزتر و بەرزتر دەبێتەوە.

ئازادی و یاسا، لە بنەماکانی کۆمەڵگەیەکی دیموکراتین، کە دەگەڕێتەوە بۆ هەردوو واتای مافی مرۆڤ و مافی هاووڵاتی. هاوسەنگی لە نێوان ئازادی و یاسادا، لە کارە هەرە گرنگەکانە و، ئەوەیش ئەرکی حکوومەتەکانە کە هاوسەنگییەکی عەقڵانی لە نێوان ئەو دوو چەمکەدا چێ بکەن.

بۆ ئەوەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بتوانێت بەپلانەوە لەو بوارەدا هەنگاو هەڵێنێت، پێویستە هەر لە سەرەتادا زانیاری سەبارەت بە مافی مرۆڤ و بەیاننامەی جیهانیی مافی مرۆڤ بە شێوەیەکی سیستە‌ماتیک و بەرفراوان بڵاو بکاتەوە و کاری بۆ بکات، هەروەها کارمەندانی دامودەزگە حکوومییەکانیشی (لە ئەنجومەنی وەزیرانەوە بگرە تا دەگاتە کارمەندانی ئاسایی) ڕابهێنێت کە بەرگری لە مافی هاووڵاتیان  و مافی مرۆڤ بکەن.

ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی، ئامرازی ڕاگەیاندنی گشتی بە گشت لقەکانییەوە، کۆڕ و کۆمەڵی ڕۆشنبیری و ئەکادیمی، هەروەها دامودەزگە هزرییەکان، دەتوانن ڕۆڵی گەلێک جددی لە ناسینی ماف لە هەرێمی کوردستاندا بگێڕن.

هاوسەنگی لە نێوان “یاسا” و “ئازادی”دا لە ئەرکە هەرە قورسەکانی حکوومەتە، چونکە “یاسا” بەبێ “ئازادی”، چڤاک دەخنکێنێت و، “ئازادی”یش بەبێ “یاسا”، کۆمەڵ بەرەو هەڵدێر دەبات؛ بۆیە ئەم دووانە (یاسا و ئازادی) دووانەن و پێكەوە مانا دەدەن!

 

سەرچاوەکان:

https://fa.amnesty.org/

https://ir.voanews.com

https://www.sida.se




 سیناریۆی جەنگی حزبوڵڵا-ئیسرائیل و لێکەوتە جیۆسیاسییەکانی لەسەر ئاسایشی هەرێمی کوردستان-عێراق

د. پەرویز ڕەحیم قادر/ دکتۆرا لە فەلسەفەی زانستە سیاسییەکان-لێکۆڵینەوەکانی ئاسایشی نیشتمانی/مامۆستای زانکۆ

پاش هێرشی ٧ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل، زۆربەی شرۆڤەکاران و پسپۆرانی کارباوری ناوچەکە لە لایەک و، سیاسییەکانی ئەکتەرە هەرێمایەتییەکان لە لایەکی دیکەوە لەسەر ئەو بڕوایەن کە هاوکێشە جیۆسیاسییەکان گۆڕانی بەسەردا دێت. لەم نێوەندەیشدا هەرێمی کوردستان وەکوو ئەکتەرێکی نادەوڵەتی لە چوارچێوەی عێراق، پێشبینی دەکرێت بەناچاری هەم ڕۆڵی لەم گۆڕانکارییانەدا هەبێت و، هەمیش دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ئەو هاوکێشانەوە و لە هەردوو دۆخیشدا ئاسایشی هەرێمی کوردستان لە ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانی سیاسی و سەربازی و ئابووری و تەنانەت ژینگەییش دەکەوێتە مەترسییەوە. تەنانەت هاتنەپێشەوەی ئێران بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ هەرێمی کوردستان و پێشوازیی لەسەرۆکی هەرێمی کوردستان، لەم چوارچێوەیەدا شرۆڤە دەکرێت و خوێندنەوەی بۆ دەکرێت. بە واتایەکی دیکە، هەموو لایەنەکان لە ناوچە، بە ئەکتەرە هەرێمی و سەرووهەرێمایەتییەکانیشەوە، جگە لەوەی خۆیان بۆ ئەم گۆڕانکارییانە ئامادە دەکەن، لە هەمان کاتیشدا دەیانەوێت بەرژەوەندی و ئاسایش و پێگەیان پارێزراو و تەنانەت بەرز ببێتەوە. ئەمەیش هەم بۆ شوێندانەری و هەمیش کۆنترۆڵی بارودۆخەکە، لە قازانج و بەرژەوەندیی خۆیانە.

لەم نووسینەدا هەوڵ دەدەین بەکورتی و پوختی، گرنگترین فاکتەرەکانی کاریگەری لەسەر هاوکێشە چاوەڕوانکراوەکان بخەینە ڕوو کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە ئاسایشی هەرێمی کوردستانەوە دەبێت.

  • پەرەسەندنی جەنگ و تێوەگلانی ڕاستەوخۆی حزبوڵڵای لوبنان

لە سەرەتای جەنگی غەززەوە، نزیکەی هەشت مانگ لەمەوبەر، ململانێی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵڵای لوبنان توندتر بووەوە. ئێستا سوپای ئیسرائیل بڕیاری لەسەر ئەگەری هێرشکردنە سەر لوبنان داوە. دوای ئەوە حزبوڵڵای لوبنان کە لەلایەن کۆماری ئیسلامییەوە پشتیوانی دەکرێت، ڕۆژی ١٩-٦-٢٠٢٤ هەڕەشەی كرد كە هێرش دەكاتە سەر تەواوی خاکی ئیسرائیل و تەنانەت قوبرس. لە ئێستایشدا، ئەمریکا هەوڵی کەمکردنەوەی گرژییەکان دەدات. دوایین شەڕی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵڵا لە تەممووزی ٢٠٠٦ دەستی پێ کرد. لە ماوەی ٣٤ ڕۆژدا نزیکەی هەزار و ٤٠٠ کەس کوژران کە ١٢٠٠ کەسیان لە لوبنان بوون کە زۆربەیان خەڵکی مەدەنی بوون.

هەرچەندە لە پاش ٧ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠٢٣ هێرش و وەڵامدانەوەی نێوان حزبوڵڵا و ئیسرائیل لە ئارادا بووە و، بە گوێرەی لێدوانی بەرپرسانی ئیسرائیل، لانی کەم ١٥ سەرباز و ١١ کەسی مەدەنی لە باکووری ئیسرائیل کوژراون، بەڵام هەردوو لایەن بەعەقڵانییەتەوە ڕێگرییان کردووە کە جەنگێکی سەرتاسەری و گشتگیر لە نێوانیاندا دروست ببێت. چونکە یەکێک لە مەترسیدارترین سیناریۆکان بۆ ئێستا، پەرەسەندنی جەنگی ئیسرائیل-حەماسە بۆ جەنگی ئیسرائیل-حزبوڵڵای لوبنان، چونکە لە لایەک جەنگی حەماس-ئیسرائیل گەیشتۆتە بنبەست و تەنانەت سوپای ئیسرائیل ڕای گەیاندووە ناتوانرێت حەماس بەتەواوی لەناو ببردرێت و لە لایەکی دیکەیشەوە هەم لە ئاستی ناوخۆییی ئیسرائیل لە هەردوو لایەنی ڕای گشتی و حکوومی و هەمیش لە ئاستی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی، گوشارەکان بەرەو ئەوە دەچن کە کۆتاییی پێ بهێنرێت. هەرچەندە تاوەکوو ئێستا کۆتایینەهاتنی جەنگ لە غەززە و تێچووی دارایی و  گوشاری ئابووری[1] و دڵنیابوونەوە لە دابینکردنی چەک و تەقەمەنی لەسەر کابینە و سوپای ئیسرائیل، پێگەی حزبوڵڵا بۆ ئێران و جیاوازیی تواناکانی حزبوڵڵا لە حەماس لە ڕووی چەک و ڕاهێنان، دژایەتیی ئەمریکا و ئیدارەی بایدن، خۆبەدوورگرتنی کۆماری ئیسلامی لە تێوەگلاندنی حزبوڵڵا لە جەنگ، مەترسییەکانی لەکۆنترۆڵ دەرچوونی جەنگەکە و بوون بە جەنگێکی هەرێمایەتی، گەورەترین کۆتوبەندەکان و ڕێگری بوونە لە پەرەسەندنی جەنگ، بەڵام ئەم دۆخە لەرزۆکە و هەر ڕەفتار و هەڵەیەک لە لێکدانەوە یاخود بەزاندنی هێڵی سووری ئەکتەرەکان دەتوانێت ئەم جەنگە هەڵگیرسێنێت.

جگە لەمانەیش، داهاتووی سیاسیی نەتانیاهۆ و ئەگەری لێپێچینەوە لە ناوبراو، ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هەڕەشەی ئەتۆمیی ئێران و ڕێگری لە کاردانەوەی ئەو وڵاتە لەسەر سنوورەکانی ئیسرائیل، بەڵێنەکانی حکوومەت و سوپای ئیسرائیل بۆ دڵنیاکردنەوەی هاووڵاتیانی ئیسرائیلی کە ڕێگە نادەن جارێکی دیکە ڕووداوەکانی ٧ی ئۆکتۆبەر دووبارە ببێتەوە، وای کردووە کە پاراستن و دڵنیابوون لە ئاسایشی سنوورەکانی باکووری ئیسرائیل ببێتە ئەولەوییەتی ئاسایشی- سەربازیی سوپا و سیاسەتمەدارانی ئەو وڵاتە. هەموو ئەمانە لە کاتێکدایە کە حزبوڵڵای لوبنان ئامادە نییە بگەڕێتەوە بۆ پشتەوەی سنوورەکانی ڕێککەوتنی ساڵی ٢٠٠٦ بەپێی بڕیاری ١٧٠١ی ئەنجومەنی ئاسایش. هەروەها پرسی ئەتۆمیی ئێران بۆ ئیسرائیل مەترسییە و بەچارەسەرنەکراوی ماوەتەوە. جگە لەمانەیش هێرش و هەڕەشەکانی میلیشیاکانی لایەنگری ئێران لە عێراقەوە بۆ سەر ئیسرائیل بەردەوامە.

بە گوتەی بەرپرسانی ئیسرائیل، بەبێ گەیشتن بە ئاگربەست لە غەززە و گەیشتن بە ڕێککەوتنێک لەگەڵ حزبوڵڵا کە بە هەمان شێوە مەرجە خوازراوەکانی ئیسرائیل جێبەجێ بکات، هێرشی بەرفراوان حەتمییە. بە پشتبەستن بە داتای سەنتەری توێژینەوە و پەروەردەی ئەلما (Alma Research and Education Center)، لە ماوەی چوار مانگی ڕابردوودا ژمارەی هێرشی درۆنەکانی حیزبوڵڵای لوبنان بۆ سەر ئیسرائیل زیاتر لە دوازدە هێندە زیادی کردووە. ڕاپۆرتەکان دەری دەخەن لە مانگی ئایاردا ٨٥ درۆن، لە مانگی نیساندا ٤٢ درۆن، لە مانگی ئازاردا ٢٤ درۆن و، لە مانگی شوباتی ٢٠٢٤دا ٧ درۆن هاتوونەتە ناو ئیسرائیلەوە. بە گوێرەی ئەم پەیمانگایە، “حزبوڵڵا لە 8ی تشرینی یەکەمی 2023 تا 31ی ئایاری 2024 نزیکەی هەزار و 954 هێرشی بۆ سەر سنووری باکووری ئیسرائیل ئەنجام داوە؛ لەسەدا ٤٦ی ئەو هێرشانە بۆ سەر ژێرخان و ناوچە مەدەنییەکان بووە.”  پێ دەچێت کۆماری ئیسلامیی ئێران هێرشی زیاتر لە دژی ئیسرائیل هەماهەنگ بکات. هاوکات لەگەڵ بەرزکردنەوەی بارگرژییەکان و هێرشی حزبوڵڵا، حەماسیش بەردەوامە لە ئەنجامدانی هێرش دژی سوپای ئیسرائیل لە غەززە.

لەم بەینەیشدا دروستبوونی پێکدادان لە نێوان ئیسرائیل و حزبوڵڵای لوبنان، ڕاستەوخۆ کاریگەریی ئاسایشیی لەسەر هەرێمی کوردستان دەبێت، چونکە؛ هەرێمی کوردستان هاوسنووری ئێرانە و کۆماری ئیسلامی لە ئەگەری تێوەگلانی حزبوڵڵای لوبنان لە جەنگ لەگەڵ ئیسرائیل بێدەنگ نابێت، چونکە کاریگەرترین هێزی پرۆکسی و ئەکتەری هاوسنووری ئیسرائیل و دوایین قەڵای بەرگریی ئێران لە دەرەوە، حزبوڵڵای لوبنانە؛ تەنانەت زیادەڕۆیی نییە ئەگەر بڵێین کە بە لاوزبوونی حزبوڵڵا، ئێران بەتەواوی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پاشەکشە دەکات و سیاسەتی ڕێگریکردن (deterrence policy)، ئێران بەتەواوی دادەڕمێت.

هێڕشی مووشەکی و درۆنی و بالیستیی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل و وەڵامدانەوەی سنوورداری ئیسرائیل، ئەوەی سەلماند کە تواناکانی مووشەکی و درۆنی و هێرشبەرانەی ئێران لەگەڵ ئیسرائیل بەراورد ناکرێت و ئەوە هێزە پرۆکسییەکان و بەتایبەتی حزبوڵڵای لوبنانن کە بە گەورەترین سەرمایەی ئێران لە دەرەوە دادەنرێن بۆ پاراستنی ئاسایشی خۆی؛ هەروەها ئێران ئەو ڕاستییە دەزانێت کە نەمانی حزبوڵڵا یاخود لانی کەم لاوازبوونی، دەستی ئیسرائیل و ئەمریکا واڵا دەکات بۆ هێرشکردنە سەر بنکە و دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئەو وڵاتە. لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، ئەوەی کە وا دەکات هێرش نەکرێتە سەر ئەو دامەزراوانە، هێزی بەرگری و تەنانە بەرگریکارانەی سەربازیی ئێران نییە، بەڵکوو سەرچاوەی لە هێزی پرۆکسی و تواناکانی ئێرانە لە جەنگی ناهاوتەریب یاخود ناهاوسەنگ (asymmetric warfare). لەم چوارچێوەیەیشدایە کە ئێران هەوڵی داوە کە لە هەرێمی کوردستان نزیک ببێتەوە و هەر بۆیە هەردوو ئامراز و سیاسەتی “گۆچان و گێزەر”ی بەکار هێناوە، چ لە هێرشی ڕاستەوخۆی مووشەکی و میلیشیاکان و چ لە ڕێگەی دیپلۆماسی و بانگهێشت و پێشوازیی ئاستبەرز لە بەڕێز نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان و هەوڵدان بۆ سڕینەوەی بارگرژییەکان لەگەڵ هەرێمی کوردستان و تەنانەت گوشارخستنە سەر بەغدا بۆ کەمکردنەوەی گوشارەکانی سەر هەرێمی کوردستان لە بوارە جۆراوجۆرەکانی یاسایی و ئابووری و دارایی و سیاسی و ئاسایشی و هتد. بەڵام ئەم بارودۆخە دەتوانێ بەخێرایی بگۆڕدرێت ئەگەر جەنگێکی ناوچەیی ڕوو بدات کە سەرەتاکەی لە تێوەگلانی حزبوڵڵای لوبنانەوە دەست پێ دەکات. هەر بۆیە کۆماری ئیسلامییش هەوڵی داوە هەردوو سیاسەتی “گۆچان و گێزەر” (carrot and stick) بگرێتە بەر، بۆ ئەوەی ئامادەکاری بۆ ڕوودانی جەنگێکی لەم شێوەیە بکات.

  • بارگرژییەکانی ئێران- ئەمریکا لە لایەک و پرسی ئەتۆمیی ئێران لە لایەکی دیکەوە

ڕاستییەكەی، گەورەترین پرس بۆ ئەمریکا لە بەرامبەر ئێران و تەنانەت هەڕەشە بۆ ئیسرائیلیش پرسی ئەتۆمیی کۆماری ئیسلامییە. هەرچەندە ئێران و ئیدارەی بایدن لە ئەمریکا چەندان خول بەنهێنی دانیشتن و گفتوگۆیان کردووە سەبارەت بە پرسەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پرسی سزا و ئابڵووقەکان و ئازادکردنی پارەی بلۆککراوی ئێران لە بانکەکانی عێراق و کۆریای باشوور و، هەروەها هێرشی میلیشیاکان بۆ سەر ئەمریکییەکان و تەنانەت جەنگی ئیسرائیل حەماس و هێرشی حووسییەکان لە دەریای سوور، بەڵام بەدڵنیایییەوە گرنگترینیان پرسی ئەتۆمی و پەرەسەندنەکانی مەترسیداری پیتاندنی یۆرانیۆم لە سەروو ٦٠% لەلایەن ئێران بووە کە گیانلەدەستدانی ئیبراهیم ڕەئیسی و ئەمیر عەبدوڵڵاهیان تا ڕاددەیەک ئەو گفتوگۆیانەی وەستاند یان لانی کەم خاو کردەوە. چونکە هەم ئێرانییەکان چاوەڕێی هاتنەسەرکاری سەرۆککۆماری نوێ دەکەن و هەمیش ئەمریکییەکان چاودێریی ئاڵوگۆڕەکان و دۆخەکە دەکەن کە بزانن سەرۆککۆمار میانڕەوە یان توندڕەوە و، بەم پێیەیش سیاسەتی سەرۆککۆماری داهاتوو لەم بارەیەوە چی دەبێت و ئایا ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی دەرگەی گفتوگۆکان واڵاتر دەکات و بڕیار لەسەر ڕێککەوتنێکی نوێ سەبارەت بە پرسە هەڵپەسێردراوەکان دەدات یاخود نا؟ چونکە ئەمریکییەکان بەپێی ئەزموونی دانوستان و مامەڵەکردنیان لەگەڵ ئێرانییەکان، هەروەها خوێندنەوەیان بۆ گۆڕانکارییە ناوخۆیییەکان لەسەر ئەو بڕوایەن کە هاتنەسەرکاری کەسێکی توندڕەو، بە واتای بەرزکردنەوەی بارگرژییەکان لەگەڵ ئەمریکا و پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی دەرەکیی هێڕشبەرانەی دژەئەمریکییە و، بەپێچەوانەیشەوە هاتنەسەرکاری کەسێکی ڕیفۆرمخواز و میانڕەو، بە سیگنال و پەیامی ڕێبەری ئێران تێ دەگەن بۆ گەیشتنە ڕێککەوتن و کەمکردنەوەی بارگرژییەکان لەگەڵ ئەمریکا، هەرچەندە کاتی و تەکتیکییش بێت. چونکە بۆ ئەمریکییەکانیش پێش هەڵبژاردنی داهاتووی سەرۆکایەتی، گرنگە کە لەگەڵ ئێران هیچ پێکدادان و بارگرژییەکی نوێ لە ناوچەکەدا دروست نەبێت و بۆ ئێرانیش هەر بە هەمان شێوە چاوەڕێی هاتنەسەرکاری سەرۆککۆماری نوێ دەکات لە کۆشکی سپی کە ئایا کۆمارییە یان دیموکرات. هەر بۆیە هەردوو لایەن چاوەڕێی گۆڕانکارییە ناوخۆیییەکانی دەوڵەتی بەرامبەر دەکەن و تەنیا دەیانەوێت کە لەو کاتەدا بەجددی هەوڵی دانوستان یاخود چارەسەری کێشەکان بدەن.

لەم چوارچێوەیەدا هەر بارگرژییەک لە ناوچەکە کاریگەریی لەسەر ئەو دانوستانانە دەبێت و بەپێچەوانەیشەوە، کاتێک دانوستانەکان دەگەنە بنبەست ئەوە هێزە پرۆکسییەکان بۆ بەهێزکردنی پێگەی ئێران لە دانوستانەکان و وەرگرتنی ئیمتیاز لە لایەنی ئەمریکی، هەوڵ دەدەن پەرە بە بارگرژییەکان بدەن. لەم نێوەندەیشدا، هەرێمی کوردستانیش وەکوو ئەکتەرێکی ناسراو یاخود نزیک لە ئەمریکا  لە ناوچەی خۆڵەمێشی (Gray Zone) دەکەوێتە بەر هێرش و پەلاماری ئەو میلیشیایانە. لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، جگە لەوەی کە ئەم بارگرژییانەی نێوان ئەمریکا و ئێران کاریگەریی لەسەر ئاسایشی هەرێمی کوردستان دەبێت، لە هەمان کاتیشدا پرسی ئەتۆمیی ئێرانیش ناڕاستەوخۆ پەیوەستە بە ئاسایش یاخود نائاسایشی لە هەرێمی کوردستان؛ چونکە جگە لە  هەڕەشە و مەترسیی هێرشی میلیشیاکان، ترسی ئێران لە هێرشکردنە سەر بنکە و دامەزراوە ئەتۆمییەکانی لەلایەن ئیسرائیل و ئەمریکاوە وا دەکات، بەردەوام گوشار لە هەرێمی کوردستان بکات، چ ڕاستەوخۆ و چ ناڕاستەوخۆ و، لە ڕێگەی هێزە سیاسییەكانی بەغدا و حکوومەتی بەغداوە بۆ ئەوەی هەرێمی کوردستان بەهۆی هاوسنووری لەگەڵ ئێران لە ڕووی جوگرافییەوە، نەبێتە بەشێک لەو هاوکێشەیە.

هەروەها کاتێک پرسی دەرکردنی هێزەکانی ئەمریکا دێتە ڕۆژەڤەوە، ئەوە دووبارە هەرێمی کوردستان دەکەوێتە ژێر گوشارەوە. ئەم گوشارەیش دووڕەهەندی یاخود دوولایەنەیە؛ هەم لەلایەن میلیشیا و شیعەکانەوە لە بەغدا و هەمیش لەلایەن ئێرانەوە بەڕاستەوخۆ، لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان توانا و بڕیاری مانەوە و دەرچوونی ئەم هێزە سەربازییانەی نییە و لە ڕەهەندێکی دیکەیشەوە دەرچوونی ئەمریکییەکان بە مەترسی دەزانێت بۆ سەر مانەوە و بەردەوامی و بەگشتی ئاسایشی وجودیی خۆی.

  • هەڵبژاردنی سەرۆککۆمار لە ئێران و لێکەوتە دەرەکییەکانی

هەڵبژاردنەکانی خولی چواردەیەمی سەرۆکایەتیی کۆمار لە ئێران سەرەڕای ئەو ڕاستییەی کە دەسەڵاتەکانی سەرۆککۆمار و وەزیری دەرەوەی سنووردارە و لە چوارچێوەی بەڵگەنامە و سیاسەتە داڕێژراوەکانی باڵاوە کە لایەن ڕێبەری کۆماری ئیسلامییەوە پەسند کراوە، بەڕێوە دەچێت، بەڵام بۆ ئەمریکییەکان و وڵاتانی دەرەوە وەکوو ئاماژە و پەیامێکیش دەبینرێت؛ بەم واتایە کە هاتنەسەرکاری سەرۆککۆمارێکی میانڕەوتر یان توندڕەوتر، دەڕبری بڕیار و ڕوانگەی ڕێبەری کۆماری ئیسلامییە سەبارەت بە گۆڕانکاریی هەرچەندە سنووردار لە ئاستی دەرەوە بەپێی تێگەیشتن لە هەڕەشە و مەترسییەکان یاخود تێپەڕاندنی بارودۆخی نالەباری ئابووریی ناوخۆیی و شکاندنی سزاکان و تەنانەت ڕێککەوتن لەسەر پرسەکانی دەرەوە و، لە لایەکی دیکەیشەوە پێویستییەکانی سیستەم (نیزام) بە وەرگرتنی ڕەوایەتیی ناوخۆیی بەهۆی قەیرانە بونیادی بەردەوامەکانی نێوان دەسەڵات و هاووڵاتیان. لە ئێستایشدا، سەرەڕای تێگەیشتنی بڕیاردەرانی جیهانی و، هەروەها وڵاتانی دراوسێ لە هەڕەمی دەسەڵات و چۆنێتیی داڕشتنی سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەکی لە چوارچێوەی کۆماری ئیسلامی، بەڵام هاتنەسەرکاری ستافێکی نوێ لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن، وەکوو ئاماژەیەک دەخوێندرێتەوە بۆ هەموارکردنەوەی سیاسەتی دەرەکیی کۆماری ئیسلامیی ئێران و کەمکردنەوەی گوشارەکان و جۆرێک لە سازان لە ئاستی نێودەوڵەتی؛ وەك چۆن کۆماری ئیسلامییش سەرەڕای تێگەیشتنی لە سیاسەتداڕشتن لە ئەمریکا و ڕۆڵی دامەزراوەکانی دیکەی وەکوو یاسادانان و چاودێری، بەڵام چاوەڕێی هاتنەسەرکاری سەرۆککۆماری نوێیە لە ئەمریکا.

بۆ هەرێمی کوردستانیش گرنگە کە کەسێکی توندڕەو یاخود میانڕەوتر لەسەرکار بێت، چونکە ئەوە بەو واتایە نییە کە سەرۆککۆمار یان وەزیری دەرەوە دەتوانێت سیاسەتی ئێران بەرامبەر هەرێمی کوردستان بگۆڕێت، بەڵکوو بۆ هەرێمی کوردستانیش وەکوو ئاماژە و سیگناڵێکی ڕێبەری باڵا دەبینرێت بۆ کەمکردنەوەی بارگرژییەکان و پتەوکردنی پەیوەندییەکان. لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، هاتنەسەرکاری کەسێکی میانڕەوتر، دەتوانێت وەکوو سیاسەتی ئایەتوڵڵا خامنەیی بخوێندرێتەوە کە دەیەوێت باڵانسێک لە نێوان مەیدان (هێزی ڕەق) و دیپلۆماسی (هێزی نەرم)دا دروست بکات بۆ تێپەڕاندنی دۆخە ناوخۆیی و هاوکێشە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەکان. لە هەمان کاتیشدا، دەتوانێت دەرفەتێکیش بێت بۆ پتەوکردنی پەیوەندییە بازرگانییەکان و، ئێران بۆ کەمکردنەوەی گوشار لەسەر خۆی، گوشارەکانی سەر هەرێمی کوردستان کەم بکاتەوە. ئەمەیش دەتوانێت هەم بەهۆی پێویستیی سیاسی و ئابووری و ئاسایشیی ئێران بێت کە بەلاوازییەوە نەچێتە دانوستان لەگەڵ ئەمریکییەکانەوە و هەمیش بۆ خۆئامادەکردن و شوێندانەری لە هاوکێشە چاوەڕوانکراوەکان لە عێراق و ئاستی ناوچەکە لە پاش جەنگی ٧ی ئۆکتۆبەری نێوان حەماس و ئیسرائیل و تەنانەت جەنگی گریمانەکراوی نێوان حزبوڵڵا  و ئیسرائیل، بگەڕێتەوە.  چونکە نابێت دۆخی سیاسی و ئابووریی ناوخۆییی ئێرانیش پشگوێ بخرێت کە دۆخێکی ئاسایی نییە و تەنانەت بەپێی هۆشداریی پسۆرانی ناوخۆییی ئێران لە بوارە جیاجیاکان و بەتایبەتی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی لە لێواری تەقینەوەدایە.

  • بارودۆخی سیاسیی عێراق و هاوسەنگیی نێوان هێزە ناوخۆیی و دەرەکییەکان

سەرەڕای ململانێی توند، ئاڵۆزی و ناهاوسەنگیی دۆخی عێراق و بەتایبەتی نێوان شیعە و سوننە و هەرێمی کوردستان و بەغدا، لە پێش هێرشی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل، بەڵام هێرشی ٧ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠٢٣، بارودۆخەکەی بەتەواوی ئاڵۆزتر کرد و ململانێکانی بردە ئاستێکی دیکە. لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، لە پاش جەنگی حەماس-ئیسرائیل، هاوکێشەکانی ناوچەکە و بەتایبەتی عێراق بەتەواوی لەژێر کاریگەریی ئەو جەنگەدایە و تەنانەت بەناڕاستەوخۆ سەرەڕای هەوڵەکانی کابینەی سوودانی، بەشێکی زۆر لە هێزە شیعییەکان و میلیشیاکان و تەنانەت لەسەر ئاستی ڕای گشتیی سوننەکان، بۆتە بەشێک لەو جەنگە؛ چ لە ڕووی هێرشی میلیشیاکان بۆ ئەمریکییەکان بە مەبەستی گوشارخستنە سەر ئەمریکا بۆ ڕاوەستاندنی جەنگ و، چ لە ڕووی هێرشی میلیشیاکان بەڕاستەوخۆ بۆ سەر ئیسرائیل.

لەم نێوەندەیشدا، ئەمریکییەکان لە هەرێمی کوردستان چەندان جار کراونەتە ئامانج و تەنانەت هەرێمی کوردستان بە پاساوی بوونی بنکەی مووسادی ئیسرائیل لە درەنگانی شەوی دووشەممە (15ی کانوونی دووەمی 2024) ڕاستەوخۆ کرایە ئامانجی مووشەکەکانی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی. ئەوەی ڕاستی بێت کۆماری ئیسلامی هەوڵی داوە کە خۆی ڕاستەوخۆ لەم جەنگەوە تێوە نەگلێت، هەر بۆیە هێزە پرۆکسییەکانی، ئەم ئەرکەیان گرتۆتە ئەستۆ و لەم نێوەندەیشدا ئاگری ئەم جەنگە ڕاستەوخۆ بەر هەرێمی کوردستان کەوتووە. چونکە بۆ کۆماری ئیسلامی باڵادەستی لە عێراق دەتوانێت جگە لە سوودە ئابوورییەکانی، لە ڕووی سیاسەتی بەرگری و ئاسایشی لە چوارچێوەی ناسراوی بەرەی خۆڕاگری (محور مقاومت) و کەمکردنەوەی گوشارەکانی سەر حەماس و گوشارخستنە سەر ئەمریکا و بەتایبەتی دوورکردنەوەی حزبوڵڵا و ڕێگریکردن لە تێوەگلانی و، هەروەها کۆنترۆڵکردنی دۆخەکە کە نەبێتە هۆکاری پەرەسەندنی جەنگ و تێوەگلانی خودی کۆماری ئیسلامی، چونکە ئێران نیگەرانی دەرچوونی “دۆناڵد ترامپ”ە، کە ئەگەر جەنگ درێژە بکێشێت، ئەوە ترامپ بەرامبەر حزبوڵڵا و تەنانەت ئێران وەڵامی سەربازیی توند و ڕاستەوخۆی هەبێ. هەر بۆیە عێراق و هەرێمی کوردستان بوونەتە گەرمترین ناوچە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

لە لایەکی دیکەیشەوە، پرسی هەڵبژاردنی پێشوەختە و چۆنێتیی گەڕانەوەی سەدر بۆ پرۆسەی سیاسی و بەشداری لە هەڵبژاردنەکان و داهاتووی حکوومەت و پێکهاتەکەی، چۆنێتیی پەیوەندیی نێوان هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی و، هەروەها پەیوەندیی نێوان کورد و شیعە و لە لایەکی دیکەوە سوننە و شیعەکان، لەژێر کاریگەریی هاوکێشە هەرێمایەتییەکاندایە. ئەم هاوکێشەیەیش دەتوانێت بە هاتنەسەرکاری ترامپ لە ئەمریکا و، هەروەها چارەنووسی جەنگی حەماس-ئیسرائیل لە لایەک و ئەگەری دروستبوونی جەنگ یان بارگرژیی نوێ لە نێوان ئیسرائیل-حزبوڵڵا بگۆڕدرێت، چونکە ئەگەر ئێران بیەوێت ئیسرائیل سەرقاڵ بکات یان گوشار بۆ سەر ئەمریکا دروست بکات کە ڕێگە لە ئیسرائیل بگرێت هێرش بکاتە سەر باشووری لوبنان و هێزەکانی حزبوڵڵا تاوەکوو باکووری رووباری لیتانی لە باشووری لوبنان و هێڵی شین، پاشەکشە پێ بکات، ئەوە ململانێکانی لە ڕێگەی عێراق و میلیشیاکانەوە بەڕێوە دەبات و هەر بۆیە هەرێمی کوردستانیش دەبێتە بەشێک لەو پێکدادانە. جگە لەمانەیش، لە ڕووی سیاسییەوە حکوومەتی داهاتووی بەغدا و ڕۆڵی شیعەکان بۆ ئێران هێڵی سوورە و هەرێمی کوردستان دووبارە دەکەوێتە ژێر گوشاری تاران و هێزە شیعییەکان لە بەغدا؛ ئەوە جگە لە پرسە هەڵپەسێردراوەکانی نێوان هەولێر و بەغدا سەبارەت بە مووچە و بوودجە و ماددەی ١٤٠ و دادگەی فیدراڵی و دەسەڵاتەکانی هەرێمی کوردستان و پرسی نەوت و گاز و هتد. هەموو ئەمانەیش، لەژێر کاریگەریی ململانێی نێوان ئەمریکا- ئێران، ئیسرائیل-ئێران، تورکیا-ئێران، وڵاتانی عەرەبی-ئێران، ئەمریکا-ڕووسیا، چین-ئەمریکادایە.

کۆبەند

پێ دەچێت ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی ئێران لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و تەنانەت لەگەڵ هەرێمی کوردستان، هەروەها دانیشتنی نهێنی و بەردەوامی ئێران لەگەڵ ئەمریکییەکان، ئامادەکارییەک بێت بۆ گۆڕانکاری لە هاوکێشە جیۆسیاسییەکانی ناوچەکە لە پاش جەنگی حەماس و ئیسرائیل. تەنانەت ئەگەر ئێران شکستی بە هەوڵەکانی ئەمریکا بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی ئیسرائیل و سعوودیا هێنا، بەڵام ئێستا ئێران دڵەڕاوکێی ئەوەی هەیە کە لە نێوان سعوودیا و ئەمریکا رێککەوتنێکی ستراتیژیی بەرگری-ئاسایشی واژۆ بکرێت و هاوسەنگیی هێز لە زیانی ئێران تێک بچێت.

لە لایەکی دیکەوە، هەم ئێرانییەکان و هەمیش ئەمریکییەکان چاوەڕێی ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی سەرۆککۆمارین لە وڵاتەکەیان و وڵاتی بەرامبەر، هەر بۆیە لەم ماوەیەدا هەوڵی کەمکردنەوەی بارگرژییەکان دەدەن. ئەوەی کە ئەم هاوسەنگییە لەرزۆکە تێک دەدات، هێرشی ئیسرائیل بۆ حزبوڵڵای لوبنان و ڕازینەبوونی حزبوڵڵایە بۆ پاشەکشەکردن لە سنوورەکانی باشووری لوبنان. سەڕەرای ئەوانەیش، ئێران گوشاری لە شیعەکان کردووە کە گفتوگۆکانی دەرچوونی ئەمریکییەکان لە عێراق بەخێرایی کۆتایی پێ بێنن و هەر ئەمەیش ناکۆکیی لە ناوماڵی شیعەکان دروست کردووە. ئەگەر ئەمە ڕوو بدات گەڕێکی دیکەی بارگرژی و پێکدادان لە ناوچەکە و بەتایبەتی لە عێراق ڕوو دەدات و لەم بەینەیشدا هەرێمی کوردستان بەهۆی بەشداریپێکردنی میلیشیاکان لە عێراق، ڕووبەڕووی مەترسیی ئاسایشی دەبێتەوە، ئەگەر ئێران و ئەمریکا لەسەر کۆنترۆڵکردنی گرژییەکان نەگەنە ڕێککەوتن؛ ئەوە جگە لە ئەگەری ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا لە هەرێمی کوردستان و ڕۆژاوای کوردستان کە ڕەهەندێکی دیکەی مەترسییە بۆ سەر ئاسایشی هەرێمی کوردستان.

 ئەوەی جێگەی ئاماژەیە بریتییە لە گرێدراوبوونی پرسی ئەتۆمیی ئێران و پرسەکانی دیکە لە ناوچەکەدا، بەتایبەتی داهاتوو و چارەنووسی حزبوڵڵای لوبنان؛ بەم واتایە کە ئەگەر ئێران هەست بکات کاریگەریی ئەو کارتە لەدەست دەدات، بەرەو ئەتۆمیبوون دەچێت و ئەگەریش بەرەو ئەتۆمیبوون بچێت، ئەوە ئیسرائیل هێرش دەکاتە سەر بنکە و دامەزراوە ئەتۆمییەکانی یاخود هەوڵ دەدرێت لە ناوخۆ بڕووخێندرێت؛ کە هەڵوێستی دەوڵەتان لە هەمبەر ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکانی ناوخۆی ئێران دەری دەخات کە تاوەکوو ئێستا بە کۆمەڵێک هۆکاری جیاواز، پلان و ئەجێندای جددیی هیچ دەوڵەتێکی ڕۆژاوایی نەبووە. چونکە تاوەکوو ١٨ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠٢٥ دەرفەت بۆ سێ وڵاتی ئەوروپی هەیە کە میکانیزمی ماشە یاخود (snapback) چالاک بکەن و هەموو ئابڵووقە و سزاکان لە چوارچێوەی بڕیاری ٢٢٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش بگەڕێتەوە[2]. لە هەموو ئەگەر و سیناریۆکانیشدا ئێران نایەوێت لە عێراق هێز و ئەکتەرێک لایەنگری ڕۆژاوا و ئەمریکا هەبێت کە مەترسی بێت بۆ سەر ئاسایشی ئێران؛ چونکە هەم پێگەی ئێران لە دانوستانەکانی بەرز دەبێتەوە و هەمیش لە کاتی بارگرژی و پێکدادانی پرۆکسییەکانی لەگەڵ ئیسرائیل، لە هەرێمی کوردستانەوە هەست بە مەترسیی ئاسایشی ناکات. ئەم هاوکێشەیەیش بۆ بارودۆخ و هاوسەنگیی لەرزۆکی ئێستا دروستە و کار دەکات، بەڵام لە ئەگەری گۆڕانی هاوکێشە جیۆسیاسییەکان، ئەوە ئەگەر هەرێمی کوردستان هیچ کارتێکی ئاسایشیی بەدەستەوە نەبێت، لە هەمبەر هەموو ئەم گۆڕانکارییانەدا لاواز و، ئاسایشی لەژێر مەترسیدا دەبێت. هەر بۆیە لە ڕوانگەی ڕیالیستی و لۆژیکی هاوسەنگیی هێزەوە، ئەگەر هەرێمی کوردستان تەنیا لە ڕووی ئاسایشییەوە پەیوەندیی لەگەڵ ئێران ئاسایی بکاتەوە و هەموو مەرجەکانی ئێران جێبەجێ بکات، ئەوە بە تێکچوونی ئەم هاوسەنگییە، هاوکێشەکان لە زیانی ئەکتەری بچووکتر و لاوازتر دەگۆڕێت، بەڵام ئەگەر پەیوەندییەکان فرەڕەهەند (بەتایبەتی ئابووری و سیاسی) و بەگشتی نا-ئاسایشی بێت، ئەوە گۆڕانی هاوسەنگیی هێز نابێتە هۆکاری گەڕانەوە بۆ خاڵی یەکەم و لە زیانی ئەکتەری بچووک و لاوازتر بشکێتەوە. بەم پێیە، لۆژیکییە ئەگەر بڵێین، پاڵەپەستۆ و گوشاری زیاتر لەوەی ئێستا لە هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، جگە لە زیانی گەورەی نەتەوەیی لە درێژمەودادا و ئەگەری کاردانەوەی جەماوەری لەودیوی سنوورەکان و لەدەستدان و نەمانی قووڵاییی ستراتیژی، ئاسایشی هەرێمی کوردستان و سیاسەتی ڕێگریکردن (policy of deterrence ) دەخاتە مەترسییەوە و بەم پێیەیش فاکتەرەکانی هێزی هەرێمی کوردستان لە هەمبەر ئێران، بێکاریگەر دەکات.

[1] – تێچووی ئابورویی ڕاستەوخۆی جەنگ لە غەززە لە ماوەی ٦ مانگی یەکەمی جەنگەکەدا نزیکەی ٦٠ ملیار دۆلار بووە و، بۆتە هۆی دابەزینی ٢٢%ی بەرهەمی ناوخۆی ئیسرائیل.

[2] – بەپێی بڕگەی ٣٦ و ٣٧ی JCPOA، هەر یەک لە لایەنەکانی ڕێککەوتنەکەی ساڵى ٢٠١٥ دەتوانن سکاڵا لە کۆمیسیۆنی هاوبەش بکەن و ئەم کۆمیسیۆنەیش پازدە ڕۆژی هەیە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە؛ کێشە چارەسەرنەکراوەکان ڕەوانەی وەزیرەکانی دەرەوە دەکرێن، کە پازدە ڕۆژی دیکەیان لەبەردەمدایە. پاشان کۆمیسیۆنی هاوبەش پێنج ڕۆژی دیکەی لەبەردەمدایە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە. ئەگەر دوای ئەم پرۆسەیە ٣٥ ڕۆژییە، لایەنی سکاڵاکار هێشتا ڕازی نەبوو، دەتوانێت بابەتەکە وەکوو پێشێلکارییەکی بەرچاوی ڕێککەوتنەکە ئاراستەی ئەنجومەنی ئاسایش بکات، کە دەبێت لە ماوەی ٣٠ ڕۆژدا دەنگ لەسەر بڕیارنامەیەک بدات بۆ بەردەوامبوون لە ڕاگرتنی سزاکان – بڕیارێک کە لایەنی سکاڵاکار دەتوانێت ڤیتۆی بکات (جگە لە ئەڵمانیا کە ئەندامی هەمیشەییی ئەنجومەنی ئاسایش نییە) و، بەم شێوەیە سزاکان دەگەڕێنەوە شوێنی خۆیان.

هاوپێچی یەکەمی JCPOA میکانیزمێکی ناوازەی بۆ ئاژانس دیاری کردووە بۆ ئەوەی لە ماوەی ٢٤ ڕۆژدا لە ڕێگەی کۆمیسیۆنی هاوبەشەوە بتوانێت دەستڕاگەیشتن بە شوێنە گوماناوییەکان بکات و بەپێی ئەو میکانیزمە، ئەنجامی هاوکارینەکردنی ئێران چالاککردنی میکانیزمی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان و گەڕانەوەی سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دەبێت. ئەم دوو مەرجە کە لە JCPOAدا باس کراون، پێیان دەوترێت میکانیزمی ماشە (Trigger Mechanism) یان گەڕانەوەی سزاکان (Snapback). لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، پرۆسەی سناپباک کاتێک دەست پێ دەکات کە “دەوڵەتێکی بەشداربووی JCPOA” – وەک لە UNSCR 2231دا پێناسە کراوە- ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە پرسێک ئاگادار دەکاتەوە کە “جێبەجێنەکردنی بەرچاوی بەڵێننامەکان بەپێی JCPOA”ە. ئەنجومەنی ئاسایش بڕیارێک لە ماوەی ٣٠ ڕۆژدا پەسەند دەکات بۆ سکاڵاکە و، هەموو بڕگەکانی UNSCR 1696 (2006)، 1737 (2006)، 1747 (2007)، 1803 (2008)، 1835 (2008) و 1929 (2010)) کە بە بڕیاری UNSCR 2231 کۆتاییی پێ هاتبوو، دەچنە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەم پرۆسەیە پێی دەوترێت “سناپباک” چونکە هەموو سنووردارکردنەکانی پێشوو لەسەر ئێران دەگەڕێنەوە شوێنی خۆیان.




توركیا دوای هەڵبژاردنی 31ی ئازار؛ لە نێوان بەرداشی هه‌وڵه‌كانی ئاساییكردنی ئۆزگور ئۆزەل و كرانەوەی سیاسیی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان

موەفه‌ق عادل عومەر، دكتۆرا له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و مامۆستا له‌ به‌شی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و سیاسه‌تی گشتی-زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌كی

هه‌ڵبژاردنی شاره‌وانییەكانی 31ی ئازاری ساڵی 2024 خاڵێكی وه‌چه‌رخانه‌ له‌ ژیانی سیاسیی توركیادا، چونكه‌ له‌ دوای ماوه‌یه‌كی دوورودرێژ، جه‌هه‌په (حزبی كۆماری گەل – Cumhuriyet Halk Parisi)‌ توانیی ببێته‌ حزبی یه‌كه‌م و ئاك پارتی (حزبی داد و گەشەپێدان – Adalet ve Kalkınma Partisi) ڕووبه‌ڕووی شكستێكی گه‌وره‌ بووه‌وه‌ و، بوو به‌ حزبی دووه‌م له‌سه‌ر ئاستی هه‌ڵبژاردنی شاره‌وانییه‌كانی توركیا. ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ بووه‌ هۆی دروستبوون و سه‌رهه‌ڵدانی دیمه‌نێك و تابلۆیەكی نوێی سیاسی له‌ توركیا. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا هه‌م ئاك پارتی و هه‌میش گه‌وره‌ حزبی ئۆپۆزیسیۆن ده‌ستیان به‌ جموجۆڵێكی فراوان و بنه‌ڕه‌تی كرد به‌ مه‌به‌ستی گه‌ڕاندنەوەی متمانه‌ی ده‌نگده‌ر له‌ توركیا. له‌ بابه‌تی ئه‌م جاره‌مان هه‌وڵ ده‌ده‌ین وێنه‌یه‌كی گشتی و پوختی پێشهات و ڕووداوه‌كانی دوای 31ی ئازار بخه‌ینه‌ ڕوو.

جه‌هه‌په‌ و پرۆسه‌ی “ئاساییكردنه‌وه‌”

جه‌هه‌په‌ دوای ئه‌وه‌ی نه‌یتوانی له‌ ساڵی 2023 له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار شكست به‌ ئه‌ردۆغان بهێنێت، كه‌مال كلیچدارئۆغلو ناچار بوو له‌ مانگی تشرینی دووه‌می ساڵی 2023  كۆنگره‌ی حزبه‌كه‌ی ئەنجام بدات. لە كۆنگرەكەدا ئۆزگور ئۆزەل توانیی ببێته‌ هه‌شته‌مین سه‌رۆكی جه‌هه‌په‌. له‌گه‌ڵ ده‌ستبه‌كاربوونی ئۆزەل، گۆڕانكاریی بنه‌ڕه‌تی له‌ سیاسه‌تی حزبه‌كه‌ی ده‌ستی پێ كرد و دیارترین ئه‌نجامی گۆڕانكارییه‌كانیش ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ بوو كه‌ جه‌هه‌په‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی شاره‌وانییه‌كانی 31ی ئازاری ساڵی 2024 به‌ده‌ستی هێنا و تیایدا توانیی جه‌هه‌په‌ بكاته‌ حزبی یه‌كه‌م له‌سه‌ر ئاستی سه‌رۆك و ئه‌نجومه‌نی شاره‌وانییه‌كانی توركیا.

سه‌ركه‌وتنه‌كه‌ی 31ی ئازار ئه‌ركی ئۆزه‌لی قورستر كرد، چونكه‌ چاوه‌ڕوانییه‌كان زیادی كرد و داواكارییه‌كان به‌ره‌و ئاراسته‌ی شكستپێهێنان بوو‌ به‌ ئاك پارتی و ئه‌ردۆغان. واتا له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ ده‌نگده‌ر، به‌تایبه‌ت به‌هۆی گرانیی ئاستی بژێوی ژیان و بوونی ژماره‌یه‌كی زۆری په‌نابه‌ر، له‌ ئاك پارتی و ئه‌ردۆغان بێزار بووه‌ و جه‌هه‌په‌یش له‌وانه‌یه‌ باشترین بژارده‌ نه‌بێت به‌ڵام ده‌كرێ ڕۆڵێكی گرنگ ببینێت له‌ داهاتووی توركیادا، به‌تایبه‌ت له‌ هه‌ڵبژاردنی گشتی و سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری داهاتوو كه‌ بڕیاره‌ له‌ مانگی مایسی ساڵی 2028 ئه‌نجام بدرێت، ئه‌گه‌ر ئه‌ردۆغان توانیی بۆ ماوه‌ی چوار ساڵی داهاتوودا به‌رگه‌ بگرێت و بڕیاری ئه‌نجامدانی “هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته”‌ نه‌دات.

له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ئۆزه‌ل ڕای گه‌یاند كه‌ گۆڕانكارییه‌كی جه‌وهه‌ری له‌ سیاسه‌تی حزبه‌كه‌ی ده‌ست پێ ده‌كات و درێژه‌ به‌ هه‌وڵ و كۆششه‌كانی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان ده‌دات بۆ زه‌مینه‌خۆشكردن بۆ ئه‌وه‌ی گۆڕانكاری لە دەسەڵاتی ئێستادا بكرێت و كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ئاك پارتی و ئه‌ردۆغان بهێنێت. به‌ڵام شێوازی كاری ئۆزه‌ل له‌ هی سه‌رۆكه‌كانی پێشووی جه‌هه‌په‌ جیاوازتره‌ و چەند جار رای گه‌یاندووه‌ كه‌ سه‌ره‌تا بۆ ئه‌وه‌ی تێ بكۆشێت پێویسته‌ له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مدا دانوستان بكات و كار بۆ ئه‌وه‌ بكات ئامانجه‌كانی له‌ ڕێگه‌ی دانوستانه‌وه‌ به‌ده‌ست بهێنێت و ئه‌گه‌ر له‌مه‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو، ئینجا پەنا دەبرێتە بەر هه‌نگاوی دواتر كه بریتییه‌ له‌ تێكۆشان دژی ئاك پارتی و هاوپه‌یمانه‌كانی. هه‌ر له‌م ئاراسته‌یەدا بڕیاری دا سه‌ردانی سه‌رجه‌م لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان بكات و له‌ نێوانیشیاندا ئاك پارتی.

ئۆزەل بۆ ئەوەی ستراتیژییەتی حزبەكەی بۆ قۆناغی داهاتوودا ڕوون بكاتەوە، پرۆسەی “ئاساییكردنەوە – Normalleşme)ی ڕاگەیاند. ناوەڕۆكی ئەم پرۆسەیە بریتییه لەمانەی خوارەوە:

  1. ئاساییكردنەوەی دۆخی سیاسیی وڵات؛ چونكە بەپێی بۆچوونی جەهەپە بارودۆخی وڵات لە دوای ساڵی 2002وە گۆڕانكاریی زۆری لەخۆ گرتووە و لە ڕووە سیاسییەكەیەوە ژیانێكی سیاسیی ئاسایی لە توركیا نەماوە و دەسەڵات لەلایەن تاكەكەسێكەوە قۆرخ كراوە.
  2. ئاساییكردنەوەی دامەزراوە دادوەرییەكانی وڵات؛ بەپێی بۆچوونی جەهەپە و بەشێكی زۆری لایەنە سیاسییەكانی دیكە، دادگە لە توركیا خەریكە سەربەخۆییی خۆی لەدەست دەدات. بۆیە پێویستە ئەم كێشەیەیش چارەسەر بكرێت و بگەیەنرێتە دۆخی ئاساییی خۆی.
  3. گرنگترین كێشە كە ئاسایی نییە لەسەر ئاستی توركیا، بواری ئابووریی وڵاتە. توركیا ڕووبەڕووی كێشەیەكی دارایی و ئابووریی گەورە و قووڵ بۆتەوە. ئاساییكردنەوەی بارودۆخی ئابووریی وڵات، یەكێكە لە داواكارییەكانی جەهەپە و شوێن و پێگەیەكی گرنگی هەیە لە پرۆسەی ئاساییكردنەوەی ئۆزەل.
  4. كێشەی مووچەی خانەنشینان، بەشێكی گرنگی پرۆسەكەی ئۆزەل پێك دەهێنێت. جەهەپە بە سەرۆكایەتیی ئۆزەل جەخت لەسەر زیادكردنی مووچەی خانەنشینان دەكات، چونكە بەشێكی زۆری خانەنشینان مووچەی مانگانەیان دە هەزار لیرەی توركییە، كە لە هەلومەرجی ئێستادا ئەم بڕە پارەیە بەشی بژێوی ژیانی خەڵك ناكات. هەرچەندە ئۆزەل ڕاستەوخۆ داوای لە ئەردۆغان كرد لانی كەم مووچەی خانەنشینان بگەیەنرێتە ئاستی كەمترین مووچەی كاركردن لە توركیا، بەڵام ئەم داواكارییەی ئۆزەل جێبەجێ نەكرا و هەر لە سەرەتاوە ڕەت كرایەوە.

وەكوو هەوڵێكی ستراتیژیی گرنگی ئەم پرۆسەیە، ئۆزەل بڕیاری دا لە ڕێكەوتی 2ی مایسی ساڵی 2024 سەردانی ئاك پارتی بكات و لەگەڵ ئەردۆغان كۆ ببێتەوە؛ بەرامبەر ئەمە ئەردۆغانیش وەكوو وەڵامێك بۆ ئەم دەستپێشخەرییە بۆ یەكەم جار لە دوای 18 ساڵ، لە 11ی حوزیران سەردانی بارەگای سەرەكیی جەهەپەی كرد لە ئەنقەرە. ئەم چاوپێكەوتنانە بە نیسبەت ئۆزەلەوە لە چوارچێوەی پرۆسەی ئاساییكردنەوەی ژیانی سیاسی دێت لە توركیا. هەرچەندە پەیوەندییەكانی دوای ئەم دوو چاوپێكەوتنە وەكوو پێویست درێژەیان پێی نەدراوە بەڵام لە ڕووی تواندنەوەی بەستەلەكەكانەوە كاریگەریی هەبوو. بۆیە لێرە ئەم پرسیارەمان بۆ دروست دەبێت: جەهەپە (ئۆزەل) بەتەمای چییە لە توركیا؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەتوانین ئەم خاڵانە بخەینە ڕوو:

  1. ئۆزەل هەوڵ دەدات لە ئێستاوە خۆی بۆ هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتیی كۆمار و پەرلەمانی توركیای ساڵی 2028 ئامادە بكات، چونكە ئەم جارەیان نایەوێت تووشی شكست ببێتەوە؛ هەروەها بەڵێنی ئەوەی داوە ئەگەر لە هەڵبژاردنە گشتییەكانی داهاتوودا جەهەپە نەگەیەنێتە دەسەڵات، ئەوە ڕاستەوخۆ دەست لە كار دەكێشێتەوە. لە لایەكی دیكە سەرەڕای ئەوەی بەشێك لە لایەنگرانی جەهەپە، نیگەرانن لە سیاسەتە نوێیەكەی ئۆزەل و پێیان وایە ئەردۆغان تاكە سوودمەندی ئەم سیاسەتە نوێیەی ئۆزەلە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا بەپێی دوایین ڕاپرسی كە لەلایەن “كۆمپانیای میترۆپۆڵ”ەوە دەربارەی ڕەزامەندیی دەنگدەران لە بەجێگەیاندنی ئەركەكان لەلایەن ئەردۆغان وەكوو سەرۆككۆمار و ئۆزەل وەكوو سەرۆكی جەهەپە ئەنجام دراوە، ئەوە بەپێی مانگەكانی شوبات و نیسان و مایس جیاوازییەكی بەرچاو دەبینرێت و ئۆزەل بۆ یەكەم جار لە مانگی نیسان و مایس پێش ئەردۆغان دەكەوێت بەپێی ئەم خشتەی خوارەوە:
    2024
  2. دوای هەڵبژاردنەكانی 31ی ئازاری ساڵی 2024، جەهەپە ڕای گەیاند كەوا ئەرك و بەرپرسیارێتییەكانی زۆر زیاتر بووە بەراورد بە قۆناغەكانی ڕابردوو، چونكە ئێستا جەهەپە لە ڕێگەی بەرپرسەكانیانەوە لە شارەوانییە جیاوازەكانی وڵاتدا خزمەتگوزاریی شارەوانی پێشكەشی نزیكەی (65%)ی دانیشتووانی توركیا دەكات. هەروەها لە ڕووی دابەشكاریی ئابوورییەوە 86%ی ئەم ناوچانە بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەلایەن بەرپرسە شارەوانییەكانی جەهەپەوە بەڕێوە دەبردرێن؛ لە هەمووان سەرنجڕاكێشتر، ئەو گەڕەك و ناوچانەی كە ئەردۆغان تیایدا نیشتەجێیە، شارەوانییەكانی لەلایەن جەهەپەوە بەڕێوە دەبردرێت. بۆیە جەهەپە نایەوێت پاشەكشە بەم هەنگاوانە بكات و، سەرجەم تواناكانی خۆی خستۆتە گەڕ بۆ ئەوەی پاڕێزگاری لەم تابلۆیە بكات و تەنانەت كار بۆ باشتركردنیشی دەكات.
  3. ئۆزەل نایەوێت هەڵەكانی ڕابردووی حزبەكەی خۆی دووبارە بكاتەوە و، كار بۆ ئەوە دەكات سەرجەم لایەنەكان لە خۆی ڕازی بكات یاخود لانی كەم كار بۆ ئەوە دەكات لایەنەكانی دیكە دژایەتیی نەكەن. بێ گومان لە وڵاتێكی وەكوو توركیا، ئەستەمە بتوانرێ سەرجەم لایەنەكان ڕازی بكرێت، بەڵام هەڵبژاردنەكانی ڕابردوو ئەوەیان سەلماندووە كەوا ئەگەر نەتوانرێ هاوپەیمانییش لەگەڵ هەندێك لایەن بكرێت، بەڵام دەكرێ “ڕێبەرێكی هاوبەش” كۆیان بكاتەوە.
  4. ئاك پارتی و ئەردۆغان بە هیچ شێوەیەك لە قۆناغی ئێستادا ڕازی نین هەڵبژاردنی پێشوەختە ئەنجام بدرێت بەڵام لە هەلومەرجی ئەمڕۆ و بەپێی هەڵوێستی خەڵكی توركیا، ئەستەمە ئەم پەرلەمانە و دەسەڵاتەی ئێستا بۆ ماوەی چوار ساڵی دیكە بەبێ كێشە و گرفت بەردەوام بێت. بۆیە دەتوانین بڵێین جەهەپە بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ گوشار بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە دەكات، چونكە ئەو دەرفەتەی كە لەم قۆناغەدا بۆی ڕەخساوە، لە قۆناغەكانی ڕابردوودا بۆی نەڕەخساوە. بۆیە لە چوارچێوەی سیاسەتی نوێی جەهەپە، ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە یەكێكە لە ئامانجەكانی ئۆزەل.

ئاك پارتی و پرۆسەی “كرانەوەی سیاسی – Yumuşama

ئەردۆغان دوای ئەوەی تووشی شكستێكی گەورە بوو لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی 31ی ئازار، كەوتە جموجۆڵ بۆ ئەوەی بارودۆخی خۆی و حزبەكەی باش بكات و كەمێكیش بێت، قورسایی و سەنگی قۆناغەكانی پێشوو بگەڕێنێتەوە. هەر لەم چوارچێوەیەدا و بەهۆی ئەوەی ئەردۆغان هەستی بە مەترسییەكانی لەدەستدانی دەسەڵاتی كرد، بڕیاری دا سەرەتا دەست بە پرۆسەی “كرانەوەی سیاسی” بكات؛ مەبەستی لە چەمكی “كرانەوەی سیاسی”، خۆنزیككردنە لە لایەنە سیاسییەكان و دەرفەتدانە بە لایەنەكانی ئۆپۆزیسیۆن بۆ ئەوەی ڕاوبۆچوونیان دەربارەی قەیرانەكانی توركیا وەربگیرێت و تەنانەت بەیەكەوە كار بكەن بۆ چارەسەركردنی كێشە و گرفتەكان، بەتایبەت قەیرانی دارایی و ئابووری كە بەرۆكی توركیای گرتووە. كرانەوە هەروەها ئەوەیش لەخۆ دەگریت كە ئیتر لەمەوبەدوا پێویستە ئەو جەمسەربەندییەی پێشوو لە نێوان دەسەڵاتداران و ئۆپۆزیسیۆن هەبوو، نەهێڵرێت و دیالۆگ و دانوستاندن شوێنی بگرێتەوە و لایەنەكان خۆیان لە پۆپۆلیزم بەدوور بگرن. بەڵام سەرەڕای ئەوەی كرانەوە لەلایەن ئاك پارتی و ئەردۆغانەوە بەم شێوەیە پێشكەش كراوە، لە بنەڕەتدا گومان لەوەدا هەیە كە بەڕاستی ئامانجی سەرەكیی ئەردۆغان ئەم خاڵانە بێت كە ئاماژەمان پێیان دا.

لەم چوارچێوەیەدا ئەم پرسیارەمان بۆ دروست دەبێت: ئامانجی ڕاستەقینەی ئەردۆغان لەم قۆناغەدا چییە؟ لە ڕێگەی ئەم خاڵانەی خوارەوە، دەكرێت وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە:

  1. ئەردۆغان لە ساڵی 2002وە تا ئێستا توانیویەتی لایەنەكانی ئۆپۆزیسیۆن بەلاوازی بهێڵیتەوە و دەرفەتیان پێ نەدات ببنەوە شوێنگرەوەی ئەو؛ بۆیە بوونی ئۆپۆزیسیۆنێكی لاواز هەردەم لە ئەولەوییەتی كارەكانی ئەردۆغان بووە. واتا ئاك پارتی و ئەردۆغان كار لەسەر ئەوە دەكەن كە ئۆپۆزیسیۆن لاواز بێت و لەژێر كۆنترۆڵی خۆیاندا بێت. بێ گومان نەمانی كەمال كلیچدار ئۆغلو زیانێكی زۆر گەورەی هەبوو بۆ ئاك پارتی و ئەردۆغان، چونكە بەردەوام لە هەڵبژاردنەكاندا تووشی شكست دەبوو. ئێستایش ئەردۆغان كار بۆ ئەوە دەكات ئۆزەل بۆ خۆی ڕابكێشی و دووبەرەكی لە نێوان سەركردەكانی جەهەپە دروست بكات و، بیگەیەنێتە ئاستێك هانی ئۆزەل بدات لە جیاتی سەرۆكی شارەوانیی ئیستەنبوڵ، ئەكرەم ئیمام ئۆغلو بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیی كۆمار كاندید بكات، سەرەڕای ئەوەی جارێ قسەكردن لەسەر كاندیدەكانی هەڵبژاردنی ساڵی 2028 زووە، چونكە ئەردۆغان لێهاتووە لەم بوارە و بەباشی دەتوانێ ئەم جۆرە ستراتیژ و تاكتیكانە بەكار بهێنێت لە سایەی ئەو ئەزموونەی كە لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوو بەدەستی هێناوە.
  2. هاوپەیمانیی كۆمار (Cumhur İttifakı) كە ئاك پارتی و مەهەپە (پارتی بزووتنەوەی نەتەوەپەرست – Milliyetçi Hareket Partisi) دوو پێكهینەری سەرەكیی ئەم هاوپەیمانییەن، دوای هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی 31ی ئازار ڕووبەڕووی گرفتێكی گەورە بوونەتەوە و زۆرینەی دەنگەكانیان لەدەست داوە؛ جگە لەمە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ پاڵپشتیی دەنگدەر بۆ ئەم هاوپەیمانێتییە كەمتر دەبێت. بۆیە بەتایبەت ئەردۆغان كار بۆ دۆزینەوەی بژاردەی تر دەكات؛ لە هەمان كاتیشدا نایەوێت مەهەپە لە خۆی دوور بخات. بەڵام لەپاڵ ئەوەیش بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆیش بێت گوشارەكانی بۆ سەر مەهەپە دەستی پێ كردووە؛ بۆ نموونە لە 11ی حوزیرانی ساڵی 2024 دوای 18 ساڵ ئەردۆغان بۆ یەكەم جار سەردانی بارەگای سەرەكیی جەهەپەی كرد لە ئەنقەرە، لە هەمان ڕۆژیش لە كۆشكی كۆماری، پێشوازیی لە هاوسەری سینان ئەتێش (عایشە ئەتێش -Ayşe Ateş)ی كرد- سینان ئەتێش بەرپرسێكی باڵای مەهەپە بوو لە 30ی كانوونی یەكەمی ساڵی 2022 كوژرا. گومان لەوە دەكرێت كە مەهەپە دەستی هەبێت لە كوشتنی ئەتێش؛ هەروەها لایەنە سیاسییەكان ڕەخنە لەوە دەگرن گوایە حكوومەت و دادگە كەمتەرخەمییان كردووە لە كەیسی كوشتنی ئەتێش، چونكە بانگەشەی ئەوە دەكرێت چەندان بەرپرسی باڵای مەهەپە لە كەیسی كوشتنەكە تێوە گلاون. دوای نزیكەی ساڵێك و شەش مانگ لەسەر كوشتنی ئەتێش، هاوسەرەكەی ئێستا هەڵمەتیكی فراوانی دەست پێ كردووە بۆ دۆزینەوەی بكوژانی سینان ئەتێش. جووڵاندنی ئەم كەیسە لەم ساتەدا، وەكوو گوشارێك بۆ سەر مەهەپە دەبینرێت، چونكە مەهەپە ڕاستەوخۆ لەسەر زاری سەرۆكەكەی، دەوڵەت بەخچەڵی، گوتی: بە هەموو شێوەیەک دژی پرۆسەی ئاساییکردنەوەی جەهەپە و پرۆسەی کرانەوەی ئاک پارتی، دەوەستن، چونکە مەهەپە نایەوێت گۆڕانكاریی زیاتر لە ژیانی سیاسیی توركیا بكرێت.” ئەو پێی وایە هەر گۆڕانكارییەك لە هاوكێشەكاندا، بەتایبەت لە بەرەی ئۆپۆزیسیۆن، ئەوە لە دژی مەهەپە و هاوپەیمانیی كۆمار دەبێت. كەواتە ئەردۆغان بە شێوەیەك لە شێوەكان، كار دەكات بۆ ئەوەی هەندێك هەنگاوی جددی بنێت بۆ ئەوەی قەرەبووی شكستەكەی بكاتەوە كە لە 31ی ئازار تووشی بوو.
  3. سەرەڕای ئەوەی ئەم جارەیان زۆر ئەستەمە لایەنە سیاسییەكانی دیكە ڕازی بن، بەڵام ئەردۆغان دیسان جەخت لەسەر دەستوورێكی مەدەنی دەكات؛ واتا ئامادەكردنی دەستوورێك لەلایەن كەسانی ئاسایی و مەدەنی لە جیاتی ئەو دەستوورەی كە ئێستا بەركارە، چونكە بیانووی ئەوە دەهێندرێت كەوا دەستوورەكەی ئێستا لەلایەن كودەتاچییەكانەوە دانراوە. بەڵام ئەگەر لە بابەتەكە زیاتر بكۆڵینەوە ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە ئامانجە ڕاستەقینەكەی ئەردۆغان لە گۆڕینی دەستوور، بریتییه لەوەی پێگەی خۆی پتەو بكات و دەرفەتی نوێ بۆ خۆی بڕەخسێنێت بۆ ئەوەی دیسان بتوانێ لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2028 خۆی كاندید بكات؛ جگە لەوەی ئەو دەسەڵاتانەی كە دراوەتە سەرۆككۆمار، لە چوارچێوەی دەستوور گەرەنتی بكرێت. بەڵام پێ ناچێت ئەركی ئەردۆغان لەم بابەتە ئاسان بێ، چونكە لایەنە سیاسییەكانی دیكە بیربۆچوونی جیاوازیان هەیە، بەتایبەت دەربارەی سیستەمی سیاسیی وڵات، كە جەهەپە زۆر بەتوندی لەگەڵ گەڕاندنەوەی سیستەمی پەرلەمانییە بۆ توركیا.
  4. لایەنی ئابووریی وڵات بەهۆی ئەو سیاسەتانەی كە بەتایبەت لەلایەن ئەردۆغانەوە پەیڕەو كراوە، توركیای گەیاندە ئاستێكی مەترسیدار؛ تەنانەت زۆر لە چاودێران پێیان وایە كە زەحمەتە خەڵك تا چوار ساڵی دیكە بەرگەی ئەم قەیرانە دارایی و ئابوورییە بگرن. بۆیە چاوەڕوان دەكرێت ئەردۆغان كار بۆ نانەوەی هەندێك هەنگاو بكات كە لایەنی كەم ئەگەر بە شێوەیەكی بنەڕەتییش چارەسەری كێشەكە نەكات و بەكاتییش بێت، بتوانێ ئەم چوار ساڵەی پێی بەڕێوە ببات. بەڵام پێ ناچێت لەم بوارەدا كات لەگەڵ ئەردۆغان بێت. كێشە دارایی و ئابوورییەكان بە شێوەیەكی ترسناك هێزی كڕینی هاووڵاتیی توركیی دابەزاندووە؛ ئەمەیش وا لە خەڵك دەكات داوای چارەسەری لەناكاو و خێرا بكات و لەوانەیە نەتوانن لەمە زیاتر بەرگە بگرن.

كۆبەند

هەوڵەوكانی ئاساییكردنەوەی جەهەپە و كرانەوەی ئەردۆغان هەردووكیان بە مەبەستی زەمینەخۆشكردنە بۆ هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتیی كۆمار و پەرلەمانی توركیا، چونكە هەریەك دەیەوێ بەسەر ئەوەی دیكەدا سەر بكەوێت. بۆیە دەتوانین بانگەشەی ئەوە بكەین كە هەردوو لا ڕاستگۆ نین لە بانگەشەكانیان دەربارەی دانوستاندن و پێكەوەكاركردن و دروستكردنی ژینگەیەكی ئارام بۆ تاوتوێكردنی قەیرانەكان؛ ئەوەی گرنگە بەلایانەوە چۆن بتوانن بەرژەوەندیی حزبەكەیان دەستەبەر بكەن.

بەپێی ڕووداوەكانی ساڵانی ڕابردوو، پێ دەچێت لە ڕووی ئەزموونەوە ئەردۆغان چەند هەنگاوێك لە پێش ئۆزەل بێت و پێشبركێیەكی سەخت لەگەڵ ڕكابەرەكانی بكات؛ بەرامبەر ئەمەیش ئۆزەل خوێنگەرمە و هەوڵ دەدات ئەو دەرفەتەی بۆی ڕەخساوە بە شێوەیەكی دروست بەكار بهێنێت و سوودی لێ ببینێت. بۆیە كار بۆ ئەوە دەكات هەموو لایەك ڕازی بكات؛ بەڵام ڕازیكردنی هەموو لایەك، بەتایبەت لە وڵاتێكی وەكوو توركیا كارێكی زۆر سەختە و تەنانەت مەحاڵیشە. بۆیە پێشبینی دەكرێت لە قۆناغەكانی داهاتوودا ململانێی نێوان ئەردۆغان و ئۆزەل قووڵتر و سەختتر ببێتەوە، چونكە سیاسەتكردن لە توركیا تەنیا لە ڕێگەی دیالۆگ و دانوستانەوە نابێت؛ هەروەها پێ ناچێت تارماییی قەیرانی دارایی و ئابوورییش بەرۆكی ئەردۆغان وا بەئاسانی بەر بدات. كەواتە دەكرێ بڵێین لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە لە قۆناغەكانی داهاتوودا ڕۆژانی سەخت و دژوار چاوەڕێی توركیا دەكات.