د. یاسین تەها،  پسپۆڕ لە مێژووی ئایینزا ئیسلامییەکان و شارەزا لە کاروباری عێراق

دەسپێک

نەمانی “ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی” وەک ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران و سەرکەوتنی “موجتەبا”ی کوڕی بۆ لووتکەی هەڕەمی دەسەڵات، تەنیا گۆڕانکارییەک نییە لە کارەکتەرەکاندا، بەڵکوو ورووژاندنی پرسێکی ستراتیژییە: لە ململانێی نێوان “دەوڵەت” و “مەزهەب”دا، کێ دەبێتە قیبلەنمای نوێی شیعە لە ناوچەکە و جیهاندا؟

ئەم وەرچەرخانە تێزی “ویلایەتی فەقیهـ” دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژوویی: ئایا ئەو سیستەمەی پاش ١٩٧٩ شەرعییەتی خۆی لە کاریزمای “وەلیی فەقیهـ”دا چڕ کردبووەوە، دەتوانێت بەبێ خامنەیی پارێزگاری لە هەژموونی خۆی بکات؟ یان لە سایەی موجتەبای كوڕیدا لەبەردەم مۆدێلە نەیار و کەنارگیرەکاندا پاشەکشە دەکات؟

ئەم شرۆڤەیە تیشک دەخاتە سەر گۆڕانکارییەکانی “نەخشەی شیعەگەری” لە قۆناغی پاش خامنەیی و سیناریۆکانی بەردەم ئەو دەسەڵاتە مەزهەبییە دەخوێنێتەوە.

ویلایەتی فەقیهـ وەك وەرچەرخانێك لە ژینگەی شیعیدا

بۆ چەندان سەدە، بیری سیاسیی شیعە لەناو کایەیەکی “کەنارگیر” و “چاوەڕوانكه‌ر”دا قەتیس بوو؛ دۆخێک کە تێیدا شەرعییەتی حوکمڕانیی ڕەها، تەنیا وەک مافێکی پیرۆز بۆ “ئیمامی دوازدەیەم” (فریادڕەسی چاوەڕوانکراو) پارێزرابوو. بەڵام ئایەتوڵڵا خومەینی، بە داڕشتنەوە و پەرەپێدانی تێزی “ویلایەتی فەقیهـ”، ئەم بێدەنگییە مێژوویییەی شکاند و دەرچەیەکی نوێی بۆ حوکمڕانیی ڕاستەوخۆی پیاوانی ئایینی کردەوە. ئەم تێزە لە ڕووی فیقهییەوە لەسەر ئەو بنەمایە دامه‌زراوە کە لە سەردەمی پەنهانیی “ئیمامی مەهدی”دا (الغیبة)، نابێت کاروباری موسڵمانان بێسەرپەرشت بمێنێتەوە، بەڵکوو پێویستە “شەرعزانێكی هەڵگری کۆمەرج” (جامع الشرائط) جڵەوی دەسەڵات و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە بگرێتە دەست[1].

“لەم چوارچێوەیەدا، “فەقیهـ” یان شەرعزان تەنیا وەک ڕێبەرێکی ڕۆحی و ئایینی نامێنێتەوە، بەڵکوو دەبێتە فەرمانڕەوایەکی شەرعیی خاوەن دەسەڵات کە زۆربەی ئەرک و دەسەڵاتەكانی “ئیمامی مەعسووم”ی پێ سپێردراوە. بەپێی ئەم تێزە، “وەلیی فەقیهـ” لە ڕووی بەڕێوەبردنی دەوڵەت و جێبەجێکردنی حوکمەکاندا، هەمان پێگەی ئیمامی هەیە؛ تەنیا بە یەک جیاوازیی ورد نەبێت، ئەویش پرسی “جیهادی سەرەتایی” (الجهاد الابتدائي)یە، کە بەپێی تێڕوانینی فیقهی، تەنیا لە تایبەتمەندییە پیرۆزەکانی ئیمامی مەعسوومە و شەرعزانی بریكار ناتوانێت دەستی بۆ ببات، ئەم جیهادەش بۆ فراوانخوازی و پەلهاویشتن و پەلاماردانە [2]. 

ئەو وەرچەرخانە فیکرییەی “ویلایەتی فەقیه” هێنایە كایەوە، تەنیا لە سنووری کایە تیۆرییەکاندا نەمایەوە، بەڵکوو لە ڕێگەی پرۆسەی دامەزراوەییبوونەوە، بەڕێوەبردنی دەوڵەت و تەواوی کایەکانی ژیان دەخاتە ژێر ڕکێفی شەرعزانەوە و دەسەڵاتە سیاسییە سنووردارەكەی دەكاتە ڕەها. ئەم تیۆرە دواتر وەک بڕبڕەی پشتی بونیادی دەستووریی کۆماری ئیسلامیی ئێران ناسێنرا و لە ماددەکانی (٥، ٥٧، ١٠٧، و ١٠٩ تا ١١٢)دا، پێگەی “ڕێبەر” وەک مەرجەعێکی باڵا و سەروودەسەڵاتەکانی وڵات چەسپێنرا[3] .

لەم ئەزموونەدا، مۆدێلێکی سیاسیی “دووفاقی” بەرجەستە بووە: کۆمارێکی شکڵی لە ئاوێتەبوونێکی ئاڵۆزدا لەگەڵ “مەرجەعییەتێکی تیۆکراسی”، کە تێیدا دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان لە پەراوێزی دەسەڵاتە باڵاکانی “وەلیی فەقیهـ”دا کار دەکەن. لەم سیستەمەدا، ڕێبەر تەنیا لووتکەی هەڕەمی سیاسی نییە، بەڵکوو قۆرخکاری ڕەهای بڕیاری کۆتایی و سەرچاوەی شەرعییەتدانە بە تەواوی جومگەکانی حوکمڕانی[4].

لە پرۆسەی پیادەکردنی ئەم مۆدێلە سیاسییەدا، دەتوانین ئاماژە بە دوو وێستگەی مێژووییی جیاواز و یەکلاکەرەوە بکەین کە سیمای دەسەڵاتیان لە ئێراندا کێشاوە؛ یەكەمیان قۆناغی دامەزراندن و دووەمیان چەسپاندن و بۆ دامەزراوەییكردنە:

١.  سەردەمی خومەینی (١٩٧٩-١٩٨٩): ئەمە قۆناغی ڕێبەریی کاریزماتیک و مەرجەعییەتە، ئایەتوڵڵا خومەینی وەک “مەرجەعێکی تەقلیدیی باڵا” و ڕێبەرێکی کاریزمای شۆڕش دەرکەوت. لەم قۆناغەدا، دەسەڵاتەکەی ئەو ئاوێتەیەکی بێوێنە بوو لە شەرعییەتی ئایینیی کلاسیک و هێزی شۆڕشگێڕی. خومەینی پێویستی بە دامەزراوەی ئاڵۆز نەبوو بۆ چەسپاندنی بڕیارەکانی، چونکە پێگەی ئایینیی ئەو وەک “مەرجەع” و پێگەی سیاسیی وەک “ڕێبەری شۆڕش”، دوو جەمسەری هێزیان بۆ دروستکردبوو، لە ڕێگەیەشەوە بوو بە خاوەن جەماوەرێكی بەرفراوان.

٢. سەردەمی خامنەیی (١٩٨٩_ ئێستا): ئەمەیان قۆناغی دامەزراوەییبوونی دەسەڵاتی سیاسییە، بە کۆچی دواییی خومەینی، سیستەمەکە ڕووبەڕووی قەیرانی شەرعییەت بووەوە، چونکە عەلی خامنەیی لە کاتی دەستنیشانکردنیدا پلەی “مەرجەعییەت”ی نەبوو و تەنیا لە ئاستی “ئیجتیهاد”دا بوو. ئەم بۆشایییە فیقهییە، بووە هۆی هەمواری دەستوور لە ساڵی ١٩٨٩، کە تێیدا مەرجی “مەرجەعبوون” بۆ ڕێبەر لا درا. لێرەوە سیستەمەکە لە مۆدێلی “مەرجەع-ڕێبەر”ەوە بەرەو مۆدێلی “ڕێبەری سیاسیی خاوەن دەسەڵاتی “ویلایەتی فەقیهـ” وەرچەرخا، هەر ئەمەش لە ئێستادا ڕێگەی خۆش كرد بۆ “موجتەبا”ی كوڕی كە بەبێ ئەوەی پلەی مەرجەعی هەبێت وەك “وەلی فەقیه” دیاری بكرێت.

خامنەیی لە ڕێگەی “ئەندازیاریی دامەزراوەیی”یەوە، توانیی جومگە ستراتیژییەکانی دەوڵەت (وەک سوپای پاسداران، ئیمپراتۆرییەتە ئابوورییەکان و دەسەڵاتی دادوەری بە جۆرێک دابڕێژێتەوە کە ببنە شوێنکەوتەی دامەزراوەی ڕێبەرایەتی. لەم قۆناغەدا، دەسەڵات لە “کاریزمای کەسی”یەوە گۆڕا بۆ “هێزی دامەزراوەیی و سەربازی”، لەم نێوەندەشدا ڕێبەر وەک فەرماندەی گشتی و چەقی بڕیارە سیاسییەکان دەركەوت [5].

ئەزموونی “ویلایەتی فەقیه”ی ئێران لە هەردوو قۆناغەكەیدا و لە مێژووی 47 ساڵەی خۆیدا لەگەڵ “قوتابخانەی نەجەف” كە ئێستا ئایەتوڵڵا سیستانی رێبەرایەتی دەكات، ڕووبەڕووی بەریەککەوتنێکی فیکری و ستراتیژی دەبێتەوە. سیستانی کە نوێنەرایەتیی مۆدێلێکی سەدان ساڵەی “نا-ڕەها” لە ویلایەتی فەقیهـ دەکات، لە ڕووی تیۆرییەوە پشتیوانی لە تێوەگلانی ڕاستەوخۆی پیاوانی ئایینی لە جومگەکانی دەسەڵاتدا ناكات، لە بری ئەوەش مۆدێلێکی “مەدەنییانەتر” بۆ حوکمڕانی پێشنیار دەکات. لە دیدگه‌ی قوتابخانەی نەجەفدا، ئەرکی پیاوی ئایینی بریتی نییە لە گرتنەدەستی پۆستی فەرمی یان بەڕێوەبردنی حکوومەت، بەڵکوو پاراستنی سەقامگیریی کۆمەڵگە و ڕێنماییکردنی ڕەوشتییە[6]. هەرچەندە ئایەتوڵڵا سیستانی لەدوای ٢٠٠٣وە وەک کارەکتەرێکی سیاسیی یەکلاکەرەوە دەرکەوتووە (بەتایبەت لە ڕێگەی دەستوەردان لە دەستوور و فەتوای مێژووییی “جیهادی کیفائی” دژی داعش و كۆمەڵێك جومگەی دیكە)، بەڵام ئەم دەستێوەردانانە لای ئەو نەک وەک “هەوڵێک بۆ حوکمڕانی”، بەڵکوو وەک ئەرکێکی “پارێزگاری لە دەوڵەت” و قەوارەی نیشتمانی پێناسە دەکرێن.

جیاوازییەکی تری بنەڕەتی لە نێوان ئەم دوو جەمسەرەدا، پرسی “سنوورە نیشتمانییەکان”ـە؛ مەرجەعییەتی نەجەف ڕێز لە سەروەریی دەوڵەت و سنوورە نێودەوڵەتییەکان دەگرێت و ناسنامەی شیعە لە چوارچێوەی نیشتمانپەروەریدا دەبینێتەوە. لە بەرامبەردا، تیۆری ویلایەتی فەقیهی ئێرانی، تیۆرێکی “تێپەڕێنەری سنوورەکانە”؛ ئەم مۆدێلە داوای وەلائی سیاسی ڕەها لە هەموو شیعەکانی جیهان دەکات بۆ “وەلیی فەقیهـ”، بێ گوێدانە ناسنامەی نەتەوەیی و نیشتمانییان. ئەمەیش وا دەکات هەژموونی تاران لە ڕەهەندێکی ئایینییەوە بەرەو پڕۆژەیەکی جیۆپۆلیتیکیی فراوانتر هەنگاو بنێت.

ڕكابەرەكانی ویلایەتی فەقیهـ لە نەجف و قومدا

هەرچەندە تێزی “ویلایەتی فەقیهـ” وەک بەرهەمێکی ڕەسەنی حەوزەی ئایینیی قوم وێنا دەکرێت، بەڵام وردبوونەوە لە نەخشەی فیکریی شیعە نیشانی دەدات کە ئەم مۆدێلە تەنانەت لەناو جەرگەی قومیشدا بێڕکابەر نەبووە. لووتکەی مەرجەعییەتی تەقلید لە ناوەوە و دەرەوەی ئێران، نەک تەنیا لەگەڵ دیدگه‌ی سیاسیی خومەینی و خامنەیی تەبا نەبوون، بەڵکوو کۆمەڵێک تێزی جێگرەوە (بەدیل) یان پێشنیار کردووە کە شەرعییەتی “حوکمڕانیی ڕەهای فەقیهـ” دەخەنە ژێر پرسیارەوە. دیارترین ئەو تێڕوانینە جیاوازانە بریتین لە: تێزی “ویلایەتی ئوممەت بەسەر خۆیەوە” کە تێیدا سەرچاوەی دەسەڵات بۆ خەڵک دەگەڕێنرێتەوە؛ پرۆژەی “شوورای مەرجەعەکان” کە وەک پەرچەکردارێک دژی تاکڕەویی ڕێبەر، داوای بڕیاری بەکۆمەڵ دەکات؛ تەنانەت ڕەوتی نەریتییش لە سەردەمی پەنهانی ئیمامدا (الغیبة) لە بنەڕەتەوە لەگەڵ ویلایەتی سیاسی شەرعزاندا نییە[7]، لەم میانەیەشدا مەرجەعە هەرە باڵاکانی وەک “ئایەتوڵڵا محەمەدعەلی ئەراکی” و “ئایەتوڵڵا محەمەدڕەزا گوڵپایگانی”، سەرەڕای نیشتەجێبوونیان لە ئێران، تا کۆتاییی تەمەنیان لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەكان بڕوایان بە “دەسەڵاتی ڕەهای فەقیهـ” نەبووە و پارێزگارییان لە سەربەخۆییی مەرجەعییەت کردووە. لە ئێستایشدا، “ئایەتوڵڵا وەحید خۆراسانی” کە وەک یەکێک لە پایە هەرە بەهێزەکانی حەوزەی قوم دەبینرێت، نوێنەرایەتیی ئەو دەنگە کاریگەرە دەکات کە بەتوندی دژی ئاوێتەکردنی “دامەزراوەی مەرجەعییەت”ە لەگەڵ “حوکمڕانیی سیاسی”[8].

ئەم درزە فیکرییانەی نێوان “ویلایەتی فەقیه”و دژبەرەكانی لە قوم کاتێک قووڵتر بوونەوە کە “پراگماتیزمی سیاسی”ی کۆماری ئیسلامی بەرەوڕووی دروشمە مەزهەبییەکان وەستایەوە. دەوڵەتی ئێران لە هەندێك وێستگەدا ناچار بووە لە پێناو “بەرژەوەندیی باڵای سیسته‌م” (مصلحة النظام)، هەندێک لە بنەما فیقهییەکان پشتگوێ بخات یان مامەڵەی سیاسی لەگەڵ لایەن و دەوڵەتانێکدا بکات کە بەتەواوەتی لەگەڵ بنەما مەزهەبییەکانی تاراندا ناکۆکن.

لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا، دامەزراوەی ویلایەتی فەقیهـ بۆ چەسپاندنی هەژموونی خۆی، پەنای بۆ ستراتیژی “پاکتاوی فیکری و سیاسی” بردووە. ئەو پێڕستەی مەرجەع و بیرمەندانەی کە بەهۆی دیدگه‌ ڕەخنەیییەکانیانەوە ڕووبەڕووی گوشاری سیسته‌ماتیک بوونەتەوە، یەکجار درێژە؛ ئەمە لە کەسایەتییە باڵاکانی وەک “ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری” و “ئایەتوڵڵا مونتەزیری”یەوە دەست پێ دەکات —کە ڕۆژانێک لە جەمسەرە هەرە بەهێزەکانی مەرجەعییەت بوون— و تا دەگاتە ڕۆشنبیرانی وەک “عەبدولکەریم سروش” و “موحسین کەدیوەر” و سەرجەمیان بەجۆرێك لە جۆرەكان یان دەستبەدەركراون یان خراونەتە ژێر زەبرەوە.

ئەم گوشارە بەردەوامانە بوونەتە هۆی ئەوەی حەوزەی ئایینیی قوم، وەک دامەزراوەیەکی سەربەخۆ، پێگەی مێژووییی خۆی لەدەست بدات و تا ئاستێکی زۆر لەناو پڕۆژە سیاسییەکەی “خومەینی-خامنەیی”دا بتوێتەوە[9]. لێرەدا، حەوزە لە “ناوەندێکی بەرهەمهێنانی مەعریفەی ئایینیی سەربەخۆ”وە، گۆڕدراوە بۆ “ئامرازێکی شەرعییەتدان بە دەسەڵاتی سیاسی”. لە بەرامبەردا، مۆدێلی نەجەف وەک جەمسەرێکی پێچەوانە دەردەکەوێت؛ دامەزراوەیەک کە سەرەڕای هەموو ئاڵنگاری و یەخانگیرییەكان، توانیویەتی سەربەخۆییی خۆی لە دەسەڵاتی سیاسی بپارێزێت و بە پابەندبوون بە تیۆری “ویلایەتی بەرتەسک و سنوردار” (الولایة المحددة)، ڕێگری بکات لەوەی ئایین ببێتە پاشکۆی ئەجێندا سیاسییە کاتییەکان.

 هێزی ڕاستەقینەی “ویلایەتی فەقیهـ” تەنیا لە فەتوادا نییە، بەڵکوو لە دامەزراوەییبووندایە. پڕۆژەی ئێرانی چەند سەرچاوەیەكی هێزی هەیە کە مەرجەعییەتە نەریتییەکانی وەک نەجەف تا ڕاددەیەك نییانە، ئەوانیش بریتین لە: شەرعییەتی دەستووری و یاسایی، کە دەسەڵاتی ڕەهای پێ دەدات، تۆڕی ئابووری و سەربازی، بەتایبەت سوپای پاسداران و گرووپە چەکدارەکانی ناوچەکە لەگەڵ دیسپلینی ڕێکخراوەیی؛ لە کاتێکدا مەرجەعە نەریتییەكانی تر تەنیا پشت بە “شوێنکەوتەی ئایینی” دەبەستن.

سیناریۆكانی پاش خامنەیی: جیهانی شیعە لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژووییدا

نەمانی کتوپڕی ئایەتوڵڵا خامنەیی، تەنیا بۆشایییەک لە لووتکەی دەسەڵاتی تاراندا دروست ناکات، بەڵکوو لەرزە لە تەواوی ئەو جوگرافیا سیاسییەی شیعە دەدات کە لەژێر چەتری “ویلایەتی فەقیهـ”دا کۆ کراونەتەوە. هەرچەندە پشتئەستوور بە دەستوور، لە نۆیەم ڕۆژی كوژرانی ئایەتوڵڵا خامنەییدا موجتەبای كوڕی بە جێگرەوەی دیاری كرا، بەڵام دۆخەكە لەم هەنگاوە ئاڵۆزترە:

بەپێی دەستوور، ئەرکی دیاریکردنی ڕێبەری نوێ لە ئەستۆی “ئەنجومەنی شارەزایان”دایە (کە لە ٨٨ شەرعزان پێک دێت)[10]، بەڵام ئەم ئەنجومەنە لە مێژووی خۆیدا و پێش لە ڕاگەیاندنی موجتەبا وەك ڕابەر تەنیا یەک جار (لە ساڵی ١٩٨٩دا) ئەم دەسەڵاتەی بەکار هێناوە؛ ئەو کاتەیش بڕیارەکە زیاتر دەرەنجامی ڕێککەوتنێکی سیاسیی پشتپەردە بوو نەک پرۆسەیەکی هەڵبژاردنی نموونەیی[11].

لە ئەزموونی دووەمیشدا کە لە سایەی دۆخی جەنگدا بەڕێوەچوو، جێبەجێکردنی ماددەی پێنجەمی دەستوور (کە داوای شەرعزانێکی “دادپەروەر، سەردەمانە، ئازا و خاوەن لێهاتوویی بەڕێوەبردن” دەکات[12]) زیاتر وەک مەیدانخوازییەک جێبەجێ کرا. لەبەر پاساوە ئەمنی و سیمبولییەکان و لەژێر هەژموونی “بەیتی ڕێبەر”دا، ئەم کەوا گەورەیە لەبەری موجتەبای کوڕی ئایەتوڵڵا خامنەیی كرا؛ ئەمە لە کاتێکدایە کە ناوبراو سەرباری هێزە شاراوە و کاریگەرییەکانی لە پشتپەردەدا، هێشتا لەسەر ئاستی جەماوەری وەک کەسایەتییەکی دیار دەرنەکەوتووە.

  لەبەر ڕۆشناییی ئەم پێشهاتە جومگەییەش دەشێت چەند پێشهات و سیناریۆیەك لەبەردەم “ولایەتی فەقیهـ”ی ئێران و دەسەڵاتی ئایینیی شیعە لە ناوچەكەدا پێشبینی بكرێت:

یەكەم، لەسەر ئاستی ناوخۆی ئێران:

1. ڕێبەرێکی پەنهان؛ تێڕوانینی ناوەندە دەرەکییەکان: ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل لەگەڵ بژاردەی ڕێبەرێکی “ڕەها” بۆ ئێران نین، بەتایبەت موجتەبا و ئەمەشیان ڕاگەیاندووە[13]. ئەم ناڕازیبوونە، ئەگەری تیرۆرکردن وەک بژاردەیەکی کراوە دەهێڵێتەوە، ئەمەش وڵاتەکە بەرەو قەیرانی شەرعییەتی سەرکردایەتی دەبات. لە دۆخێکی وەهادا، پاراستنی ئاسایشی کەسی دەبێتە لەپێشینەترین ئەرکی ڕابەر، ئەمەش ناچاری دەکات لە پەنهانیدا بمێنێتەوە و لە هەموو جۆرە دەرکەوتنێکی گشتی بەدوور بگرێت.
2. ڕێبەری میراتگر:  لەپاش كوژرانی باوكی بەبێ بیركردنەوە موجتەبا وەك جێگرەوەی باوكی تەماشا دەكرا[14]. دواتریش “ئەنجومەنی شارەزایانی سەرکردایەتی” (خبرگان) بە فەرمی وەک ڕێبەر ڕایانگەیاند؛ بەم هەنگاوەش کۆماری ئیسلامیی ئێران چووە قۆناغی “میراتگریی سیاسی” و بە کردەیی دواین تایبەتمەندییەکانی کۆماریبوونی ڕاستەقینەی لەدەستدا. لایەنی ئەرێنیی ئەم بژاردەیە بۆ سیستەمەکە ئەوەیە کە موجتەبا خامنەیی لە وردەکاریی دۆسیە ئەمنی و سیاسییەکاندا نوقم بووە و خاوەن توانای بڕیاردانی خێرایە؛ ئەمەش بۆ مانەوەی کۆماری ئیسلامی لە کاتی قەیرانەکاندا فاکتەرێکی یەکلاکەرەوەیە. تەنانەت ڕزگاربوونی لە هەوڵی تیرۆرکردن، دەکرێت وەک ئاماژەیەک بۆ هەبوونی پلانێکی پێشوەختەی جێگرتنەوەی باوکی لێک بدرێتەوە. ناوبراو توانای ئەوەی هەیە باڵە کەنارگیر و شۆڕشگێڕ و خاوەن هەژموونەکان لە دەوری خۆی کۆبکاتەوە، هاوکات خاوەن دەسەڵاتی سیاسییە بۆ سازش و دانوستان لەگەڵ ئەمریکا. بەڵام کێشەی گەورە لەوەدایە کە موجتەبا وەک “مەرجەعێکی تەقلید” ناناسرێت و پلەی “ئایەتوڵڵا”ی بە شێوەیەکی تیۆری پێ بەخشراوە؛ ئەو بە پێچەوانەی مەرجەعەکان، خاوەنی “الرسالة العملية” نییە. بەرزکردنەوەی ئەو بۆ مەقامی ڕێبەری، دەکرێت ناڕەزایەتییەکی قووڵ لەناو حەوزە ئایینییەکاندا دروست بکات کە دژی “میراتگریی ئایینی” (تەوریس)ن.
3.  ڕابەرێكی ڕەمزی و بێدەسەڵات:  هەر کەسێک لە جێگرەوەی ئایەتوڵڵا خامنەیی دا دیاری بكرایە  (جگە لە موجتەبا)، ئەگەر هەبوو زیاتر ناوێکی ڕەمزی بێت. لەم سیناریۆیەدا، کاریزمای ئایینیی ڕێبەر کاڵ دەبوویەوە و دەسەڵاتی ڕاستەقینە دەکەوتە دەست دامەزراوە ئەمنییەکان و سوپای پاسداران. واتە سیستەمەکە لە “تیۆکراسییەکی مەرجەعییەت”ەوە دەگۆڕا بۆ “تاقمێكی ئەمنی و سیاسی” كە ئێستا جەنگەكە بەڕێوە دەبەن. لەم سیناریۆیەشدا موجتەبا بەدەر نییە، چونكە سەرباری ئەوەی لەسەر تواناكانی و لێوەشاوەیی دەگوترێت، جگە لە میراتگری زیاتر وەک “کاندیدی سوپای پاسداران” دەبینرێت نەک وەک مەرجەعێکی ڕۆحی ڕاستەقینەی پێگەیشتوو. 
4. مۆدێلی نەجەف وەک پەناگە: بەهۆی ئەو تەنگژانەی ویلایەتی فەقیهـ بۆ ئێرانی دروست کردووە، دەشێت ڕەوتێکی ناوخۆیی دروست بێت کە داوای گەڕانەوە بۆ مۆدێلی ویلایەتی سنووردار یان بێدەنگ (هاوشێوەی نەجەف) بکات؛ مۆدێلێک کە تێیدا مەرجەع تەنیا ئامۆژگاریکار بێت نەک حوکمڕان. ئەمە دەبێتە هۆی بچووککردنەوەی دەسەڵاتەکانی ڕێبەر لە بەرژەوەندیی دامەزراوە هەڵبژێردراوەکانی تردا.
5. بووژانەوەی حەوزەی سەربەخۆ: نەمانی خامنەیی ئەگەری بووژانەوەی حەوزەی قوم دەڕەخسێنێت تا دووبارە سەربەخۆییی خۆی بەدەست بهێنێتەوە. لەناو ئەم حەوزەیەدا مەرجەعی كاریگەر هەن كە ئەم ڕەوتە پێیان وایە مەرجەعییەت تەنیا لەبەردەم خودا و ئیمامدا بەرپرسیارە، نەک لەژێر ڕکێفی مەقامە سیاسییەکاندا [15]، ئەگەر موجتەبا وەك باوكی نەتوانێت پێشیان پێ بگرێت ئەوە دەشێت وەك لەمپەرێك لەبەردەم ویلایەتی فەقیهدا ببوژێنەوە.

دووەم: لەسەر ئاستی هەرێمایەتی و جیهانی شیعە

نەمانی خامنەیی تەنیا لەرینەوەیەک نییە لە ناوخۆی ئێران، بەڵکوو بوومەلەرزەیەکە بۆ ئەو بونیادە “بان-نەتەوەیی”یەی کە بۆ چەندان دەیە لە لوبنان، عێراق، یەمەن، بەحرێن و تەنانەت لە نێوان شیعەکانی پاکستان و هیندستانیشدا چێنراوە، پڕكردنەوەی ئەمەش بە كوڕەكەی كە پێشتر كەس گوێی لە وتارێكی دەنگ و ڕەنگی نەبووە هەروا ئاسان نییە.

لێرەدا دەتوانین گرنگترین ئاڵۆزییەکان لە چەند خاڵێکدا چڕ بکەینەوە:

1. هاوپەیمانیی سیاسیی شیعە “وەلائییەکان” لە ناوچەکەدا، پێوەندییەکی ڕۆحی و عەقیدییی قووڵیان بە شەخسی خامنەیییەوە هەبوو. نەمانی ئەو، دەشێت ئەم پەیوەندییە لە “تەقلیدی مەزهەبی”یەوە بگۆڕێت بۆ تەنیا “هاوپەیمانیی سیاسی”. واتە گرووپە چەکدارەکان و حزبەکان، لەمەولا ئێران وەک “سەرچاوەی شەرعییەت” نەبینن، بەڵکوو وەک “هاوبەشێکی ستراتیژی”. ئەمەیش وا دەکات پەیوەندییەکە لە “کەسی و کاریزماتیک”ەوە بەرەو “دامەزراوەییبوون” بڕوات، کە بێ گومان کاریگەری و تینی جاران نامێنێت.
2. هەژموونی سیستانی بۆ ماوەی دوو دەیە، ململانێیەکی ساردی لەگەڵ هەژموونی خامنەییدا هەبوو. تاران لە ڕێگەی “ڕژاندنی پارە” و مووچەی فەقێیەکان و وەبەرهێنان لە نۆژەنکردنەوەی مەزارگەکاندا، هەوڵی دەدا پێگەی نەجەف لاواز بکات و قورساییی فەتوا بۆ ئێران بگوازێتەوە[16]. بەڵام نەمانی خامنەیی گوشارەکان لەسەر نەجەف کەم دەکاتەوە. جێگەی سەرنجە کە سیستانی، هەرچەندە لە عێراقە بەڵام ڕەچەڵەکی ئێرانییە و لە ناوخۆی ئێرانیشدا شوێنکەوتەیەکی زۆری هەیە. دوای خامنەیی، ئەگەری هەیە جەمسەربەندییەکە بە لای خۆیدا بشکێنێتەوە.
3. بۆ گرووپە “ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕەکان” لە عێراق و حزبوڵڵا لە لوبنان، خامنەیی تەنیا هاوپەیمان نەبوو، بەڵکوو “سەرچاوەی شەرعییەتی کۆتایی” بوو بۆ چەکهەڵگرتن. ترسی شیعە لێرەدایە: ئایا موجتەبا خامنەیی دەتوانێت ڕێبەرێکی نوێی “کاریزماتیک” بەرهەم بهێنێت کە بتوانێت نەک تەنیا لە تاران، بەڵکوو لە “بەیرووت و بەغدا”ش گوێڕایەڵیی بۆ دروست بێت؟ ئەگەر ڕێبەری نوێ نەتوانێت ئەو شەرعییەتە لاهووتییە بەرهەم بهێنێتەوە، ئەوە میحوەرەكەی ڕووبەڕووی قەیرانی ناسنامە دەبێتەوە و لە گرووپێکی عەقیدیییەوە دەگۆڕێت بۆ گرووپێکی میلیشیاییی ناوخۆیی کە تەنیا بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆی شەڕ دەکات.
4. باوەڕ وەهایە ئیسلامی سیاسیی شیعی لە عێراق، کە ساڵانێکی زۆر پشتی بە قورساییی ئێران بەستبوو، بە نەمانی خامنەیی بەشێکی زۆر لە وزە و زەبری خۆی لەدەست دەدات. ئەم گرووپانە ناچار دەبن زیاتر پشت بە “ڕەسەنایەتیی ناوخۆیی”ی خۆیان ببەستن نەک ئەو پشتیوانییە دەرەکییەی کە چوار دەیە بوو وەک دارشەقە بەکاریان دەهێنا.
5. سیناریۆی میراتگریی ئایینی کە لە ئێراندا خرایە ڕوو، وەک پێشینەیەک سێبەر بەسەر نەجەفیشدا دروست دەکات و دەبێتە جێگەی مشتومڕ؛ چونکە لە کاتێکدا سیستانی تەمەنی ٩٦ ساڵە، محەمەد ڕەزای کوڕی پلەی موجتەهیدی هەیە و جڵەوی ئۆفیسەکەی باوکی لەدەستدایە. لەمەودوا پرسیاری سەرەکی دەبێتە ئەوەی: ئایا ئەویش وەک موجتەبا جێگەی باوکی دەگرێتەوە؟

دەرەنجامەكان

نەمانی خامنەیی و هەوڵی جێگرتنەوەی بە میراتگری تەنیا گۆڕینی کەسایەتییەک نییە، بەڵکوو کۆتاییهاتنی مۆدێلی “ڕێبەرایەتیی ڕەها”ی خاوەن كاریزمایە کە بۆ چوار دەیە جیهانی شیعە وەلائییەكانی لە دەوری چەقێكدا کۆ کردبووەوە و لە سایەی ئەم گۆڕانگارییەشدا ئەم ئەگەرانە لە رێگای شیعەدان.

_ سیستەمی “ویلایەتی فەقیهـ” ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی وجوودی دەبێتەوە. پێشبینی دەکرێت شەرعییەتی “ئایینی و شۆڕشگێڕی” جێگەی خۆی بۆ شەرعییەتی “سەربازی و ئەمنی” چۆڵ بکات، چونکە توانای موجتەبا خامنەیی بۆ كۆكردنەوەی لایەنی ئایینی و سیاسی قورسە.

_ بە نەمانی خامنەیی، پێگەی مەرجەعییەتی نەجەف (مۆدێلی سیستانی) وەک مەرجەعێکی دوورەپەرێز لە دەسەڵاتی ڕاستەوخۆ، چانسی بەهێزبوونی دەبێت. ئەمەیش شوێنکەوتووانی شیعە لە ناوچەکەدا بەرەو ناسنامە نیشتمانییە لۆکاڵییەکانی خۆیان دەگەڕێنێتەوە.

_ دەشێت بەرەی مقاوەمەی ئێرانی لە پاشکۆیەکی عەقیدییەوە بگۆڕێت بۆ “هاوپەیمانییەکی سیاسی”. لێرە بەدواوە، ئێران دەبێت لە ڕێگەی بەرژەوەندیی هاوبەش و پشتیوانیی دارایییەوە گرووپەکان ڕابگرێت، نەک تەنیا لە ڕێگەی فەرمانی لاهووتیی و پێگەی هەرە باڵای خودی “وەلیی فەقیهـ”ەوە.

_ کێبڕکێی نێوان “میراتگریی بنەماڵەیی” و “سەربەخۆییی حەوزە” دەبێتە خاڵی وەرچەرخان. هەرچەندە سوپای پاسداران هەوڵی پاراستنی سەقامگیری دەدات، بەڵام درزی نێوان دامەزراوەی ئایینی و دەسەڵاتی سیاسی قووڵتر دەبێتەوە.

[1]   الخميني، روح الله. الحكومة الإسلامية في فكر الإمام الخميني. إعداد: جمعية المعارف الإسلامية الثقافية، متاح علی: https://2h.ae/kaNeF

[2]  مركز الإشعاع الإسلامي. “ما معنى ولاية الفقيه، وما هي حدودها؟”. [أونلاين]. متاح على: https://2h.ae/MXSSM 

[3]  غازي، وداد جابر، والبحراني، أمل عباس. “إيران وولاية الفقيه: قراءة في ضوء الدستور الإيراني.” مجلة المستنصرية للدراسات العربية والدولية، المجلد ١٥، العدد ٦٣ (شباط ٢٠١٩): ١-٢٨. متاح على:  https://2h.ae/EgPzK

[4]  بڕوانە: سامر القنشاوي، قراءة في الدستور الإيراني: ولاية الفقيه فوق القانون.” [أونلاين]. موقع درج ميديا متاح على: [https://daraj.media/قراءة-في-الدستور-الايراني-ولاية-الفقي/]

[5]  بي بي سي نيوز عربي. “خلافة خامنئي: كيف يختار مجلس الخبراء المرشد الأعلى في إيران؟.” [أونلاين]. متاح على:  https://2h.ae/vvNfq

[6] الموقع الرسمي لمكتب السيد السيستاني. “أرشيف الاستفتاءات: الشأن العراقي.” [أونلاين]. متاح على:    https://2h.ae/qdBMx

[7] الموسوعة السياسة. “ولاية الفقيه.” [أونلاين]. متاح على:   https://2h.ae/qwmWS

[8]  علي المؤمن، مبدأ ولاية الفقيه بين النجف وقم.” [أونلاين]. متاح على  https://2h.ae/swfBH 

[9] المعهد الدولي للدراسات الإيرانية (رصانة). “موقف النظام الإيراني من المراجع ورجال الدين المستقلين.” [أونلاين]. متاح على: https://2h.ae/EKRmX

[10]  الجزيرة نت. “مجلس خبراء القيادة الإيراني.” موسوعة الجزيرة. [أونلاين]. متاح على:  https://2h.ae/Doqya 

[11]  قناة الكاشف  “فيديو مسرّب | جلسة اختيار السيد الخامنائي قائداً لإيران بشكل مؤقت.” [فيديو]. يوتيوب، ١٤ يناير ٢٠١٨. متاح على:  https://2h.ae/vdCWg  

[12] الموسوعة السياسة. “ولاية الفقيه.” [أونلاين]. متاح على   https://2h.ae/qwmWS

[13]  سي إن إن بالعربية. 2026. “ماذا قالت أمريكا وإسرائيل عن مجتبى خامنئي المرشد الأعلى الجديد لإيران؟”. سي إن إن بالعربية، 9 مارس/آذار 2026 https://2h.ae/ikXyU

[14]  موقع حفريات. “مجتبى خامنئي: وريث الظل.” [أونلاين]. متاح على: [https://hafryat.com/ar/blog

[15]  قناة الكاشف (Al-Kashif). “نار تحت الرماد ! | زعيم الحوزة الشيخ الوحيد الخراساني يهدد المسؤولين والبرلمان الإيراني.” [فيديو]. يوتيوب، ١٤ يونيو ٢٠٢٠. متاح على:  https://2h.ae/KzfHv  

[16]  نون بوست  “تقرير تحليلي حول مراكز القوى في إيران.” [أونلاين]. متاح على : [https://2h.ae/tqVZr 

د. یاسین تەها،  پسپۆڕ لە مێژووی ئایینزا ئیسلامییەکان و شارەزا لە کاروباری عێراق

دەسپێک

کەوتنی ڕژێمی ئەسەد لە کۆتاییی ٢٠٢٤دا، تەنیا گۆڕانکارییەکی ناوخۆیی نەبوو، بەڵکوو وەک وەرچەرخانێکی جیۆپۆلیتیکی و “چرکەساتێکی جومگەیی” هەژمار دەکرێت کە تەواوی هاوکێشە سیاسی و سەربازییەکانی ناوچەکەی هەژاند. ئەم ڕووداوە مێژوویییە، لێکەوتە و شەپۆلەکانی بەخێرایی پەلیان بۆ دەرەوەی سنوورەکانی سووریا هاوێشت و کاریگەریی ڕاستەوخۆ و قووڵی لەسەر پێگەی شیعە لە عێراق و ئێراندا دروست کرد.

ئەم شرۆڤەیە تیشک دەخاتە سەر سەرەتای قۆناغی هەڵوەشانەوەی ئەو “جەمسەرگیرییە مەزهەبییە سنووربڕەی” کە لەدوای ٢٠١١وە نەخشەی سیاسیی ناوچەکەی کێشابوو؛ هەروەها هەڵوەستە لەسەر ئەو قەیرانە جەوهەری بونیادییە دەکات کە بەهۆی گۆڕانکارییەکانی سووریاوە، لە ساڵی ڕابردوودا بەرۆکی “ماڵی شیعی”ی لە عێراقدا گرتووە.

سووریای پاش ئەسەد: وەرچەرخانی جیۆپۆلیتیكی و هەڵوەشانەوەی میحوەرە كۆنەكان

هەرچەندە دەسەڵاتی نوێی سووریا بە سەرۆکایەتیی “ئەحمەد شەرع” هەوڵ دەدات لە ڕێگەی گوتاری “ئۆپەراسیۆنی ئازادکردن”ەوە شەرعییەت بۆ خۆی کۆ بکاتەوە، بەڵام واقعی ساڵێکی تەمەنی ئەم دەسەڵاتە، ئاماژە بە پاشکۆیەکی سیاسی دەکەن. سووریای دوای ئەسەد، کە ئێستا لە هەژموونی ئێران و ڕووسیا چۆتە دەرێ، کەوتووەتە ژێر ڕکێفی سێگۆشەی (واشنتۆن، ئەنقەرە و وڵاتانی کەنداو) و پاشکۆی پێداویستییە ئەمنییەکانی ئیسرائیلە[1]. لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ لەسەر ڕۆڵی لە دانانی شەرع و ئاشکراکردنی مەرجە توندەکانی وڵاتانی ناوچەکە بۆ دەسەڵاتەكەی شەرع لەلایەن “هاکان فیدان”ەوە[2]، ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن کە سووریای نوێ بەشێکە لە ئەجێندایەکی نێودەوڵەتی کە ئامانجی گۆشەگیرکردنی میحوەری ئێرانی و قووڵکردنەوەی قەیرانی لایەنە شیعییەکانە لەناوچەکەدا.

ئەم پێشهاتە سیاسییانە سەلمێنەری ئەو ڕاستییەن کە “سووریای نوێ” بەشێکە لە پڕۆژەیەکی فرەڕەهەندی نێودەوڵەتی کە ئامانجی گۆشەگیرکردنی میحوەری ئێرانییە. پاڵپشتییە دەرەکییەکانی سووریای نوێ تەنیا لە چوارچێوەی لێدواندا نەماونەتەوە، بەڵکوو وەرچەرخاونه‌ بۆ کۆمەڵێک هەنگاوی کردەیی کە قەیرانی لایەنە شیعییەکان و نەیارەکانی تری دیمەشق قووڵتر دەکەنەوە، لەوانە: هەڵگرتنی گەمارۆ مێژوویییەکانی ئەمریکا، بەڵێنی ملیارەها دۆلاری وڵاتانی کەنداو و ئەوروپا بۆ ئاوەدانکردنەوە و، بەئەندامبوونی سووریا لە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژی داعش-ئەمە لە کاتێکدایە کە پێشتر سەرکردەکانی ئێستای دیمەشق وەک “تیرۆریست” ناسێنرابوون-، هەروەها چڕبوونەوەی سەردانە دیپلۆماسییەکانی واشنتۆن، ئەنقەرە و ڕیاز، واژۆکردنی گرێبەستە ستراتیژییەکان و، هەماهەنگی بۆ کشانەوەی سوپای ئەمریکا و ڕادەستکردنی بنکەکان بە هێزە نوێیەکانی سووریا (کە بەشێکیان لە گرووپە جیهادییەکانی پێشوو پێک دێن)؛ هه‌موو ئه‌مانه‌ ئاماژەن بۆ داڕشتنەوەی تەواوەتیی نەخشەی هێز لەناوچەکەدا.

ئەم پاڵپشتییە نێودەوڵەتییە بەرفراوانە بۆ سووریا، لە ڕاستیدا باجەکەی دابڕانی یەکجاریی دیمەشقە لە بلۆکی (ئێران – ڕووسیا)؛ ئەو میحوەرەی کە پێشتر هێزە شیعییەکانی عێراق وەک بناغەیەک بۆ پڕۆژەی حوکمڕانیی خۆیان لەناوچەکەدا سەیریان دەکرد. دوای پازدە ساڵ لە بەکارهێنانی دروشمی “پاراستنی مەزارگەکان” بۆ پاساودانی هەژموونی میلیشیاکان، ئێستا پێگەی ئێران لە سووریا بەرەو پووکانەوەی تەواوەتی دەچێت. گرووپە چەکدارە عێراقییەکان نەک هەر قوربانییەکی زۆریان داوە (کە دەگوترێت لە سێ هەزار کوژراو تێپەڕی کردووە)، بەڵکوو هەموو دەستکەوتە سیاسی و سەربازییەکانیشیان لەدەست داوە. ئەم گۆڕانکارییە بووەتە هۆی دروستبوونی دژایەتییەکی توند؛ بە جۆرێک دیمەشق وەک دوژمنێکی سەرسەخت مامەڵە لەگەڵ بەرەی ئێرانی دەکات. ئەمەیش ڕەنگدانەوەی ئەو ململانێ ئایدیۆلۆژییە قووڵەیە کە لەنێوان سەلەفیزمی سوننیی دەسەڵاتدار و شیعەی چەكدار و عەقیدەییدا هەیە.

سووریای نوێ لە ئاوێنەی “سوفیانی”دا؛ تێكەڵبوونی گێڕانەوە كەلەپوورییەكان و دڵەڕاوكێی سیاسی

لەنێو گێڕانەوە ئایینییەکان و دەقە کەلەپوورییە متمانەپێکراوەکانی شیعەدا، زۆر باس لە بزووتنەوەیەک دەکرێت بە ناوی “سوفیانی” کە وڵاتی شام کۆنترۆڵ دەکات و یەکی دەخاتەوە. بەپێی ئەم گێڕانەوانە، ئەم بزووتنەوەیە، کە کەسایەتییەک سەرۆکایەتیی دەکات، پاش شەڕی “تورک” دەچێتە نێو خاکی عێراقیشەوە و لەناوچەکانی حیجاز و فەڵەستین لەگەڵ لەشکری شیعە بە ڕێبەرایەتیی “ئیمامی دوازدەیەم” تووشی پێکدادانی سەربازیی گەورە دەبن[3]؛ ئەگەرچی لەناوەندی شیعیدا مشتومڕێکی زۆر و جیاوازیی بیروڕا هەیە لەسەر وادەی جێبەجێبوون و گونجاندنی ئەم گێڕانەوانە بەسەر ڕووداوەکانی ئێستای سووریادا، چونكە دەقە شیعییەكان باس لە شتێكی جیاوازاتر دەکەن: سەركردەی ئەم بزووتنەوەیە لە نەوەی “بەنی ئومەیە”یە و لە نزیك دیمەشق یان دەرعای باشووری سووریاوە دەردەكەوێت، تەمەنی دەسەڵاتەکەیشی  تەنیا ١٥ مانگ دەخایەنێت و پێش سەردەمی دەركەوتنی “مەهدی”یە[4].

هەندێك لە لێكدانەوەی ناوەندە ئایینییەكان پێیان وایە نیشانەکانی “سوفیانی” لە کەسایەتیی “ئەحمەد شەرع”دا بەدی ناکرێن، چونکە ئەو کارەکتەرە گریمانکراوەی ناو دەقەکان بە “کوشتن و بڕین” لە دیمەشق دەست پێ دەکات و شەڕی تورك دەكات ئەوجا شیعە؛ لە کاتێکدا گۆڕانکارییەکەی ئێستا بەو شێوەیە نەبووە[5]. بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا، لەنێو “بیری سیاسیی شیعی”دا، وێنای پێکدادان لەگەڵ سوننەگەراییی شام وەک بابەتێکی حەتمی و بێ ئەملاوئەولا دەبینرێت. زۆر جار لە ئێستادا گرووپە تەکفیرییەکانی سوننە لە سووریا بە “سوفیانی” ناوزەد دەکرێن، چونکە بڕوایان بە جەنگ و لەناوبردنی هەموو ئەوانە هەیە کە لەگەڵیاندا جیاوازن، کە لە سەرووی هەموویانەوە “شیعە” وەک نەیاری یەکەم دادەنێن[6].

لە لایەکی ترەوە، هەندێک کەسایەتیی نزیک لەناوەندەکانی بڕیار و سەركردە شیعەكانی عێراق باس لەوە دەكەن کە “نیوەی سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە” لە عێراق وا بڕوا دەکەن کە ئەحمەد شەرع هەمان کارەکتەری سوفیانییە([7])؛  ئەمەیش وا دەکات وەک دوژمن و نەیارێکی سەرسەختی مەزهەبی سەیری بکەن و وا تێ بگەن کە بەریەککەوتنی سەربازی و سیاسی لەگەڵیدا  تەنیا مەسەلەی کاتە و، هەمیشە لێی بەگومانن.

سووریای ئومەوی بەرامبەر عێراقی شیعی: ململانێی ڕابردوو لە ئاوێنەی ئێستادا

سووریا كە زیاتر لە پێنج دەیەی پێشوو مۆڵگەی حوکمڕانیی “عەلەوییەکان”ی هاوپەیمانی ئێران و شیعە بوون، بە درێژاییی مێژوو وەک یەکێک لە گرنگترین مەڵبەندە سوننییەکان ناسراوە. جگە لە میراتی دەوڵەمەندی ئومەوییەکان، شوێنەوار و ئارامگه‌ی کەسایەتییە ناودارەکانی وەک (سەڵاحەددینی ئەیوبی، ئیبن تەیمیە) و، میراتی (زەنکی، ئەیوبی، مەمالیک و عوسمانییەکان)ی تێدا کۆ بووەتەوە. گەورەترین گۆڕەپانی پایتەخت و گەورەترین مزگەوتی مێژوویی و شوێنەواریی ئەو وڵاتە هەر بە ناوی ئومەوییەکانەوەیە (الجامع الأموي).

ئەو ڕۆژەی ڕژێمی ئەسەد هەرەسی هێنا و ئەحمەد شەرع چووە ناو دیمەشق، یەکەم وتاری خۆی لە مزگەوتی ئومەوییەکان پێشکەش کرد (کە وەلیدی کوڕی عەبدولمەلیک لە ساڵانی ٧٠٧-٧١٥ز بنیاتی ناوە). ئێستا بۆ هەموو بۆنە نیشتمانی و ئایینییەکان، ئەو مزگەوتە ڕووگەی سەرەکیی دەسەڵاتە نەک کۆشک و گۆڕەپانە گشتییەكان[8]؛ لە ئێستایشدا لە ئەدەبیاتی سیاسی و گوتاری فەرمیی ڕژێمی نوێی سووریادا، ئاڕاستەیەکی ڕوون و بەرچاو بەرەو شانازیکردن بە میراتی ئومەوی و سەروەرییە  مێژوویییەکانی شام بەدی دەکرێت كە لە ساڵی ٦٦١ی زایینیدا، دیمەشقیان كردە پایتەختی دەسەڵاتێکی مەزنی ئومەوی بە ڕێبەرایەتیی “موعاویەی کوڕی ئەبو سوفیان”.

ئەم دەسەڵاتە سوننییە توانیی بۆ ماوەی نزیکەی سەدەیەک ئیمپراتۆرییەتێک بەڕێوە ببات کە سنوورەکانی لە ئیسپانیاوە تا سنوورەكانی ئێستای وڵاتی چین درێژ دەبووەوە؛ ئەمەیش بەرفراوانترین و گەورەترین پانتاییی جوگرافییە کە لە تەواوی مێژووی ئیسلامیدا تۆمار کرابێت[9]. لەم میراتە دەوڵەمەندە ئومەوییە، ئێستا لە دیمەشقدا “مزگەوتی گەورەی ئومەوی” وەک گەورەترین هێما ماوەتەوە، کە بووەتە سەنتەری چالاكییە ئایینییەکان و جێی سەرنجی سیاسیی ڕژێمی نوێ؛ ڕژێمێک کە تانوپۆکەی لەسەر بنەمای شوناسی “سوننی” و  “شامی” چنراوە.  ئەمەیش بۆ جیهانبینیی عێراقی شیعی، بووەتە سەرچاوەی نیگەرانی و دردۆنگییەکی قووڵ.

گوتاری سیاسیی نوێی دەسەڵاتدارانی دیمەشق، نایشارنەوە کە سووریا گەڕاوەتەوە بۆ ئامێزی مێژووییی ئومەویی خۆی؛ نیشانەکانی ئەم وەرچەرخانەیش لە ڕەفتارەکانی سەرۆکی دەسەڵاتی نوێ،  “ئەحمەد شەرع”دا ڕەنگی داوەتەوە، لەوانەیش: كردنی نوێژی جەماعەت لە مزگەوتی ئومەوی، گرنگیدانی تایبەت بە گۆڕی “موعاویەی کوڕی ئەبو سوفیان” و داگرتنی ئاڵا و دروشمە شیعییەکان لە مەزاری “سەییدە زەینەب”، هاوکات لەگەڵ ئەمانەیشدا ستایش و پەسنی بنەماڵەی ئومەوی لە میدیا سێبەرەکاندا زەق و بەرچاوە[10]. هەندێك لە سروودە جیهادییە بڵاوەكان لە سووریا بەئاشكرا پەسنی شوناسی ئومەوی و ستایشی ئیسلامەتیی عەرەبی دەكەن، لەگەڵ هێرشکردنە سەر “پاشکۆیەتیی ئێرانی مەجووسی”[11]. هەروەها لایەنگرانی ئەحمەد شەرع نازناوی “مانگەکەی بەنی ئومەیە”یان بەسەردا بڕیوە[12].

 هەرچەندە لە گوتاری باودا جەخت لەوە دەکرێتەوە کە “ئومەویبوون” لای ئەوان زیاتر وەک که‌لتوور و قوتابخانەیەکی ژیاریی کراوەیە بەرەو دەرەوە، نەک  تەنیا عەقیدەیەکی ئایینیی داخراو[13]، هەروەها ئەحمەد شەرع چەند جارێك پێداگریی لە وەلانانی ناكۆكییە مێژوویییەكان كردووە[14]، بەڵام هەندێک لە سەنتەرە توێژینەوە شیعییەکان باس لەوە دەکەن کە پڕۆژەی “سووریای نوێ” لە ڕاستیدا درێژکراوەی هەمان پڕۆژەی “داعش”ە، کە ئامانجیان بوو عێراق و سووریا لەناو قەوارەیەکی سوننیی گەورەدا بتوێننەوە و دیمەشق بکەنە پایتەختەکەی، تا هاوسەنگیی هێز بەرامبەر دەسەڵاتی شیعی لە عێراق ڕابگرن[15].

ئەم پاشخانە سوننی-ئومەوییەی سووریای نوێ، لە دیدگه‌ی  مێژوویییەوە بە واتای ئەگەری بەریەککەوتنی توند لەگەڵ شیعەی عێراق دێت؛ چونکە سووریای مێژوویی و عێراقی مێژوویی هەمیشە لە ڕکابەرییەکی سەختدا بوون، وەک: موعاویە بەرامبەر ئیمام عەلی، ئومەوییەکان بەرامبەر عەباسییەکان و، تەنانەت بەعسی عێراق بەرامبەر بەعسی سووریا.  تەنیا لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ و ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە عێراق، شیعەکان لەگەڵ دیمەشقدا کرانەوە و پەیوەندییەکانیان گەرم بووەوە؛ پاشان لە ساڵی ٢٠١١دا بۆ بەرگریکردن لە ڕژێمی ئەسەد، بیست گرووپی چەكداری شیعی ڕوویان لە سووریا کرد كە تێكەڵەیەك بوون لە عێراقی، پاكستانی، ئەفغان (ئه‌فغانی هه‌ڵه‌یه‌؛ پاره‌ی ئه‌فغانستانه‌ مامۆستا گیان!-“ئه‌فغانستانی”یش ده‌بێت) و لوبنانی[16]. لەو ماوەیەی کە گرووپە شیعییەکان لە سووریادا باڵادەست بوون، باسکردن و گەورەکردنی میراتی ئومەوییەکان ڕووی لە كزی كرد، بەڵام لەگەڵ کەوتنی ئەسەددا، جارێکی تر سووریا و دەسەڵاتدارانی نوێ گەڕانەوە بۆ ژیاندنەوەی یاد و یادەوەرییە  مێژوویییە ئومەوییەكان[17].

ئەم گۆڕانکارییانە و كرانەوە بەڕووی میراتی ئومەویدا لە کاتێکدایە کە لە “کۆیادەوەریی شیعی”دا، بنەماڵەی ئومەوی وەک جەلاد و بکوژی زیاتر لە ٧٠ کەسی ئالوبەیت و “ئیمام حوسێن” لە کەربەلا سه‌یر ده‌كرێن و، و بە بەرپرسیار دەزانرێن لە کەنیزەککردنی ژنانی بنەماڵەی پێغەمبەر. بەر لەوەیش، بەوە تۆمەتبار دەکرێن کە خیانەتیان لە “ئیمام حەسەن” کردووە و ژەهرخواردیان کردووە[18]. جگە لەوەیش، دیمەشق لە ئەدەبیاتی شیعیدا هەمیشە وەک “پایتەختی حوکمڕانیی ستەمکاران” ناوزەد کراوە، چونکە خاکی کۆمەڵێک لێکەوتەی پڕ لە ئازارە، وەک: بردنی سەری بڕدراوی ئیمام حوسێن لەسەر ڕم بۆ ئەو شارە و زیندانیکردنی نەوەکانی ئالوبەیت[19].

بەهۆی ئەم پاشخانە خوێناوییە، لە دوای ساڵی ٢٠١١وە کۆمەڵێک ڕووداوی تۆڵەئامێز لەلایەن بەرەی شیعییەوە لە سووریا ڕوویان دا، لەوانەیش: گردبوونەوەی شیعەکان لە مزگەوتی ئومەوی و ئەنجامدانی ڕێوڕەسمی شیوەن و گریان، هێرشکردنە سەر گۆڕی موعاویە بە پێڵاو، ڕووخاندنی مزگەوتی ئومەوی لە حەلەب و، هەڵدانەوەی گۆڕی خەلیفەی ناوداری ئومەوی، “عومەری کوڕی عەبدولعەزیز” لە نزیک ئیدلب (٢٠٢٠)، کە ناڕەزایییەکی زۆری لە ئاستی ناوخۆ و وڵاتانی عەرەبیدا لێ کەوتەوە[20].

دەرەنجامە تاڵەکانی شکست؛ سووریای نوێ و تاقیکردنەوەی شیعە لە عێراق

سەرهەڵدانی ڕژێمی نوێی سووریا، کە هەڵگری ناوەڕۆکێکی سوننییە و لەژێر چەترێکی پاڵپشتیی دەرەکیی دژەشیعیدا سەقامگیر بووە، درز و دابەشبوونی قووڵی لەناوخۆی ماڵی شیعەی عێراقدا دروست کردووە. پاش شکستی میحوەرە شیعییەکە و هەرەسی ڕژێمی ئەسەد، ئایدیۆلۆژیای “مقاوەمە” (بەرگری) کەوتە ژێر پرسیارێکی جەوهەرییەوە و ئەو گوتارە سیاسییەی کە ساڵانێک لەژێر ناوی “پاراستنی حەرەمە پیرۆزەکان”دا کۆکەرەوەی گرووپەکان بوو، تووشی پاشەکشەیەکی گەورە بوو. لە بەرامبەر ئەم دۆخەدا، کارەکتەرە دەوڵەتییەکانی وەک “محەمەد شیاع سوودانی” ئاڕاستەیەکی پراگماتییانەیان گرتە بەر و، بەڕووی ڕژێمە نوێیەکەی دیمەشقدا کرانەوە، هەروەها “موقتەدا سەدر”یش سەرەتا بە ئەرێنی كارلێكی لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی سووریادا كرد. ئەمەیش مشتومڕێکی توندی لەنێوان باڵە حکوومەتی و باڵە چەکدارە نافەرمییەکانی شیعەدا لێ کەوتەوە.

جگە لەوەیش، پرسیارێکی شاراوە و بەژان لەناو جەستەی کۆمەڵگەی شیعیدا سەری هەڵداوە: “بایەخ و ئەنجامی ئەو هەموو قوربانییە مرۆیی و دارایییە زۆرەی شیعە لە سووریادا چوو، لە کاتێکدا دەرەنجامەکەی بەم شکستی و پاشەکشە گەورەیە کۆتایی هات؟” هاوکات، ئەو گرووپە چەکدارانەی کە لە سووریا پاشەکشەیان کردووە و گەڕاونەتەوە عێراق، ئێستا بەدوای پێگەیەکی نوێدا دەگەڕێن؛ بوونی ئەم بڕە زۆرە لە چەک و تەقەمەنی لەدەستی ئەواندا، بارگرانییەکی ئەمنی و سیاسیی گەورەی بۆ دەوڵەتی عێراق دروست کردووە و چارەنووسیان بووەتە مەتەڵێکی ئاڵۆز.

ڕاستییه‌كه‌ی، لە پاش گۆڕانكارییەكانی سووریا ناوەندی شیعە لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژووییدایە بۆ یەکلاکردنەوەی شوناسی خۆی: “ئایا شیعەی عێراق پێکهاتەیەکی مەزهەبیی سنووربڕە، یان پێکهاتەیەکی نیشتمانییە لە چوارچێوەی سنوورە نێودەوڵەتییەکانی عێراقدا؟” ئەم ململانێیە لەنێوان “مەزهەبگەراییی ناوچەیی” و “نیشتمانپەروەریی عێراقی”دا گەیشتووەتە لووتکە. ئەگەر جاران ئەم گرووپانە شەرعییەتی خۆیان لە جەنگی سووریاوە وەردەگرت، ئێستا کە سنوورەکان بەڕوویاندا داخراون، مەترسیی ئەوە هەیە ئەو چەک و هێزەی لە دەرەوە بەکار دەهات، لە ناوخۆدا ببێتە بەشێک لە ململانێ و کێشمەکێشی سیاسی؛ بەتایبەت لە غیابی دیدێکی ستراتیژیی نیشتمانی و دەوڵەتێکی ناوەندیی بەهێز کە بتوانێت ئەم هێزانە ڕێک بخاتەوە.

گەمارۆیەکی نوێی جیۆپۆلیتیكی؛ شیعەی عێراق لەناو بازنەی جەمسەرە سوننییەكاندا

یەکێک لە ئاڵنگارییە هەرە گەورەکان بۆ شیعەی عێراق، ئەو پەیوەندی و پاڵپشتییە بێوێنەیەی تورکیا و جیهانی سوننییە بۆ ڕژێمە نوێیەکەی سووریا. ئەم دۆخە نەخشەیەکی جیۆسیاسیی نوێی لە ناوچەکەدا هێناوەتە کایەوە، کە تێیدا شیعەی عێراق خۆی لەناو بازنەیەکی سوننیی گەمارۆدراودا دەبینێتەوە: لە باکوورەوە تورکیایەک کە سوپا و بنکە سەربازییەکانی بە قووڵاییی خاکی عێراقدا بڵاو بوونەتەوە؛ لە ڕۆژاواوە سووریایەکی نوێ و، لە باشوورەوە وڵاتانی کەنداو. ئەم گۆڕانکارییانە لە کاتێکدایە کە ئێران وەک پشتیوانی سەرەکی، لەژێر قورسترین گوشار و گەمارۆدایە.

لە سیناریۆیەکی دوورمەودادا، هەر جۆرە هەماهەنگییەک لەنێوان تورکیا و سووریا لە ئاستی دۆسیەی عێراقدا، دەتوانێت گرفتێکی کوشندە بۆ پێگەی شیعە دروست بکات. هەروەها، وڵاتانی کەنداو کە بەردەوام جەخت لەسەر “گێڕانەوەی هاوسەنگی” لە عێراقدا دەکەنەوە، مەترسییەکی ناڕاستەوخۆن بۆ سەر ئەو دەستکەوتە سیاسییانەی کە شیعە لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە بەدەستی هێناون. ئەم وڵاتانەی كەنداو ئەگەرچی ڕەنگە وەک تورکیا و سووریای سەردەمی “ئەحمەد شەرع” لە ڕووی سەربازییەوە توندوتیژ نەبن، بەڵام خاوەنی “نەرمەهێزێکی” یەکجار گەورەن لە بوارەکانی دیپلۆماسی، دارایی و میدیادا، کە دەتوانن كاریگەری لەسەر نەخشەی سیاسیی عێراق دروست بكەن.

شیعەی عێراق لەبەردەم دووڕییاندا؛ سیناریۆكانی خۆگونجاندن و ململانێ

بەپێی ئەو پێدراوانەی ئاماژەیان پێ کرا، شیعەی عێراق لە داهاتوویەکی نزیکدا ڕووبەڕووی ئەم ئاڵنگاری و سیناریۆیانە دەبێتەوە:
_ گۆڕان لە هێزێکی مەزهەبیی سنووربڕەوە بۆ پێکهاتەیەکی نیشتمانیی ناوخۆیی؛ کە ئەمە تاکە ڕێگەی مانەوەیە لەژێر سایەی دەوڵەتدا.

_ چوونەناو میحوەر و بەرەی ئێرانی بە شێوەیەکی تەواوەتی؛ کە مەترسیی گەورەی لێ دەکەوێتەوە و ئەگەری هەیە شیعەی عێراق ڕووبەڕووی هەمان ئەو چارەنووسە ببێتەوە کە حووسییەکان لە یەمەن و حزبوڵڵا لە لوبنان پێیدا تێپەڕ دەبن.

_ مامەڵەکردن لەگەڵ دەوروبەرێک کە چیتر دەرفەتی پەلهاوێشتنی تێدا نەماوە؛ بەتایبەت لەگەڵ گەشەکردنی ڕژێمێکی سوننیی خاوەن شوناسی ئومەوی لە سووریا کە بە عەقیدە دژی هەژموونی شیعەیە.

_ تاقیكردنەوەی  توانای شیعە لە تێپەڕاندنی دابەشبوونە ستوونی و ئاسۆیییەکانی ناوخۆی خۆی، بۆ ئەوەی بتوانێت وەک یەکەیەکی یەکگرتوو مامەڵە لەگەڵ پێشهاتە نێودەوڵەتییەکاندا بکات.

_  مامەڵەکردن لەگەڵ جەمسەرە جیاوازەکانی سوننە؛ ئەگەرچی لە لایەك ئەم دابەشبوونە سوننییە بە سوودی شیعەی عێراقە، بەڵام هەروایش کارێکی ئاسان نییە؛ لە لایەک میحوەری (تورکیا-قەتەر) کە پشتیوانی هێزە ئیسلامییە چەکدارەکانن و نیگەرانیی قووڵی شیعەن، لە لایەکی تر میحوەری (سعوودیا-میسر-ئوردن) و میحوەری (ئیمارات) کە پەیوەندیی ستراتیژییان لەگەڵ هێزە جیهانییەکان و تەنانەت ئیسرائیلیشدا هەیە، خوێندنەوە و مامەڵەی وردیان پێویستە.
_  ئەگەری دروستبوونی ڕووبەڕووبوونەوەیەک لەنێوان “عێراقی شیعی” بە پاڵپشتیی ئێران بەرامبەر “سووریای ئومەوی” بە پاڵپشتیی بەرە سوننییەکان؛  ئەمەیش لێكەوتە و ئەنجامی جۆراوجۆری دەبێت و وەكوو یەكێك لە ئەگەرە سیاسییەكان هەر دەمێنێته‌وه‌.

_ پێشهاتە نوێیەکانی سووریا و دروستبوونی “چواردەورە سوننییەکە”، ئەگەری پەنابردنی ناچاریی شیعە بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ پێکهاتەی کورد و هەرێمی کوردستان زیاد دەکات. ئەم وەرچەرخانە وەک ئامرازێک دەبێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی مەترسییە دەرەکییەکان و دروستکردنی بەرەیەکی ناوخۆییی هاوسەنگ. ئەم سیناریۆیە وا دەخوازێت کە ناوەندی بڕیاری شیعی پەنا بۆ “شلکردنی” ئەو ڕێوشوێنە توند و گوشارە سیاسی، یاسایی و ئابوورییانە بەرێت کە لەدوای ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠١٧وە بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان پەیڕەو کراون؛ بە جۆرێک کە لە جیاتی ململانێی ناوخۆیی، کار بۆ جۆرێک لە “تەباییی سیاسی” بکرێت.

[1]  https://2h.ae/bCzxk

[2]  https://2h.ae/wooaW

[3]  https://2h.ae/pUQbS

[4]  https://2h.ae/DipiE

[5]  https://2h.ae/ZxxeI

[6]  https://2h.ae/xbmNw

[7]  https://2h.ae/ymkYl

[8]  https://2h.ae/hZzNc

[9]  https://2h.ae/zQEHE

[10]  https://2h.ae/hxCIp

[11]  https://2h.ae/ufBll

[12]  https://2h.ae/kiLue

[13]  https://2h.ae/CJteC

[14] https://2h.ae/Jpmjn

[15]  https://2h.ae/hxCIp

[16]  https://2h.ae/jeUix

[17]  https://2h.ae/CrDUl

[18]  https://2h.ae/wvPrS

[19]  https://2h.ae/UaMjB

[20]  https://2h.ae/kiLue

د. یاسین تەها،  پسپۆڕ لە مێژووی ئایینزا ئیسلامییەکان و شارەزا لە کاروباری عێراق

ئاڵوگۆڕە خێرا سیاسی و ئەمنییەکانی گۆڕەپانی سووریا، دەرگه‌یان لەسەر کۆمەڵێک ئەگەر و سیناریۆی جیاواز بۆ عێراق کردووەتەوە و هاوکێشەکانی سیاسەت و ئاسایشی بەغدایان خستووەتە بەردەم تاقیکردنەوەیه‌كی نوێ. ئەم شرۆڤەیە بەوردی هەڵوێستە لەسەر لێکەوتە فرەڕەهەندەکانی ئەو گۆڕانکارییانە دەکات:

یەکەم: ڕەهەندە ئەمنییەکان

*  عێراق خاوەنی زیاتر لە 600 کیلۆمەتر سنووری هاوبەشە لەگەڵ سووریا، کە ئەم سنوورە لە هەندێک ناوچەدا خاوەنی سروشتێکی تۆپۆگرافیی ئاڵۆزە و پانتایییەکەی تێکەڵییەکی زۆری لەگەڵ قووڵاییی خاکی سووریادا هەیە. هاوکات لەگەڵ ئەم دۆخە جوگرافییەدا، ئامادەییی سەربازیی ئەمریکا لەم ناوچەیەدا بەردەوام ڕوو لە لاوازییە، بەتایبەت لە بنکەی “عەین ئەلئەسەد”. هەرچەندە لە ئێستادا ئەو سنوورە بەهۆی بەربەستی کۆنکرێتی، خەندەق و کامێرای گەرمیپێو (حەراری)یەوە کۆنتڕۆڵ کراوە[1]، بەڵام گۆڕانکارییە دراماتیکییەکانی دیوی سووریا، سەرچاوەی نیگەرانیی بەردەوامن بۆ ئەم سنوورە بەرفراوانە .

* دۆخی گرتووخانەکانی داعش لە سووریا و کشانەوەی پاسەوانەکانیان لە هێزەکانی سووریای دیموکرات (هه‌سه‌ده/قسد‌)، عێراق دەخاتە بەردەم سیناریۆیەکی مەترسیداری هاوشێوەی ساڵی 2014، کە تێیدا داعش بە شکاندنی دیواری زیندانەکان دەستی بە پەلکێشان و فراوانخوازی کرد. لە ئەدەبیاتی ڕێکخراوی داعشدا، ستراتیژیی “ڕووخاندنی دیوارەکان” (هدم الأسوار) پرەنسیپێکی جێگیر و نەگۆڕە و بەردەوام جەختی لێ دەکرێتەوە و وەک ئەولەوییەت سه‌یر دەکرێت[2]. سەرجەم بەرپرس و “ئەمیر”ەکانی داعش ئەم وەسیەتە بۆ شوێنگرەوەکانیان دەکەن و چەکدارەکانیان ڕادەسپێرن کە زیندانەکان فەرامۆش نەکەن. پێشینەی ئەم گرووپە لە ساڵی 2004 هەوڵیان دا زیندانی ئەبوغرێب لە عێراق بکەنە ئامانج، دواتر لە 2013 بەسەرکەوتوویی و لە ڕێگەی دەربازکردنی 600 چەکدار لە عێراق، ژێرخانێکی مرۆییی بەهێزیان بۆ داعش دەستەبەر کرد کە بووە هەوێنی داگیرکارییەکانی ساڵی 2014 [3].

* پڕکردنەوەی شوێنی هێزەکانی سووریای دیموکرات لە گرتووخانە و کەمپەکانی داعش لەلایەن هێزە نوێیەکانەوە، ئەگەری دروستبوونی پەیوەندی و هەماهەنگی لە نێوان داعشی ناوخۆی عێراق و داعشی ناوخۆی سووریا دەکاتە ئەگەرێکی کراوە. لەم دۆخەیشدا ئەگەری بەئامانجگرتنی سنوورەکان لە ئارادایە و وەک سەرچاوەی مەترسییەکی نوێ یەخەی عێراق دەگرێت [4].

* گۆڕانکارییە مەیدانییەکانی ڕۆژهەڵاتی فورات لەسەر سنووری عێراق، کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر حیساباتی بکەرە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان هەیە، بەتایبەت تورکیا و ئێران. یەکێک لە کارتەکانی دەستی ئەم دەوڵەتانەیش جووڵاندنی هێزە هاوپەیمان و پاشکۆکانیانە لە ناوخۆی عێراق کە دراوسێی سووریایە. لەم به‌ینه‌دا عێراق لەسەر دوو ئاست ڕووبەڕووی مەترسی دەبێتەوە:

_ یەکەم: ئێران هەوڵی دروستکردنی پێکدادان بدات لە نێوان باڵە سەربازییەکانی خۆی و دەسەڵاتدارانی نوێی سووریا لەسەر سنوورەکانی عێراق؛ لە لایەک وەک تۆڵەکردنەوە، لە لایەکی دیکەیش بۆ گواستنەوەی سەرنج لەسەر قەیرانە ناوخۆیییەکان و بابەتی بەئامانجگرتنی خودی ئێران.

_ دووەم: گواستنەوەی جه‌نگی تورکیا و پەکەکە لە سووریاوە بۆ سنوورەکانی باکووری عێراق، بەتایبەت پاش ئەوەی پەکەکە پانتایییەکی گەورەی لە سووریا لەدەست دا. ئەگەرچی دەسەڵاتدارانی عێراق بەئاشکرا باسی ئەمە ناکەن، بەڵام “موقتەدا سەدر” بەڕوونی ئەم مەترسییەی ورووژاند و هۆشداریی دا لە ئەگەری تێوەگلانی پەکەکە [5].

*داواكاریی لە بەغدا هەیە بۆ ئەوەی بەرەنگاری پەکەکە ببێتەوە، تا کێشەکانی تورکیا و قەیرانی سووریا “هاوردە”ی باکووری عێراق (لەنێویشیدا هەرێمی كورستان) نەکرێن. هەندێک لە پاڵپشتیکارانی ئەم بۆچوونە پێیان وایە، ئەگەرچی پێشتر بەهۆی بەشداریی پەکەکە لە جه‌نگی داعش و هەبوونی هەژموونی بەهێزی ئێرانەوە ئەم هەنگاوە ئەستەم بوو، بەڵام ئێستا دۆخەکە لەبارە تا عێراق خۆی لەم ڕێکخراوە ڕزگار بکات [6].

* گواستنەوەی زیندانییەکانی داعش لە سووریاوە بۆ عێراق (کە ژمارەیان 7000 کەسە و ڕێککەوتنی لەسەر کراوە) [7]، عێراق دەخاتە بەردەم بارگرانیی جۆراوجۆری پاسەوانیکردن، سەرلەنوێ دادگه‌ییکردن و پاراستنیان. هەرچەندە گواستنەوەی ئەم گیراوانە بۆ ناوخۆی عێراق جۆرێک لە دڵنیایی دروست دەکات بەوەی وەک کارت بەکار ناهێنرێن یان ئازاد ناکرێن، بەتایبەت کە ژمارەیەکیان سەرکردەی دیارن[8]، بەڵام کێشەی سەرەکی ئەوەیە ئەو زیندانییانەی گوازراونەتەوە بۆ عێراق لە “مەترسیدارترین سەرکردەکانی داعشن”؛ هەڵگری ڕەگەزنامەی ئەوروپی، ئاسیایی، عەرەبی و عێراقی و قەوقازین، وڵاتەکانیشیان بە هیچ شێوەیەک ئامادە نین وەریان بگرنەوە [9] . عێراق بۆ پاراستنی ئەم گیراوانەی داعش، پێویستی بە تێچوون و كادر و بەرەنگاربوونەوەی لێكەوتەكانی هەیە.

دووەم: لێکەوتە سیاسییەکان

* گۆڕانی دراوسێی عێراق لە سنوورەکانی ڕۆژاواوە، لە “هه‌سه‌ده‌”وە بۆ “دەسەڵاتدارانی حکوومەتی شەرع”، بژاردەیەکی ناچاری و لە هەمان کاتیشدا جێگەی نیگەرانییەکی قووڵە، بەتایبەت کە گۆڕانکارییەکە کتوپڕ بوو و پێشتر بەو شێوەیە ئامادەکاریی بۆ نەکرابوو . [10].

* بەهێزبوونی سیسته‌مێکی توندڕەوی سوننی کە شانازییەکی زۆر بە میراتی ئەمەوییەکانەوە دەکات و چەکدارەکانی خاوەنی دوژمنایەتییەکی عەقیدەیی و مێژوویین لەگەڵ شیعە، مایەی نیگەرانییەکی زۆرە بۆ زۆرینەی حوکمڕانی شیعە لە عێراق. ئێستا باوەڕێکی زاڵ هەیە کە بەهێزکردنی سووریایەکی سوننیی توندڕەو، ئامانج لێی بەرەنگاربوونەوە و گەمارۆدانی عێراقی شیعییە.

* بەهێزبوونی “دەسەڵاتی شەرع” لە بەری ڕۆژاوای عێراق، ئامادەییی تورکیاش لەو ناوچانە بەهێزتر دەکات[11]. ئەمەیش زیاتر عێراق دەخاتە ژێر هەژموونی تورکیاوە، لە کاتێکدا ئێران بە دۆخێکی لاوازدا تێ دەپەڕێت. ئەم هەژموونە تورکییە لەسەر سنوورەکانی عێراق تەنیا لە سیاسەت و ئاسایشدا ناوەستێت، بەڵکوو دەشێت دۆسیەی ئاویش بگرێتەوە؛ چونکە پاش ئەوەی عێراق لەسەر دیجلە مشتومڕی لەگەڵ تورکیادا هەبوو، لەمەودوا کۆنتڕۆڵکردن و ئاراستەکردنی ڕووباری فوراتیش بەتەواوی دەچێتە ژێر هەژموونی ئەنقەرە.

* دەشێت باڵادەستبوونی سوننەی سووریا، ببێتە هاندەرێک بۆ سوننەی عێراق تا سەقفی داواکاری و گوشارەکانیان بەرزتر بکەنەوە. لەم نێوه‌ندەدا هەندێک ئاماژەی ڕوون بەردەستن، لەوانە بەرگریی هەندێک سیاسەتمەداری سوننە لە ڕژێمی نوێی سووریا (بۆ نموونە خەمیس خەنجەر) [12]. هەروەها پەرلەمانتار “مەشعان جبووری” بەڕاشکاوی ڕای گەیاند کە، هەر سوننەیەک بانگەشەی ئەوە بکات بە دەسەڵاتگرتنەدەستی “جۆلانی” لە سووریا دڵخۆش نییە، ئەوا سوننەیەکی “درۆزن”ە[13]، ئەم لێدوانانە لە کاتێکدان کە دەستەبژێری شیعە بەتووڕەیی و نیگەرانییەوە سەیری دۆخەکە دەکەن.

* ڕووداوەکانی سووریا کاریگەریی نەرێنییان لەسەر تەونی کۆمەڵایەتی و ئۆقرەییی کۆمەڵگەی عێراقی هەیە. لە کاتێکدا دەستەبژێری سوننە بە مافی خۆیانی دەزانن هاوشێوەی پەیوەندیی شیعەی عێراق و ئێران، ئەوانیش هاوسۆزی سوننەی سووریا بن. بەریەککەوتنەکان توندتر دەبنەوە، بەتایبەت کە شیعەکان پێیان وایە ڕژێمە سوننەکەی سووریا ژێرخان و تانوپۆی تیرۆریستی و ئەمەوییە و قەوارەیەکی ئاسایی نییە.

*سەرباری بەڵێنەکانی دەسەڵاتدارانی دیمەشق بۆ باشترکردنی ڕەوشی سووریا و گەڕانەوەی ئاوارەکان، بەڵام بەپێی ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان؛ بارگرژییە ئەمنییەکان، خراپیی ژێرخانی ئابووری و دەستێوەردانی دەرەکی، ئەم وڵاتە دراوسێیەی عێراق لە دۆخێکی هەستیاردا دەهێڵێتەوە. ئەمەیش بۆ عێراق جێگەی دڵەڕاوکێ و چاودێریکردنەوە [14].

* لە کۆی 347 هەزار پەنابەر لە عێراقدا، ڕێژەی (88%)یان خەڵکی سووریان و (80%)ی ئەوانەیش لە هەرێمی کوردستاندان[15]. هەر چەشنە شەپۆلێکی نوێی ئاوارەبوون، بارگرانیی زیاتر دەخاتە سەر عێراق کە خۆی لە بنەڕەتەوە کێشەی داراییی هەیە. جگە لەوەیش، ئەگەری زۆر هەیە ئەو ئاوارە سوورییانە کێشەکانی ناوخۆی وڵاتەکەیان بگوازنەوە بۆ عێراق.

سێیەم: لێکەوتەکانی لەسەر هەرێم و گۆڕینی نەخشەی هاوپەیمانێتی

لەپاش ڕووداوەکانی سووریا، بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی گرژییە درێژخایەنەکانی نێوان شیعە و کورد بەرەو خاوبوونەوە چوون. لە هەردوو لاوە بانگەواز هەیە بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییەکان و ئاساییکردنەوەی دۆخەکە؛ ئەوەیش لە سۆنگەی هەستکردن بە مەترسییە هاوبەشەکانی هەردوو لا لە بەهێزبوونی حوکمڕانیی “سیسته‌می شەرع” لە سووریا.

لەم به‌ینه‌دا میدیای فەرمیی عێراق (کە لەدەستی شیعەکاندایە) هاوسۆزیی بەرچاو بۆ قوربانییەكانی كوردانی ڕۆژاوا له‌ سووریا پیشان دەدات و سەرکۆنەی ڕەفتاری گرووپەکان دەکات[16]. ئەم بانگەشەیە ئەگەرچی سەرەتا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە دەستی پێ کرد، بەڵام وردە وردە خەریکە دەبێتە باوەڕێکی زاڵ کە لەپاش سووریا، دەشێت گرووپە سوننەکانی سووریا شیعەی عێراق بکەنە ئامانج؛ بۆ ئەمەیش چەند ئاماژەیەک بەردەستن:

1. بەڕێوەبەری ڕوانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ، جەختی لەوە کردەوە کە یەکێک لە هۆکارەکانی دەستبەرداربوونی هه‌سه‌ده‌ لەلایەن ئەمریکاوە، ئەوە بوو کە ئامادە نەبوون شەڕی چەکدارانی حەشد بکەن و بەگژ گرووپە شیعییەکاندا بچنەوە[17]. ئەم لێدوانە کە بڕێک جێگەی مشتومڕە، لە سەکۆ ئەلیکترۆنییەکانی شیعەدا بڵاوە و لە دۆخی بەدگومانی و ڕاڕاییی ئێستادا جێگەی هەڵوێستەیە.
2. هەندێک گرتەی ڤیدیۆیی لە دیوی سووریاوە بڵاو بوونەتەوە کە چەکدارەکان گازەرە دەکشێن (هەڕەشە دەکەن) بۆ پەڕینەوە بەرەو عێراق و بەدیاریکراوی ناوی “کەربەلا” دەهێنن[18]؛ ئەمەیش یادەوەرییەکی تاڵی مێژوویی دەکولێنێتەوە لە پەیوەندیی ئاڵۆزی مێژووییی هەردوو لادا.
3. هەندێک شیکاری ئاماژە بەوە دەکەن، ئامانجی یەکەمی چەکدارانی دەوڵەتی نوێی سووریا، ڕووخاندنی حوکمڕانیی شیعەیە. ئەمەیش دەرفەتێكی زێڕینە بۆ یەکگرتنی دەستەبژێری شیعە لە عێراق .[19]

سەرباری ئەوانەی سەرەوەیش، هاوپەیمانیی گریمانەکراوی شیعە و کورد ئایدیۆلۆژی نییە، چونکە کورد زۆرینە بە ئایینزا سوننەن و، دەبوو لەگەڵ ڕژێمی شەرع نزیکتر بوونایە، بەڵام لە ئێستادا بەرژەوەندیی سیاسی و دەستوورییان پێکەوە گرێدراوە بۆ بەڕێوەبردنی عێراق، دابەشکردنی داهات و بەرەنگاربوونەوەی دوژمنی هاوبەش کە جیهادییە سوننە توندڕەوەكانن. هەروەها مه‌سه‌له‌ی هه‌سه‌ده‌ و دەستبەرداربوون لەم هێزە هاوپەیمانەی ئەمریکا، جێگەی نیگەرانیی کوردی عێراق و شیعەکانیشە وەک یەکتر، چونکە لە سایەی ئیدارەی ترەمپدا ئاستی متمانە بە واشنتۆن لاوازە و “مامەڵەی سیاسی” (سەفقە) بڕیاردەرە. لەگەڵ ئەمەیشدا پەراوێزی گەمەکردنی هەرێمی کوردستان لە ئاستی بەغدا، دەشێت بەرتەسک و لاواز بێت، ئەگەر هات و ئەزموونی ڕۆژاوا بەیەکجاری و تەواوەتی لەبار برا.

كۆبەند

ئەم پەیپەرە شیکارییە تیشک دەخاتە سەر لێکەوتە فرەڕەهەندەکانی گۆڕانکارییەکانی سووریا لەسەر نەخشەی سیاسی و ئەمنیی عێراق. گرنگترین خاڵەکان بریتین لە:

• هەڕەشەی ئەمنی و زیندووبوونەوەی داعش: گۆڕانی سیسته‌می پاراستنی زیندانەکانی سووریا، مەترسییەکی جددی بۆ ئاسایشی نیشتمانیی عێراق دروست دەکات. ستراتیژیی “ڕووخاندنی دیوارەکان”ی داعش و ئەگەری دەربازبوونی هەزاران چەکدار، عێراق دەخاتە بەردەم سیناریۆی ساڵی 2014.
• داڕشتنەوەی هاوسەنگیی هێز: گۆڕانکارییەکانی سووریا بووەتە هۆی بەهێزبوونی هەژموونی تورکیا لە ناوچەکە و لاوازبوونی پێگەی ئێران. ئەمەیش عێراق دەخاتە ژێر گوشارێکی نوێوە، بەتایبەت لە دۆسیەکانی وەک (ئاو، سنوور و، کێشەی پەکەکە).
• جەمسەرگیریی مەزهەبی و تاقیکردنەوەی پێکەوەژیان: سەرهەڵدانی دەسەڵاتێکی سوننی لە سووریا، جۆرێک لە “دووفاقی”ی لە ناوخۆی عێراق دروست کردووە؛ لە کاتێکدا شیعەکان وەک هەڕەشە دەیبینن، بەشێک لە لایەنە سوننەکان وەک دەرفەتێک بۆ هاوسەنگکردنەوەی هێز لە ناوخۆی عێراق سه‌یری دەکەن. ئەمەیش مەترسییە بۆ سەر تەونی کۆمەڵایەتی.
• نزیکبوونەوەی “تەکتیکی”ی نێوان هەولێر و بەغدا: هەستکردن بە مەترسیی هاوبەش (گرووپە توندڕەوەکان و ناسەقامگیریی سنوورەکان) وای کردووە لایەنە کوردییەکان و شیعەکان لەیەکتر نزیک ببنەوە. ئەمە دەرفەتێکی کاتییە بۆ چارەسەرکردنی هەندێک لە کێشە هەڵپەسێردراوەکانی نێوان ناوەند و هەرێم.
• کۆسپە مرۆیییەکان: عێراق لەبەردەم شەپۆلێکی نوێی ئاوارەبووندایە کە نەک هەر بارگرانیی دارایییە، بەڵکوو دەکرێت ببێتە هۆی گواستنەوەی ململانێ ناوخۆیییەکانی سووریا بۆ ناو کەمپەکان و شارەکانی عێراق.

سه‌رچاوه‌كان:

[1]  https://2h.ae/Ywjra

[2]  https://2h.ae/ncIfy

[3]  https://2h.ae/jwTjg

[4]  https://2h.ae/sdzqA

[5]  https://2h.ae/EiAjo

[6]  https://2h.ae/AUuKe

[7]  https://2h.ae/tGefw

[8]  https://2h.ae/CDSYO

[9]  https://2h.ae/nVQdU

[10]  https://2h.ae/hlsHi

[11]  https://2h.ae/hlsHi

[12]  https://2h.ae/UHFax

[13]  https://2h.ae/xiQGk

[14]  https://2h.ae/TJsXE

[15]  https://2h.ae/yxAEb

[16]  https://2h.ae/WpTzV

[17]  https://2h.ae/JgZSX

[18]  https://2h.ae/IjHUR

[19]  https://2h.ae/rcPEk

پڕۆفیسۆر دکتۆر سەردار قادر محیه‌دین، شارەزا لە یاسای دەستووری و دیپلۆماسییەتی قەیران

جووڵەیەکی دیپلۆماسیی خێرا و دەستکەوتێکی باش

لە ڕۆژى 7ی کانوونى دووەمى ئەمساڵ، شەڕ لەنێوان هەسەدە و سوپاى عەرەبیی سووریا ڕووی دا؛ یەکەم جار لە گه‌ڕه‌كی شێخ مه‌قسوود و ئەشرەفیەی حه‌له‌ب دەستی پێ کرد، دواتر بەرەو ڕۆژهەڵاتى فورات و تا ناوچە کوردییەکان سەری کێشا. شەڕەکە 23 ڕۆژى خایاند، نزیکەى 200 هەزار ئاوارەى لێ کەوتەوە و سەدان کوژراویش لە هەردوو لا. پێش شەڕەکە هەسەدە 27.8%ی خاکی سووریا و 13 بلۆکی نەوتى لەژێر هەژمووندا بوو، لە 7 هێزیش پێک هاتبوو: لیواى سەلاجیقەى تورکمان، هێزەکانى سەنادید (الصنادید) کە سەر بە هۆزى شەمەڕ بوون، هێزی سریانى و ئاشوورییەکان، کەتیبەکانى خۆرى باکوور کە سەر بە میلیشیاى سوپاى ئازادی سووریا بوو، بەرەى شۆڕشگێڕانی ڕەقە کە سەر بە عەرەبەکانى پارێزگاى ڕەقە بوون، یەکینەکانى پاراستنى گەل و یەکینەکانى پاراستنى ژن کە کورد بوون، ئیسرائیلیش تا ئێستا 1%ى خاکی سووریاى کۆنترۆڵ کردووە؛ کەواتە حکوومەتى ناوەندیى نوێی سووریاى عەرەبی، پێش شەڕەکە، تەنیا 71.2% لە کۆی ڕووبەرى دەوڵەتى لەژێر هەژمووندا بوو. بەڵام ئێستا هاوکێشەکە گۆڕاوە؛ هەژموونى دەسەڵاتى عەرەبی ناوەندى بەسەر زیاتر لە 98%ی ڕووبەرى خاکی سووریادایە. لە ڕووى هێزیشەوە: هەسەدە پێش شەڕ خاوەنى زیاتر لە 100 هەزار چەکدار بوو؛ لەو ژمارەیە تەنیا 40% کورد بوون. واتە ئەو بەرپرسیارێتییە گەورەیەى کە خستبووە سەر ئەستۆى خۆى، بۆ کورد نەبوو، بەڵکوو بۆ نەتەوەکاتى تر بوو؛ لەسەرووى هەموویشیانەوە هۆزە عەرەبییەکانى ڕۆژهەڵاتى فورات. بەڵام بەداخەوە دواى 13 ساڵ لە هاوپەیمانى، پشتیان لێ کرد و لێی هەڵگەڕانەوە و چوونە پاڵ ئەو هێزەى کە بۆ ماوەى 12 ساڵ لە دژیان، لە شەڕدا بوون!

حکوومەتى ناوەندى بەهاوکاریى هۆزە عەرەبییەکانى عەگیدات و بەکارە و شەعیتات لە ڕۆژهەڵاتى فورات و، هاوکاریى سەربازی و دیپلۆماسیی هەر یەک لە دەوڵەتى تورکیا، سعوودیا، قەتەر و چراى سەوزى ئەمریکا کە ئاماژەى ڕاستەوخۆ بوو بۆ پشتکردنە هەسەدە، هێرش بۆ سەر ناوچەکانى ژێر دەسەڵاتى هەسەدە دەستى پێ کرد. هەر بۆیە تۆم باراک بەڕاشکاوى وتى: ڕۆڵی هەسەدە وەک هێزى سەرەکی لە جەنگى دژ بە داعش تەواو بووە و، ئێستا حکوومەتى نوێی سووریا ئەو بەرپرسیارێتییە دەگرێتە ئەستۆ.

گەر جووڵەیەکی دیپلۆماسیی خێراى سەرۆک بارزانى و نێچیرڤان بارزانی سەرۆکى هەرێم نەبووایە، کارەساتێکی گەورە بەسەر کوردى ڕۆژاوادا دەهات؛ لەسەر چەند ئاستێک جووڵەى بەپەلە کرا: دیپلۆماسی، وەستانى شەڕ، گوشارهێنان بۆ دەرکردنى چەندان مەڕسوومی کۆمارى سەبارەت بە مافەکانى کورد لەلایەن سووریا، بەرخۆدانە نەتەوەیییەکانى کورد لە هەر چوار پارچە و تەواوى دەوڵەتانى دونیا بۆ پاڵپشتیى ڕۆژاوا، هێنانەناوەوەى پشتیوانیى دەوڵەتانى ئەوروپیی کاریگەر لەسەر ئاستى ئەوروپا و ئەمریکا و کەنداو، کۆکردنەوەى کۆمەک و پشتیوانیى مرۆیی، ئەکتیڤبوونى میدیا لە ناوەندەکانى بڕیاردروستکردنى نێودەوڵەتى لە ئەوروپا و ئەمریکا و نەتەوە یەکگرتووەکان، سەردانى خێراى سەرۆک بارزانى بۆ ئەوروپا و ڤاتیکان، پەیوەندییە تەلەفۆنییەکان لەگەڵ چەندان سەرۆکى پەیوەندیدار، به‌تایبەت سەرۆک بارزانى لەگەڵ ئەلشەرع، هەماهەنگیی تەواو لەگەڵ ئەمریکا و هەسەدە و حکوومەتى سووریا و…، تا کار گەیشتە ئەوەى: شەڕ ڕابگیرێ و ئیحتیوا بدرێ، ڕێکكەوتن لە 30ی کانوونى دووەمى ئەمساڵ بکرێ، چەندان هەنگاوى کارگێڕی و یاسایی بۆ چارەسەرى پرسی کورد لە سووریا بنرێ.

کەواتە ئەگەر ئەو بەرەنجامە ئەرێنییەى لێ نەکەوتایەتەوە: پرسی کورد لە ڕۆژاوا دووچارى نەمان دەبووه‌وە؛ لەوانەبوو جه‌نگی نەتەوەیی بکەوێتەوە. ئەودەمیش بەرەو هەرێمی کوردستان دەپەڕییەوە. هەر لەو بارەیەوە دەکرێ بپرسین: ئایا ڕوودانى شەڕەکە ئەگەرێکی چاوەڕوانکراو بوو؟ وەڵامەکە “بەڵێ”یە، چونکە هاوکێشە سیاسی و ئابوورییەکانى ناوچەى ڕۆژهەڵاتى فورات و حکوومەتى نوێی سووریا و پەیوەندی لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل و ڕۆڵی تورکیا دژ بە هەر قەوارەیەکی کورد و بەرژەوەندیى دەوڵەتانى کەنداویش لە سووریا، هۆکار بوون، بەڵام جووڵە دیپلۆماسییەکەى سەرۆک بارزانى و نەهێشتن بۆ گەورەنەبوونى هاوکێشەکە، گەرچی تەواوى ڕێکكەوتنەکە بەخواستى کوردى ڕۆژاوا نەبوو، بەڵام هەنگاوێکی ڕژد و دەستکەوتێکی باش بوون بۆ ڕۆژاوا، چونکە پێچەوانەى ئەوە بۆ کورد بەگشتى کارەساتبار دەبوو.

ئایا ئەو هێرشانەى سوپاى سووریا بۆ سەر کوردی ڕۆژاوا، چۆن کاریگەریى سیاسی و ئاسایشیی لەسەر هەرێمی کوردستان لێ دەکەوتەوە؟

بابەتە جەوهەرییەکە ئەوەیە: هەر دەبووایە هەرێم هەڵوێستى هەبووایە و ڕۆڵ و بەرپرسیارێتیى بگێڕایە لەو بارەیەوە؟ بۆ وەڵامى ئەو پرسیارە، وا باشە لە ڕوانگەى تیۆری وابەستەییی ئاسایشی هەرێمییەوە (Regional Security Complex Theory)  شی بکەینەوە، کە لەلایەن باری بۆزان (Barry Buzan) و ئۆل ویڤر (Ole Weaver)ه‌وه‌ لە قوتابخانەى کۆپنهاگن Copenhagen) (School چوارچێوەى هزریی بۆ دانراوە. لە ڕوانگەى ئەو تیۆرەوە زۆر بەڕوونى ئەوەى کەوتەوە تا ڕاددەیەکی زۆر وەسف و دیاری دەکرێ، بەڵام ئێمە لێرە باس لە تیۆرەکە ناکەین، هەندێ ڕووداوەکانى سووریا لە ڕوانگەى تیۆرەکەوە شی دەکەینەوە.

هەرێمی کوردستان لەنێوەندى سیسته‌مێکی ئاسایشی ئاڵۆز و نالەباردایە. ئەو یەکێکە لە فاکتەرە ئاسایشییە سەرەکییەکان، بەڵام تا ئێستا یەکلاکەرەوە نییە و بێدەوڵەتە. هەر گۆڕانکارییەک لە سیسته‌مى ئاسایشی هەرێمی ڕوو بدا، کاریگەریى ئەرێنی یان نەرێنیى دەکەوێتە سەر. ئاسایش و بەرژەوەندییەکان و ستراتیژییەتى دەوڵەتانى ناوچەکە بەیەکدییەوە وابەستەن؛ ئاسایش سنوورەکانى وڵاتانى ناوچەکە دەبڕێ، هەر هەڕەشەیەک بۆ دەوڵەتانى ناوچەکە بێتە ئاراوە، هەرێمیش لێی بێبەش نابێ. گەرچی هەرێمی کوردستان لەو نێوەندەدا هەرێمێکی دەستوورییە و سەر بە عێراقە، بەڵام یەکەیەکی فەرمانڕەوایییە لەنێو سیسته‌مێکی فیدراڵی لە عێراق. هەندێ دەسەڵاتى تایبەت بە خۆى هەن؛ ئاسایش، پەیوەندیی دەرەکیی سیاسی و ئابووریى کاریگەر.

هەر گۆڕانکارییەک لە هاوکێشەى هێز لە دەوروبەرى ڕوو بدا، کاریگەریى بۆ سەر ئەمیش دەبێ. هەندێ جاریش پشتێنەى پارێزەرى ئەو سیسته‌مە ئاسایشییە (Security Breach)ی کە هەیەتی، لەلایەن دەوڵەتانى دراوسێوە شکێنراوە، چونکە سەروەرییه‌كه‌ی تەواو نییە و، تەواوکەرى سەروەریى دەوڵەتى عێراقە؛ ئەویش لە ڕێگەى دەستێوەردانى دەرەکی، ئاژاوه‌نانەوە، ململانێی پرۆکسی لەلایەن یەکێک لە هێزە کوردییەکان دژ بە ئەوى دی، ئەجێنداى هاوبەشی چوار دەوڵەتەکەى کوردستان دژ بە پرس و دەستکەوتەکانى کورد، بێباکیی ئەمریکا و هتد. کەواتە هەرێمی کوردستان بیه‌وێ و نه‌یه‌وێ، هەر گۆڕانکارییەک لە ناوچەکە بکەوێتەوە، کاریگەریى لەسەر ئەم دەبێ؛ هه‌ر شتێك كه‌ پەیوەندیی بە کوردەوە هەبێ.

ئەوەى کە هەرێم لە ستراتیژییەتى نوێیدا لە ڕووداوەکانى ڕۆژاواى کوردستان پیادەى کرد، سەرکەوتوو بوو. ستراتیژییەتى ئاسایشیی خۆپارێزی (preventive security strategy)ی هەبوو، کە توانیی لە هاوکێشەکە تێوە نەگلێ. ئەوەیش تورکیا و عێراقە لێی سوودمەند دەبوون. بەڵام هاوکێشەى شەڕەکەى سووریا تا هەنووکە بۆ هەرێم و کوردانى ڕۆژاوا دەستکەوتە؛ ئەمەیش دەرفەتێک بوو بۆ کورد کە فاکتەرێکی کاریگەر بێ، نەک شوێنکەوتە و تەکتیک لە ڕووداوەکاندا و، دەستکەوتێکیشی بۆ خۆى لێ بکەوێتەوە.

ڕووداوەکانى سووریا بۆ سەر هەسەدە لە ڕووی سیاسی و ئاسایشی و ئابوورییەوە بۆ سەر هەرێمی کوردستان زۆر کاریگەر دەبوون ئەگەر بەریان پێ نەگیرایە؛ لە ڕووی ئاسایشەوە دووچارى سێگۆشەیەکی مەترسیدار دەبووه‌وە: ناسەقامگیریی سنوورەکانى، سەرهەڵدانەوەى داعش، سەرلەنوێ هاتنەناوەوەى پەکەکە بۆ ناو هاوکێشەکە بەمەبەستى پشتیوانییان بۆ هەسەدە لە ڕووی چەکدارییەوە، ئەوەیش تورکیاى پەلکێشی ناو هاوکێشەکە دەکرد و “پرۆسەى ئاشتیى تورکیا”یشی دووچارى هەرەس دەکرد؛ هەمووان دەگەڕانەوە بۆ خاڵی دەستپێکی ململانێ و شەڕ و پێکدادان- ئەمە سەرەڕاى ئەوەى کە گوتارى سیاسی و یەکڕیزیی کورد لە هەرێمی کوردستان بەرانبەر پرسەکە دووچارى داڕووخان دەکرد و تێچووى پاراستنى ئاسایشیشی لەسەر حکوومەتى هەرێمی کوردستان چەند قات دەکردەوە.

خۆ ئەگەر هەرێمی کوردستان بڕیارى ناردنى هێزی پێشمەرگەى بدایە بۆ ڕۆژاواى کوردستان، ئەوە بە هەوڵێکی زۆر دژوار لە ڕووی ستراتیژییەوە ئەژمار دەکرا و لە ئاکامیشدا قەوارەى هەرێم دووچارى نەمان دەبووه‌وە؛ ئەوە تورکیا و عێراق و سووریا و ئێرانى یەکهەڵوێست دەکردن و ئەمریکاش پشتیوانیی هەرێمی نەدەکرد؛ بەرەنجامەکەیشی لاوازبوونى هەڵوێستى هەرێم بوو لە دانوستان و جووڵە دیپلۆماسییەکانى و، قەوارەى هەرێمیش دووچارى لەباربردن دەبووه‌وە.

بەڵام هەرێمى کوردستان توانیى لە لایەک بە ئەرکی نەتەوەییی خۆى هەستێت (کۆمەکی ڕۆژاواى کرد بە هەموو تواناکانییەوە، جووڵەى دیپلۆماسی بۆ سەرخستنى پرسی کورد لە ڕۆژاوا، یەکڕیزیی کورد و پشتیوانیکردن، بەرخۆدانی کورد لە هەموو دونیا) و، لە پلانی تێوەگلاندنیشی خۆى قوتار کرد؛ بەڵکوو لەوەیش زیاتر، بووە مەرجەع بۆ چارەسەر و دیپلۆماسییەتى گرفتەکەى سووریا و هەندێ هاوکێشەى عێراق و زیاتر پتەوبوونى پێگەکەى. ئەمە سەرەڕاى ئەوەى کە قۆناغێک لاى دەوڵەتانى ناوچەکە و ئەوروپا و ئەمریکا و کەنداو چووە پێش؛ بەوەى کە هەرێمی کوردستان دەکرێ وەک فاکتەرێکی ئەکتیڤى سەقامگیر بۆ چارەسەرى هاوکێشەکانى ناوچەکە پشتی پێ ببەسترێ. لێدوانى تایبەتیش لەلایەن ئەمریکا و سووریا و ئەوروپا و دەوڵەتانى ناوچەکەوە بۆ سەرۆک بارزانی گەیشتوون.

لە ڕووى سیاسییەوە: هەڵوێستەکە زۆر بۆ هەرێمی کوردستان نالەبار و دژوار بوو؛ لە لایەک کوردانى ڕۆژاوا بەو بارودۆخەدا تێپەڕ دەبوون، لە لایەکیش هاوکێشەى “بوون بە لایەن” لە شەڕی دژ بە هەسەدە زۆر هەستیار و مەترسیدار بوو. تورکیا یەکێک بوو لەو هەستیارانە، کە هیچ قەوارەیەکی کوردیی لە سووریا وەک شێوەى هەرێمی کوردستانی لا پەسەند نییە و لەو بارەیشەوە کۆمەکى تەواوى حکوومەتى نوێی سووریا دەکات. بۆ ئەو مەبەستەیش گوشارى تەواوى بۆ سەر هەرێمى کوردستان دەکرد کە هەسەدە بە پێشنیارى تورکیا ڕازی بکات.

ئەمریکاش تا ڕاددەیەکی زۆر هەر لە بەرەى تورکیا و سووریا بوو؛ لێدوانەکانى “تۆم باراک” گەواهیدەرى ئەو ڕاستییەن. پارسەنگی نەرێنیی هاوکێشەکەیش بەسەر هەرێمی کوردستاندا دەشكایەوە: هەڵوێستى لە دانوستانەکاندا لەگەڵ عێراق و لایەنەکانى ترى نێودەوڵەتیى لاواز دەکرد، ژمارەى زۆرى ئاوارەکانى کوردستانی ڕۆژاوا تەنیا دەهاتنە هەرێم (ئەمەیش ئەرکی هەرێمی لە ڕووی ئاسایش و خزمەتگوزاری و تێچوونەوە قورستر دەکرد)، پرۆسەى ئاشتیى لە تورکیا بەرەو نەمان دەبرد.

بەڵام بەپێچەوانەوە ئێستا بۆ پرسی کورد لە ڕۆژاوا بە هەوڵی سەرۆک بارزانی و نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان، توانرا چەندان مەڕسوومی کۆمارى بۆ مافەکانى کورد دەربكرێت و، شەڕ ڕاگیرا و، تا دێ پەیوەندییەکان ئاسایی دەبنەوە و ناوچە کوردییەکانیش لەلایەن کورد خۆیانەوە بەڕێوە دەبردرێن و، پارێزگاى حەسەکەش بە پارێزگایەکى کوردی ناسێنرا و، پارێزگارێکی کوردیشی لەلایەن خۆیانەوه‌ بۆ پێشنیار کرا و، فەرمانى دەستبەکاربوونیشی لەلایەن سەرۆککۆمارەوە بۆ دەرچوو و، چەندان پۆستى تریش بۆ کورد لەناو حکوومەتى سووریا دیاری کرا.

 بەڵام ئەمە کۆتاییی ڕێگە نییە و، دەبێ خەبات بۆ ئەوە بکرێ ئەو مەڕسووم و مافانە لە دەستووری داهاتووى سووریادا تۆمار بکرێن و، بکرێنە شایستەیەکی دەستووری. لە لایەکی تریشەوە ئەو هەنگاوە زیاتر پێگەى دەستووریی هەرێمی کوردستانی لە دیفاکتۆى سیاسیی ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا پتەوتر کرد و، بووە بنەمایەکیش بۆ پرۆسەى ئاشتى لە تورکیا؛ بەوەى کە کورد بەدواى مافە بنەڕەتییەکانى خۆیەتى و فاکتەرێکی کاریگەر و ڕاستەقینەى سەقامگیریى چوار دەوڵەتەکەیە و بە هەمان شێوەیش بۆ ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست.

ئەگەر شەڕی دژ بە هەسەدە لە سووریا لەو ئاستەدا نەوەستایە، کاریگەرییەکى نەرێنیی لەسەر جووڵەى ئابوورى و وەبەرهێنان دەنایەوە؛ بازرگانى لەنێوان هەرێم و تورکیا گرفتى ڕاستەقینەى تێ دەکەوت (چونکە بزوێنەرى هاوکێشەکە خودی تورکیایە لە سووریا لە دژى هەسەدە)، مەرزەکان ئاستەنگیان بۆ دروست دەبوو، لە ڕووی داهاتەوە هەرێم دووچارى قەیران دەهات، پڕۆژەکانى وزە و هێڵەکانى گواستنەوە بەو شێوەیەى ئێستایان نەدەمان، لایەنى ئاسایشی ئابوورى تێک دەچوو، هەستیارى و ترس لاى وەبەرهێنان زیاتر دەبوو، ئەوکات قەبارەى وەبەرهێنانى بیانی لە هەرێم بەرەو داکشان دەچوو. بەڵام هاوسەنگیی هەڵوێستى هەرێمی کوردستان ئەو مەترسییەى ڕەواندەوە؛ جارێکی دی بووەوە بە ڕایەڵەیەکى ئەرێنی و خاڵی بەیەکگەیشتنى لایەنەکانى قەیرانەکە: تورکیا، سووریا، عێراق، هەسەدە، ئەمریکا.

هەر بۆیە ئاکامەکەى ئەوە بوو کە هەرێمی کوردستان لە لایەک بەرپرسیارێتیی نەتەوەییی خۆى بەجێ گەیاند و دەستکەوتە بنەڕەتییەکانى بۆ کوردانى ڕۆژاوا بەدی هێنا؛ ئەوەى کە توانرا لەم قۆناغەدا بهێنرێتە دی، پرسی کورد لە بێبەرەنجامى لەم قۆناغەدا نزیک دەبۆوە و لەلایەکی تریش دووچارى جینۆساید دەبۆوە، هەر بۆیە بە هەوڵە نەتەوەیییە دڵسۆزەکان لە لەناوچوون ڕزگار کرا و، هەرێمیش بکەرێکی سەربەخۆى خاوەن هەژموون و سەرەوەرى نییە و لەنێو جەرگەى سیسته‌مێکی ئاسایشی هاوبەش بە چەند دەوڵەتێک کە تەبا نین لەگەڵ کورد، دەورە دراوە. هەموویان بەهەستیارى و ترسەوە دەڕواننە پرسی کورد و نەک هەر بەرژوەندیى هاوبەش، بەڵکوو وابەستەیییەکی جوگرافییش لەنێونیاندا هەیە. بۆ گه‌رەنتیکردنى ئەو بەرژەوەندی و ئاسایشە هاوبەشییە، هاوپەیمانێتی و ڕێکكەوتن لە نێوانیاندا هەیە.

کەواتە هەرێم بەبێ گەڕانەوە و مامەڵە لەگەڵ ئەو ژینگە هەرێمییەى کە تێیدا دەژى، ناتوانێ جووڵە بکات و ئامانجەکانى بێنێتە دی. هەر بۆیە هاوسەنگى و بەرچاوگرتنى بەرژەوەندیى هاوبەش لە سیاسەتکردن و تۆڕەکانى پەیوەندیدا کارێکی گەلێک پێویستە؛ ئەوەیش پێویستى بە عەقڵییەتێکی دانا و هاوسەنگ و زیتەڵ هەیە.

لەسەر ئاستى هاوکێشەى پرسی کورد لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستیش مەترسییەکە هەستیار و مەترسیدار بوو، چونکە لەدەستدانی ڕۆژاوا، واتە: خلبوونەوەى کێرڤی پرسی کورد بەرەو داکشان و، بوێریی زیاتری بەرانبەر بە کورد لەلایەن تورکیا و سووریا و عێراق دەهێنایە کایەوە، کاریگەریى نەرێنیی زۆرى بۆ سەر قەوارەى شەرعیی هەرێم و پێگەى ناوچەیی و نێودەوڵەتیى هەرێمی کوردستان دەبوو لە ڕووى سیاسی و ئابوورییەوە؛ لەوەیش زیاتر پێگەى لاواز دەبوو لە بەرانبەر بەغدا سەبارەت بە دانوستان لەسەر شایستە دەستوورییەکانى. بەڵام پێچەوانەکەیشی هەر دروستە. چارەسەرى گرفتى پرسی کورد بەو شێوەیەى ئێستاى سووریا، ئەگەر مەڕسوومەکان لە دەستووری سووریاى ئاییندەدا بچەسپێن، دەبێتە دەسپێکێکی ئەرێنی بۆ تورکیا و ئێران، تا چارەسەرى پرسی کورد بە لانى کەمەوە لەسەر بنەماى مافە مەدەنییەکانى بکەن؛ بەڵام تا ئێستایش هەوڵەکانى سەرنەگرتنى ڕێکكەوتننامەکەى نێوان هەسەدە و دیمەشق هەر لە ئارادایە و، پێویستە کوردى ڕۆژاوا بە هەموو لایەنەکانییەوە پلان و ئەجێنداى تایبەتیان بۆ سەرخستنى هەبێت.

کەواتە لەو بارەیەوە و لەو قۆناغەدا چی لەسەر هەرێمی کوردستان و سەرکردایەتیى کورد پێویستە؟

• مانەوەى وەک مەرجەع و نێوبژیكارێكی هاوسەنگى کوردی بەهێز.
• جێبەجێکردنى ڕێکكەوتننامەى نێوان هەسەدە و دیمەشق و هەوڵدان بۆ چەسپاندنى مەڕسوومە کۆمارییەکانى سەبارەت بە ماف و پرسی کورد لە سووریا لە دەستوورى داهاتووى سووریا.
• بەرگرتن له‌ دانەڕووخانى پرۆسەى ئاشتى لە تورکیا، بەرچاوگرتنى بەرژەوەندییەکانى و مانەوەى لەگەڵیدا لەسەر ئاستى پەیوەندیى بەهێز، چونکە تێکچوونى پەیوەندی لەگەڵ تورکیا لەم قۆناغەدا ئاسەوارێکى دژوارى بۆ کورد دەبێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆى دەوڵەتێکی بەهێزى ناوچەکەیە و پەیوەندییشی لەگەڵ دۆناڵد تره‌مپ لە ترۆپكدایە.
• هێشتنەوەى یەکڕیزیی کورد لەسەر ئاستى هەر چوار پارچەکە و دۆزینەوەى میکانیزمی تایبەت لەو بارەیەوە بۆ بەردەوامیدان.
• خوێندنەوەى هاوکێشەى سیاسی و هێزى نێوان دەوڵەتانى ناوچەکە، به‌تایبەت ئەو دەوڵەتانەى کە پرسی کوردیان هەیە. ئەوەى کە لە ئارادایە لە بەرژەوەندیی کوردە و، دەبێ ئەو دەرفەت و ژینگەیە بقۆزرێتەوە و وەبەرهێنانى سیاسیی تێدا بکرێ. لەوەیش زیاتر لەم ئارتیکڵەدا قابیلی گوتن نییە.
• پێویستە سەرکردایەتیى کورد گوتارێکی هاوسەنگ و تەبا لەگەڵ یەکدی بنیات بنێت.
• پێکهێنانى حکوومەتى نوێ و ڕێکكەوتن لەگەڵ بەغدا، لەسەر بنەماى دەستوورى فیدراڵی و شایستەکانى.
• هەوڵدان بۆ تێوەنەگلان لە هاوکێشە زبرەکانى عێراق و ناوچەکە، به‌تایبەت ئەوانەى سوودى کوردیان تێدا نییە.

ئەدی پێوەرەکانى کاریگەریى نەرێنی لەسەر هەرێم لە چ کاتێکدا ڕوویان ده‌دا؟

• ئەگەر هات و شەڕەکە ڕانەگیرایە و پریشکەکانى بەرەو سنوورەکانى هەرێمی کوردستان بهاتایە.
• ئەگەر گەلی کوردی سووریا دووچارى جینۆساید بهاتایە و لەسەر ئاستێکی مەترسیدار و هاتنى ئاوارەیەکی زۆرى کوردی ڕۆژاوا بۆ هەرێم؛ ئەوکات هەرێم دەبوو هەڵوێستێکی نەتەوەییی بنواندایە.
• تێوەگلاندنى حکوومەتى هەرێم و بوون بە لایەنى شەڕەکە لەگەڵ سوپاى عەرەبی سووریا؛ ئەوکات هەرێم لەنێوان تورکیا و عێراق و سووریا و ئەمریکادا هەڵوێستێکی دژوار و نالەبارى دەبوو، کە لە بەرژەوەندیى هەرێم نەدەبوو.
• هاتنەناوەوەى دەوڵەتانى دراوسێی هەرێم بۆ شەڕەکە، به‌تایبەت لەبەرانبەر کورد.
• دروستبوونى هاوپەیمانیی چوارقۆڵیی ئێران و تورکیا و سووریا و عێراق دژ بە کورد؛ ئەویش كاتێك دەبوو کە چراى سەوزى ئەمریکایان بۆ هەڵبکرێ.
• پشتیوانینەکردنى دەوڵەتانى ئەوروپا بۆ پرسی کورد؛ بەڵام پێچەوانەکەى دەرچوو، به‌تایبەت فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا و، ڤاتیکان.
• ئەگەر هەرێمی کوردستان پەیوەندییەکى تەندروستى لەگەڵ تورکیا و سووریا نەبووایە؛ بەڵام لە گه‌رمه‌ى شەڕەکەدا ئەوە پێچەوانە بووه‌وه‌: هەرێم توانیى ڕۆڵی تایبەتى خۆى ببینێ، کە جێی ڕەزامەندیى ئەمریکا و دەوڵەتانى ئەوروپا و سووریا و تورکیا و ناوچەکە بوو.
• ئەگەر سەرۆک بارزانی و سەرۆکی هەرێم هیچ جووڵەیەکی دیپلۆماسى و نەتەوەیییان نەکردایە؛ بەڵام ئەو جووڵەیە زۆر بەبەهێزى و حەکیمانە کرا و، بەرەنجامى زۆر ئەرێنییشی لێ کەوتەوە.

دەکرێ لێره‌وه‌ بپرسین: ئایا ئەم هێرشانە چ کاریگەرییەکیان لەسەر هاوسەنگیی هێز لە نێوان کورد و سوننە و شیعە لە عێراقدا دەبێت؟

ئەو سیناریۆیەى کە لە سووریا ڕووی دا، ناکرێ بە هەمان شێوە لە عێراق بەرانبەر بە کورد دووبارە بکرێتەوە. ئەو دوو وڵاتە لە ڕووی دیموگرافیا و پێکهاتە و جوگرافیا و مەزهەبی و هاوکێشەى هێزەوە هاوشێوە نین. لەوەیش گرنگتر ئەوەیە کە کورد لە عێراق فاکتەرى مانەوەى هاوسەنگیی هێزە لە چوارچێوەى دەستوورێکی فیدراڵیدا و، وڵات بەرەو سەقامگیری دەبات.

سەبارەت بە شیعەکان، ئەوەى کە لە سووریا ڕووی دا لە بەرژەوەندیى خۆیان نەبینییەوە. ئەوان هەسەدەیان وەک فاکتەرى هاوسەنگیی ناوخۆى سووریا و گوشار بۆ سەر تورکیا دەویست؛ لە لایەکی تریشەوە هەسەدە کە پێشتر لە 27.8%ی خاکی سووریاى لەژێردەست بوو، فاکتەرێک بوو بۆ بەرگرتن لە قەڵەمڕەوى دەسەڵاتی سوننەمەزهەب بەرەو سنوورەکانى عێراق، به‌تایبەت دەسەڵاتى ئێستاى سووریا کە لەگەڵ مەزهەبی شیعە تا بڵێی ناتەبایە.

لەسەر ئاستى عێراقیش لاوازیى کورد کاریگەریى نەرێنیی دەبێ بۆ سەر قەڵەمڕەویان لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست؛ بەڵام ئەمە نیشانەى ئەوە نییە کە گوشارەکانیان بۆ سەر هەرێم کەم بکەنەوە. به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ بیڵێین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لاوازیى هەرێم، واتە بەهێزبوونى تورکیا و سوننە لەبەرانبەر ڕەوتى شیعە لە عێراقدا، چونکە ئەو بۆشایییەى کە لە لاوازیى هەرێم دروست دەبێ، هەرگیز شیعە ناتوانێ پڕی بکاتەوە، بەڵکوو لە سوودى سوننە دەکەوێتەوە.

سوننەکان لە سووریا مەبەستیانە بەهۆى گوشارە زۆرەکانى تورکیاوە، هیچ مافێکی سیاسی بە کورد نەدەن؛ لە هەمان کاتیشدا نایانەوێ کورد بچێتە بەرەى عەلەوى و درووزەکانى سووریاوە. ئەو ڕێکكەوتنەى کە ئێستا هەیە، بەلایانەوە گونجاوە ئەگەر تورکیا تێکی نەدات.

 لەسەر ئاستى عێراقیش سوننەکان بارودۆخەکان دەقۆزنەوە، تا لەسەر هەندێ هەڵوێستى لاوازى کورد پێگەکانیان بەهێز بکەنەوە، چونکە ئەوان لە عێراق وا حاڵی بوون بەهێزیی پێگەى کورد لەسەر حیسابی سوننەیە. بەڵام لە هەمان کاتدا لاوازبوونى کورد و هەرێمی کوردستان لە بەرژەوەندیى ئەواندا نییە، چونکە گوشارى شیعە بۆ سەریان زیاد دەبێ و هاوسەنگیى هێزیش لە بەرژەوەندیى شیعە دەکەوێتەوە.

کەواتە کورد دەبێ هەڵوێست و پەیوەندیی ستراتیژیى خۆى بە هاوسەنگى لەگەڵ لایەنەکاندا بهێڵێتەوە. ئەوەى کە لە سووریاش بەدی هاتووە، دەبێ بیپارێزرێ، چونکە لەدەستچوون یان لاوازبوونى کورد لە سووریا، کاریگەریى نەرێنی لەسەر پرسی کورد و هەرێم دادەنێ.

کەواتە لە ڕوانگەى ئەو ڕووداو و پێشهاتانەوە، پەیوەندیی نێوان هەرێم و بەغدا چیی لێ بەسەر دێت؟

 گەرچی ڕووداوەکان لە سووریا ڕوویان داوە، بەڵام پارسەنگەکەى لە تەواوى پرسی کورددا دەردەچێ. وابەستەییی پرسی کورد و جوگرافیا و هەر چوار دەوڵەتى تورکیا و سووریا و عێراق و ئێران و بەرژەوەندییەکانیان بەیەک دەبەستێتەوە. دەسەڵاتدارانى بەغدا بەردەوام هەستیارییان بە پرسی کورد هەبووە و، تا ئێستایش نەگەیشتوونەتە چارەسەر، چونکە هەر لە بنەڕەتەوە باوەڕیان بە چارەسەرێک نییە کە تایبەتمەندیى نەتەوەییی بۆ کورد تێدا بەرجەستە ببێت.

ئەگەرچی لە دەستووریشدا دانی پێدا نرابێ، ئەگەر هەرێمى کوردستان لە هاوکێشەى شەڕەکە تێوە بگلابایه‌، ئەوا هەڵوێستى بەغدا زۆر توند دەبوو و، بەهاوکاریى هەرسێ دەوڵەتەکەى تر، ئەگەرى دەستێوەردان لە هەرێم هەبوو. بەڵام ئەوە ڕووی نەدا. ڕێکكەوتننامەیەک هاتە ئاراوە کە بەرژەوەندیى هەرسێ لایەنى سووریا و تورکیا و هەسەدەى تێدا بوو، لەلایەن دەوڵەتانى ئەوروپا و ئەمریکاشەوە پشتیوانیی لێ کرا، هەرێمی کوردستانیش بە پێگەیەکی باشتر و بەهێزترەوە لەم قۆناغەدا لە هاوکێشەکە هاتە دەرەوە؛ تەنانەت بووە مەرجەع بۆ پرسی کورد لە سووریا و تورکیا و هاوکێشە سیاسییەکانى عێراق لەگەڵ ئەمریکا.

 بەڵام ئەوە ناگەیەنێ کە هەرێم بەرانبەر بەغدا خەمسارد بێ، بەڵکوو دەبێ بگاتە ڕێکكەوتن و شایستە دەستوورییەکانى، چونکە ئەو چوارچێوەیەى کە ئەمریکا مامەڵەى لەگەڵ هەرێم پێ دەکات لە عێراق، بوونى هەرێمێکى بەهێزى کوردییە لە چوارچێوەى عێراقێکی یەکپارچەدا. کەواتە باشترین پێوەر بۆ پەیوەندیی نێوان هەرێم و بەغدا، دەستوور و فیدراڵییەتە. نابێ هەرێم دەرفەت بدات ئەو بابەتە بەردەوام بێت و لەناو بازنەیەکی بەتاڵدا بیخولێننەوە.

کەواتە تا هەنووکە، هێرشەکانى سوپاى عەرەبیی سووریا بۆ سەر هەسەدە، بەهۆى ئەو پێوەرانەى کە لەسەرەوە باسمان کردن، کاریگەریى نەرێنییان لەسەر پەیوەندیی نێوان هەولێر و بەغدا جێ نەهێشتووە. ئەوەیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەى کە سەرەڕاى ئەوەى هەرێم بەرپرسیارێتیى نەتەوەییی خۆى گرته‌ ئه‌ستۆ، بەڵام لە جووڵەى سیاسی و دیپلۆماسیدا هاوسەنگ بوو؛ بە شێوەیەک کە هیچ ئیحراجییەکى بۆ بەغدا لەبەردەم دەوڵەتانى دراوسێ نەدا بەدەستەوە.

پێ دەچێ پەندەکانى هاوکێشەى قەیرانەکە ئەمانە بن، کە سەرکردایەتیى کورد دەبێ بەهەندیان وه‌ربگرێ و پلانی نەتەوەییی بۆیان هەبێ: یەکڕیزی و یەکگوتارى، هێزێکی نەتەوەییی کاریگەرن. گەلی کورد گەر مەرجەعێک شک بەرێ، زۆر دەستکەوتى گرنگ بەدی دێنێ. هەر بۆیە بابەتى پلاتفۆرم و پەیمانی نەتەوەییی هاوبەش، دووانەیەکی پێویستى قۆناغەکەن. سەرۆک بارزانى گوتەنى: ئەگەر خۆت هەبووى، کەست هەیە؛ ئەگەر خۆت نەبووى، بێکەسی.

ئه‌م خاڵانه‌ زۆر گرنگن بۆ كورد به‌گشتی: پشتبەستن بە تواناکانى خۆمان بنەڕەتى کارى نەتەوەیین، پشتیوانیی دەرەکی گه‌رنتییان نییە و زۆر جاریش بێباکن، دەبێ پلانى تایبەتى بۆ بەرەوپێشبردنى دەستکەوتەکانى سووریا هەبێ (به‌تایبەت یەکڕیزی و یەکئەجێنداییى کوردى ڕۆژاوا)، پەیوەندییەکان دەبێ بەهاوسەنگى بەردەوامییان پێ بدرێ، کابینەى نوێی حکوومەتى هەرێم پێک بهێنرێ، ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا لەسەر بنەماى فیدراڵییەت و دەستوور بکرێ، بایەخێکی نەتەوەیی بە وەزارەتى پێشمەرگە بدرێ، چوارچێوەیەکى نەتەوەیی بۆ گوتارى میدیایی دابنرێ، پلانی تایبەت بۆ ئامادەییی میدیاى کوردی لە ناوەندەکانى بڕیاردروستکردنى دونیادا هەبێ؛ به‌تایبەت لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەمریکا، یەکێتیى ئەوروپا و هتد.

د. زوبێر ڕەسووڵ، دکتۆرا لە زانستە سیاسییەکان و پەیوەندییە هەرێمییەکان

پوختە

ئەم شیکاریی سیاسەت ( (Policy Analysisە هەوڵ دەدات شیکردنەوە بۆ وەرچەرخانی بنەڕەتی لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکادا بکات لە دۆسیەی سووریادا، بەتایبەت لە ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ و دەرکەوتنی “ئەحمەد شەرع” وەک کاراکتەرێکی سەرەکی و هاوپەیمانی نوێی ئەمریکا. شیکارییەکە تیشک دەخاتە سەر هۆکارەکانی دەستبەرداربوونی ئەمریکا لە ڕۆژاوای کوردستان، گرنگیی جیۆپۆلیتیکیی شەرع بۆ واشنتۆن، ڕۆڵی کەسایەتییە سێبەرەکانی وەک “تۆم باراک” لە داڕشتنی سیاسەتدا، هەروەها دەرەنجامەکانی ئەم دۆخە نوێیە لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان. ئارگومێنتی سەرەکی لێرەدا ئەوەیە کە سیاسەتی ئەمریکا لە “بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر”ەوە، گۆڕاوە بۆ “تێکشکاندنی قەڵەمڕەوی ئێران” و پڕۆکسییەکانی، کە تێیدا کورد وەک کارتێکی لاواز و ئەحمەد شەرع وەک بکەرێکی ستراتیژی سەیر دەکرێن. لەم سۆنگەیەوە دەکرێت بڵێین کە شکانی ئەزموونی کورد (هەسەدە) لە ڕۆژهەڵاتی سووریا تەنیا بەهۆی پشتکردنی ئەمریکا لە کورد نەبوو، بەڵکوو بەهۆی “کەلێنێکی بونیادی” بوو لە نێوان هێزی سەربازیی کورد و پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی خێڵە عەرەبییەکان (Tribal Fabric). لەم بۆشایییەدا، ئەحمەد شەرع وەک بەدیلێکی “خۆماڵی” دەردەکەوێت؛ “تورکیا” و “قەتەر”یش وەک پاڵپشتیکاری هەرێمی و، “تۆم باراک”یش وەک سەرپەرشتیکاری نێودەوڵەتی بۆ خێراکردنی ئەو پڕۆسەیە. 

پێشەکی

بەگشتی، سیاسەتی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەمیشە لە نێوان “بەهاکان”(Values)  و “بەرژەوەندییەکان”(Interests)  لە ململانێدا بووە. بەڵام لەگەڵ گەڕانەوەی ئیدارەی ترەمپ و گۆڕانکارییە دراماتیکییەکانی سووریا (کەوتنی ئەسەد و کۆنترۆڵکردنی دیمەشق لەلایەن دەستەی تەحریری شام بە سەرکردایەتیی ئەحمەد شەرع)، تای تەرازووەکە بەتەواوی بە لای “بەرژەوەندییەکان”دا شکایەوە. ئەم قۆناغە نوێیەی سەردەمی تڕەمپ بەوە دەناسرێتەوە کە ئەمریکا چیتر بەدوای “دیموکراتیزەکردنی سووریا”وە نییە، بەڵکوو بەدوای “سەقامگیرییەکی ئەمنی”دایە کە تێچووی کەم بێت و بتوانێت وەک چەپەرێک بێت بۆ هەژموونی ئێران.

لەم هاوکێشەیەدا، ڕۆژاوای کوردستان (هەسەدە) کە بۆ ماوەی دە ساڵ هاوپەیمانی سەرەکی بوون لە شەڕی دژەتیرۆر، لەناکاو خۆیان لە پەراوێزی ئەو سیاسەتدا دۆزییەوە؛ لە کاتێکدا ئەحمەد شەرع، کە پێشتر لە لیستی تیرۆر بوو، بوو بە ئەمری واقع.

ڕوانگەیەک هەیە وای دەبینێت، فاکتەرێکی کاریگەری سەر ئەو سیاسەته‌ی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی سووریا (Eastern Syria) هەر لە سەرەتاوە لەسەر بنەمایەکی لەرزۆک بنیات نرابوو؛ بریتی بوو لە بەکارهێنانی هێزێکی کوردی (YPG/SDF) بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەیەک کە دیموگرافیاکەی، بەتەواوی عەرەبی و عەشایەرییە. کێشەی سەرەکیی ئەو سیاسەتە ئەوە بوو کە ئەمریکا تەنیا لە پەنجەرەی “دژایەتیی تیرۆر”ەوە سەیری ناوچەکەی دەکرد و، فەرامۆشی کردبوو کە “دینامیکییەتی ناوخۆیی” (Local Dynamics)ی جیۆسیاسیی سووریا زۆر لەوە ئاڵۆزترە. ئەم دیدە لە لای کورد- کە بەشێک بوو لە ئایدیۆلۆژیای هەسەدە بۆ حوکمڕانی لە ڕۆژهەڵاتی سووریا بە ناوی “برایەتیی گەلان”- هەر لە بنەڕەتدا بۆ پڕکردنەوەی ئەو کەلێنە بوو ، بەڵام دواجار ئەم بەدیلەیش نەبووە ڕێگر لەبەردەم هەرەسهێنانی خێرای هێزەکانی سووریای دیموکرات لە ناوچە عەرەبنشینەکان.

ڕاستییه‌كه‌ی، ڕوانگەی هەرێمی کوردستان (بارزانی) هەر لە سەرەتاوه‌ ئەوە بوو کە هێزە کوردییەکان تەنیا چاویان لەسەر پاراستنی ناوچە کوردییەکان بێت، هەروەها ڕۆژاوای کوردستان، نەبێت به‌ بەشێک لە ئایدیۆلۆژیا و پێگەی سیاسیی پارتی کرێکارانی کوردستان، چونکە تورکیا لە پاساوێک دەگەڕێت بۆ لێدان لە هەر ئەزموونێکی کورد؛ بەڵام هەرچۆنێک بێت ئەم ڕوانگەیە نەیتوانی زاڵ بێت بەسەر ڕوانگەی ئایدیۆلۆژی و تیۆریزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان. 

دوای کەوتنی ئەسەد و توانەوەی داعش، ڕۆڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕۆژهەڵاتی سووریا گۆڕانی بەسەردا هاتووە؛ بە جۆرێک ئەمریکا زیاتر ڕۆڵی نێوەندگیری لە نێوان لایەنەکاندا دەگێڕێت، وەک پارێزەر بۆ ڕێکخستنەوەی حوکمڕانی دوای ئەسەد کە دەتوانین بە سیاسەتی پاراستنی ئەمری واقع (Status quo) ناوی بنێین. بۆ تێگەیشتن لە سیاسەتی ئەمریکا لە سووریا و هاوکێشە ناوخۆیی و هەرێمییەکان ئەم بابەتە بەسەر چەند تەوەرێک دابەش دەکەین.

تەوەرەی یەکەم: بۆچی ئەمریکا پشتیوانیی لە کورد نەکرد؟

بێجگە لە هۆکارە سیاسییەکان، هۆکارێکی کۆمەڵایەتی-ئەمنیی قووڵ هەیە کە وای کرد ئەمریکا دەستبەرداری کورد بێت. ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، بووە سەرەتای سەرهەڵدانی نەزمێکی ئەمنیی نوێ لە سووریا. ئەمە وای کرد ویلایەتە یەکگرتووەکان بوونی خۆی لە سووریا کەم بکاتەوە، لە ڕۆژهەڵاتی سووریاش پەیڕەویی لە شێوازێکی “چاودێریی نەرم” دەکرد. ئەم سیاسەتەی واشنتۆن لەسەر سێ تەوەر ڕێک خرابوو: دەستبەسەرکردنی زیندانیانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، بەکراوەیی هێشتنەوەی ڕێگه‌کانی گەیاندنی پێداویستییەکان، هەروەها پاراستنی پێگە هەستیارەکان.

سەرکەوتنی پڕۆسەی کشاندنەوەی ئەمریکا، بەندە بە جێبەجێکردنی ئەم سێ بنەمایە، لەگەڵ پاراستنی هاوسەنگی بەرامبەر هێڵە سوورەکانی تورکیا و ئیسرائیل. شکستهێنان لە هەر یەکێک لەم بەرانەدا، مەترسیی دووبارە سەرهەڵدانەوەی ململانێکان دروست دەکات؛ بە ئەگەری سەرهەڵدانەوەی داعشیشەوە. ئەم گۆڕانەی ئاراستەی سیاسەتی ئەمریکا لە سووریا بۆ دوو فاکتەری سەرەکی دەگەڕێتەوە:

أ. جیاوازیی نێوان “هاوپەیمانی تاکتیکی” و “هاوبەشی ستراتیژی”

“ لە دیدی پێنتاگۆن و کۆشکی سپیدا، پەیوەندی لەگەڵ یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG) و هەسەدە، پەیوەندییەکی “تاکتیکی”(Transactional)  بوو. ئامانجی ئەم پەیوەندییەکە دیاریکراو بوو: تێکشکاندنی خەلافەتی داعش. کاتێک داعش وەک خاک کۆتایی هات، گرنگیدان بە هاوپەیمانی لەگەڵ “هەسەدە”ش کەم بووەوە. ئەمریکا هەرگیز بەڵێنی دروستکردنی قەوارەی سیاسیی بە کورد نەدابوو، بەڵکوو تەنیا هاوکاریی سەربازیی هەبوو.

 جگە لەوەیش، پەیوەندیی نێوان ئیدارەی خۆسەر (کورد) و دانیشتووانی ڕۆژهەڵاتی سووریا (عەرەب)، پەیوەندییەکی “کاتی و ناچاری” بوو. دانیشتووانی دێرەزوور و ڕەقە هێزەکانی کوردیان وەک “ڕزگارکەر” نەدەبینی، بەڵکوو دوای نەمانی داعش، وەک دەسەڵاتێکی بیانی سەیریان دەکردن. ئەمریکا درکی بەوە کرد کە ناتوانێت تا سەر پارێزگاری لە هێزێک بکات کە لە ڕووی ئیتنی-کۆمەڵایەتییه‌وه‌ کێشەی بۆ دروست دەبێت. بەتایبەت دوای ئەوەی هێزە خێڵەکییە عەرەبەکان بینییان سوپای سووریا خەریکە بەهێز دەبێتەوە، پشتیان لە کورد کرد و هەماهەنگیی سوپای نوێی سوورییان کرد؛ ئیتر ئەمریکا تێ گه‌یشت کە ئەستەمە هەسەدە بتوانێت بەرگەی مانەوە بگرێت وەک دەسەڵاتێکی سیاسی دوای کشانەوەی ئەمریکا لە سووریا.

بۆیە هەوڵی دا گوشار بخاتە سەر هەسەدە کە لەگەڵ هێزەکانی ئەحمەد شەرع تێکەڵ بێت. ئەمریکا بۆی دەرکەوت کە مانەوەی کورد لە ناوچە عەرەبییەکان پێویستی بە بوونی سەربازیی هەمیشەییی ئەمریکا هەیە بۆ ڕێگرتن لە شەڕی کورد-عەرەب. لە ستراتیژیی ترەمپدا، ئەمە بەفیڕۆدانی پارەیە. ئەوان دەیانەوێت هێزێک لەوێ بێت کە خۆی بتوانێت لەگەڵ خەڵکەکە هەڵبکات- بەبێ نێوەندگیریی ئەمریکا.

ب. فاکتەری تورکیا (هاوپەیمانی ناتۆ): له‌ تەرازووی جیۆپۆلیتیکدا، تورکیا (بە سوپا گەورەکەی، شوێنی ستراتیژی و، ئەندامێتیی ناتۆ) زۆر قورسترە لە هێزێکی نادەوڵەتیی وەک هەسەدە. لە سیاسەتی نوێی ترەمپدا، ڕازیکردنی تورکیا بۆ دوورخستنەوەی لە ڕووسیا و ئێران، ئەولەوییەتە. ئەنقەرە مەرجی سەرەکیی بۆ هەر هەماهەنگییەک لەگەڵ واشنتۆن، بریتی بوو لە هەڵوەشاندنەوەی ئەزموونی کوردی لە باکووری سووریا. ئەمریکا بەرژەوەندیی دەوڵەتێکی گەورەی وەک تورکیای هەڵبژارد نەک کەمینەیەکی بێدەوڵەت.

تەوەرەی دووەم: بۆچی “ئەحمەد شەرع” گرنگتر بوو لە کورد؟

١. کێشەی “پەراوێز”  و  “ناوەند”:

یەکێک لە کێشە گەورەکانی ڕۆژهەڵاتی سووریا ئەوە بوو کە دابڕابوو لە ناوەند (دیمەشق یان ئیدلیب). هەسەدە لە گفتوگۆ نیشتمانییەکاندا نەیاندەتوانی نوێنەرایەتیی عەرەبی سوننە بکەن. ئەحمەد شەرع، وەک سەرکردەیەکی سوننی، دەتوانێت ئەو “پەیوەندییە لەگەڵ خێڵە عەرەبەکانی دیکە” دروست بکاتەوە. ئەو لە زمانی عەشیرەتەکان تێ دەگات و دەتوانێت ئەو بۆشایییە پڕ بکاتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە بەشێک بوو لە فاکتەرەکان. فاکتەری سەرەکیی بەهێزبوونی، ڕۆڵی دەوڵەت بوو، کە دەبێت هەموو ناوچەکان بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە؛ ئەمە سەرەڕای فاکتەری هەرێمی، بەتایبەت سعوودیا و قەتەر و تورکیا بۆ پاڵپشتی لە دەسەڵاتی ئەحمه‌د شەرع.

٢. مۆدێلی “حوکمڕانیی خۆجێیی” نەک “برایەتیی گەلان”:

هێزەکانی سووریای دیموکرات و پێشتر ئەمریکاش، هەوڵیان دا کە مۆدێلی تەکنۆکراتی خۆجێیی و حوکمڕانیی هاوبەش بەسەر عەشیرەتەکاندا بسەپێنن، بەڵام ئەم مۆدێلە لە سووریایەکی ئایینی/مەزهەبی و ئیتنی ئەستەم بوو. ئەحمەد شەرع پێچەوانەکەی کرد؛ ئەو پشت بە “بەیعەت” و ڕێککەوتنی عەشایەری دەبەستێت. بۆ ئەمریکا، ئەم مۆدێلە هەرچەندە دیموکراسییش نەبێت، بەڵام “سەقامگیرترە” (More Sustainable) و تێچووی کەمترە. بەڵام ئەوەی دووفاقییە، دەسەڵاتی نوێی سووریا ئەو حوکمڕانییە خۆجێیییەی قبووڵ نەبوو بۆ کورد؛ تا دواجار لەژێر گوشاری کۆمەڵگه‌ی نێودەوڵەتی و موکوڕبوونی کورد لە خۆبەدەستەوەنەدان، سووریای شەرع هاتە ژێرباری ئەوەی ئەم مۆدێلە تەنیا لە ئاستی کارگێڕی لە ناوچە کوردییەکاندا جێبەجێ بکرێت، بەڵام لەژێر چاودێری و سەنتەرگەریی دەوڵەتی عەرەبی سووری. 

٣. یەکخستنی بەرەی سوننی دژی ئێران:

ئەحمەد شەرع نوێنەرایەتیی “شەقامی تووڕەی سوننە” دەکات کە دژی هەژموونی ئێرانن. ئەمریکا و بەشێک لە وڵاتانی کەنداویش پێویستییان بەم وزە دوژمنکارییەیە بۆ لێدانی ئێران؛ شتێک کە ڕۆژاوای کوردستان ئامادە نەبوون بیکەن. سەرهەڵدانی ئەحمەد شەرع و گۆڕینی جلوبەرگەکەی لە سەربازییەوە بۆ قات و بۆینباخ، تەنیا گۆڕانکارییەکی ڕووکەش نەبوو، بەڵکوو پڕۆژەیەکی هەرێمی بوو کە ئەمریکا ڕەزامەندیی لەسەر نیشان دا. هۆکارەکانیش ئەمانە بوون:

١. نوێنەرایەتیکردنی زۆرینەی سوننە: سووریا وڵاتێکە زۆرینەی دانیشتووانی عەرەبی سوننەن. ئەمریکا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە تەنیا سەرکردەیەکی “سوننیی بەهێز” دەتوانێت حوکمی دیمەشق بکات و سەقامگیری بپارێزێت. کورد کەمینەن و ناتوانن حوکمی دیمەشق بکەن. ئەحمەد شەرع توانیی خۆی وەک نوێنەری ئەو زۆرینەیە نیشان بدات کە دەیان ساڵە لەلایەن کەمینەی “عەلەوی”یەوە چەوسێنراونەتەوە.

٢.  دژایەتیی سروشتی لەگەڵ ئێران  (The Anti-Iran Bulwark): ئەولەوییەتی یەکەمی ئیدارەی ترەمپ “بەرزترین ئاستی گوشار “(Maximum Pressure)ە لەسەر ئێران. کورد لە سووریا زۆر جار ناچار بوون بۆ مانەوەیان دانوستان لەگەڵ ڕژێمی ئەسەد و ئێران بکەن. بەڵام ئەحمەد شەرع و گرووپەکەی، دوژمنی ڕاستەقینەی ئێران و شیعەن. بۆ ئەمریکا، شەرع باشترین “بەربەستە” بۆ پچڕاندنی ڕێگه‌ی تاران- دیمەشق-بەیرووت.

٣. توانای کۆنترۆڵکردنی گرووپە جیهادییەکان: ئەمریکا باوەڕی بە تیۆری “بەدکارێک کە دیناسین دەتوانین مامەڵەی لەگەڵدا بکەین”(The devil we know) هەیە. ئەحمەد شەرع سەلماندی کە توانای هەیە گرووپە توندڕەوەکانی وەک “حوڕاسه‌ددین” (حراس الدین) و ئەوانی تر سەرکوت بکات و گوێڕایەڵی واشنتۆن و تا ڕاددەیەک ئیسرائیلیش بێت. واشنتۆن پێی باشترە “پیاوێکی بەهێز” لە دیمەشق بێت کە بەرپرسیارێتیی کۆنترۆڵی ئەمنی هەڵبگرێت، نەک گرووپی بچووک.

٤. قبووڵکراوی لای تورکیا و قەتەر: شەرع دۆستی نزیکی تورکیا و قەتەرە. کاتێک ئەمریکا مامەڵە لەگەڵ شەرع دەکات، واتە هاوپەیمانێتیی خۆی لەگەڵ بلۆکی (تورکیا-قەتەر) بەهێزتر دەکات؛ کە ئەمەیش بۆ دژایەتیکردنی بلۆکی (ڕووسیا-ئێران) پێویستە.

تەوەرەی سێیەم: ڕۆڵی “تۆم باراک”؛ لە بازرگانەوە بۆ ئەندازیاری سیاسەت

لەم دۆخە ئاڵۆزەدا، ڕۆڵی دامەزراوە فەرمییەکان له‌ داڕشتنی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا (وەک وەزارەتی دەرەوە و وەزارەتی جه‌نگ) کەم دەبێتەوە و ڕۆڵی کەسانی وەک “تۆم باراک” دەردەکەوێت. ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت، تڕەمپ ڕۆڵی باڵیۆز و کۆنسوڵەکانی وڵاتەکەی زۆر فەرامۆش کردووە، لە ڕێگه‌ی دانانی کەسانی نزیک لە خۆی کە ڕاستەخۆ بۆ خۆی بگەڕێنەوە. ئەم ڕۆڵەی تۆم باراک لە چەند ڕوویه‌کەوە کاریگەریی زۆری هەبوو لەسەر سیاسەتی ئەمریکا لە سووریا.

أ. جێبەجێکردنی تیۆری “گرێبەستی بازرگانی”:

تۆم باراک نوێنەرایەتیی ئەو قوتابخانەیە دەکات کە دەڵێت: “پێویست ناکات نەتەوە بنیات بنێین؛ تەنیا پێویستە بەڕێوەبەرێک (CEO) بۆ ناوچەکە بدۆزینەوە”. تۆم باڕاک، وەک پڕۆژەیەکی “خێرخوازی” سەیری هەسەدەی دەکرد کە داهاتی نەبوو. بەپێچەوانەوە، کارکردن لەگەڵ ئەحمەد شەرع و تورکیا، دەرفەتی بازرگانی (وزە و ئاوەدانکردنەوە) دەڕەخسێنێت. لە چەند وتارێکدا وتوویەتی، لە “بری سەربازی ئەمریکی لە سووریا، دەبێت کۆمپانیا ئەمریکییەکان لەوێ بن”. دواتر، باراک ئەو کەسەیە کە ڕاوێژ بە ترەمپ دەدات کە گوێ لە ڕاپۆرتە ئاڵۆزەکانی وەزارەتی دەرەوە نەگرێت و ڕاستەوخۆ لەگەڵ “هێزە کاریگەرەکان” (Power Brokers) ڕێک بکەوێت.

وەک دەزانین تۆم باراک، ملیاردێری بە ڕەچەڵەک لوبنانی و یەکێک لە نزیکترین هاوڕێکانی ترەمپ، نوێنەرایەتیی “دیپلۆماسیی سێبەر” دەکات. ئەو پردی پەیوەندیی نێوان ترەمپ و بنەماڵە شاهانەکانی کەنداوە. ئەو باوەڕی بە “گرێبەست “(Deal) هەیە نەک سیاسه‌تی پڕۆتۆکۆڵی.

لە ئیدارەی ترەمپدا، وەزارەتی دەرەوە زۆر جار ڕۆڵی پەراوێزی هەیە و تەنیا بۆ جێبەجێکردنی وردەکارییەکان بەکار دێت. تۆم باراک تەنیا جێبەجێکار نییە، بەڵکوو “ئەندازیاری سیاسەتەکانە“. باراک وای دەبینێت کە کێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە “پارە و ئاسایش” چارەسەر دەکرێت نەک بە “مافی مرۆڤ و دیموکراسی. باراك ئەو کەسە بوو کە قەناعەتی بە ترەمپ کرد کە “مانەوە لە سووریا پارەبەفیڕۆدانە” و، دەبێت دۆسیەکە ڕادەستی تورکیا و هێزە سوننەکانی کەنداو بکرێت. ئەو ڕاوێژ بە ترەمپ دەدات کە چۆن گرێبەستی ئاوەدانکردنەوەی سووریا بە کۆمپانیا ئەمریکییەکان بدات لە بەرامبەر دانپێدانان بە دەسەڵاتی نوێی دیمەشق. لە کاتێکدا وەزارەتی دەرەوە ڕاپۆرتی لەسەر پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لەلایەن گرووپەکانی شەرع دەنووسی، کەچی تۆم باراک لە ڕێگەی واتسئەپ و کۆبوونەوەی نهێنییەوە لەگەڵ بەرپرسانی هەواڵگریی وڵاتانی ناوچەکە، نەخشەی داهاتووی سووریای دادەڕشت. تێگەیشتنەکانی باراک دواجار دەبوونە سیاسەتی فەرمی، چونکە ترەمپ متمانەی بە “بازرگانەکان” زیاترە تا “دیپلۆماتکارەکان”.

ب. پەیوەندییە هەرێمییەکان:

تۆم باراک تۆڕێکی پەیوەندیی بەهێزی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی کەنداو هەیە. کاتێک وڵاتانی عەرەبی (کە دژی ئیخوان بوون) وردە وردە بەرامبەر شەرع نەرمی دەنوێنن، ئەمە ئەنجامی دیپلۆماسیی ژێربەژێری کەسانی وەک باراکە کە دەیانەوێت بەرەیەکی نوێ لە دەرەوەی پڕۆتۆکۆڵە فەرمییەکان دروست بکەن. ئەو تەنیا جێبەجێکار نییە، بەڵکوو “وەرگێڕی بەرژەوەندییەکانە” بۆ زمانی ترەمپ. وەک جەیمس جێفری لە نووسینێکدا دەڵیت: “بەرەوپێشچوون بەرەو تێکەڵبوونی تەواوەتیی کورد بە دەسەڵاتی نوێی سووریا، تەنیا گرنگترین پرۆژە نییە لە سووریادا؛ بەڵکوو وەک گرنگترین پرۆژەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەمە دەرفەتێکی باش دەڕەخسێنێت بۆ جێبەجێکردنی قۆناغی دووەمی پلانی ئاشتیی غەززەی دۆناڵد ترەمپ و، گفتوگۆکان لەگەڵ ئێرانیش بەهێزتر دەکات.”

 تەوەرەی چوارەم: کاریگەری لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان

ئەوەی لە ڕۆژهەڵاتی سووریا (Eastern Syria) ڕوو دەدات، ڕاستەوخۆ کاریگەریی لەسەر ڕۆژاوای عێراق و هەرێمی کوردستان دەبێت، بەتایبەت کە خێڵەکانی هەردوو بەشی عێراق و سووریا باوەڕیان بە “تێکەڵبوونی سنوورەکان”ی هەردوو لا هەیە. ئەمە لە چەند ڕوویەکەوە جێگه‌ی مەترسییە.

١. هەڕەشەی گواستنەوەی مۆدێلی “عەشایەری سوننی”:

سەرکەوتنی ئەحمەد شەرع لە دێرەزوور و ڕەقە، وزە بە عەشیرەتە سوننەکانی ئەنباری عێراق و مووسڵ دەبەخشێت. ئەوان دەبینن کە هاوتاکانیان لە دیوی سووریا، بوونەتە خاوەن دەسەڵات. ئەمە ڕەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی داواکاری بۆ “هەرێمی سوننی” لە عێراق؛ کە ئەمەیش سەرئێشەیە بۆ بەغدا و، گۆڕانکارییە بۆ هەرێمی کوردستان. ئەم هاوسۆزییەی سوننەکان، له‌ کاتی گەڕانەوەی سوپای سووریای عەرەبی بۆ ئەو ناوچانە، بەئاسانی هەست پێ دەکرا- ئەمە لەلایەن بەشێک لە سەرکردە شیعەکانی عێراقیش تا ئێستایش وەک مەترسی سەیر دەکرێت.

٢. هەرێمی کوردستان لە “تەنیاییی ستراتیژی”دا:

هەرێمی کوردستان دەبێت لەوە تێ بگات کە ئەو “چەترە ئەمریکییەی” لە سووریا لا برا، لە عێراقیش مەرج نییە هەتاهەتایی بێت. هەرچەندە دۆخی هەرێمی کوردستان لە زۆر ڕووەوە لە دۆخی ڕۆژاوای کوردستان جیایه‌، چونکە هەرێمی کوردستان ڕەزامەندیی هەرێمی و نێودەوڵەتی لەسەر بوونی هەیە؛ دواتر ئەگەر شتێکی وا ڕوو بدات، ئەمە وا دەکات کوردی بەشەکانی تریش ببنە بەشێک لەو ململانێیە. ئەمەیش واتا تێکچوونی سەقامگیریی عێراق و تورکیا و سووریا، کە لە بەرژەوەندیی هیچ کام لەو وڵاتانە نییە.

بێجگە لەمە، شیعەکانی عێراقیش ڕێگه‌ نادەن سوننەکانی سووریا بگەنە ناو عێراق. ئەگەر دەسەڵاتی شەرع بگاتە سنووری فیشخابوور، هەرێم دراوسێیەتیی لەگەڵ هێزێکی ئیسلامیی سەلەفی دەکات نەک هێزێکی کوردیی عەلمانی. ئەمە هاوکێشەی بازرگانی و ئەمنییش دەگۆڕێت.

پرسی هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە، کە پێشتر لای زۆرێک لە سیاسییە کوردەکان لە بەرژەوەندیی هەرێمی کوردستان دەبینرا، بەڵام لە ڕاستیدا مەرج نییە بەو شێوەیە بێت. بوونی پەکەکە وەک هێزێکی چەکدار، بەربەستێک بوو لەبەردەم تورکیا کە نەتوانێت بەتەواوی دژایەتیی هەرێمی کوردستان بکات. بۆ تورکیا پێویست بوو کە لەگەڵ هەرێمی کوردستان پەیوەندیی هەبێت بۆ پاراستنی هاوسەنگیی پرسی کورد لە ناوخۆی تورکیا و دەرەوەدا، بەڵام ئێستا، کە تورکیا کە لە سووریا بە یارمەتیی شەرع دەستی کراوەیە، ئەگەری هەیە هەموو قورساییی پەیوەندییەکانی خۆی بخاتە سەر عێراق و، هەرێمی کوردستان لاواز و پەراوێز بخات، بەتایبەت دوای ئەوەی کە هەرێمی کوردستان هاوسۆز و، پاڵپشتیی تەواوی هەبوو بۆ پرسی ڕۆژاوای کوردستان.

٣. لاوازبوونی پێگەی کوردی: هەرێمی کوردستان هەمیشە پشتی بەوە دەبەست کە کورد “هاوپەیمانی سەرەکیی ڕۆژاوایە”. کاتێک ئەمریکا واز لە کوردانی ڕۆژاوا دەهێنێت، ترسێک لای کوردی باشوور/عێراق دروست دەبێت کە دەکرێت ئەوانیش لە ئەگەری ڕێککەوتنی گەورەتردا بکرێنە قوربانی. بەڵام لە هەمان کاتدا، دەکرێت دەرفەتی ئابوورییش هەبێت؛ ئەگەر پەیوەندییەکانی ئەحمەد شەرع و هەرێمی کوردستان (بە نێوەندگیریی تورکیا) باش بێت، ڕەنگە ڕێگه‌ی بازرگانیی نوێ بکرێتەوە. شەرع پێویستی بە دەروازەی ئیبراهیم خەلیل و فیشخابوور دەبێت بۆ گەیاندنی کاڵا- کە ئەمەیش داهات بۆ هەرێم زیاد دەکات.

٤. کاریگەرییەکان لەسەر عێراق (گەمارۆدانی شیعە): حکوومەتی عێراق کە لەلایەن چوارچێوەی هەماهەنگی (شیعە)وە بەڕێوە دەبردرێت، تووشی جۆرێک لە گەمارۆدان دەبێت؛ لە ڕۆژاواوە (سووریا) کەوتە دەست سوننەیەکی توندڕەو، لە باکوورەوە تورکیا هەیە، لە باشوورەوە سعوودیا. ئەمە وا دەکات عێراق هەست بە گەمارۆدان بکات و ڕەنگە ببێتە هۆی سەر‌هەڵدانەوەی ململانێی تائیفی لە ناوخۆی عێراق.

پچڕانی هیلالی شیعی، ستراتیژیترین کاریگەرییه‌كه‌ی بریتییە لە پچڕانی ڕێگه‌ی تاران-بەغدا-دیمەشق-بەیرووت. ئەمە عێراق دەخاتە دۆخێکەوە کە چیتر ناتوانێت وەک پردی پەڕینەوەی چەک و نفووزی ئێران کار بکات، کە ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی ئێران، عێراق بکاتە گۆڕەپانی سەرەکیی شەڕەکەی دژی ئەمریکا و بەرەی نوێی سوننی. بەڵام لە هەمان کاتیشدا ئەمە دەرفەتێکی تر بۆ هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتی شیعی لە عێراق دەڕەخسێنێت کە هاوپەیمانێتییەکی تر دروست بکەن، هاوشێوەی هاوپەیمانێتیی سەرەتای ڕووخانی ڕژێمی بەعس؛ چونکە شیعەکان لە ئێستادا، کە ئێران و پرۆکسییە شیعەکانی لە دۆخێكی لاوازدان، کەسی باشتریان نییە لە کورد و هەرێمی کوردستان کە هاوپەیمانێتیی لەگەڵ بکەن.

دەرەنجام

سیاسەتی ئەمریکا لە سووریا لە سەردەمی نوێی “ترەمپ-شەرع”دا، نموونەیەکە لە باڵادەستیی “ڕیالیزمی بازرگانی”. ئەمریکا گەیشتە ئەو بڕوایەی کە پاراستنی کورد “تێچووی زۆرە و داهاتی کەمە”، لە کاتێکدا گرەوکردن لەسەر ئەحمەد شەرع و تورکیا “تێچووی کەمە و داهاتی ستراتیژیی زۆرە”. ڕۆڵی کەسانی وەک “تۆم باراک” دەری دەخات کە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا بەرەو “شەخسەنەکردن” (Personalization) دەڕوات.

بۆ کورد، دیسان خەریکە ئەو وانە مێژوویییە دووبارە دەبێتەوە: “جوگرافیا و هێزی دەوڵەت” هەمیشە بەسەر “ماف و بەهاکان”دا سەر دەکەون. کورد و ڕۆژاوای کوردستان بوونە قوربانیی گۆڕانی نەخشەی بەرژەوەندیی زلهێزەکان؛ ئەمەیش زەنگێکی مەترسیدارە بۆ هەرێمی کوردستان کە پێویستە بەوریایییەوە مامەڵە لەگەڵ دۆستایەتییە کاتییەکانی ئیدارەی تڕەمپدا بکات.

لە ڕاستیدا شێوازی مامەڵەکردنی واشنتۆن ڕەنگدانەوەی ئەم واقعە بووە. ئەمریکییەکان پەنایان بۆ نێوەندگیریی کەمتێچوو و، دەستێوەردانی هەنگاو بە هەنگاو بردووە لە بەرژەوەندیی ڕێککەوتنێکی سیاسیی گشتگیر کە بتوانێت سەقامگیری بۆ سووریا و دۆستانی ئەمریکا دابین بکات.

بەشداریپێکردنی حکوومەتی سووریا لە هاوپەیمانیی دژی داعش، دەرفەتێک بۆ هەڵسەنگاندنی توانای حکوومەتی سووریا لە بەڕێوەبردنی دۆسیەی ئەمنی و پاراستنی سەقامگیریی ناوچەکە دەڕەخسێنێت. سەرکەوتن لەم قۆناغەدا کەمتر بەندە بە نمایشکردنی هێز، بەڵکوو زیاتر پشت بە جێبەجێکردنی مەیدانی (خۆجێیی)ی گەڕاندنەوەی سەقامگیری و دەسکەوتی ئابووری دەبەستێت.

مەترسییە هەرە سەختەکان هێشتا بریتین لە: جووڵەی تائیفەگەری، ناکۆکییە عەشایەری و کۆمەڵایەتییەکان و، کەلێنەکانی چاودێریی ئەمنی، بەتایبەت لە ڕۆژهەڵاتی سووریا، کە تێیدا بچووکترین هەڵە دەتوانێت ببێتە هۆی تەقینەوەی ناسەقامگیرییەکی فراوانتر و زەمینەخۆشکردن بۆ سەرهەڵدانەوەی داعش و ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان.

سەرچاوەکان:

• Asharq Al-Awsat. (2024). Ta’thir tatawurat Suriya ‘ala al-Iraq: Taghyirat tafifa am tahawulat jadhriya? [The impact of developments in Syria on Iraq: Minor changes or radical shifts?]. https://aawsat.com/العالم-العربي/المشرق-العربي/5091901-تأثير-تطورات-سوريا-على-العراق-تغييرات-طفيفة-أم-تحولات-جذرية؟
• Daraj Media. (2024). Suriya taghayarat: Madha ‘an Sunnat al-Iraq? [Syria has changed: What about Iraq’s Sunnis?]. https://daraj.media/سوريا-تغيّرت-ماذا-عن-سنّة-العراق؟/
• Ford, R. S. (2019, October 1). Integration or conflict in Northeastern Syria: Ten key points to consider. Middle East Institute. https://mei.edu/publication/integration-or-conflict-in-northeastern-syria-ten-key-points-to-consider/
• Foreign Affairs. (n.d.). The end of the American era in the Middle East.
• New Lines Institute. (2024). Washington’s turn to state-based counterterrorism in Syria. <<https://newlinesinstitute.org/middle-east-center/washingtons-turn-to-state-based-counterterrorism-in-syria/>>.
• International Crisis Group (25 April 2025) What Lies in Store for Syria as a New Government Takes Power? <https://www.crisisgroup.org/qna/middle-east-north-africa/east-mediterranean-mena/syria/what-lies-store-syria-new-government-takes-power>.
• The Washington Institute for Near East Policy. (n.d.). Kurdish collapse in Northeast Syria? Key things to watch. <<Kurdish Collapse in Northeast Syria? Key Things to Watch | The Washington Institute>>>
• The National News (2026). Trump’s Middle East envoys: Reports on Tom Barrack’s influence. <https://www.youtube.com/watch?v=-nIZPSdaL-s>.
• S. House Committee on Foreign Affairs. (n.d.). Hearings. Retrieved from <<https://democrats-foreignaffairs.house.gov/hearings?ContentRecord_id=49AF7F7A-7AF1-48D6-88E9-19CB835A5EF4>>.
• Van Wilgenburg, W. (2024, February). The SDF’s approach to integration talks in Syria and the risk of expanded conflict. The Washington Institute for Near East Policy. <<https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/sdfs-approach-integration-talks-syria-and-risk-expanded-conflict>>.

د. پەرویز ڕەحیم قادر/ دکتۆرا لە فەلسەفەی زانستە سیاسییەکان- دیراساتی ئاسایشی نەتەوەیی

هێرشی ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل، تەنیا وەک جەنگێکی ناوخۆیی لە نێوان حەماس و ئیسرائیلدا سنووردار و قەتیس نەمایەوە، بەڵکوو بوو بە وەرچەرخانێکی جیۆسیاسی کە هاوکێشە ئاسایشییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گۆڕیوە و، گرنگترینیان ئەوە بوو کە “بەرەی خۆڕاگری “(Axis of Resistance)ی ئێرانی بەرەو پاشەکشە و داڕمان برد. ئەم وەرچەرخانە سیاسییە، کە بە “داڕمان و داڕشتنەوەی” هاوکێشەکان ناسراوە، کوردستانی خستە ناو هاوکێشەی گۆڕانکارییە جیۆسیاسییەکانەوە. لە ئێستایشدا و پاش ڕووداوەکانی ڕۆژاوای کوردستان بەهۆی کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی “هەسەدە”، بۆ کورد ئەم هاوکێشە نوێیە تەنیا گۆڕینی هاوپەیمانێتییەکان نییە، بەڵکوو ڕووبەڕووبوونەوەیە لەگەڵ لۆژیکێکی نوێی هاوکێشە جیۆسیاسییەکان لە ناوچەکەدا کە تێیدا “ئەکتەرە نادەوڵەتەکان” پێگەیان لەرزۆک و ناجێگیر بۆتەوە.

لەم چوارچێوەیەدا، ئەم وتارە هەوڵ دەدات شرۆڤەیەکی جیۆسیاسی بۆ ڕۆڵ و پێگەی کورد بکات لە ئەگەری گۆڕانکاری لە ئێران و، ستراتیژییە نوێیە هەرێمایەتییەکانی ئەنقەرە و تەلئەبیب و وڵاتانی عەرەبی، کە هەموویان لەژێر چوارچێوەی تیۆریی “کۆمەڵەی ئاسایشی هەرێمایەتی”دا لێک دەدرێنەوە یاخود خوێندنەوەیان بۆ دەکرێت.

کورد و “کۆمەڵەی ئاسایشی هەرێمایەتی “(RSCT)

بۆ ئەوەی بتوانین بەوردی لە پێگەی جیۆسیاسی و ڕۆڵی کورد وەک ئەکتەرێکی نادەوڵەتی تێ بگەین، وا باشترە قوتابخانەی کۆپنهاگن (Barry Buzan & Ole Wæver) و تیۆریی “کۆمەڵەی ئاسایشی هەرێمایەتی” (Regional Security Complex Theory) بە بنەما وەربگرین. بەپێی ئەم تیۆرییە، ئاسایش شتێکی جیهانی نییە، بەڵکوو “هێشوویەکی هەرێمایەتییە (Regionally Clustered). وڵاتانی ناوچەکە، بۆ نموونە (تورکیا، ئێران، عێراق، سووریا) پێكەوە “کۆمەڵەی ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست” پێک دەهێنن، کە تێیدا ئاسایشی هەر یەکێکیان ڕاستەوخۆ گرێدراوی ئەوی دیكه‌یە. هەروەها بەپێی ئەم تیۆرییە، ئاسایش دیاردەیەکی هەرێمایەتییە و ناتوانرێت ئاسایشی هیچ نەتەوە یان دەوڵەتێک بەتەنیا و بەدابڕاوی لە یەکتری بخوێنرێتەوە، بەڵکوو گرێدراوە بەو “بوارە ئاسایشییە”ی کە تێیدا جێگیر بووە. کورد لەم هاوکێشەیەدا وەک “کۆمەڵەیەکی ئاسایشیی لاوەکی “(Kurdistan Security Subcomplex – KSS)  لە لقی کۆمەڵە ئاسایشییە گەورەترەکەدا دەردەکەوێت کە بە شێوەیەکی ئۆرگانی، بەستراوەتەوە بە چوار یەکەی سیاسییه‌وه‌ (تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا). هەر کام لەم وڵاتانەیش مۆدێلی دۆستایەتی و دوژمنایەتیی جیاوازیان لەسەر بنەمای بەئاسایشیکردن و بەنائاسایشکردنی هەیە.

بەڵام ئەوەی لە دوای ٧ی ئۆکتۆبەرەوە و بەتایبەتی لە ساڵی ٢٠٢٦دا ڕووی دا، پرۆسەیەکی نوێی “بەئاسایشیکردن “(Securitization)ی ناسنامە (شوناس)ی کوردییە کە لەلایەن دەوڵەتانی ناوچەکەوە بەڕێوە دەچێت، بەڵام تا ڕاددەیەکی زۆر جیاواز لە ڕابردوو. لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، دەوڵەتانی ناوچەکە لە جیاتی پەیڕەوکردنی سیاسەتی سەربازیی ڕابردوو، ئێستا پەنا دەبەنە بەر “بەئاسایشیکردنی سیاسی و ئابووری” لە ڕێگەی تێکەڵکردنەوەی زۆرەملێی کورد لە دەوڵەتە ناوەندییەکاندا.

پێگە و چارەنووسی کورد وەک “نەتەوەیەکی بێدەوڵەت”(Stateless Nation)  لە نێوان چەندان ئاستی شیکردنەوەدا کاریگەریی لەسەر دەکرێت: ئاستی ناوخۆیی (کە تێیدا دابەشبوون و ململانێی توندی ئایدیۆلۆژی و حزبی هەیە)، ئاستی هەرێمایەتی (ململانێی تورکیا و ئێران و وڵاتانی دیکە) و، ئاستی جیهانی کە تێیدا ئەمریکا بەرەو پاشەکشە لە ناوچەکە و پێسپاردنی ئەرکەکانی ڕابردووی بە ئەکتەرە هەرێمییە هاوپەیمانەکانی هەنگاو دەنێت.

ئەم دابەشبوونە وای کردووە کە هەر جۆرە گۆڕانکارییەک لە ئێران یان عێراق و سووریا و تورکیا، ڕاستەوخۆ شوێندانەری و کاریگەریی هەبێت لەسەر مانەوە و ئاسایشی سیاسیی کورد لە پارچەکانی دیکە. بۆ نموونە، لاوازبوونی پێگەی ئێران لە سووریا دوای هێرشەکانی ئیسرائیل، وای کرد کە تورکیا و قەتەر ئەو بۆشایییە پڕ بکەنەوە؛ ئەمەیش ڕاستەوخۆ بووە هۆی تێکچوونی هاوسەنگیی هێز لە بەرژەوەندیی حکوومەتی نوێی سووریا و، بەم پێیەیش لە دژی کورد و هەسەدە.

 لێرەدا بەڕوونی دەردەکەوێت کە لقی کۆمەڵە ئاسایشییەکە یاخود سیستەمی “مایکرۆ-سیستەمی کوردی” لەژێر کاریگەریی گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵە ئاسایشییە هەرێمایەتییەکەدایە واته‌ “ماکرۆ-سیستەمی ناوچەیی”. چونکە لە ڕوانگەی باری بوزان (Barry Buzan) و ئۆلی وەیڤەر (Ole Wæver)  لە “قوتابخانەی کۆپنهاگن”، ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک تۆڕێکی ئاوێتە و لێکئاڵاو کار دەکات. کورد لەم سیستەمەدا بەهۆی ئەوەی کە نەکەوتوونەتە ناو یەک دەوڵەتەوە، ئەو پارچانەیش  وەکوو (Buffer Zone) بوونەتە “دابڕکەر” (Insulator)  یاخود هەندێک جار “گەیەنەر” (Conductor)  لە نێوان ململانێی وڵاتە سەرەکییەکان (تورکیا، ئێران، عێراق، سووریا).  

هەر بۆیە، کێشەی گەورەی کورد لە ئێستادا ئەوەیە کە چیتر وەک “دابڕکەر” کار ناکەن (واتە ئەو ناوچەیەی کە ڕێگە لە پێکدادانی ڕاستەوخۆی تورکیا و ئێران بگرێت)، بەڵکوو بەپێچەوانەوە بوونەتە ئەو گۆڕەپانەی کە ئەجێندا ئاسایشییەکانی ئەو دەوڵەتانەی تێدا یەکلایی دەکرێتەوە. ئەو هاوکێشەیەیش، لە ئێستادا بەو شێوەیەیە مەترسیی بۆ سەر کورد هێناوەتە ئاراوە کە؛ هەرێمی کوردستان (باشوور)، کەوتۆتە ژێر گوشاری جەمسەری “ئێران-عێراق” لە لایەک و “ئەمریکا- ئێران” و “وڵاتانی عەرەبی- تورکیا” لە لایەکی دیکەوە. هەروەها کوردی ڕۆژاوا (سووریا)، بووەتە قوربانیی گرێبەستی “ئاسایشی-هەرێمایەتی”ی نێوان تورکیا و سووریا (ئەحمەد شەرع) و ئەمریکا و ئیسرائیل و قەتەر و سعوودیا، بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی “دابڕ” لە نێوان ئێران و لوبنان و لە هەمان کاتیشدا دەوڵەتێکی ‘”گەیەنەر” لە نێوان کەنداو و تورکیا.

لێرەوەیە کە هەسەدە و ڕۆژاوای کوردستان و پێگەی جوگرافی و بەردەوامی و مانەوەی کورد وەکوو ئەکتەرێکی نادەوڵەتی دەکرێتە قوربانی، چونکە ڕۆژاوای کوردستان لە ئەگەری مانەوەیدا لەگەڵ هەرێمی کوردستان-عێراق هەردوو ڕۆڵی دابڕکەر و گەیەنەر دەگێڕن و، بەم پێیەیش تورکیا و وڵاتانی کەنداو ئەمە بە مەترسی دەزانن و پێگەی کورد دەچێتە ناو هاوکێشە جیۆستراتیژی و جیۆسیاسییەکان. لە کاتێکدا کورد دەوڵەت نییە و لە هەمان کاتیشدا سەرچاوەی نەوت و گازی سروشتیی هەیە و لانی کەم هاوبەشی ئەمریکا و ئەوروپاش بووە لە ڕووی سەربازییەوە و، لە عێراق هاوبەشی سیاسیی زۆرینەی شیعەی نزیک لە ئێران بووە و، لە هەمان کاتیشدا بۆ ئەمریکا وەکوو دابڕکەر و لەوەیش گرنگتر، وەکوو باڵانسەر لە دژی هەژموون و نفووزی ئێران بووە.

سووریا و ڕۆژاوای کوردستان

شکستی ڕۆژاوا تەنیا ئەنجامی هێرشێکی سەربازیی سادە نەبوو، بەڵکوو دەرەنجامی گۆڕانکارییەکی جیۆپۆلیتیکیی قووڵ بوو. لە ڕوانگەی تیۆریی “کۆمەڵەی ئاسایشی هەرێمایەتی”، کورد لە مێژوودا ڕۆڵی “بەربەست (Buffer)”ی بینیوە کە ڕێگریی کردووە لەوەی تورکیا و ئێران ڕاستەوخۆ “پێکدادان بکەن”، بەڵام ئەو گۆڕانکارییە جیۆسیاسی و ئاسایشی و تەکنۆلۆژییه‌، وای کرد کە ئەو ڕۆڵە نەریتییەی کورد وەک “دابڕکەری جوگرافی” لەرزۆک بێتەوە، پێگەی کوردستان ببێتە زۆنی خۆڵەمێشی و گۆڕەپانی یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکان و پێکدادانی بەرژەوەندییەکانیان. هێرشەکەی ئەحمەد ئەلشەرع نیشاندەری ئەوەیە کە ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ ئامادە نییە پارێزگاری لەم “دابڕکەرە” بکات ئەگەر پارێزگاریکردنەکە ببێتە هۆی تێکچوونی پەیوەندییە گەورەکەی لەگەڵ ئەندامێکی گرنگی ناتۆ وەک تورکیا و، هەروەها لەدەستدانی پرۆژەکانی وەبەرهێنان و هەڵوەشانەوەی ڕێککەوتنەکان و، بەم پێیەیش ڕاگرتنی سەرمایەی وڵاتانی کەنداو، بەتایبەتی قەتەر و سعوودیا لە ئەمریکا.

لە لایەکی دیکەیشەوە، ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە کۆتاییی ٢٠٢٤ و سەرەتای ٢٠٢٥دا، بۆشایییەکی گەورەی دروست کرد کە سەرەتا وەک دەرفەت بۆ کورد دەرکەوت، بەڵام دواتر بەهۆی هەستکردن بە مەترسی لەلایەن وڵاتانی عەرەبی و تورکیا، بووە گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر کورد لە ڕۆژاوای کوردستان.

لەگەڵ جێگیربوونی حکوومەتە گوازراوه‌ (ئینتیقاڵی)یه‌کەی “ئەحمەد ئەلشەرع” (“ئەبو محەمەد جۆلانی”ی پێشوو) لە دیمەشق، کە لەلایەن تورکیا و قەتەرەوە پشتگیرییەکی بێوێنەی دارایی و سەربازی و دیپلۆماسی دەکرێت، ستراتیژیی ئەو دەوڵەتانە بۆ بەشداری لە داڕشتنەوەی نەزمی نوێی هەرێمایەتی و دوورکەوتنەوە لە مەترسییەکانی ئیسرائیل، بەرەو گەڕانەوەی سەروەریی ڕەها هەنگاوی ناوە. جگە لەوانەش، داڕمانی هێزەکانی هەسەدە لەم ناوچانەی دەسەڵاتی خۆسەر، نیشانی دا کە هاوپەیمانیی کورد لەگەڵ هۆزە عەرەبەکان چەندە لەرزۆک بووە؛ چونکە هۆزەکان لە یەکەم ساتدا چوونە پاڵ سوپای سووریا و، هەسەدەیان وەک “داگیرکەرێکی کوردی” وەسف کرد.

لە دەرەنجامدا، مەزڵووم عەبدی، فەرماندەی گشتیی هەسەدە، ناچار بوو مەرجەکانی ئەحمەد شەرع- کە لەلایەن “تۆم باراک”ی نێردراوی تایبەتی ئەمریکا ئاراستە دەکرێت- و “ڕێککەوتننامەی ١٤ خاڵی” لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا واژۆ بکات.  تەنیا دەستکەوتی کورد لەم ڕێککەوتنەدا، ناساندنی زمانی کوردی بوو وەک زمانێکی نیشتمانی و پێدانی ڕەگەزنامە بەو کوردانەی کە لە ساڵی ١٩٦٢وە بێبەش بوون؛ کە ئەمەیش بە “مافی که‌لتووری” دادەنرێت.

ئەمەیش نیشانەی ئەوەیە کە ئەمریکا لە دوای ٧ ئۆکتۆبەرەوە، ستراتیژیی خۆی لە “پشتگیریکردنی هاوبەشە لۆکاڵییەکان”ەوە، گۆڕیوە بۆ “هاوسەنگکردنی دەوڵەتە مەرکەزییەکان” بۆ ڕێگریکردن لە هەژموونی چین و ڕووسیا و یەکلاییکردنەوەی ئێران و ڕازیکردنی وڵاتانی عەرەبیی خاوەن سەرمایە و، دوورخستنەوەیان لە چین و ڕووسیا و، هەروەها پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل لە ڕێگەی ئەم گۆڕانکارییە جیۆسیاسییانە و تەنانەت ئامادەکاری بۆ ڕووخانی ئێران و بەرفراوانکردنی پەیمانی ئیبراهیم. لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، ئەوەی کە پشکی بەردەکەوێت ئەکتەرە دەوڵەتییەکانە نەک ئەکتەرە نادەوڵەکان، چونکە ئەو دەستکەوتە جیۆسیاسییانە بەبێ لەناوچوونی ئەکتەرە نادەوڵەتەکان بۆ گۆرینی هاوکێشە جیۆسیاسییەکان و ڕۆنانی نەزمێکی نوێی هەرێمایەتی، دەستەبەر نابێت.

ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت، لە هاوکێشەکانی جیۆپۆلیتیکدا، هەمیشە جۆرێک لە دژبەیەکی لە نێوان “بەهاکان” و “بەرژەوەندییەکان”دا هەبووە. بۆ ماوەیەک، بەتایبەت لە شەڕی دژ بە تیرۆردا، ئەمریکا توانیبووی جۆرێک لە “دووانەی ستراتیژی” بەڕێوە ببات: لە لایەک باسی لە پشتیوانیی دیموکراسی و مافی کەمینەکان دەکرد، لە لایەکی ترەوە پێویستیی بە هێزێکی زەمینیی هەرزان هەبوو بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییەی کە نەیدەویست بە سوپا و سەربازی خۆی لەسەر زەوی پڕی بکاتەوە. هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF)، لەم چرکەساتە مێژوویییەدا، بوونە قوربانیی سەرکەوتنی خۆیان؛ ئەوان لەوە تێ نەگەیشتن کە لە “ململانێی نێوان زلهێزەکان”دا، بریکارەکان (Proxies) خاوەنی “ڕێکەوتی بەسەرچوون”ن.

 کێشەکە لێرەدا تەنیا خیانەتی ئەمریکا و بێدەنگیی ئەوروپییەیکان و دەوڵەتانی ڕۆژاوایی و دیموکراسی نییە، بەڵکوو هاوکێشەکە بریتییە لە گۆڕانی ئەرک یاخود “فەنکشنی وەزیفی”ی کورد لە ئەجێندای ئاسایشیی ئەمریکیدا. باشترین بەڵگەیش، کاتێک هەڕەشەی وجوودیی داعش کەم بووەوە، بەهای مانەوەی ئەو هێزە نادەوڵەتییە (هەسەدە) بۆ ئیدارەی ترەمپ و بەپێی ستراتیژیی ئاسایشی نەتەوەیی و، هەروەها دۆکترینی تایبەتی ترەمپ لە هاوکێشەی Cost-Benefit Analysisدا، بوو بە نەرێنی.

لە ڕوانگەیەکی دیکەیشەوە، ئەمریکا هەمان سیناریۆی ئەفغانستانی لە دژی داعش و، هەروەها ڕووسیا و چین لە سووریا گرتە بەر، بەڵام بەم جیاوازییەوه‌ کە لە ئەفغانستان دەوڵەت و دیموکراسی کرایە قوربانی بۆ ئەکتەرێکی توندڕەو کە  تەنیا دژایەتیی داعش بکات و مەترسی بێت بۆ سەر ئێران و ڕووسیا و چین و، لە سووریا ئەکتەرەکی نادەوڵەتی و دیموکراسی کرایە قوربانی بۆ هێزێکی توندڕەوی ڕادیکاڵ بۆ دژایەتیی ئێران و پاشان دوورخستنەوەی نفووز و هەژموونی ڕووسیا و چین و ئێران لە ناوچەکەدا. بۆیە دەبینین لە هەردوو کەیسەکەدا، چین و ئێران و ڕووسیا ڕۆڵی ناوەندی یاخود سەرەکییان هەیە لە هاوکێشەکەدا و، ئەمەیش دەری دەخات کە سیاسەتی باڵای ئەمریکا بۆ ڕێگریکردنی لە باڵادەستیی چین و پاشان کۆنترۆڵکردنی هەژموونی ڕووسیا و ئێران پەیڕەو دەکرێت و، ئەوەی سەرنجڕاکێشە ئه‌وه‌یه‌ کە لە هەردوو کەیسەکەیشدا ڕۆڵ و پاڵپشتیی دارایی و پشتیوانیی میدیاییی “قەتەر” زۆر بەرجەستە و کاریگەرە. لێرەوەیش جگە لە پرسی ئایدیۆلۆژیا لە ڕێگەی جیۆپۆلیتیک، پرسی وزە و هاوکێشەکانی پەیوەست بەم فاکتەرە لە پشتەوەی ڕووداوەکانن.

بۆ هەرێمی کوردستان لە عێراق، هاوکێشەکان بەرەو ئاڵۆزییەکی جیاواز دەچن. لە دوای ٢٠٢٣وە، بەغدا بە شێوەیەکی سیسته‌ماتیک لە ڕێگەی “دادگه‌ی فیدراڵی” و “گوشاری دارایی”یەوە خەریکی بچووککردنەوەی قەوارەی هەرێمە. لە لایەکی دیکەیشەوە، هێزەکانی ئەمریکا لە ئەیلوولی ٢٠٢٦دا بەتەواوی لە عێراق دەکشێنەوە، هەروەها پرۆگرامی مەشق و ڕاهێنان و مووچەی پێشمەرگە، کە لەلایەن پێنتاگۆنەوە دابین دەکرێت (CTEF)، لە کۆتاییی ٢٠٢٦دا دەوەستێت؛ ئەمەیش دەبێتە هۆی لاوازبوونی هێزی پێشمەرگەی کوردستان.

 هەر بۆیە پلانە مەترسیدارەکان بۆ کورد ئەوەیە کە ئەکتەرە هەرێمایەتییەکان لە ڕێگەی سەقامگیرکردنی ڕێژەییی سووریا و جێگۆڕکێ بە ئەکتەرە باڵادەستەکان لەلایەن وڵاتانی سوننە و هاوپەیمانی ئەمریکا و فاکتەری سوننەوە و تەنانەت بە پشتیوانیی ئەمریکا، دەیانەوێت کە ئەم بۆشایییە لە ناوچەکە و تەنانەت لەپاش کەوتن و یان داڕمانی ئێران لە عێراق لە ڕێگەی سوننەوە پڕ بکەنەوە. ئەمەیش نەزمێکی بەتەواوی جیاواز دەێنتە ئاراوە؛ هەرچەندە بەشێک لەم هاوکێشەیەیە ئەوەیە کە وڵاتانی سوننە و تورکیا نایانەوێت کە ئەم نەزمە  تەنیا عیبری (ئیسرائیلی) بێت، بەڵکوو دەبێت عیبری-عەرەبی (سوننە) و تورکی بێت.

داڕمانی ئێران و لێکەوتە جیۆسیاسییەکانی بۆ سەر ڕۆژهەڵات و هەرێمی کوردستان-عێراق

ئابووریی ئێران بەهۆی گەماڕۆ و سزا نێودەوڵەتییەکانەوە، بەتەواوی ئیفلیج بووە و ئەمەیش بووەتە هۆی ئەوەی تەنانەت “بازاڕییەکان” کە مێژوویەکی دێرینیان لە هاوپەیمانی لەگەڵ دامەزراوەی ئایینیدا هەیە، بێنە سەر شەقام. لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦دا، کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕووبەڕووی قووڵترین و کوشندەترین قەیرانی شەرعییەت بووەتەوە کە لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩وە وێنەی نەبووە. ئەوەی لە تاران و شارە گەورەکانی وەک تەورێز، ئەسفەهان و… ڕووی دا،  تەنیا شەپۆلێکی ناڕەزایەتی نەبوو، بەڵکوو شۆڕشێکی سەرتاسەری بوو کە هەموو ٣١ پارێزگاکەی گرتووەتەوە.

لێرەدا پرسیارە ستراتیژییەکە ئەوەیە: ئایا ئێران دەڕووخێت؟ و ئەگەر بڕووخێت چۆن دەبێت؟ بەپێی ناوەندەکانی لێکۆڵینەوە و ستراتیژی و تەنانەت شیکارییەکان، شەش سیناریۆی سەرەکی لە ئارادان: یەکەم، داڕمانی لەسەرخۆ (Slow Decline) کە تێیدا ڕژێم دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکاندا نامێنێت بەڵام لە تاران وەک قەوارەیەکی سەربازی دەمێنێتەوە. دووەم، کودەتای سەربازی لەلایەن سوپای پاسدارانەوە (IRGC) بۆ کۆنتڕۆڵکردنی بارودۆخەکە. سێیەم، پارچەپارچەبوونی جوگرافی (Fragmentation)  کە تێیدا نەتەوە بێدەوڵەتەکانی وەک کورد و بەلووچ و عەرەبەکان هەوڵی ڕاگەیاندنی فیدراڵی یان ئۆتۆنۆمیی فراوان دەدەن. چوارەم: بەهۆی هێرشی دەرەکی (ئەمریکا و ئیسرائیل) هاوتەریب لەگەڵ شۆڕشی جەماوەری، بۆشاییی دەسەڵات دروست دەبێت یاخود بەتەواوی دەڕووخێت، بەڵام بە چارەنووسێکی نادیار و داهاتوویەکی ناڕوون. پێنجەم: ڕژێمی سیاسی لە ئێران دەتوانێت بە پێدانی ئیمتاز و دانبەخۆداگرتن و سازان لەگەڵ ئەمریکا و کەڵکوەرگرتن لە چین و ڕووسیا و، هەروەها نیگەرانی و دڵەڕاوکێی وڵاتانی ناوچەکە بۆ دوورکەوتنەوە لە جەنگ، تا کۆتاییی خولی ترەمپ قەیرانەکان بەڕێوە دەبات و بەلاوازی دەمێنێتەوە. شەشەم: بە نەمانی ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران-ئایەتوڵڵا خامنەیی- سیستەم ڕووبەڕووی قەیرانی جێنشینی و پێکدادان و ململانێی توندی ناوخۆییی ناوەندە دەسەڵاتدارەکان دەبێتەوە و، ئەمەیش ڕێگە بۆ وەرچەرخانی سیستەم یاخود شۆڕشی بەرفراوانی جەماوەری فەراهەم دەکات یاخود لە گەشبینانەترین سیناریۆدا بە دەستوەردانی ئەمریکا و وڵاتانی ناوچەکە، دەسەڵاتێکی کاتی لە ئێران دروست دەبێت بە مەبەستی گواستنەوەی سیستەمی سیاسی.

بۆ کورد لە هەرێمی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ڕووخانی ئێران “شمشێرێکی دوودەم”ه‌. لە لایەکەوە، دروستبوونی بۆشاییی دەسەڵات لە تاران گەورەترین “دەرفەتی مێژوویی” بۆ کورد دەڕەخسێنێت تاوەکوو بۆ یەکەم جار لە مێژوودا ناوچەیەکی کوردیی جێگیر لەژێر دەسەڵاتی کورد دروست بکەن، کە ئەمەیش خەونی نەتەوەییی کورد بووە بۆ بوون بە ئەکتەرێکی خاوەن سەروەری و ژێرخانی ئابووری-وزە لە جوگرافیایەکی دیاریکراودا. لە لایەکی دیکەیشەوە، هاتنەسەرکاری دەسەڵاتێکی ڕاستڕەوی توندڕەوی ئێرانی-فارس (رەزا پەهلەوی) کە پاڵپشتیی ئیسرائیل و ئەمریکا و تەنانەت دانپێدانانی وڵاتانی ئەوروپی و هەرێمایەتیی هەبێت، ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی کە دۆخەکە لە ڕابردووش بۆ کورد ناڕوونتر و ئاڵۆزتر و قورستر بێت. بەڵام لە لایەکی دیکەوە، هەڕەشەی تریش بەپێی کۆمەڵە ئاسایشییە هەرێمایەتییەکە لە ئارادایە، بۆ نموونە؛ ڕووخانی ئێران دەبێتە هۆی دروستبوونی بۆشایی و ئانارشییەک لە ناوچەکە و ناوخۆی ئێراندا کە تێیدا تورکیا، بە پاساوی “ئاسایشی نەتەوەیی” و ڕێگریکردن لە دروستبوونی دەسەڵاتی کوردی، هێرشێکی پێشوەختە بکاتە ناو قووڵاییی خاکی هەرێمی کوردستان و پاشان ڕۆژهەڵاتی کوردستان.

بۆیە داهاتووی کورد لەم پارچەیەدا، جگە لە پێگەی نەتەوەکانی دیکە لەناوخۆی ئێران، بەستراوەتەوە بە بەرژەوەندی و پشتگیریی ئەمریکا و ئیسرائیل لە لایەک و پەیوەندییە هەرێمایەتییەکاندا لە لایەکی دیکەوە.

جەمسەربەندییە جیۆسیاسییەکان؛ ستراتیژیی تورکیا، ئیسرائیل و کەنداو

هەڵکەوتەی جوگرافیی تورکیا، بەردی بناغەی سەرەتاییی هەژموونی ستراتیژییەکەیەتی. ئەم وڵاتە لە خاڵی بەیەکگەیشتنی کیشوەرەکانی ئەوروپا و ئاسیا و لە دراوسێیەتیی دەریای ڕەش، دەریای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەڵکەوتووە. کۆنترۆڵکردنی گەرووەکانی بۆسفۆر و داردانێل، تورکیای کردووەتە دەرگه‌وانی دەریای ڕەش و ڕێڕەوەکانی بازرگانی و وزە بەرەو ئەوروپا. ئەم پێگەیە ڕێگە بە ئەنقەرە دەدات کە بە شێوەیەکی هاوکات کاریگەری لەسەر پێشهاتەکانی ئۆکراینا، قەوقاز، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست دابنێت.

 تورکیا لە دراوسێیەتیی ناوچە قەیراناوییەکانی وەک جەنگی ئۆکراینا، پێکدادانی ئەرمینیا و ئازەربایجان، شەڕی ناوخۆی سووریا و توندبوونەوەی گرژییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیلدایە. ئەم جوگرافیایە نەک  تەنیا ئاڵنگارییەکی ئەمنییە، بەڵکوو سەرمایەیەکی دیپلۆماسیی بێوێنەیشە کە تورکیای کردووەتە شوێنی کۆبوونەوە و نێوەندگیری بۆ لایەنە دژبەرەکان. تورکیا لە دوای ٧ی ئۆکتۆبەرەوە وەک “ئەندازیارێکی جیۆپۆلیتیک” دەردەکەوێت.

 ستراتیژیی ئەنقەرە لە جه‌نگی ڕاستەوخۆ”وە، گۆڕاوە بۆ “تێکدانی پڕۆژەی کورد لە ڕێگەی دەوڵەتە ناوەندییەکانەوە”. تورکیا بە پاڵپشتیی توند لە حکوومەتە نوێیەکەی دیمەشق (حکوومەتی ئەحمەد ئەلشەرع)، توانیی لە ساڵی ٢٠٢٦دا هەسەدە ناچار بە تەسلیمبوون بکات بەبێ ئەوەی هێزی سەربازی جووڵە پێ بکات و لە دژی کورد دەستوەردانی سەربازیی ڕاستەوخۆ لە سووریا بکات. ئێستا باشتر دەردەکەوێت کە “دەسپێشخەریی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤”ی دەوڵەت باخچەلی،  تەنیا مانۆڕێکی سیاسی بوو بۆ کۆنترۆڵ و بێدەنگکردنی کوردانی باکوور و ڕێگریکردن لەوەی ئیسرائیل لەم نەزمە نوێیەدا بتوانێت کارتی کورد دژی تورکیا بەکار بهێنێت. تورکیا دەیەوێت کورد  تەنیا وەک “کەمینەیەکی که‌لتووری” لەناو دەوڵەتەکاندا بمێننەوە نەک وەک “کیانێکی دانپێدانراوی سیاسی” کە بتوانێت هاوکێشەی جیۆسیاسی و وزە لە ناوچەکەدا بگۆڕێت و تورکیا ڕووبەڕووی مەترسیی ئاسایشی ببێتەوە و ئەو گرنگییەی بۆ ئەمریکا و ئەوروپا لەدەست بدات.

بۆیە ڕاستییه‌كه‌ی، تورکیا بەتوندی دەست بەو ناوه‌نده‌ جیۆستراتیژی و جیۆسیاسییەی خۆی دەگرێت و هەر بۆیەیشە بەتوندی دژی ڕووخانی ئێرانە؛ بەڵام ئێرانێکی لاواز و گەمارۆدراو و پەڕاوێزخراوی دەوێت کە هیچ کاریگەرییەکی لەسەر ناوچەکە نییە و، بەپێچەوانەیشەوە پێویستیی بە ڕۆڵی سیاسی و جوگرافی و ئابووریی تورکیا هەیە بۆ دەربازبووبن لە گەمارۆ و ئابڵووقەکان. جگە لەوەیش، تورکیا دەیەوێت کارت و فاکتەری کورد لەدەست ئێران دەربهێنێت کە لە ڕابردوودا ئێران لە دژی تورکیا لە ناوچەکەدا بەکاری هێناوە.

پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت چوارچێوەی ستراتیژیی ئاسایشیی ئەمریکا، سەرەڕای بانگەشە لیبراڵییەکانی، لەسەر بنەمای”ڕیالیزم” دانراوە. بەم پێیە، هەرگیز ئەکتەرێکی نادەوڵەتی و لاوەکیی بێسەروەری (وەک کیان یاخود یەکەیەکی سیاسیی کوردی) ناتوانێت کێبڕکێ لەگەڵ دەوڵەتێکی خاوەن دامەزراوە و مێژووی وەک تورکیا بکات، بەتایبەت كه‌ ئەو دەوڵەتە لەنێو تۆڕی هاوپەیمانێتییەکانی ئەمریکادا بێت. ئەمریکا دەکرێت ئیرادەی هەبێت بۆ پاراستنی کورد، بەڵام توانای ئەوەی نییە “جوگرافیا بگۆڕێت”. چونکە بۆ ئەمریکا پێگە و هەڵکەوتەی تورکیا دەکەوێتە سەر هەردوو هێڵی پێکگەیشتن و لە هەمان کاتیشدا تێکشکانی جیۆپۆلیتیکی لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوادا؛ تورکیا دەرگه‌وانەی دەریای ڕەش و پردی گەیشتنە بە ئۆراسیا.

 لە سەردەمی کێبڕکێی زلهێزەکان (Great Power Competition) لەگەڵ ڕووسیا و چین، ئەمریکا نایەوێت ڕێگە بدات ” ئەکتەرێکی نادەوڵەتی”، کۆڵەکەیەکی سەرەکیی ناتۆ بەرەو باوەشی ڕووسیا یان ئێران پاڵ پێوە بنێت. لێرەوەیە کە بەپێی لۆژیکی دۆناڵد ترەمپ و ستراتیژیی ئاسایشی نەتەوەییی ئیدارەی ترەمپ، کە بەرژەوەندی، ئەولەوییەت، هەڕەشە و مەترسییە ئاسایشییەکانی ئەمریکا دەستنیشان دەکات، قوربانیدان بە بریکارەکان یاخود ئەکتەرە نادەوڵەتەکان، دەبێتە پێویستییەکی حەتمی بۆ ڕزگارکردنی سیستەمەکە لە هەژموونی چین و ڕووسیا و نەیارە هەرێمایەتییەکانی ئەمریکا وەکوو ئێران.

ئیسرائیل بۆ پاراستنی ئاسایشی وجوودی (Existential Security)  به‌هۆی پێگه‌ی جیۆسیاسیی ئه‌و وڵاته‌وه‌، وا دەکات كۆمه‌ڵێك‌ ڕێوشوێنی پێویست بگیرێته ‌به‌ر، وه‌ك: پاراستنی هه‌ژموونی سه‌ربازیی ناوچه‌ییی ئیسڕائیل له‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا له ‌ڕێگه‌ی چه‌كی پێشكه‌وتووه‌وه‌، جێبه‌جێكردنی ستراتیژیی توانای به‌رگری و سیاسه‌تی وه‌ستاندن (containment) و باڵاده‌ستی یاخود ده‌ستپێشخه‌ری و وه‌ستاندنی، ڕێگه‌لێگرتنی ڕه‌ها (Absolute Deterrence)، له ‌ڕێگه‌ی ئه‌وله‌وییه‌تی‌ چه‌ند ستراتیژییه‌كی سه‌ربازی‌ وه‌كوو: Effective Use of Fire، Offensive Posture،  Preemptive Defense و Preventive Defense. بۆیه‌ ئه‌وله‌وییه‌تی سه‌ره‌كیی ستراتیژیی به‌رگریی ئیسڕائیل،‌ ڕێگه‌گرتنه‌ له‌ ده‌ستكه‌وتنی چه‌كی ئه‌تۆمی له‌لایه‌ن نه‌یاره‌كانییه‌وه‌ بۆ شكاندنی ئه‌و هه‌ژموونه‌ سه‌ربازییه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا و تێكدانی هاوسه‌نگیی هێز‌ له‌ زیانی ئیسڕائیل؛ كه‌ مه‌به‌ستیش هه‌وڵه‌كانی كۆماری ئیسلامیی ئێرانه‌ له‌ بواری مووشەکی و به‌ده‌ستهێنانی توانای به‌رهه‌مهێنانی ته‌كنه‌لۆژی و چه‌كی ئه‌تۆمی.

لەم چوارچێوەیەدا، ئیسرائیل لە دوای جەنگی غەززەوە، کوردی وەک “هاوپەیمانی پەڕاوێزی” بینیوە. بەڵام ستراتیژیی ئیسرائیل بەرامبەر بە کورد لە ساڵی ٢٠٢٦دا تووشی “ئیفلیجیی ستراتیژی” بووە؛ بەم واتایە کە هەرچەندە ئیسرائیل خوازیاری مانەوەی هەسەدە بوو وەک بەربەستێک لەبەردەم هەژموونی ئیسلامی توندڕەو و تورکیا، بەڵام بەهۆی سەرقاڵبوونی بە بەرەی لوبنان و غەززە و ئێران و یەمەن، ناتوانێت بەڕاستەوخۆ دەستوەردانی سەربازی بۆ پاراستنی هەسەدە بکات کاتێک سوپای سووریا هێرشی کرد.

لەپاش ٧ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠٢٣ و گۆڕانکاری لە هاوکێشەکانی جیۆسیاسی یاخود لێکەوتەکانی ئەو نەزمە نوێیە، وای کردووە کە جێگەی هەڕەشە و دوژمن و دۆستەکان بگۆڕدرێت، بۆیە لە ئێستادا ستراتیژیی دوورمەودای ئیسرائیل ئەوەیە کە؛ هاوپەیمانیی نوێ لەگەڵ دەوڵەتانی کەنداو (تەنانەت ئەگەر سیستەمی سیاسی لە ئێران بگۆڕێت، ئێرانیش دێتە ناو ئەو بەرەیەوە) دروست بکات بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی “بەرەی پشێوی” (تورکیا-قەتەر-سووریا-سعوودیا) کە جێگەی “بەرەی بەرگریی” ئێرانی گرتووەتەوە.

 لەم نێوەندەدا، قەتەر، بووەتە گەورەترین سەرچاوەی داراییی ئەو بەرە و پرۆژەیە کە ئیسرائیل دژایەتیی دەکات؛ بۆ نموونە حکوومەتی نوێی دیمەشق، دەیەوێت کوردەکان بەتەواوی لەناو دەوڵەتدا بتوێنەوە تاوەکوو ڕێگه‌ بۆ “هێڵی گازی قەتەر-تورکیا-ئەوروپا” و، هەروەها “پرۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان” لە نێوان کەنداو-عێراق-تورکیا-ئەوروپا دەستەبەر بکات و، لە لایەکی دیکەیشەوە نفووزی خۆی لە جیهانی ئیسلامی لە ڕێگەی ئایدیۆلۆژیای ئیخوانیزم و سەرمایە-وەبەرهێنانی وڵاتانی عەرەبی مسۆگەر بکات.

جگە لەمانەیش، ستراتیژیی ئاسایشی و سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ترەمپ بۆ پێسپاردنی ئەرکەکان لە ناوچەکە و تەکیزخستنە سەر چین، وای کردووە کە ئەکتەرە هەرێمایەتییەکان جگە لەوەی کە بۆشایییەکە پڕ بکەنەوە، هەوڵ بدەن کە لە دەرەوەی کۆمەڵە ئاسایشییەکەی ناوچەکە ئەکتەری دیکە بۆ پاراستنی خۆیان و دابینکردنی چەتری ئەتۆمی دەستەبەر بکەن. بۆ نموونە؛ ئێستا دوو بەرەی “سعوودیا-تورکیا-پاکستان” لەبەرامبەر بەرەی “هندستان-ئیمارات- ئیسرائیل” دروست بووە. لە ئەنجامدا تورکیا و پاکستان لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٥ پەیمانێکی گەورەی هاوکاریی بەرگرییان واژۆ کرد و، لەو کاتەوە تورکیا ڕێککەوتنەکانی بە خۆجێییکردنی بەرگری لەگەڵ سعوودیا خێراتر کردووە. ڕێککەوتنی ئەم دوایییەی نێوان پیشەسازییە سەربازییەکانی سعوودیا (SAMI) و کۆمپانیای بەرهەمهێنەری فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن)ی تورکیا (BAYKAR) نیشانەی یەکگرتنی سەربازیی قووڵترە. قووڵاییی ستراتیژی و توانای ئەتۆمیی پاکستان، سەرچاوە دارایییە بەرفراوانەکانی سعوودیا و، گەشەسەندنی پیشەسازییە سەربازییەکانی تورکیا، کە لە جه‌نگدا تاقی کراونەتەوە، خاڵی تەواوکەر و بەهێزی ئەوم جەمسەربەندییەیە.

ڕاستییه‌كه‌ی، ئەم جەمسەربەندییە “ئەتۆمییە”، کە تێیدا تورکیا لە ڕێگەی هاوپەیمانی لەگەڵ پاکستان و سعوودیا دەبێتە خاوەنی چەترێکی پارێزەری ستراتیژی، مەترسییەکی وجوودی بۆ سەر ئاسایشی کورد دروست دەکات؛ چونکە لە سیستەمێکی وا جەمسەربەنددا، تێچووی هەر پشتیوانییەکی نێودەوڵەتی بۆ ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان (وەک کورد) بەرامبەر بە دەوڵەتانی خاوەن چەتری ئەتۆمی، بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز دەبێتەوە و ئەمەیش دەبێتە هۆی پەراوێزخستنی زیاتری دۆزی کورد لە ئەجێندای زلهێزەکاندا.

 ئەم گۆڕانکارییە لەدوای ئۆپەراسیۆنی حەماس دێت لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ و وەڵامی ئیسرائیل کە هاوکێشەی ناوچەکەی بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گۆڕیوە. ئیمارات و تەلئەبیب نفووزی خۆیان لە دەوڵەتە شکستخواردووەکان یان پارچەپارچەکراوەکاندا چەسپاندووە- لە لیبیا و سوودان تا میسر و سۆماڵ. ستراتیژیی ئەوان ئەمەیە: بەکارهێنانی لاوازیی دەوڵەت بۆ فراوانکردنی کاریگەری و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ ئیسرائیل. بەپێچەوانەوە سعوودیا و تورکیا لە دەوری دۆکترینێکی جیاواز یەکگرتوو بوون: دۆکترینێک کە پشتیوانی لە دەوڵەتە بەهێز و مەرکەزییەکان دەکات کە توانای بەرەنگاربوونەوەی تەلئەبیب و هاوبەشەکانی کەنداویان هەیە.

تەنانەت لەگەڵ بڵاوبوونەوەی هەواڵی بلۆکی سعوودیا-پاکستان-تورکیا، محەمەد بن زاید، سەرۆکی ئیمارات، گەشتێکی خێرای بۆ هیندستان ئەنجام دا. لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا هەردوو وڵات پەیمانێکی بەرگریی فراوانیان واژۆ کرد، نەک  تەنیا سەربازی، بەڵکوو لە بواری گازی سروشتیی شل، بازرگانی، بۆشاییی ئاسمان و وزەی ئەتۆمی. ئەم هاوکێشەیەیش وا دەکات کە گۆڕانکاریی قووڵ لە کۆمەڵە ئاسایشییە هەرێمایەتییەکە ڕوو بدات.

کۆبەند

 لە کاتێکدا جیهان سەرقاڵی جەنگی غەززە و بارگرژییەکانی ئیسرائیل- ئێران و یەمەن و لوبنان تەنانەت عێراق بوو، ئەکتەرە ناوچەیییەکان وەک تورکیا، سعوودیا و قەتەر خەریکی دووبارە داڕشتنەوەی سیستەمی سیاسی و پێگەی هەرێمایەتی و تەنانەت ڕۆڵی سووریایەکی نوێ بوون لە هاوکێشە جیۆسیاسییەکاندا، کە دەرەنجامە مەترسیدارەکەی لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦دا بە هێرشی سوپای نوێی سووریا بۆ سەر هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) و هەوڵدان بۆ کۆتاییهاتنی پڕۆژەی “ڕۆژاوا” بەرجەستە بووەوە.

هەروەها گۆڕانکاری لە هەڵوێستی ئەمریکا، ڕەنگدانەوەی ستراتیژییەکی بنەڕەتییە لە تێڕوانینی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بۆ چەمکی “ئاسایشی هەرێمایەتی”، کە تێیدا دەوڵەت-هەرچەندە لاواز و شکستخواردوو بێت- جێگەی متمانەتر و پەسەندترە لە قەوارەیەکی نادەوڵەتی تەنانەت ئەگەر دیموکراسی و هاوبەشیش بێت، بەتایبەتی ئەگەر ئەو قەوارەیە لەلایەن وەبەرهێنەر و سەرمایەدارە هەرێماتییەکان و، هەروەها هاوبەشە سەربازییەکانی وەک تورکیا وەک هەڕەشە بۆ سەر ئاسایش ببینرێن. چونکە ئەمریکا دەیەوێت بە نەزمێکی نوێ، هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا بگۆڕێت و لە دوورەوە بە پێسپاردنی ئەرکەکان بە ئەکتەرە دەوڵەمەند و بەهێزەکان بەرژەوەندییەکانی بپارێزێت و، لەم ڕێگەیشەوە ڕووسیا و چین کۆنترۆڵ بکات و نەیارەکانی وەکوو ئێران بگۆڕدرێن بۆ ڕژێمێکی نزیک لە ئەمریکا یاخود وەکوو ڕژێمێکی لاواز و گەمارۆدراو و ناکاریگەر لە ناوچەکەدا هەبێت. بۆ ئەم مەبەستەیش عێراق لە پێشینەی سیاسەتی ئەمریکا و، هەروەها تورکیا و وڵاتانی عەرەبی دەبێت بۆ داڕشتنەوەی نەخشەی جیۆساسیی ناوچەکە.

 لەم نێوەندەیشدا ئەوەی مەترسیدارە ئەوەیە کە پێگە، ڕۆڵ و هەڵکەوتی کورد لە لقەکانی کۆمەڵە ئاسایشییەکەی ناوچەکەدا، وای کردووە بەژەوەندییەکانیان پێکناکۆک بێت و لە لایەکی دیکەیشەوە، لەم قۆناغەدا لاوازبوونی بەرەی بەرخۆدان لە قازانجی ئیسرائیل و ئەمریکا و تەنانەت تورکیا و وڵاتانی کەنداوە و، “بەرەی پشێوی” وەبەرهێنان لەسەر ئەوە دەکەن کە ئێرانێکی لاواز لە ناوخۆی سنوورەکانیدا بمێنێتەوە.

بۆ ئەم مەبەستەیش، ئەمریکا و ئیسرائیل لەپاش ڕووداوەکانی ٧ی ئۆکتۆبەر، دەیانەوێت ناوچەی خۆڵەمێشی (Gray Zone) لە ناوچەکەدا نەمێنێت و، لەم به‌ینەیشدا تورکیا و سعوودیا  و قەتەر کەڵک لەم دەرفەتە وەردەگرن. هەر ئەمەیش وای کردووە یاخود لێکەوتەی ئەو ستراتیژییە بریتی بێت لە بەهێزکردنەوەی ناوەندی دەوڵەتان و سەپاندنەوەی سەروەریی دەوڵەتان، تەنانەت گه‌ر ئەم دەوڵەتە سەرۆک و سوپایەکەی وەکوو ئەحمەد شەرع، تیرۆریستێکی پێشووتریش بێت.

 ئەوەی لە ئەفغانستانیش کرا هەر لەم چوارچێوەیەدا خوێندەنەوەی بۆ دەکرێت؛ بەم واتایە کە چەند ئەکتەرێکی وەکوو چین و ڕووسیا و تەنانەت ئێران لە ڕێگەی تاڵیبانەوە هەوڵی دژایەتی و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمریکایان دەدا و ئەمریکا بۆ خۆدەربازکردن، هەموو ناوچەکەی دایە دەست ئەو هێزەی کە لە ڕێگەیەوە ئەو ململانێیە بەڕێوە دەچوو و، لە سووریاش هەمان ستراتیژیی پەیڕەو کردووە. تەنانەت لە لوبنان و یەمەن و عێراقیش دەیەوێت ئەمە ئەنجام بدات.

جێگەی ئاماژەیە کە ئەکتەری نادەوڵەتی بۆ لاوازکردنی دەوڵەت و، هەروەها بەڕێوەبردنی ململانێکان بکەری سەرەکییە لە ناوچە خۆڵەمێشییەکان و، هەر بۆیە ئەو گوشارە لەسەر کورد لە ڕۆژاوای کوردستان دروست بوو. جگە لەوەیش، نابێت لەبیر بکەین کە شکستی بەجیهانیبوون و پاشەکشەی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ و سەرهەڵدانی قەیرانە ئابووری و دارایییەکان لە ئاستی جیهان، هۆکارێکی دیکەن بۆ گوشارخستنە سەر ئەکتەرە نادەوڵەتەکان کە نوێنەرایەتیی ناسنامەیەکی نادەوڵەتی دەکەن و  تەنیا بریکار نین.

بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە:

• Abrams, E., Barkey, H. J., Cook, S. A. and Ewers, E. (2026) ‘What Iran’s protests mean for countries in the Middle East’,Council on Foreign Relations (CFR), 13 January.
• AFP in L’Orient Today (2026)‘Damascus and Kurdish forces announce agreement, welcomed by Washington and Paris’, 30 January.
• Alakel, M., & Arab, A. N. A. (2025). The Changing Power and Security Dynamics in the Middle East. İmgelem(16), 203-240.
• Amanat, A. (2017)Iran: A Modern History. New Haven: Yale University Press.
• Atlantic Council (2026) Eight questions (and expert answers) on the SDF’s withdrawal from Syria’s Aleppo,Stratfor, 13 January.
• Babak Kamiar & Una Hajdari (2024)Iran’s Revolutionary Guard control the economy – here’s why the currency suffers. euronews: Published on 09/01/2026
• Bambridge, J. (2026) ‘Damascus consolidates control over Syria’,MEED Business Review, 19 January.
• Buzan, B. and Wæver, O. (2003)Regions and Powers: The Structure of International Security. Cambridge: Cambridge University Press.
• Cancian, M. (2026) ‘The 2026 National Defense Strategy by the Numbers: Radical Changes, Moderate Changes, and Some Continuity’,Center for Strategic and International Studies (CSIS), 23 January.
• Chatham House (2025)The shape-shifting Axis of Resistance: How Iran and its networks adapt to external pressures.
• Critical Threats Project (CTP-ISW) (2026) ‘Iran Update: January 13, 2026’,Institute for the Study of War, 13 January.
• Doran, M. (2026) ‘The Ayatollah’s regime is crumbling: Scenarios for 2026’,Hudson Institute, 9 January.
• Elizabeth Dent & Ross, D. (2025) ‘Closing the Regulatory Gap in Trump’s Middle East Strategy’,Washington Institute for Near East Policy, 16 December.
• Gavin Blackburn (2026)‘Kurdish-led SDF and Syrian government reach new agreement to stabilise ceasefire’, Euronews : 30 January.
• Hassan, K. (2025) ‘Kurdish Peace Process Makes Slow Gains, With Regional Ramifications’,Stimson Center, 17 December.
• Henri J. Barkey. (2026)   The Fall of Rojava; After defeat, Kurdish aspirations for autonomy remain. Foreign policy: JANUARY 28, 2026.
• International Crisis Group (2025) ‘Restoring Security in Post-Assad Syria: Lessons from the Coast and Suweida’,Middle East Report N°253, 26 November.
• International Crisis Group (2026)An Opportunity for Calm in North-eastern Syria. 30 JANUARY 2026.
• Jeffrey, J. (2026) ‘Kurdish Collapse in Northeast Syria? Key Things to Watch’,Washington Institute for Near East Policy, 21 January.
• Jordanian Politics & Society Magazine (2025) ‘Syria: A New Era?Journal of Politics and Society, Issue 3, July.
• Karakoç, J. (2021). Revisiting multilateralism in the Middle East between securitization and desecuritization of the Kurds.British Journal of Middle Eastern Studies, 48(5), 960–978.
• Lister, C. (2024)Syria’s Changing Battlefield and Regional Realignments. Washington, D.C.: Middle East Institute.
• Luca Nevola (2025)The Axis of Resistance and the regional ramifications of Israel’s war on Gaza. ACLED : 12 December 2024.
• Mafakheri, R. (2025)‘What drives the securitization of the Kurdish–Kurdistan question, and how does it shape the Middle Eastern security subcomplex?’, Contemporary Review of the Middle East, 12(3), pp. 303–326.
• Mammadov, Ali (2025), How Turkey’s Strategic Ambiguity Became an Advantage in a Multipolar Word , atlanticcouncil.org.
• Mearsheimer, J. (2001)The tragedy of great power politics. New York: W.W. Norton.
• Michael Beckley (2025)‘The Age of American UnilateralismHow a Rogue Superpower Will Remake the Global Order’. Foreign Affairs. April 16.
• Natali, D. (2024)The Kurdish Quasi-State: Development and Dependency in Post-Gulf War Iraq. Syracuse: Syracuse University Press.
• Ochilkhonov, Abdulazizkhon. (2025). The Kurdish Factor in the Foreign Policies of Turkey and Iran. Pubmedia Social Sciences and Humanities, 3(2), 8.
• RAND Corporation (2025) ‘After the Assad Regime’s Fall, Will Syrian Refugees Return?’,RAND Corporation, 4 February.
• reuters ,By Mahmoud Hasano and Jaidaa Taha (2026)‘Syria government, Kurdish forces agree sweeping integration to end clashes’, 19 January.
• Rustamova, S. (2026)‘Iran protests reveal weakened regime but collapse not guaranteed’, Euronews, 26 January.
• Saeed, Seevan. (2025). The crises in the Middle East: reshaping the region’s geopolitical landscape and altering the global order.Asian Rev. Political Econ. 4, 1 .
• Salih, M. A. (2025) ‘Redeployment or Withdrawal: Evaluating U.S. Troop Drawdown in Iraq’,Gulf International Forum, 27 October.
• The Guardian (2026)‘Syrian government and Kurdish forces reach deal on permanent truce’, 30 January.
• Times of Israel (2026) ‘Iraq announces full withdrawal of US-led coalition from non-Kurdish regions’,The Times of Israel, 18 January.
• Yahya, M. (2025) ‘The Fatal Flaw of the New Middle East: Gaza, Syria, and the Region’s Next Crisis’,Foreign Affairs.