ئەمڕۆ ناوی حووسییەکان زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە گرێدراوی مووشەک، درۆن (فڕۆکەی بێفڕۆکەوان)، دەریای سوور و گەرووی بابولمەندەبە. بەڵام ئەو گرووپەی ئێستا وەک یەکێک لە گرنگترین ئەکتەرە سەربازییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت، چالاکییەکانی خۆی نە وەک هێزێکی هه‌رێمایه‌تی، بەڵکوو وەک بزووتنەوەیەکی ئایینی و ناوخۆیی لە چیاکانی باکووری یەمەنەوە دەست پێ کرد.

حووسییەکان کە ناوەکەیان لە بنەماڵەی حووسی وەرگرتووە و بە ”ئەنساروڵڵا”یش دەناسرێن، لە دەیەی 1980دا لەنێو زەیدییەکانی باکووری ڕۆژاوای یەمەن سەریان هەڵدا. مەزهەبی زەیدی لقێکە لە شیعە، کە بەشێکی بەرچاوی دانیشتووانی ناوچەکانی باکووری یەمەن پێک دەهێنێت. ئامانجی سەرەتاییی بزووتنەوەکە زیندووکردنەوەی شوناس و نەریتەكانی زەیدی و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو دیاردەیە بوو کە ئەندامەکانی وەک دەستێوەردانی دەرەکی و تەشەنەسەندنی ڕەوتە سەلەفییەکان لە ناوچەکانیاندا وەسفیان دەکرد.

لەو سەردەمەدا هێشتا هیچ دەنگوباسێک لە دەسەڵاتی سەربازیی ئەمڕۆی حووسییەکان لە ئارادا نەبوو. وەرچەرخانەکە کاتێک هاتە ئاراوە کە ئەم بزووتنەوەیە بە شێوەیەکی پلە بە پلە لە چالاکیی ئایینی و کۆمەڵایەتییەوە، گۆڕدرا بۆ هێزێکی سیاسی و چەکدار.

ئەو جەنگانەی حووسییەکانیان بەهێزتر کرد

حکوومەتی عەلی عەبدوڵڵا ساڵح، سەرۆککۆماری یەمەن لە ساڵی 2004دا هەوڵی دا حوسێن بەدرەدین حووسی، یەکێک لە سەرکردە سەرەکییەکانی بزووتنەوەکە دەستگیر بکات. ئەم کێشمەکێشە پەرەی سەند و گۆڕدرا بۆ یاخیبوونێکی چەکداری و هەر لە هەمان ساڵدا حوسێن حووسی کوژرا.

سەرباری ئەمەیش، کوژرانی ڕێبەری بزووتنەوەکە، نەبووە مایەی کۆتاییهاتنی. بەپێچەوانەوە، عەبدولمەلیک حووسی، ڕێبەرایەتیی گرووپەکەی گرتە دەست و حووسییەکان چوونە نێو زنجیرەیەک جەنگ لە دژی سوپای یەمەن.

لەنێوان ساڵانی 2004 بۆ 2010، شەش گه‌ڕی جەنگ لەنێوان حکوومەت و حووسییەکان لە پارێزگای سەعدە ڕووی دا. ئەم جەنگانە ئەگەرچی زیانی زۆریان بە بزووتنەوەکە گەیاند، بەڵام هاوکات ئەزموونی سەربازی، ڕێکخستن و توانای جەنگیی حووسییەکانیشیان بەرز کردەوە. لە کۆتاییی ئەم قۆناغەدا، حووسییەکان بەکردەوە لە سەعدە و ناوچەکانی دەوروبەریدا، گۆڕدرابوون بۆ هێزێکی گرنگ.

بەهاری عەرەبی؛ ئەو دەرفەتەی هاوسەنگیی هێزی گۆڕی

ساڵی 2011 هەموو شتێکی لە یەمەن گۆڕی. ناڕەزایەتییە بەرفراوانەکان دژ بە دەسەڵاتی 33 ساڵەی عەلی عەبدوڵڵا ساڵح، سەرەنجام بووە هۆی دەستلەکارکێشانەوەی ناوبراو و عەبدرەببە مەنسوور هادی جێگەی گرتەوە.

بەڵام دەستاودەستکردنی دەسەڵات نەیتوانی قەیرانی سیاسی و ئابووریی یەمەن چارەسەر بکات. سوپا و دامەزراوە حکوومییەکان دووچاری لێکترازانی قووڵ ببوون و لایەنە جیاوازەکان بۆ بەدەستهێنانی پشکی زیاتری دەسەڵات کێبڕکێیان دەکرد.

حووسییەکانیش ئەم بۆشایییەیان قۆستەوە و هەژموونی خۆیان لە پێگە نەریتییەکەیانەوە لە باکوور پەرە پێ دا.

یەکێک لە گەورەترین گرفتەکانی دەسەڵاتی نوێ ئەوە بوو کە نەیتوانی پرۆسەی گواستنەوەی سیاسی و داڕشتنەوەی پێکهاتەی حوکمڕانی بەڕێوە ببات. ناکۆکی لەسەر پڕۆژەی فیدراڵیکردنی یەمەنیش حووسییەکانی زیاتر لەبەرامبەر دەسەڵاتدا ڕیز کرد.

دوژمنی دوێنێ، هاوپەیمانی ئەمڕۆ

ڕەنگە یەکێک لە سەرسوڕهێنەرترین بەشەکانی چیرۆکی هاتنەسەردەسەڵاتی حووسییەکان، هاوپەیمانێتیی کاتییان بێت لەگەڵ ئەو کەسەی ساڵانێکی زۆر شەڕیان له ‌دژی کردبوو: عەلی عەبدوڵڵا ساڵح.

ساڵح پاش دوورخرانەوەی لە پۆستی سەرۆککۆماری، هێشتا خاوەنی تۆڕێکی بەرفراوان لە لایەنگران، هێزە سەربازییەکان و کەسایەتییە سیاسییەکان بوو لە یەمەن. ناوبراو و حووسییەکان تووشی دوژمنی هاوبەش ببوون و هەردوو لایان لە حکوومەتی هادی و حزبی ئیسڵاح (اصلاح)، کە یەکێک لە ڕکابەرە سەرەکییە سیاسییەکانی حووسییەکان بوو، ناڕازی بوون.

دەرەنجام، دوژمنە کۆنەکان بە شێوازێکی تاکتیکی لەیەکتر نزیک بوونەوە.

ئەم هاوپەیمانێتییە بۆ حووسییەکان بایەخێکی یەکلاکەرەوەی هەبوو، چونکە تۆڕەکانی سەربە ساڵح لەنێو سوپا و دامەزراوە حکوومییەکاندا هاوکارییان کردن تا لە ساڵی 2014دا بە کەمترین بەرگرییەوە بچنە نێو سەنعا .

کەوتنی سەنعا و هەڵکشانی حووسییەکان

لە تەممووزی 2014دا حووسییەکان دەستیان بەسەر پارێزگای عەمران لە باکووری سەنعادا گرت. چەند مانگێک دواتر، لە مانگی ئەیلوولدا، چەکدارەکانیان چوونە نێو پایتەختەوە.

حکوومەتەکەی هادی نەیتوانی پێشڕەوییەکانیان بوەستێنێت و حووسییەکان دەستیان بەسەر بەشە گرنگەکانی سەنعا و دامەزراوە حکوومییەکاندا گرت.

لە کانوونی دووەمی 2015دا حووسییەکان کۆشکی سەرۆکایەتییشیان کۆنترۆڵ کرد و گوشارەکانی سەر هادی هەڵکشا. لە ئاکامدا ناوبراو بەرەو عەدەن و دواتریش بەرەو عەرەبستانی سعوودی هەڵات.

بەو شێوەیە، بزووتنەوەیەک کە کەمتر لە دوو دەیە پێشتر گرووپێکی ئایینیی لۆکاڵی بوو لە باکووری یەمەن، بەکردەوە گۆڕدرا بۆ دەسەڵاتی باڵادەست لە پایتەخت و بەشێکی گەورەی باکووری ئەو وڵاتەدا.

سعوودیا هاتە نێو جەنگەوە

بەدەسەڵاتگەیشتنی حووسییەکان، نیگەرانییەکانی ڕیازی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کرد، بەتایبەت بەهۆی سنووری هاوبەشی نێوان هەردوو وڵات و نزیکیی ناوچەکانی ژێردەسەڵاتی حووسییەکان لە خاکی سعوودیاوە.

سعوودیا لە ئاداری 2015دا هاوپەیمانێتییەکی سەربازیی پێک هێنا و لەپێناو پشتیوانیکردنی دەوڵەتی یەمەن، چووە نێو جەنگەکەوە. بەڵام دەستێوەردانی سەربازیی سعوودیا نەیتوانی حووسییەکان لە سەنعا وەدەر بنێت.

جەنگ چەندان ساڵ درێژەی کێشا و ئەگەرچی حووسییەکان گورزی قورسیان بەرکەوت، بەڵام توانییان بەشە سەرەکییەکەی ناوچەکانی ژێردەسەڵاتیان بپارێزن. هاوکات لە ساڵی 2022وە هێڵە سەرەکییەکانی جه‌نگ بۆ ماوەیەک تا ڕاددەیەکی زۆر سڕ کران.

ئێران چ کاریگەرییەکی هەبوو؟

حووسییەکان دروستکراوی ئێران نەبوون، بەڵام بە تێپەڕبوونی ساڵان، پشتیوانییەکانی تاران بۆیان هەڵکشا. ئەم پشتیوانییە گواستنەوەی چەک، مەشقپێکردن و یارمەتیی هەواڵگری و سەربازیی لەخۆ دەگرت، کە وای کرد حووسییەکان بتوانن توانای مووشەکی و درۆنیی خۆیان گەشە پێ بدەن.

هەر بۆیە، وەسفکردنی حووسییەکان وەک ”هێزێکی بریکار” (Proxy force) بۆ ئێران جێگەی مشتومڕە. زۆرێک لە شرۆڤەکاران بە هاوپەیمان یان هاوبەشی نافەرمیی ئێرانیان دادەنێن. ئەوان بەرژەوەندیی هاوبەشی زۆریان لەگەڵ تاران هەیە، بەڵام هاوکات ئامانج و بڕیارە سەربەخۆکانی خۆیشیان جێبەجێ دەکەن.

سەرەڕای ئەمەیش، پێشهاتەکانی ئەم دوایییە ئەوە نیشان دەدەن کە ناکرێت پشتیوانییەکانی ئێران تەنیا لە ڕابردوودا قەتیس بکرێن. ئاژانسی دەنگوباسی ڕۆیتەرز (Reuters) لە ڕاپۆرتێکدا لە 10ی ئەیلوولدا لە زاری سەرچاوەکانی یەمەن، ئێران و ناوچەکەوە بڵاوی کردەوە کە سوپای پاسداران دەستێکی ڕاستەوخۆی لە ئاراستەکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەم دوایییەی حووسییەکان لە کەناراوەکانی دەریای سووردا هەیە. ئەگەرچی تاران ئەم گرووپە بە هاوپەیمانی خۆی دەزانێت، بەڵام بەئاشکرا سەرکردایەتیکردنی سەربازییان ڕەت دەکاتەوە.

لە جه‌نگی ناوخۆی یەمەنەوە تا هێزێک کە ڕێڕەوی بازرگانیی جیهانی دەخاتە مەترسییەوە

وەرچەرخانی گەورەی دواتر لە پێگەی حووسییەکان، پاش جەنگی غەززە لە ساڵی 2023دا هاتە ئاراوە.

حووسییەکان دەستیان بە هێرشی مووشەکی و درۆنی بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە دەریای سووردا کرد و ڕایان گەیاند ئەم هەنگاوانە بۆ پشتیوانی لە فەڵەستینییەکان ئەنجام دەدرێن.

پێگەی جوگرافییان گرنگیی ئەم هێرشانەی چەندهێندە کرد. حووسییەکان لە بەشێک لە کەناراوەکانی دەریای سوور و نزیک لە گەرووی بابولمەندەب (Bab al-Mandab Strait) جێگیرن؛ ئەو دەروازەیەی کە دەریای سوور بە کەنداوی عەدەن (Gulf of Aden) دەبەستێتەوە و یەکێکە لە هەستیارترین ڕێڕەوەکانی بازرگانیی جیهانی.

دەرەنجام، حووسییەکان تەنیا وەک کاراکتەرێک لە جه‌نگی ناوخۆی یەمەندا نەمانەوە، بەڵکوو گۆڕدران بۆ گرووپێک کە توانای دروستکردنی ئاستەنگ لە بازرگانی و وزەی جیهانیدا هەیە.

بۆچی حووسییەکان هێشتا دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە؟

حووسییەکان خاوەنی بنکەیەکی کۆمەڵایەتی و ئایینیی ڕاستەقینەن لە باکووری یەمەن، ساڵانێکی زۆر ئەزموونی جه‌نگی گه‌ریلایی (Guerrilla warfare)یان هەیە، بە درێژاییی جەنگەکە توانای سەربازیی خۆیان پەرە پێ داوە، ڕکابەرەکانیشیان چەندان جار دووچاری ناکۆکی و لێکترازان بوونەتەوە.

لەبەرامبەردا، پشتیوانیی ئێران دەستڕاگەیشتنی ئەوانی بە مووشەک، درۆن، مەشق و زانیاریی هەواڵگریی فراوانتر کردووە.

لە لایەکی دیکەیشەوە، ساڵانێکی زۆر لە جەنگی ئاسمانی و گەمارۆدان نەیتوانیوە پەیکەری ئەم گرووپە هەڵوەشێنێتەوە. بەشێکی زۆری توانای سەربازییان لە ناوچە شاخاوییەکان و لەنێو تۆڕێک لە ژێرخانی شاردراوەدا پارێزراوە.

حووسییەکان لە ساڵی 2026دا؛ هێزێک لە هەڵکشاندا؟

پێشهاتەکانی ئەم چەند ڕۆژەی دوایی، جارێکی دیکە سەلماندیان کە بۆچی حووسییەکان تا ئێستایش یەکێکن لە ئەکتەرە دیارەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

هێزەکانی حووسی لە ئەیلوولی 2026دا لە پێشڕەوییەکی خێرادا بە درێژاییی کەناراوەکانی دەریای سوور، دەستیان بەسەر شاری بەندەریی موخا (Mokha)دا گرت و پاشان کۆنترۆڵی دوورگەی پێریم (Perim Island)یان لە دەروازەی گەرووی بابولمەندەبدا گرته‌ ده‌ست. بە واتایەکی دیکە، ئێستا بەکردەوە کۆنترۆڵی گەرووی بابولمەندەب کەوتووەتە دەست حووسییەکان و، باڵادەستن بەسەر یەکێک لە گرنگترین ڕێڕەوەکانی کەشتیوانیی جیهاندا.

ئەم پێشهاتانە لە دۆخێکدا ڕوو دەدەن کە جەنگی نێوان حووسییەکان و ئەو هێزانەی سعوودیا پشتیوانییان لێ دەکات، دوای ساڵانێک لە ئارامیی ڕێژەیی، دووبارە پەرەی سەندووەتەوە. کتێبخانەی ئەنجومەنی گشتیی بریتانیا (House of Commons Library)  لە نوێترین ڕاپۆرتی خۆیدا هۆشداریی داوە کە په‌ره‌سه‌ندنی پێکدادانەکان مەترسیی گەڕانەوەی یەمەن بۆ جەنگێکی بەرفراوانی زیاد کردووە.

بەم پێیە، مێژووی بەدەسەڵاتگەیشتنی حووسییەکان ناتوانرێت تەنیا وەک دەرەنجامی پشتیوانییەکانی ئێران سەیر بکرێت. ئەم ڕەوتە بەرهەمی ئاوێتەبوونی لێکترازانە ئایینی و کۆمەڵایەتییەکان، بێهێزیی دەسەڵاتی ناوەندی، ساڵانێکی درێژ لە جەنگ، داڕمانی پێکهاتەی سیاسیی دوای 2011، هەڵەی ڕکابەرەکانی حووسییەکان، هاوپەیمانێتییە کاتییەکان و دواجار پشتیوانیی هەڵکشاوی دەرەکییە.

تەواوی ئەم هاوکێشە ئاوێتەیە، وای کردووە بزووتنەوەیەکی لۆکاڵی لە باکووری یەمەن، بگۆڕدرێت بۆ هێزێک کە ئەمڕۆ توانای هەیە کاریگەری لەسەر یەکێک لە هەستیارترین گەرووە دەریایییەکانی جیهان دابنێت.

سەرچاوە:

https://parsi.euronews.com/2026/09/13/iran-houthis-relationship-when-and-why-does-iran-support-them

نووسینی: ماجد کیالی

پەیماننامەی بەرگریی هاوبەش (سعوودیا-تورکیا-پاکستان)، کە بۆ لایەنەکانی دیکەیش (بەتایبەت میسر) کراوەیە، سەرەتای جۆرێک لە سیستەمی نوێی هەرێمایه‌تی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕادەگەیەنێت. پێ دەچێت ئەم سیستەمە تەنیا لە ڕەهەندی ئەمنی-سەربازیدا قەتیس نەبێتەوە، چونکە لە سایەی هاوکێشە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکانی ئێستادا، سیاسەت، ئابووری، تەکنەلۆژیا و ژێرخانی ئابووری دەگرێتەوە، بەتایبەت ڕێگە وشکانی و دەریایییەکان؛ ئەوەیش لە ئەنجامی هەڵکشانی ململانێکان لەسەر ڕێڕەو و گەرووە دەریایییەکان.

چەندان لایەن هەن کە پڕۆژەی سیستەمی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەوەی پێشووتر جیا دەکەنەوە، کە لە سەرەتای نەوەدەکاندا خرایه‌ ڕوو، گرنگترینیان:

یەکەم، ئیسرائیل کە لە سایەی پرۆسەی ڕێککەوتنەکەدا (کۆنفرانسی مەدرید-١٩٩١) ڕێکلامی بۆ ئەو پڕۆژەیە دەکرد، لە دەرەوەی ئەم پڕۆژەیەیە؛ بەڵکوو وەک هەڕەشەیەکی نوێ سەیری دەکات، چ لەلایەن هەر یەک لە وڵاتانی سعوودیا، تورکیا یان پاکستانەوە بێت، یان هەرسێ وڵات پێکەوە و بەکۆمەڵ.

دووەم، ئەم تەکەتولە خاوەنی قورسایییەکی ئابووری، تەکنەلۆژی، سەربازی، دارایی و مەودایەکی جوگرافی و مرۆییی زەبەلاحە، کە قورسایییەکی سیاسی لە هاوکێشە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکاندا پێ دەبەخشێت.

سێیەم، خستنەڕووی ئەم پڕۆژەیە لە بارودۆخێکدا دێت کە ئیدارەی ئەمریکا هەوڵ دەدات دەستوەردانەکانی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا لە زۆربەی دۆسیەکاندا کەم بکاتەوە، بەتایبەتی لە سووریا، لوبنان و فەڵەستین؛ دوای ئەوەی گەیشتە ئەو بڕوایەی کە ئیسرائیل لە ڕووی سیاسی، ئەمنی، ئابووری و ئەخلاقییەوە بارگرانیی لەسەر دروست دەکات.

چوارەم، ئەم سیستەمە لە ژینگەیەکی هەرێمایه‌تیدا شێوە دەگرێت، کە دەستی کردووە بە پاشەکشەی هەژموونی ئێران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و، کەمکردنەوەی و، گەڕاندنەوەی بۆ پشت سنوورەکانی خۆی.

پێنجەم، ئەم پڕۆژەیە بەپێچەوانەی مەرجەکانی ئیسرائیل یان بەدوور لەوان دەهێنرێتە ئاراوە، لە کاتێکدا پڕۆژەی “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ”، وەک شیمۆن پێرێز پێشنیاری کرد، بە پشتیوانیی ئەمریکا لە سەرەتای نەوەدەکاندا، پەیوەست بوو به‌ هەماهەنگی لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی لە بوارەکانی ئابووری، تەکنەلۆژیا، ژینگە و ژێرخاندا.

بەو شێوەیە، گەلێک زانیاری و دراوەی ناوخۆیی و دەرەکی هەن کە دەکرێت ئەگەری بەردەوامی و گەشەسەندنی ئەم پڕۆژەیە بەهێزتر بکەن، بەتایبەتی کە هیچ لایەنێکی هەرێمی نییە لەسەر ئەرزی واقع بتوانێت دژایەتیی بکات، تەنانەت ئیسرائیلیش کە خۆی لە کێشەدا دەبینێتەوە؛ چ لەبەرامبەر تەکەتولێک لە هێزە هەرێمایه‌تییە هەڵکەوتووەکان، یان لەبەرامبەر ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە دوای پاشەکشەی هەژموونی ئێران، لە بەرژەوەندیی خۆیدا دەبینێتەوە بارگرانیی ئیسرائیل لە ناوچەکە کەم بکاتەوە؛ بەدڵنیایییەوە بەبێ ئەوەی دەستبەرداری بێت.

تەرازووی هێز

لە پڕۆژەکەی خۆیدا بۆ سیستەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پێرێز باسی لە سێ بزوێنەری ئەو سیستەمە کردبوو کە بریتی بوون لە: بلیمەتیی ئیسرائیلی، سەرمایەی کەنداو و، هێزی کاری میسری؛ واتە ئیسرائیلی دەخستە پێگەی سەرکردایەتییەوە. بەڵام پڕۆژەی سێقۆڵیی ئێستا، لە حاڵەتی جێگیربوونیدا، زۆر بەهێزتر دەردەکەوێت؛ چونکە یەدەگێکی مرۆییی گەورە، ڕووبەرێکی جوگرافیی بەرفراوان، لەگەڵ توانای دارایی، ئابووری، تەکنەلۆژی و سەربازیی هەیە؛ بەو مانایەی کە ئەو وڵاتانە خاوەنی دابینکردنی دارایی (بەتایبەتی سعوودیا)، پیشەسازی (بەتایبەتی تورکیا) و بەرپەرچدانەوەی ئەتۆمین (پاکستان).

بە وردییەکی زیاتر، ئەم هاوپەیمانییە ڕووبەری ٣.٨ ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشە دەگرێتەوە، کە گەورەترینیان سعوودیایە (٢.١٤٨ ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشە) و، ٣٧٩ ملیۆن کەس لەخۆ دەگرێت، کە پاکستان بەتەنیا گەورەترین هێزی مرۆییی هەیە (٢٥٥ ملیۆن کەس). بەڵام هێزی ئابووریی ئەم تەکەتولە، لە بەرهەمی ناوخۆییی گشتیدا دەردەکەوێت کە ٣.٨ تریلیۆن دۆلارە (لەگەڵ یەکسانییەکی نزیک لە هێزی ئابووریی نێوان سعوودیا و تورکیا، لە کاتێکدا پاکستان ئەڵقەی بێهێزترە لە ڕووی ئابوورییەوە (٤١٠ ملیار دۆلار)، بەڵام خاوەنی دوو تایبەتمەندییە: هێزی مرۆیی و هێزی ئەتۆمی).

لە کاتێکدا سعوودیا خاوەنی هێزێکی داراییی گەورەیە و، پشت بە سەرچاوەکانی لە نەوت و غاز دەبەستێت، وەک گەورەترین هەناردەکاری نەوت لە جیهاندا، لەگەڵ توانایەکی بەرفراوانی لە وەبەرهێنان، کە ئەوەیش لە شارە زیرەکەکان، ژێرخانی دیجیتاڵی، ژیریی دەستکرد و پیشەسازییە جۆراوجۆرەکاندا چڕ دەکاتەوە، تورکیا خاوەنی ئابوورییەکی هەمەجۆر و زیندووە، لەگەڵ بنکەیەکی بەرفراوانی پیشەسازی، بازرگانی، ئەلیکترۆنیات و پیشەسازییە بەرگرییەکان، بەتایبەتی درۆن (فڕۆکەی بێفڕۆکەوان)، لەگەڵ شوێنێکی جوگرافیی تایبەت لەنێوان ئاسیا و ئەوروپادا؛ بەڵام پاکستان وەک وڵاتێکی هەڵکەوتوو لە پیشەسازی، کشتوکاڵ، خزمەتگوزاری، بەرنامەسازی و کۆمپانیا دیجیتاڵییەکاندا دەردەکەوێت.

لە ڕووی هێزی سەربازییەوە، تورکیا خاوەنی پێگەیەکی تایبەتە، چونکە دوای ویلایەتە یەکگرتووەکان، گەورەترین هێزی سەربازیی لە هاوپەیمانیی “ناتۆ”دا هەیە و، سوپایەکی بەهێزی لە چەکە جیاوازەکانی وشکانی، ئاسمانی و دەریاییدا هەیە؛ هەروەها وڵاتێکە چەک دروست دەکات، کە درۆن، سیستەمی بەرگری، مووشەک و کەشتیی جەنگی دەگرێتەوە. بەڵام پاکستان لە ڕووی ژمارەی هێزەوە گەورەترین سوپای هەیە، جگە لەوەی خاوەنی هێزێکی ئەتۆمییە، واتە توانای بەرپەرچدانەوەی ئەتۆمیی هەیە؛ لە کاتێکدا سعوودیا خاوەنی توانای سەربازییە کە پشت بە هێزی ئاسمانی دەبەستێت و، خاوەنی فڕۆکەی جەنگیی هاوچەرخ و سیستەمی بەرگریی ئاسمانی و مووشەکییە.

بەو شێوەیە، بەپێی ئەوەی خراوەتە ڕوو، جۆرێک لە تەواوکاری لەنێوان ئەو وڵاتانەدا هەیە؛ لە حاڵەتێکدا ئەگەر سیاسەتی ستراتیژی لەسەر ئەوە دابڕێژرێت و، لە حاڵەتێکدا ئەگەر بەرژەوەندییە هاوبەشەکان پشتگیریی ئەم ڕێڕەوە بکەن، لەگەڵ بوونی ئیرادەی سیاسی.

نیگەرانییەکانی ئیسرائیل

لە ڕوانگەی ئیسرائیلەوە، دروستبوونی ئەم تەکەتولە، یان هاوپەیمانییە، سەره‌ڕای سروشتە بەرگریكارانه‌کەی، بەڵام وەک تەحەددییەک (ئاڵنگارییه‌ک) بۆی هەژمار دەکرێت و، هەوڵێکە بۆ ڕێگریکردن لە ئەگەری قۆرخکاری لە هەژموونی بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کە پێی وا بوو دوای پاشەکشەی هەژموونی ئێران لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی عەرەبیدا بەدەستی دەهێنێت؛ جگە لەوەی پێگەی لە ستراتیژیی ئەمریکادا بەرامبەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کەم دەکاتەوە.

جگە لە هەموو ئەوانەی پێشووتر، ئیسرائیل ئەم هاوپەیمانییە وەک هەنگاوێک دەبینێت کە سەرجەم گوشارە ئاراستەکراوەکانی سەر شانشینی سعوودیا بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵیدا هەڵدەوەشێنێتەوە، وەک بەهێزکردنی پێگەی سعوودیا بەرامبەر سەپاندنی مەرجە تایبەتەکانی لەم بوارەدا، بەتایبەتی لەبارەی پێویستیی گوشاری ئەمریکا لەسەر ئیسرائیل بۆ خستنەبواری جێبەجێکردنی بیرۆکەی دەوڵەتی فەڵەستینی و، وەستاندنی دەستوەردان و هێرشە سەربازییەکانی ئیسرائیل لە سووریا و لوبنان.

لە پوختەی هەڵوێستی ئیسرائیلدا، عینات هوکبێڕگ-مرۆم نووسیویەتی: “ڕێککەوتنی هاوکاریی ئەتۆمیی مەدەنی لەنێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و سعوودیادا، ڕووداوێکی دراماتیکی و دەستکەوتێکی گرنگە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و، نیگەرانییەکی قووڵ لە ئیسرائیلدا دروست دەکات… ڕەزامەندیی ئەمریکا بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم لەناو خاکی سعوودیادا… ئاستی چاودێریی نێودەوڵەتی دادەبەزێنێت… بەپێی ئەم خستنەڕووە… پیتاندنی یۆرانیۆم وەک ئامرازێکی مەدەنیی ڕەوا سەیر دەکرێت، کە ئەوەیش دەکرێت وڵاتانی دیکەی ناوچەکە، لە سەروویانەوە تورکیا و میسر، هان بدات داوای توانای سەربەخۆی هاوشێوە بکەن… لە ڕوانگەی ئیدارەی ترەمپەوە “ڕێککەوتنی ١٢٣”، کە بە دەیان ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت، ئامانجی پەرەپێدانی ژێرخانی وزە و بزوێنەرەکانی گەشەی ئابوورییە لە سعوودیا لەژێر چەتری ئەمریکادا و، کەمکردنەوەی هەژموونی چین و ڕووسیایە لە ناوچەی کەنداو و، بەهێزکردنی شەراکەتی ستراتیژییە لەنێوان واشنتۆن و ڕیاز… لە ڕوانگەی ئیسرائیلەوە ڕێککەوتنەکە، کە سەودای هاوپێچ بۆ فرۆشتنی سیستەمی چەکی پێشکەوتووش لەخۆ دەگرێت، دەستپێک لە فڕۆکەی جەنگیی هاوچەرخەوە، تێپەڕبوون بە سیستەمی بەرگریی ئاسمانی، تا دەگاتە تواناکانی سایبەر و هەواڵگری، گریمانە سەرەکییەکانی چەمکی ئاسایشی نەتەوەییی ئیسرائیل هەڵدەوەشێنێتەوە. ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ئەمریکی-سعوودی نوێنەرایەتیی ساتەوەختێکی تاقیکردنەوەی مێژوویی دەکات… کە بەسەر ئیسرائیلدا دەسەپێنێت  كه‌ سەرکردایەتییەکی پێشوەختە و هاوسەنگ و زیرەک بگرێتە بەر، کە لە یاساکانی یارییە نوێیەکە تێ بگات و، بەتوانا بێت لە داڕشتنی ستراتیژییەکی نوێ لەبەرامبەر واقعێکی هەرێمایه‌تیی ئاڵۆزتر و مەترسیدارتردا.” (“مەعاریڤ”- ٨/٢٠٢٦).

بە هەمان شێوە، ئیسرائیل ڕێککەوتنەکە بە بەهێزکردنی پێگەی تورکیا بەرامبەر خۆی دادەنێت؛ ئەو ئیسرائیلەی کە پێی وا بوو کۆتاییهاتنی هەژموونی ئێران لە ڕۆژهەڵاتی عەرەبیدا دەستکەوتێکی گەورەیە بۆ ئەو و، لە ڕێگەی ئەوەوە دەتوانرێت تورکیا وەلا بنرێت، بەڵام ئێستا لە یەک کاتدا خۆی لەبەرامبەر تورکیا و سعوودیادا دەبینێتەوە؛ بە زانینی ئەوەی نیگەرانیی ئیسرائیل پەیوەندیی هەردوو وڵاتی ئاماژەپێکراوی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و پەیوەندیی تایبەتیان لەگەڵ سووریا، لوبنان و عێراق (و بەدڵنیایییەوە ئوردن لەنێویاندا) لەخۆ گرتووە.

شیکەرەوەی ئیسرائیلی، تسڤی باڕئیل، وتارێکی لەژێر ناونیشانی “تورکیا دەیەوێت ببێتە ڕابەری سیستەمی ئەمنیی نوێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا” نووسیبوو، کە تێیدا دەڵێت: “تورکیا خاوەنی دووەم گەورەترین سوپایە لە هاوپەیمانیی “ناتۆ”دا و، پیشەسازییە ئەمنییەکانی، ساڵانە نزیکەی ٢٠ ملیار دۆلار بەرهەم دەهێنن… تورکیا، نەوەک ئیسرائیل، جارێکی تر بووەتەوە ناوەندی ڕووداوەکان.” (“هائارێتس” ٦/٢٠٢٦).

تەنانەت بەرامبەر ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش، ئیسرائیل ترسی لەوە هەیە کە ڕێککەوتنەکە- کە دەکرێت سەقامگیریی ئەمنی بچەسپێنێت و بۆشاییی ناوچەکە پڕ بكاتەوە- بەرپرسیارێتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کەم بکاتەوە و، ئازادتری بکات لە گوشارکردن لەسەر ئیسرائیل، بەتایبەت دوای پاشەکشەی هەژموونی ئێران لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی عەرەبیدا، لە ڕووی باشکردنی سیاسەتەکانی بەرامبەر فەڵەستینییەکان و سووریا و لوبنان. کێشەی ئیسرائیل، ئەوەیە کە ئەوە ڕوو دەدات بەبێ مەرجی بەشداربوون لە پەیوەندییە ئاسایییەکانی عەرەبی-ئیسرائیلی، لانی کەم لە ئاییندەیەکی دیاردا؛ ئەمەیش زۆرترین شتە کە حکوومەتی توندڕەوەکان (نەتەنیاهۆ، سمۆتریچ، بن غەفیر) نیگەران دەکات، دوای ئەوەی پێیان وا بوو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی عەرەبی، بووەتە مەیدانێک بۆ سیاسەتی خۆیان.

پوختەی هەڵوێستی ئەمریکا

با تێبینیی ئەوە بکەین کە ئەم ڕێککەوتنە لە کەشوهەوای دوو پێشهاتی گرنگدا هاتۆتە کایەوە: یەکەم، بریتییە لە ڕێککەوتنی هاوکاریی ئەتۆمیی ئاشتییانە لەنێوان سعوودیا و ویلایەتە یەکگرتووەکاندا (٢٢/٧/٢٠٢٦)، کە بە “ڕێککەوتنی ١٢٣” ناسراوە (چوارچێوەی یاسایی کە فەرمانڕەواییی هاوکاریی ئەتۆمیی ئاشتییانە دەکات لەنێوان ئەمریکا و وڵاتانی تردا، بەپێی یاسای وزەی ئەتۆمیی ئەمریکا)، کە دروستکردنی کۆمەڵگە ئەتۆمییەکان، بەرهەمهێنانی کارەبا، خۆجێییکردنی پیشەسازییە بەرزەکان، دروستکردنی توانای مرۆییی پسپۆڕ و بەهێزکردنی هاوکاری لە تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکاندا لەخۆ دەگرێت.

دووەم، ڕێککەوتنی ئەمریکا لەگەڵ تورکیا لەسەر جێبەجێکردنی مامەڵە (سەفقە)ی فڕۆکەکانی “ئێف-٣٥” و، پشتیوانیکردنی پیشەسازییە سەربازییە ئاسمانییەکانی تورکیا و، لە کەشوهەوای بەهێزبوونی پەیوەندییەكانی تورکیا-ئەمریکا و، لەنێوان هەردوو سەرۆک ترەمپ و ئەردۆغاندا، هاوکات لەگەڵ بەستنی لووتکەی “ناتۆ” لە تورکیا لەم دوایییانەدا.

ئەکادیمستێکی وەک دکتۆر کۆبی باردا لە هەموو ئەمانەوە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە “ئەوەی ترەمپ بە ئەگەری زۆرەوە ویستوویەتی بگەیەنێتە نەتانیاهۆ، بەتایبەتی ئێستا لەگەڵ نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنەکان لە ئیسرائیل… ئەوەیە کە ئەگەر نەتانیاهۆ ڕاسپێردرا بۆ پێکهێنانی حکوومەتی داهاتوو، دەبێت مۆدێلێکی تەواو جیاواز پێشکەش بکات.” (“یەدیعۆت”- ٣٠/٧/٢٠٢٦).

لە سەر ئەو بنەمایە، بیرۆکەکە لێرەدا ئەوە نییە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەستبەرداری ئیسرائیل دەبێت، یان کار دەکات بۆ بچووککردنەوەی ئیسرائیل، یان پشتیوانیی بۆی کەم دەکاتەوە، بەڵکوو ئەوەیە کە لە سایەی ئاڵنگارییه‌ نێودەوڵەتییەکاندا، لە بوارەکانی سیاسەت، ئابووری، تەکنەلۆژیا، ژینگە و ئاسایشدا و، لەگەڵ هەڵکشانی جەمسەرەکانی تردا، پێویستی بووە، یەکەم، بە هێزە هەرێمایه‌تییەکان کە بتوانن بەشداری لە هەڵگرتنی بارگرانی و بەرپرسیارێتیدا بکەن لەگەڵ ئەمریکا و، ئەمەیش بەپێچەوانەی هەندێک ڕوانگەیە کە پێیان وا بوو ئەم هاوپەیمانییە لەسەر بنەمای بینینێک دروست بووە کە ئەمریکا بەشێک لە بەرپرسیارێتیی ناوچەکە بخاتە ئەستۆی هێزی دیكه‌ی ناوچه‌كه‌‌. دووەم، ڕاگرتنی زنجیرەی جەنگەکان و، لەنێو ئەوانەیشدا کەمکردنەوەی دەستدرێژییەکانی ئیسرائیل لەپێناو گەڕاندنەوەی سەقامگیری لە ناوچەکەدا و لە ئاستی نێودەوڵەتییشدا.

تێبینی: ئەم بابەتە گوزارشت لە بیروڕای نووسەرەکەی دەکات، نەک خانەی هزریی کوردستان

كيالي، ماجد. (٢٠٢٦، ١٤ أغسطس). “اتفاقية مكة”… شرق أوسط جديد غير ذاك الذي طُرح في التسعينات. المجلة:. https://www.majalla.com/node/332528

سەعید ئەلحاج

لە ١٨ی ئابی ڕابردوودا، ئیسرائیل بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی سەربازیی “ئەبو ئەلزوھوور”ی لە باکووری سووریا ڕاگەیاند و، نەتانیاھۆ و بەرپرسانی تر جەختیان کردەوە کە بۆردوومانەکە بە مەبەستی ڕێگریکردن بووە لە جێگیرکردنی سەربازانی تورکیا لەسەر خاکی سووریا وەک هێڵێکی سووری “ئیسرائیلی”.
بەئامانجگرتنی بەردەوامی بەرژەوەندییەکانی تورکیا لە سووریا له‌لایه‌ن ئیسرائیله‌وه‌، یان بوونی سەربازیی لەسەر خاکه‌كه‌ی، ئاماژەیە بۆ گۆڕانی سیستەمی پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو لا، کە لە ڕابردوودا هاوپەیمانییەکی ستراتیژیی بەخۆیەوە بینیبوو و لە ساڵانی دواییدا تووشی گۆڕانکاریی گرنگ و ئاڵۆزی بەردەوام بووەتەوە. ئەم ئارتیکڵە دەرەنجامەکانی بەئامانجگرتنی فڕۆکەخانەی “ئەبو ئەلزوھوور” لە گۆشەنیگای گۆڕانی پەیوەندییەکانی نێوان ئیسرائیل و تورکیا تاوتوێ دەکات، بەتایبەتی لە ڕووی ڕوانینی تورکیا بۆ ئیسرائیل لە ڕوانگەی ئاسایشی نەتەوەیی و ستراتیژیی بەرگرییەوە.
ئەم توێژینەوەیە دەگاتە ئەو دەرەنجامەی کە پێگەی ئیسرائیل لە ڕوانگەی تورکیادا، گۆڕاوە بۆ ڕکابەرێک تا ئاستی ڕوودانی پێكدادانی سەربازیی ڕاستەوخۆ لەنێوان هەردوو لا و، گرتنه‌بەری ستراتیژییەک لەلایەن تورکیاوە بەرامبەر ئەم مەترسییە؛ کە ڕەنگە بەتەواوی ڕێگری لە ڕوودانی ئەم پێكدادانە نه‌كات، بەهۆی چەند فاکتەرێکەوە کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە ئیسرائیلەوە پەیوەستن؛ لە ڕووی سیاسەتی ناوخۆیییەوە لە لایەک و تیۆرییە ئاسایشییە نوێیەکەی دوای ساڵی ٢٠٢٣ لە لایەکی ترەوە.

پەیوەندییەکان و دانپێدانان
تورکیا یەکەم دەوڵەتی زۆرینە موسڵمان بوو کە لە ساڵی ١٩٤٩دا دان بە ئیسرائیلدا بنێت، لە چوارچێوەی هەوڵەکانیدا بۆ چوونەناو بلۆکی ڕۆژاوا و پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ) بەهۆی ترسی لە چاوچنۆکییەکانی سۆڤیەت لە گەرووەکاندا. لە سەرانسەری دەیەکانی جەنگی سارددا، ئەنقەرە بەردەوام سەیری پەیوەندییەکانی لەگەڵ تل ئەبیب دەکرد وەک یەکێک لە دەروازەکانی پەیوەندی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بە ئەرێنی و نەرێنی.
پەیوەندییەکانی تورکیا-ئیسرائیل لە سایەی دەسەڵاتی پارتی داد و گەشەپێداندا (لە ساڵی ٢٠٠٣وە) چەندان وێستگەی لە ئاڵۆزی و نزیکبوونەوە بەخۆیەوە بینی: پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانیان لە ساڵی ٢٠١٠دا، دوای هێرشی “ئیسرائیل” بۆ سەر کەشتیی “ماڤی مەرمەرە”، پچڕان؛ به‌ڵام له‌ ساڵی ٢٠١٦ ئاسایی کرانەوە. دواتر لە ساڵی ٢٠١٨دا بەهۆی مامەڵەی خوێناوی لەگەڵ خۆپێشاندانەکانی کەرتی غەززە، دووبارە په‌یوه‌ندییه‌كانیان پچڕانه‌وه‌؛ پاشان هەردوو لا لە ساڵی ٢٠٢٢دا پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان دەست پێ کرده‌وە.
ڕووداوی “تۆفانی ئەقسا”، کە لەلایەن کەتیبەکانی قەسام، باڵی سەربازیی بزووتنەوەی حەماس، لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣دا ئەنجام درا، لە کاتێکدا ڕووی دا کە پەیوەندییەکانی نێوان ئیسرائیل و تورکیا بەرەو باشبوونەوە دەچوو. ئەمەیش هاوڕێ بوو لەگەڵ قسەکردنی ئه‌م دوایییه‌ی هەردوو لا لەسەر جیاکردنەوەی پەیوەندییەکانیان لە سیاسەتەکانی ئیسرائیل بەرامبەر فەڵەستینییەکان (1) و هەوڵی هەردوو لا بۆ گەشەپێدانی هاوکاری لە چەندان بواردا، بەتایبەت لە بوارى وزە. لەم چوارچێوەیەیشدا، کۆبوونەوەی سەرۆک ئەردۆغان لەگەڵ سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، بنیامین نەتانیاھۆ، لە سێپتەمبەری ٢٠٢٣دا، گرنگ بوو(2).
سەرەڕای ئەوە، ڕووداوی “تۆفانی ئەقسا” و جەنگەکانی دواتر، لەگەڵ بارودۆخی ئاڵۆزی دواتری ئیسرائیل لە ناوچەکەدا، بوونە هۆی دروستبوونی دۆخێکی ئاڵۆزتر کە بە شێوەیەکی بەردەوام پەرەی سەندووە.
لە ماوەی سێ ساڵی ڕابردوودا، تورکیا ڕوانینی خۆی بەرامبەر ئیسرائیل گۆڕیوە و ئیتر ئیسرائیل بە مەترسییەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەییی خۆی دەبینێت. هه‌روه‌ها گۆڕانی ڕوانینی ئیسرائیلیش بەرامبەر تورکیا و هەڵسوکەوتەکانی دژی ئەو وڵاتە، کاریگەریی لەسەر ئەم گۆڕانە هەبووە؛ تا گه‌یشتۆته‌ ئەوەی بەرژەوەندییەکانی تورکیا لە سووریا له‌لایه‌ن ئیسرائیله‌وه‌ بكرێنه‌ ئامانج.

ڕوانینی ئیسرائیل بۆ تورکیا
پەیوەندییەکانی تورکیا-ئیسرائیل لەدوای ڕووداوی “ماڤی مەرمەرە” لە ساڵی ٢٠١٠، تووشی هەوراز و نشێو بوونەوە. ئیسرائیل بەشدار بوو لە هەوڵەکانی گۆشەگیرکردنی تورکیا لە ئاستی ناوچه‌كه‌دا؛ له‌وانه‌یش‌ قووڵکردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕکابەرە کۆنەکەی تورکیا، “یۆنان” و، به‌شداریكردن له‌ کۆڕبەندی غازی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست(3). بەشی هەواڵگریی سەربازی، “ئامان”، بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٢٠دا، توركیای خستە خانەی مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەییی ئیسرائیل(4). له‌ سه‌روبه‌ندی گەشەپێدانی پەیوەندییەکانی ئەنقەرە لەگەڵ ژمارەیەک لە وڵاتانی ناوچەکە لە ساڵی ٢٠٢٠وە، پەیوەندییەکانی ئه‌م دوو وڵاته‌یش‌ بە شێوەیەکی کاتی به‌ره‌و باشبوون چوون؛ بەڵام دوای هەڵوێستی تورکیا لە جەنگی قڕکردن لە غەززە، دووبارە ڕوویان لە ئاڵۆزی کردەوە، بەتایبەتی بەشداربوونی لە دۆسیەی قڕکردن لەبەردەم دادگه‌ی نێودەوڵەتیی داد و سەپاندنی سزای ئابووری بەسەر ئیسرائیل(5).
لێدوانه‌كانی دنه‌ده‌رانه‌ی ئیسرائیل‌ له‌ دژی سه‌رۆكی توركیا، دووباره‌ بووه‌وه‌(6)؛ پاشان ئیسرائیل دانی به‌وه‌ دانا كه‌ “قڕکردنی ئەرمەنییەکان” لەسەر دەستی دەوڵەتی عوسمانی لە سەردەمی جەنگی جیهانیی یەکەمدا ڕووی داوه‌(7). هه‌روه‌ها حکوومەتی نەتانیاھۆ دژی هەر ڕۆڵێکی تورکیا وه‌ستایه‌وه‌، كه‌ لە غەززە له‌ چوارچێوەی “هێزەکانی ئاشتیی نێودەوڵەتی”دا پێی بدرێت(8). هەروەها وەزیری بەرگریی ئیسرائیل، یسرائیل کاتس، هەڕەشەی لە سەرۆکی تورکیا کرد كه‌ چاره‌نووسی وه‌ك “چارەنووسی سەدام حسێن” ده‌بێت (9).
ئاستی هەڕەشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر تورکیا، دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد و گەشەکردنی پەیوەندییەکانی تورکیا-سووریا خێراتر بوون. بەڕوونی دیاره‌ كه‌ بەرژەوەندییەکانی تورکیا و ئیسرائیل لە سووریا دژبەیەکن؛ چونکە ئیسرائیل ڕێککەوتنی جیاکردنەوەی هێزەکانی ساڵی ١٩٧٤ی بە شێوەیەکی یەکلایەنە هەڵوەشاندەوە و زۆربەی چەک و تواناکانی دەوڵەتی سووریای خاپوور کرد و داگیرکارییەکەی فراوانتر کرد، لە کاتێکدا تورکیا پشتیوانیی لە یەکپارچەییی خاکی سووریا دەکرد و، پێشنیاری پێشکەشکردنی پشتیوانی دەکات لە ڕووبەڕووبوونەوەی پڕۆژە جوداخوازەکاندا و، هاوکاریی سەربازی و ئاسایشی لەگەڵ دیمەشق دەکات.
ئیسرائیل لەسەر گەشەکردنی پەیوەندییەکانی وڵاتەکەی لەگەڵ تورکیا، هەڕەشەی لە ئەحمەد ئەلشەرع، سەرۆکی سووریا، کرد و، جەختی کردەوە كه‌ ئه‌وه‌ ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ توركیا له‌ ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ جێی هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی ئێران له‌ سووریا بگرێته‌وه‌. نەتانیاھۆ باسی لە هەوڵەکانی کرد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی “میحوەرێکی سوننەی” لەدایکبوو- کە تورکیا ئەندامێکی سەرەکییە تێیدا- دوای هەڵوەشاندنەوەی “میحوەری شیعی”(10). هەروەها لیژنەی “ناگڵ”، کە لەلایەن نەتانیاھۆەوە ڕاسپێردرابوون، بەڕوونی ڕاسپاردەی دا بەوه‌ی، كه‌ پێویسته‌ “ئامادەکاری بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی لەگەڵ تورکیا” بكرێت(11).
لە مارس/ئازاری ٢٠٢٥دا، فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل چەندان بنکەی سەربازییان لە سووریا کردە ئامانج لە چوارچێوەی ڕێگری لە جێگیرکردنی هەر هێزێکی تورکیا لەو بنکانەدا و، دوای سەردانی شاندە سەربازییەکانی تورکیا بۆ بەشێکیان لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوە لە ئەگەری دروستکردنی بنکەی سەربازیی هاوبەش لەنێوان هەردوو وڵاتدا(12). هەروەها حکوومەتی نەتانیاھۆ هەڵوەشاندنەوەی ئامێرە سیخوڕییه‌كانی تورکیای لەسەر خاکی سووریا ڕاگەیاند (13) و، هەڕەشەی بەئامانجگرتنی ڕاداری تورکیای کرد لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی دیمەشق، گوایه‌ مەودای مانۆڕ لەبەردەم فڕۆکە ئیسرائیلییەکاندا ته‌سك بووه‌ته‌وه‌(14). هەروەها نەتانیاھۆ ڕای گەیاند کە بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی ئەبو ئەلزوھوور لە باکووری سووریا، پەیامێکی ڕوونە بۆ تورکیا كه‌ ئیسرائیل به‌ شێوه‌یه‌كی یه‌كلاكه‌ره‌وه،‌ بوونی سه‌ربازیی ئه‌و وڵاته‌ له‌ سووریا ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌(15).
هەروەها ئیسرائیل بەم دوایییانە پەیوەندییەکانی لەگەڵ هەر یەکە لە یۆنان و قوبرس (یۆنانی) لە چوارچێوەیه‌كی سێقۆڵیدا بەهێزتر کردووە کە لە ئاڕاستە و بڕیارەکانیدا- لەوانەیش ڕێککەوتن لەسەر ئه‌و هەنگاوانه‌ی كه‌ سروشتێكی سەربازییان هه‌یه- بە پلەی یەکەم تورکیا دەکاتە ئامانج؛ بەوەی “مەترسی لەسەر سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەکە دروست دەکات” (16). نەتانیاھۆ ڕای گەیاند کە هەوڵ دەدات ئەم میحوەرە فراوانتر بکات تا هاوپەیمانییەکی شەشقۆڵی پێك بهێنێت کە سەرنجی سەرەکیی لەسەر تورکیا بێت(17).

گۆڕانی ڕوانینی تورکیا
تورکیا بە شێوەیەکی ئاسایی پێنج ساڵ جارێک “بەڵگەنامەی سیاسەتەکانی ئاسایشی نەتەوەیی”، ناسراو بە “كتێبی سوور” نوێ دەکاتەوە و، بەشە هەرە گەورەکەیشی بەنهێنی دەمێنێتەوە؛ لە کاتێکدا تەنیا بەشێک لە ناوەڕۆکەکەی ڕادەگەیەنرێت. لە بەڵگەنامەکەدا، بۆ یەکەم جار ئیسرائیل وەک مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا هاتووە- لە ساڵی ٢٠١٠دا، دوای دەستدرێژیکردنە سەر کەشتیی “ماڤی مەرمەرە”(18). لە دەسپێکی ساڵی ٢٠١٠ بەیاننامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا، بۆ چەندان جار ئاماژەیان بەو مەترسییە کردووە کە ئیسرائیل لەسەر ئاسایش و سەقامگیری لە ناوچەکەدا دروستی دەکات، بەتایبەتی لە ڕووی پێشێلکارییەکان بەرامبەر فەڵەستینییەکان. لەگەڵ ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، بەیاننامەکانی ئەنجومەنەکە ئاماژەی ئه‌وه‌یشی خرایه‌ ناوییه‌وه‌، كه‌ “ئیسرائیل” مه‌ترسییه‌ بۆ سەر سووریاش (19).
لە سێ ساڵی ڕابردوودا، تورکیا ڕەخنەکانی لە جەنگی قڕکردن لە غەززە توندتر کردەوە و، سزای بازرگانی و ئابووریی بەسەر ئیسرائیلدا سەپاند، تا گەیشتە دەرکردنی یاداشتێکی (فه‌رمانێكی؟) دەستگیرکردن بۆ نەتانیاھۆ(20). هاوتەریب لەگەڵ ئەوەدا، لێدوانەکانی تورکیا، گۆڕان بۆ قسەکردن لەسەر مەترسییەکی “ئیسرائیلی”ی ڕاستەوخۆ بۆ سەر تورکیا، نەک تەنیا زیانگەیاندنی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی مەترسی بۆ سەر ئاسایشی هه‌رێمایه‌تی. ئەردۆغان هۆشداریی دا لەوەی، هێزەکانی ئیسرائیل لە سنوورەکانی تورکیاوە نزیکن(21) و، پەرلەمان دانیشتنێکی نھێنیی بۆ تاوتوێکردنی ڕێگه‌کانی ڕووبەڕووبوونەوەی “مەترسیی ئیسرائیلی بۆ سەر تورکیا” ئەنجام دا(22).
بە تێپەڕینی کات، بڕوایەک لای تورکیا چەسپا کە ئیسرائیل وەک ڕکابەر و مەترسی سەیری دەکات. وەزیری دەرەوە، هاکان فیدان ڕای گەیاند کە ئیسرائیل لەدوای ئێرانەوە، سووریا یان تورکیا وەک دوژمنێکی نوێ دەبینێت(23) و، ئەگەری بەئامانجگرتنی سەربازیی ڕاستەوخۆی وڵاتەکەی بەدوور نەزانی(24) و، جەختی لەسەر ئامادەییی ئەنقەرە کردەوە بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هەڕەشەیەکی لەو جۆرە(25).
لای خۆیەوە، سەنتەرەکانی توێژینەوەی تورکیا، ماوەیەکە توێژینەوەی زۆر لەسەر ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل و وانه‌ وەرگیراوەکانی لەو جه‌نگە دەکەن؛ بەتایبەتی ئەوەی پێویستە ئەنقەرە بیکات بۆ خۆبه‌دوورگرتن لەو دۆخەی کە ئێران تێی کەوت(26). یەکێک لەو توێژینەوانە داوای ئامادەکاریی کرد بۆ جەنگێکی ئاسمانی، لە هەمان کاتدا لەسەر دوو بەرە: ڕۆژاوا (یۆنان) و باشوور (ئیسرائیل)(27). سەرۆکی تورکیا ئاماژەی بە بوونی ئەگەری ڕۆڵی وڵاتەکەی کرد لە ڕووبەڕووبوونەوەی پێشێلکارییەکانی ئیسرائیل دژ بە فەڵەستینییەکان، هاوشێوەی دەستوەردانی لە لیبیا و هەرێمی قەرەباغ(28)، وەک چۆن کاری لەسەر فراوانکردنی هاوبەشییەکانی و بەهێزکردنی ڕێگریکردن لە ڕێگەی چوارچێوەی هەماهەنگیی هەرێمایه‌تییەوە کرد، کە دوایینیان “ڕێککەوتنی سێقۆڵیی مەککە” بوو لەگەڵ هەردوو وڵاتی سعوودیا و پاکستان، کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕوانگەی تورکیاوه‌ گرنگترین ئامانج تێیدا ئیسرائیلە.

سیناریۆی پێكدادان
بەرژەوەندییەکانی تورکیا و ئیسرائیل لە سووریا دژبەیەکن و ئەجێندای هەردوو لا بەڕوونی بەریەک دەکەون. لە کاتێکدا ئیسرائیل، بە فراوانکردنی داگیركردنی چەند شوێنێک لە خاکی سووریا، مەترسی لەسەر یەکپارچەییی ئه‌و وڵاته‌ دروست دەکات، تورکیا ڕێککەوتنی هاوکاریی سەربازیی لەگەڵ سووریا واژوو کردووە کە ڕاهێنانی سوپای سووریا و بەشداریکردن لە چەکدارکردنی و ڕێکخستنەوەی وەزارەتی بەرگری لەخۆ دەگرێت(29).
بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی ئەبو ئەلزوھوور كه‌ ته‌نیا ٦٠ کم لە سنوورەکانی تورکیاوە دووره‌، بە هەڕەشەیەکی “ئیسرائیلی” بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دژ بە تورکیا دەژمێردرێت و، به‌ پێشێلکردنی لێکتێگەیشتنەکانی نێوان هەردوو لا داده‌نرێت؛ ئه‌و لێكتێگه‌یشتنانه‌ی كه‌ بە ناوبژیوانیی ئازەربایجان گه‌یشتبوونه‌ ئەنجام. هۆكاره‌كه‌یشی ئه‌وه‌ بوو كه‌ حکوومەتی نەتانیاھۆ لە بنەمای دابەشکردنی هەژموون و ڕێگریكردن له‌ پێكدادان پاشگه‌ز بووه‌وه‌، كه‌ یه‌كێك بوو له‌ بنه‌ماكانی ڕێككه‌وتنه‌كه‌ بۆ ڕەتکردنەوەی بوونی سەربازیی تورکیا له‌ سه‌رانسه‌ری خاکی سووریا(30).
ئیسرائیل سەبارەت بە بوونی سەربازیی تورکیا لە سووریا هێڵێکی سوور ڕادەگەیەنێت؛ بە جۆرێک کە ڕەتکردنەوەی جێگیرکردنی ڕادار یان سیستەمی بەرگریی ئاسمانی لەخۆ دەگرێت، کە ڕەنگە جووڵەی فڕۆکەکانی دژ بە سووریا و، هەروەها ئێران لە ڕێگەی ئاسمانی سووریاوە سنووردار بکات. لەبەرامبەردا، ئەنقەرە جەخت لەسەر پابەندبوونی دەکاتەوە بۆ پشتیوانیکردنی سووریا بەپێی ڕێککەوتنی هاوکاریی سەربازی لەنێوانیاندا(31) و، دەکرێت پێشبینیی بەرزبوونەوەی ئاستی ئەم پشتیوانییە لە ئاییندەیەکی نزیکدا بکرێت بۆ ئەوەی جێگیرکردنی سیستەمی بەرگریی ئاسمانی یان ڕاداری چاودێری یان تەنانەت دروستکردنی بنکەی سەربازیی هاوبەش بگرێتەوە.
لەبەر ئەوە، پێكدادانی ڕاستەوخۆ لەنێوان ئیسرائیل و تورکیا لەسەر خاکی سووریا، دەبێتە بابەتێکی نزیک لە مەحاڵ، یان بەهەڵە لە لێكدانه‌وەکاندا یان ڕوودانی زەرەری نەویستراو یان تەقینەوەی ڕووداوەکان؛ کە ئەنقەرە لە ئێستادا وەک ئەگەرێکی کراوە سەیری دەکات، وەک پێشتر ئاماژەی پێ کرا. ئەنقەرە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک ناوچەیەکی تر دەبینێت کە کاندیدە بۆ ئەوەی بێتە گۆڕەپانی بەئامانجگرتنی، بە هەماهەنگی لەنێوان یۆنان و ئیسرائیل لە چوارچێوەی پەیوەندییەکانی هاوپەیمانی و هاوکاریی سەربازیی په‌ره‌سه‌ندووی نێوانیان، کە لەم دوایییانەدا دژی تورکیا بەکار هێنراوە(32).
ئەمە بەو مانایە نییە کە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی فراوان لەنێوان ئیسرائیل و تورکیادا لە ئاییندەیەکی دیاریكراودا ئەگەری زیاتری هەبێت، چونکە کۆسپ هەن کە ڕێگری لەم سیناریۆیە دەکەن، وەک: هێزی سەربازیی تورکیا و، زیانە ئەگەرییەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی چاوەڕوانکراو و، ئەندامێتیی ئەنقەرە لە ناتۆ و، هەڵوێستی ئەمریکا کە ڕەتکەرەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆیە لەنێوان هەردوو هاوپەیمانەکەیدا؛ بەڵام پێكدادانی سنووردار، بووەتە سیناریۆیەکی پێشبینیکراو.
لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوە، دەکرێت ئاماژە بە ستراتیژییەکی تورکی بدەین کە لە چەند بنەمایەکی سەرەکیدا کورت بووەتەوە، گرنگترینیان:
١. کارکردن بۆ خۆبەدوورگرتن لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئیسرائیل یان دواخستنی تا ئەوپەڕی توانا، تا تەواوکردنی ئامادەکارییەکان و بەهێزکردنی کارتەکانی هێز. گرنگیی ئەم بنەمایە زیاتر دەبێت، لەگەڵ نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنەکانی کنێست؛ چونکە ئەنقەرە کار دەکات بۆ ئه‌وه‌ی نەتانیاھۆ ده‌رفه‌تی بەکارهێنانی ئاڵۆزی لەگەڵ تورکیا وەک کارتێکی به‌هێزی هەڵبژاردن له‌ده‌ست بدات، لە کاتێکدا ئەوە گرەو لەسەر دۆڕاندنی دەکات(33).
٢. تەواوکردنی کارتەکانی هێزی خۆی لە بواری جیاوازدا، بەتایبەتی بواری سەربازی، كه‌ بەستراوەته‌وه‌ بە پیشەسازییە بەرگرییەکان و گەشەپێدانی به‌رگریی ئاسمانی لە ڕووی بڕ و جۆرەوە(34). هەروەها لایەنی ئاسایشی-کۆمەڵایەتی، بەستراوەته‌وه‌ بە پرسی کورد و دۆسیەی ئەوەی تورکیا ناوی ناوە “ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر” کە تورکیا لەژێر ناونیشانی “تورکیای بێ تیرۆر”، هەنگاوی گەورەی تێدا بڕیوە؛ سەرباری هەوڵەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشە ئابوورییەکان.
٣. بەردەوامیی پشتیوانیکردنی سووریا. ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد هاوشێوەی نەمانی “دەوڵەتێکی بەربەست” بوو لەنێوان ئیسرائیل و تورکیادا و، بەپێی چەمکی سنوورە لەرزۆکەکان، سنوورێکی هاوبەشی لەنێوانیاندا دروست کرد. لەبەر ئەوە، سەقامگیریی سووریا و گەشەکردنی هێزەکەی، بە مانای گەڕاندنەوەی ئەم بەربەستەیە لەنێوان هەردوو لادا. بەم پێیە، پشتیوانیکردنی سووریا لە ڕووی سەربازی و ئاسایشییەوە، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ خزمەتی ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا دەکات؛ بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی سووریا لەو کاتەدا لە گۆڕەپانێکی خاپوورەوە، دەگۆڕێت بۆ ناوچەیەکی بەربەست و دیوارێکی بەرگریی پێشکەوتوو. بۆیه‌، ئەوەی پێشبینی دەکرێت لەلایەن تورکیاوە، بریتییه‌ له‌ بەردەوامیی پشتیوانی و بەرزکردنەوەی ئاستەکانی و، فراوانکردنی بوارەکانی هاوکاری بۆ جێگیرکردنی ڕاداری چاودێری و سیستەمی بەرگریی ئاسمانی و، ڕەنگە داخستنی مەودای ئاسمانی و دروستکردنی بنکەی سەربازیی هاوبەشیش بگرێتەوە.
٤. هێورکردنەوەی ئاگردانەکانی ئاڵۆزی. هاوتەریب لەگەڵ ئەوانەی پێشوو، ئەنقەرە به‌په‌رۆشه‌وه‌ کار دەکات بۆ هێورکردنەوەی ململانێکان لە ناوچەکەدا، بەتایبەتی ئەوانەی دەکرێت بەشدار بن لە پێكدادان لەگەڵ ته‌لئەبیب؛ لەبەر ئەوە، تورکیا چالاکە لە هەوڵەکانی ناوبژیوانی سەبارەت بە جەنگی غەززە و جەنگی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئێران، سەرباری پشتیوانیی ناڕاستەوخۆی بۆ ڕێڕەوی دانوستان لەنێوان سووریا و ئیسرائیل بە مەبەستی گەڕانەوە بۆ ڕێککەوتنی جیاکردنەوەی هێزەکانی ساڵی ١٩٧٤(35).
٥. هاوبەشییە هەرێمییەکان. تورکیا وه‌به‌رهێنان لە پەیوەندییە باشەکانی لەگەڵ ئیدارەی ئەمریکادا دەکات، بەتایبەتی لەسەر ئاستی کەسی لەنێوان هەردوو سەرۆکدا، بۆ گوشارخستنه‌ سه‌ر ئیسرائیل و ڕێگریکردن لە به‌ریه‌ككه‌وتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ توركیا و دەستدرێژی بۆ سەر سووریا. بەڵام توركیا به‌ته‌واوی پشت به‌ ڕۆڵی ئەمریکا نابه‌ستێت لەبه‌ر ئەگەری ئه‌وه‌ی ئیدارەی ئەمریکا گلۆپی سه‌وزی بۆ هه‌ڵبكردبێت یان لانی كه‌م زانیاریی پێشوەخته‌ی له‌سه‌ر بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی “ئەبو ئەلزوھوور”ی پێ دابێت(36). هەروەها ئەنقەرە پشت بە ئەندامێتی لە ناتۆ و چالاککردنی ماددەی ژمارە (٥) لە پەیڕەوی بنەڕەتیدا نابه‌ستێت(37)؛ بەڵکوو لە هاوبەشی و هاوپەیمانییە هەرێمییەکاندا بژاردەیەکی زیادە دەبینێت کە چەمکی ڕێگریکردن بەرامبەر ئیسرائیل، بەتایبەتی بەهێزتر دەکات، لە بابەتی ڕێککەوتنی سێقۆڵیی مەککە لەگەڵ سعوودیا و پاکستان و چوارچێوەی هەماهەنگیی چوارقۆڵی، کە میسریشیان لەگەڵدا دەبێت.

کۆتایی
بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی ئەبو ئەلزوھوور لە باکووری سووریا، سێیەم بەئامانجگرتنی ڕاگەیەنراوی “ئیسرائیل”ە دژ بە بوونی سه‌ربازیی تورکیا لە سووریا، کە حکوومەتی نەتانیاھۆ وەک هێڵی سوور هەژماری دەکات و ڕێگە نادات ڕوو بدات؛ ئەم بابەتە، لەگەڵ هۆکارەکانی تر کە پێشتر به‌وردی لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌سه‌ر كراوه‌، كاریگه‌ریی هه‌بوو له‌سه‌ر گۆڕانی ڕوانینی تورکیا بۆ ئیسرائیل، لە هێزێکی ناوچه‌ییی ڕکابەرەوە بۆ فاکتەرێکی مەترسی بۆ سەر ئاسایشی ناوچه‌یی و، پاشانیش بۆ مەترسییەکی ڕاستەوخۆ بۆ تورکیا لەم دوایییانەدا.
سەرەڕای بەدوورزانینی سیناریۆی جەنگی فراوان لەنێوان هەردوو لادا، بەڵام پێكدادانی سنووردار بووەتە ئەگەرێکی کراوە لە سایەی هێڵە سوورە گۆڕاوەکانی “ئیسرائیل” لە مامەڵەکردن لەگەڵیاندا بە شێوەیەکی سەربازیی ڕاستەوخۆ. لەگەڵ نزیکبوونەوەی وادەی هەڵبژاردنەکانی کنێست- کە ڕاپرسییەکان ئاماژە بە ئەگەری دۆڕاندنی نەتانیاھۆ دەکەن- سیناریۆی ئاڵۆزی یان پێكدادان لەگەڵ ئەنقەرە دەبێتە یەکێک لە بژاردەکان (38).
لە ڕووبەڕووبوونەوەی دنه‌دان (ئیستیفزاز)ی بەردەوامی ئیسرائیلدا، تورکیا پشت بە ڕوانگەیەک دەبەستێت کە بەهێزکردنی کارتەکانی هێز و خۆبه‌دوورگرتن لە ڕووبەڕووبوونەوە یان دواخستنی تا ئەوپەڕی توانا دەگرێتەوە؛ بەڵام بەهۆی سیاسەته‌ سەرکێشییەکانی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا بەگشتی و، ئەگەری تەقینەوەی ڕووداوەکان بۆ سیناریۆی پێكدادانی نەویستراو لەلایەن تورکیاوە، ڕەنگە ئه‌مه‌ نه‌توانێت بەتەواوی ڕێگری لە ڕوودانی بکات.
تێبینی: ئەم نووسینە گوزارشت لە بیروڕای نووسەر دەکات، نەک ڕوانگەی خانەی هزریی کوردستان.

سەرچاوە: ئەلجەزیرە، https://studies.aljazeera.net/ar/article/6645
سەرچاوەکان:
[1] أردوغان: علاقاتنا مع إسرائيل شيء وقضية القدس شيء آخر، الشروق، 20 أبريل/نيسان 2022 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/8b0fo
[2] على هامش اجتماعات الأمم المتحدة.. أول لقاء بين أردوغان ورئيس وزراء إسرائيلي منذ 2008، الجزيرة نت، 21 سبتمبر/أيلول 2022 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/2dreo
[3] منتدى غاز شرق المتوسط.. هل ولد منقوصًا بدون تركيا وليبيا؟، عربي 21، 24 سبتمبر/أيلول 2020 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/ogn54
[4] لماذا أدرجت إسرائيل تركيا ضمن تهديدات أمنها القومي، الجزيرة نت، 17 يناير/كانون الثاني 2020 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/juo82m
[5] سعيد الحاج، تركيا و”طوفان الأقصى” من التضامن للشعور بالتهديد، مركز الجزيرة للدراسات، 9 أكتوبر/تشرين الأول 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/sf872q
[6] نتنياهو يهاجم أردوغان: “دكتاتور معاد للسامية”، المشهد، 21 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/gugrr8
[7] بعد الامتناع عن ذلك لسنوات: نتنياهو يعترف بإبادة الأرمن، عرب 48، 27 أغسطس/آب 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/knsaq
[8] إسرائيل ترفض مشاركة تركيا في القوة الدولية المقترحة لغزة، الجزيرة نت، 27 أكتوبر/تشرين الأول 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/ouaai
[9] بعد تلويحه بالتدخل عسكريًّا.. إسرائيل تذكِّر أردوغان بمصير صدام وأنقرة تذكِّرها بنهاية هتلر، الجزيرة نت، 29 يوليو/تموز 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/tw8wu
[10] عقيدة نتنياهو 2026: من مواجهة المحور الشيعي إلى المحور السني، المدن، 25 فبراير/شباط 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/r7vdm8
[11] لجنة ناغل الإسرائيلية: علينا الاستعداد لحرب مع تركيا، الجزيرة نت، 7 يناير/كانون الثاني 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/u6de44
[12] تقرير: إسرائيل ضربت قواعد سورية تفقَّدتها تركيا مما ينذر بمواجهة إقليمية، الشرق الأوسط، 4 أبريل/نيسان 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/9xlq22
[13] مصدر إسرائيلي: استعدنا أجهزة تنصت متطورة جدًّا في إنزال سوريا، العربية، 28 أغسطس/آب 2025، (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/r37e2
[14] أسباب خوف إسرائيل من تركيب الرادار التركي في مطار دمشق الدولي، الجزيرة نت، 23 يناير/كانون الثاني 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/88k13
[15] نتنياهو يهدد الوجود التركي في سوريا عقب استهداف مطار أبو الظهور، القدس، 19 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/zeipxo
[16] “قوة تدخل مع اليونان وقبرص”.. إسرائيل بتهديد ضمني لأنقرة: على أردوغان احتساب المسار، القدس العربي، 21 ديسمبر/كانون الأول 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/lpeir
[17] عقيدة نتنياهو 2026، مصدر سابق.
[18] تركيا تقر “الكتاب الأحمر”.. إسرائيل تهديد للأمن القومي، السفير، 24 نوفمبر/تشرين الثاني 2010، (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/fj6798
[19] مجلس الأمن القومي التركي: استمرار دعم الحكومة السورية في مساعيها لضمان وحدة البلاد وسلامتها واستقرارها، سانا، 30 يوليو/تموز 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/f2u8i
[20] نشرة حمراء لنتنياهو.. تركيا تفتح باب الملاحقة الدولية، الجزيرة نت، 21 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/er1c2o
[21] أردوغان يدق ناقوس الخطر: ساعتان ونصف فقط تفصلهم عنا، روسيا اليوم، 1 أكتوبر/تشرين الأول 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/5fg86
[22] قورتولموش: تركيا ترى سياسات إسرائيل التوسعية تهديدًا لأمنها القومي، وكالة الأناضول للأنباء، 8 أكتوبر/تشرين الأول 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/t4ahm
[23] فيدان: إسرائيل مشكلة العالم وتبحث عن عدو جديد.. المواجهة معها ليست مشكلة بالنسبة لتركيا، روسيا اليوم، 2 يوليو/تموز 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/lc1zs3
[24] فيدان يرد على سؤال صحفي حول إسرائيل، يني شفق العربية، 16 أبريل/نيسان 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026): https://n9.cl/l14ntd
[25] فيدان: إسرائيل مشكلة العالم، مصدر سابق.
[26] تقرير أمني ينبه أنقرة إلى دروس الحرب الإيرانية الإسرائيلية، الجزيرة نت، 5 أغسطس/آب 2025، (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/rzfc6w
[27] Murat Aslan, Türkiye’nin savaş uçağı ihtiyacı ve tedariki, SETA, 23 July 2025, (Entrance Date: 29 August 2026): https://n9.cl/8vwhb
[28] أردوغان: كما فعلنا في ليبيا وفي قرة باغ سوف ندخل إسرائيل إذا لزم الأمر، ڕوسيا اليوم، 28 يوليو/تموز 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/kjwkyd
[29] اتفاقية التعاون العسكري بين دمشق وأنقرة.. لتطوير الجيش السوري ودعم إصلاح الأمن، الشرق الأوسط، 13 أغسطس/آب 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/j6da1
[30] “تقاسم للنفوذ”.. تفاهمات تركية إسرائيلية على الأرض السورية، المشهد، 11 أبريل/نيسان 2025، (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/iuflxm
[31] تركيا تتعهد حماية سوريا دون الوقوع في “فخ” نتنياهو، فرانس 24، 20 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/bfimv
[32] اليونان تعقد صفقة لشراء أسلحة من إسرائيل بقيمة 3.1 مليارات يورو، الجزيرة نت، 28 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/dna6p
[33] نتنياهو يوظف أردوغان وممداني وخامنئي وقاسم في حملته الانتخابية، الجزيرة نت، 16 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/pbwq9
[34] Murat Aslan, Previously cited source.
[35] أنقرة تدين الهجوم الإسرائيلي على البنية التحتية العسكرية جنوب سوريا، يني شفق العربية، 21 مارس/آذار 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://ar.yenisafak.com/world/4118991
[36] تقرير: ضربة “أبو الظهور” تفاقم التوتر بين ترمب ونتنياهو، الشرق الأوسط، 19 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/fgz7ua
[37] هل سيتدخل الناتو في الصراع بين تركيا وإسرائيل؟ رد روته المراوغ، موقع haberler عربي، 10 يوليو/تموز 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/klf8pi
[38] إيهود باراك يهاجم نتنياهو بعد التصعيد ضد تركيا.. أي ڕسائل إسرائيلية عبر سوريا؟، العربي، 20 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/sdvu5u

ماڵپەڕ: زە هیڵ  (The Hill)

نووسەر: شاربێل ئەی. ئەنتوون (Charbel A. Antoun)

ڕاگەیەنراوەکەی هەفتەی ڕابردووی واشنتۆن کە تێیدا بانگەشەی کۆنترۆڵکردنی %55ی پڕۆژەیەکی نوێ دەکات بە قەبارەی پتر لە 65 ملیار بەرمیل لە نەوتی خاوی ڤه‌نزوێلا، لە چوارچێوەی ئیمتیازاتی کێڵگەییدا کە بەرپرسانی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەڵێن دەکرێت سەدەیەک بخایەنێت و بەشێکە لە ڕێککەوتننامەیەکی بەرفراوانتری کەرتی وزە کە لە ڕوانینی یەکەمدا وەکوو ڕووداوێکی ناوچەیی دەهاتە پێش چاو؛ مامەڵەیەکی سەرچاوە سروشتییەکان لە قۆناغی دوای مادۆرۆ (Maduro) لە حەوشەی پشتەوەی ئەمریکادا.

بەڵام ڤه‌نزوێلا ناونیشانە سەرەکییەکە نییە، بەڵکوو نەخشەی بنەڕەتییە (template). سەرباری ئەمەیش، بێدەنگانە وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە کە چەندان مانگە بەسەر سیاسەتی پەیوەست بە ئێرانەوە هەڵواسراوە: ئەم ئیدارەیە لە بنەڕەتدا چ دەستکەوتێک بە سەرکەوتن دادەنێت؟

وەڵامەکە لە سەرنجێکی سادەوە سەرچاوە دەگرێت: واشنتۆن دوو هەڵمەت دژی دوو نەیاری بەرهەمهێنەری نەوت بەڕێوە دەبات، کە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ پتر لە دوو وەشانی هەمان ستراتیژی دەچن. لە ڤه‌نزوێلا، ویلایەتە یەکگرتووەکان هێزی بەکار هێنا؛ ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی، سەرۆکێکی دەستگیرکراو و، حکوومەتێکی کاتی کە ئامادە بوو لە ماوەی حەوت مانگدا بە واژۆکردنی ڕێککەوتنێک، دەستبەرداری مافی دەستڕاگەیشتن بە کێڵگە نەوتییەکان بۆ ماوەی سەدەیەک ببێت. لە ئێراندا، لەنێوبردنی لەو جۆرەی سەرکردایەتی، هەرگیز شیاوی جێبەجێکردن نەبوو. پاش شەش مانگ لە پێکدادانی ئاشکرا، تاران بەرگەی گوشارەکەی گرتووە و نەڕووخاوە.

لەبـــــــــەر ئــــــــــەوە، واشـــــــــنتۆن ڕووی کردە ئەو ئامرازەی لەدەستـــــــیدا مابـــــــووەوە: خنـــــــــــــــــکاندنی ئابــــــــــــــووری (economic strangulation).  ئۆپەراسیۆنی تەریکخستنی ئابووری (Operation Economic Outcast) کە وەزیری گەنجینە سکۆت بێسێنت (Scott Bessent) سەرپەرشتیی دەکات، لە ئاواز و ئامانجدا ڕەنگدانەوەی هەمان پلانی ڤه‌نزوێلایە؛ بەڵێنی پچڕاندنی “هەموو شاڕەگێکی ئابووری” دەدات کە تاران بەپێوە دەهێڵێتەوە، هاوکات چین وەکوو گەورەترین کڕیاری نەوتی ئێران، ڕێک کەوتووەتە نێو نیشانەگرەکەیەوە.

ئەم وردەکارییە، جومگەی سەرەکیی بەستنەوەی ڕاستەقینەی نێوانیانە. هەردوو ئۆپەراسیۆنەکە لە ئامانجێکی دووەمدا هاوبەشن، کە پەیوەندیی بە ئایدیۆلۆژیاوە نییە و سەرلەبەری پەیوەستە بە دەسەڵاتی بازاڕەوە:  واتە بێبەشکردنی چین لە نەوتی خاوی داشکێنراو کە بە نەوتی پەراوێزی سزاکان (sanctions-adjacent crude) دەناسرێت، کە مەبەست لێی ئەو نەوتەیه‌ كه‌ لە پەراوێز و ژێر هەڕەشەی سزاکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت. پڕۆژە هاوبەشەکەی ڤه‌نزوێلا جێگە بە چین، وەکوو گەورەترین کڕیاری کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی ئەو وڵاتە، لێژ دەکات. هەڵمەتی سزاکانی سەر ئێرانیش پێگەی پەکین (Beijing) وەکوو گەورەترین هاوبەشی بازرگانیی تاران دەکاتە ئامانج.

ئەم پرسە، پتر لە هەر تیۆرییەکی بەرفراوانی دۆکترینی ترەمپ (Trump doctrine)، هەڵسوکەوتەکانی ئێستای ئەو ڕوون دەکاتەوە. دەکرێت ئەم تێزەیش تاقی بکرێتەوە: سەرنج بدەن ئاخۆ واشنتۆن وادەی سزا ناڕاستەوخۆکان (secondary sanctions)  بۆ کڕیاران و کۆمپانیاکانی گواستنەوەی دەریاییی چین به‌كرده‌یی جێبەجێ دەکات، یان کاتێک پەکین ئاماژە بە وەڵامدانەوەی ڕاستەقینە دەدات، بێدەنگانە هەڵوێستەکەی نەرم دەکات.

پرسیارە ئاشکراکەرترەکە ئەوەیە کە ئەزموونی ڤه‌نزوێلا چیمان پێ دەڵێت سەبارەت بەو مەرجانەی واشنتۆن بەدوایاندا دەگەڕێت ئەگەر دواجار ئێران ناچار بکرێت بگەڕێتەوە سەر مێزی دانوستان. بە شێوەیەکی ئاسایی، سزاکان وەکوو کارتێکی گوشار بۆ گەیشتن بە دەرەنجامی سنووردار دەخرێنە ڕوو: کۆتاییهێنان بە جەنگ، پاشەکشەپێکردن بە بەرنامە ئەتۆمییەکە. بەڵام نموونەی ڤه‌نزوێلا دەری دەخات، کاتێک ئەم ئیدارەیە دەستی بە کارتی گوشاری ڕاستەقینە دەگات بەسەر دەوڵەتێکی بەرهەمهێنەری نەوتدا، لە سازشی سیاسیدا ناوەستێت، بەڵکوو کارتی گوشارەکە دەگۆڕێت بۆ خاوەندارێتی.

ئەگەر ئێران لەژێر باری پەککەوتنی ئابووریدا بگەڕێتەوە بۆ دانوستانەکان، ئەو مۆدێلەی لەسەر مێزی واشنتۆن دەبێت، چوارچێوەی ڕێککەوتننامەی ئەتۆمیی ساڵی 2015 نییە کە سووککردنی سزاکان بوو لەبەرامبەر پشکنینەکاندا. بەڵکوو پتر لە نموونەی کاراکاس (Caracas) دەچێت: واتە سەرمایەی ئەمریکی و مافی کڕینی نەوت (off-take rights) بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە ژێرخانی وزەی ئێراندا جێگیر بکرێن، لە قاڵبی وەبەرهێنانی ئاوەدانکردنەوەدا دابڕێژرێن نەک دەستکەوتی جەنگ و، لە ئاستی ناوخۆییشدا بە جۆرێک بخرێتە ڕوو کە هیچ تێچوویەکی بۆ باجدەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان نەبێت.

دەشێت ئەم ڕوانگەیە جێی گومان بێت؛ چونکە ئێران ڤه‌نزوێلا نییە. نە سەرکردەیەکی دەستگیرکراو لە ئارادایە، نە حکوومەتێکی کاتی لەسەر شێوازی دێلسی ڕۆدریگێز (Delcy Rodríguez) کە ئامادە بێت ئیمتیازاتێکی سەد ساڵە ئیمزا بکات. هەر گواستنەوەیەکی پشکی خاوەندارێتی (equity transfer)، پێویستی بە ڕێککەوتنێکی گشتگیر دەبێت کە زۆر لەپێشتر بێت لە هەر پێشنیازێک کە ئێستا لەسەر مێزەکەیە، یاخود ڕووخانی ڕەهای ڕژێم، لە کاتێکدا لە دۆخی بنەڕەتیی ئەمڕۆدا هیچ کام لەمانە لە واقعەوە نزیک نین.

مێژووش پێچەوانەی ئەم بۆچوونەیە. ئەو دەوڵەتە سزادراوانەی کەوتوونەتە ژێر گوشاری ڕاستەقینەوە- ئێران لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی 2015، عێراق (Iraq) لە نەوەدەکاندا، و ڕووسیا (Russia) لە ساڵی 2022ەوە- پێش ئەوەی دەستبەرداری سامانی سەرەکیی دەوڵەتەکەیان ببن، بەرگەی پاشەکشەی ئابووری، هەڵاوسان و، هەناردەکردن بە داشکاندنەوە گرتووە. گۆڕینەوەی پشک بەرامبەر سووککردنی سزاکان (equity-for-relief) هیچ پێشینەیەکی ڕاستەقینەی نییە مەگەر لە سایەی حکوومەتێکی دەستەمۆی ژێردەستەدا نەبێت؛ حکوومەتێک کە واشنتۆن لە کاراکاس هەیەتی، بەڵام لە تاران دەستی ناکەوێت.

هاوکات کەرتی نەوتی ئێران زۆر کەمتر لە هی ڤه‌نزوێلا تووشی داڕمان بووە و، تاران دوو دەیەی بۆ بنیاتنانی جێگره‌وه (به‌دیل)ەكان تەرخان کردووە تا پشتبەستنی خۆی بە نیازپاکیی واشنتۆن کەم بکاتەوە. هەر ڕێککەوتنێک لە هی ڤه‌نزوێلا بچێت، تووشی کۆسپێکی قووڵتریش دەبێتەوە: میراتی خۆماڵیكردنی نەوت لە ساڵی 1951 لە سەردەمی محەمەد موسەدیق (Mohammad Mossadegh)، کە سەروەریی بەسەر سەرچاوەکاندا لەنێو هەموو باڵە سیاسییەکانی ئێراندا کردە پرسێکی پیرۆز؛ بەربەستێک کە دەقی دەستووری ڤه‌نزوێلا تەنانەت لێیشی نزیک نابێتەوە.

تەنانەت پێشینەکەی خودی ڤه‌نزوێلاش لەوانەیە بەردەوام نەبێت. دەستووری ئەو وڵاتە خاوەندارێتیی سەرەکیی هایدرۆکاربۆنەکان دەبەخشێتە دەوڵەت؛ ئیمتیازاتێکی سەد ساڵەش کە حکوومەتێکی هەڵنەبژێردراو واژۆی کردووە، ڕێک لەو جۆرە داوایانەیە کە حکوومەتێکی هەڵبژێردراوی داهاتوو دەتوانێت پووچەڵی بکاتەوە. مۆدێلێک کە لەوانەیە لە کاراکاس بەردەوام نەبێت، نەخشەڕێگەیەکی لەرزۆکە بۆ ئەوەی هەناردەی تاران بکرێت.

ئەم جیاوازییانە گرنگن، هەر لەبەر ئەمەیشە ئه‌وه‌نده‌ زوو شتێكی هاوشێوه‌ی ڕێککەوتنەکەی ڤه‌نزوێلا، له‌ ئێراندا ڕوو نادات. بەڵام ئەم جیاوازییانە بەراوردەکە بەتاڵ ناکەنەوە، بەڵکوو پێناسەی دەکەن. خوێندنەوەی ڕاستگۆیانەی ئەم بەڵگەیە ئەوە نییە کە واشنتۆن ئەزموونی کاراکاس لە تاران دووبارە دەکاتەوە؛ بەڵکوو ئەوەیە کە ڕێککەوتنی ڤه‌نزوێلا پێشینەیەکی کردەییی داوەتە دەست ئەم ئیدارەیە بۆ گۆڕینی کارتی گوشار بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان، گه‌ر بێت و بارودۆخی سیاسی ڕێگە بدات (کە جارێک تاقی کراوەتەوە و لە ئاستی ناوخۆدا بەسەرکەوتوویی پەسەند کراوە)؛ هاوکات ئەو پێشینەیە داڕێژەری ئەو شێوازە دەبێت کە دانوستانکاران بەهۆیەوە پێناسەی دەرەنجامێکی لەبار دەکەن، کاتێک جاری داهاتوو کارتی ڕاستەقینە دەکەوێتە دەستی واشنتۆن لەبەرامبەر دەوڵەتێکی خاوەن نەوتدا، ئێرانیش لەنێویاندا.

لێرەدا ئەو پرسیارەی شایانی چاودێریکردنە ئەوە نییە کە ئاخۆ تاران مانگی داهاتوو ئیمتیازاتێکی سەد ساڵە واژۆ دەکــــــات یان نا. بەڵکـــــوو ئــــــەوەیە ئـــــایــا دەســـــــــــــــــــــتەواژەکانی “وەبـــــــــەرهێنانی ئــــــــــــــاوەدانــــــــــکردنەوە” (reconstruction investment) و “هاوبەشیی سووککردنی سزاکان” (sanctions-relief partnership) لە هەر ڕێڕەوێکی دانوستانی داهاتووی ئێراندا دەردەکەون یان نا. ئەگەر ئەمە ڕوو بدات، ڤه‌نزوێلا دەبێتە هۆکاری ئەوەی کە پێشوەختە لە واتا ڕاستەقینەکەی تێ بگەین.

سەبارەت بە نووسەر:

شاربێل ئەی. ئەنتوون (Charbel A. Antoun) ڕۆژنامەنووس و نووسەری نیشتەجێی واشنتۆنە، پسپۆڕە لە سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە سەرنجدان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا.

ماڵپەڕ: وۆڵ ستریت جۆرناڵ (The Wall Street Journal)

هاوکات لەگەڵ بەردەوامیی هێرشەکانی ئێران و گەمارۆدانی بەندەرەکانی ئەم وڵاتە لەسەر دەستی ئەمریکا، هاتوچۆی دەریاوانی لە گەرووی هورمزدا لە ناوەندی ڕۆژانەی نزیکەی ١٣٠ کەشتی لە پێش جەنگدا، لە مانگی ڕابردوودا بۆ نزیکەی ١٥ کــــــــــەشتی لە ڕۆژێکــــــــدا دابـــــــــەزیوە. بەپـــــــێی ڕاپــۆرتی ڕۆژنـــــــامەی “واڵ ستریت جۆڕناڵ” (The Wall Street Journal)، ئێران و ئەمریکا هەر یەکەیان ڕێڕەوی تایبەتیان بۆ تێپەڕبوونی کەشتییەکان لە گەرووەکەدا دەستنیشان کردووە؛ ڕێڕەوەکەی ئێران لە کەناراوەکانی خۆیەوە نزیکە و ڕێڕەوی پەسندکراوی ئەمریکاش بە درێژاییی کەناراوەکانی عومان تێپەڕ دەبێت، کە زۆربەی هێرشەکانیش لەم مەودایەدا ڕوویان داوە.

ڕۆژنامەی “واڵ ستریت جۆڕناڵ” لە درێژەی ڕاپۆرتەکەیدا دەنووسێت: بەپێچەوانەی ئەو پێشبینییانەی باسیان لە ئەگەری تێپەڕاندنی ئاستی ١٥٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک نەوت دەکرد، نرخی نەوت ئێستا لە دەوروبەری ٨٠ دۆلاردایە. نرخی بەنزینیش لە ئەمریکا لە ٢.٩٨ دۆلاری پێش جەنگەوە بۆ نزیکەی ٤ دۆلار بۆ هەر گالۆنێک بەرز بووەتەوە. بەکارهێنانی ڕێڕەوە جێگره‌وه‌كان بۆ گواستنەوەی نەوتی کەنداو و کەمبوونەوەی هاوردەی چین، لە هۆکارە بنەڕەتییەکانی سنووردارکردنی هەڵکشانی نرخەکان بوون. سەرەڕای ئەمەیش، یەدەگی نەوتی جیهان بەخێرایی کەمی کردووە و یەدەگی ستراتیژیی نەوتی خاوی ئەمریکا گەیشتووەتە نزمترین ئاستی خۆی لەدوای دەیەی ١٩٨٠.

تێچووی گواستنەوەی نەوتیش بە شێوەیەکی بەرچاو هەڵکشاوە؛ بە جۆرێک گواستنەوەی نەوت لە ڕێگەی کەشتییەکی زەبەلاحی نەوتهەڵگرەوە (Supertanker) لە کەنداوەوە بۆ چین، ئێستا ڕۆژانە زیاتر لە ٥٠٠ هەزار دۆلاری تێ دەچێت؛ کە ئەمەیش زیاترە لە دوو هێندەی تێچووی پێش دەستپێکردنی هێرشەکانی ئێران لە گەرووی هورمزدا. بەرزبوونەوەی تێچووی بیمە یان دڵنیایی (Insurance) و کەمبوونەوەی ژمارەی ئەو کۆمپانیا دەریاوانییانەی ئامادەن ئەم گەشتە مەترسیدارانە بگرنە ئەستۆ، هۆکاری سەرەکیی ئەم هەڵکشانەن. هاوکات، حووسییەکانی یەمەن بە ڕاگەیاندنی گەمارۆ بەسەر عەرەبستانی سعوودیدا لە دەریای سوور، بەشێک لە کەشتییەکانیان ناچار کردووە ڕێڕەوی خۆیان بگۆڕن؛ کە ئەمەیش نزیکەی ٣٠ ڕۆژی بۆ کاتی گەیشتنی بارەکان بە ئاسیا زیاد کردووە.

ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، کوێت و عێراقیش ملیاران دۆلاریان بۆ دروستکردنی بۆریی نوێی نەوت وەبەرهێناوە؛ هاوکات پشتبەستن بە گواستنەوەی وشکانی، هێڵی ئاسن و بەندەرە نوێیەکان زیادی کردووە.

ئەمریکا پێش ئاگربەستەکەی ٨ی نیسان، زیاتر لە ١٣ هەزار ئامانجی لە ئێران بۆردوومان کرد و بەشێکی هەرە گەورەی هێزی دەریاییی ئەم وڵاتەی لەناو برد. سەرباری ئەمەیش، بەلەمە خێراکانی ئێران کە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی گەرووی هورمز بەکاریان دەهێنێت، بەتەواوی لەناو نەچوون و کۆماری ئیسلامی هێشتا بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (Drone)  و مووشەک کەشتییە بازرگانییەکان دەکاتە ئامانج. دۆناڵد ترەمپ ڕای گەیاندووە کە تەواوی مینە چێنراوەکانی ناو ئاوە نێودەوڵەتییەکانی گەرووی هورمزیان پاک کردووەتەوە یان تەقاندووەتەوە؛ هۆشداریشی داوە کە هەر بەلەمێکی دەریایی مینی نوێ دابنێت، تێک دەشکێنرێت.

ترەمپ لە مانگی حوزەیراندا بانگەشەی ئەوەی کرد کە سوپای ئێران “بەتەواوی لەناو چووە” و تەنیا چەند مووشەکێکی کەمی بەدەستەوە ماوە. بەڵام پێ دەچێت ئێران بەشێک لە تەقەمەنییەکانی لە دامەزراوە ژێرزەمینییەکاندا شاردبێتەوە و لە ماوەی ئاگربەستەکەیشدا کەرەستەیەکی زۆری جێگۆڕکێ پێ کردبێت. بەرپرسانی ئەمریکییش باسیان لەوە کردووە کە مووشەکە بالیستییە نوێیەکانی ئێران خێراترن و توانای مانۆڕکردنیان زیاتر بووە.

دوای کوژرانی ڕێبەری کۆماری ئیسلامی لە هێرشی سەرەتای جەنگەکەدا، سەرکردایەتیی نوێ، هێزە سەربازییەکانی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی بەرفراوانتر ڕێک خستووەتەوە. بەهێزکردنی زنجیرەی فەرماندەیی، فراوانکردنی چالاکییە هەواڵگرییە خۆجێییەکان و جەختکردنەوەی زیاتر لەسەر ڕێبازی هێرشبەری، وەک ئامانجی سەرەکی دەستنیشان کراون. سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی (IRGC) ژمارەیەک ڕاوێژکاریشی بۆ عێراق، یەمەن و لوبنان ناردووە تا لەگەڵ گرووپە هاوپەیمانەکانی کۆماری ئیسلامیدا لەبارەی پلانە چاوه‌ڕوانكراوه‌كانه‌وه‌ وتووێژ بکەن.

توانای ئەتۆمیی ئێرانیش زیانی بەرکەوتووە. زۆربەی زیانەکانی دامەزراوە ئەتۆمییە سەرەکییەکان لە هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە حوزەیرانی ٢٠٢٥ کەوتنەوە. خەمڵاندنەکان سەبارەت بە ماوەی دواکەوتنی دەستڕاگەیشتنی ئێران بە چەکی ئەتۆمی، لە چەند مانگێکەوە تا چەند ساڵێک جیاوازن. دانوستانە ئەتۆمییەکان پەکیان کەوتووە و گەیشتن بە ڕێککەوتن لەسەر کردنەوەی گەرووی هورمز، بووەتە پرسێکی لەپێشتر و بەپەلەتر.

ئابووریی ئێرانیش کەوتووەتە ژێر گوشارێکی توندەوە. نرخی کەلوپەل بۆ بەکاربەران بەراورد بە ساڵی ڕابردوو زیاتر لە ٪٨٠ هەڵکشاوە و سندووقی نێودەوڵەتیی دراو (IMF) پێشبینی دەکات ئابووریی ئێران ئه‌مساڵ بە ڕێژەی ٪٥.٤ پاشەکشە بکات. دوا بە دوای هەنگاوەکەی ئەمریکا بۆ گەمارۆدانی بەندەرەکانی ئێران، هەناردەی نەوتی خاو و چڕاوەکانی ئەم وڵاتە لە زیاتر لە ٢.٢ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا لە مانگی شوباتەوە، بۆ نزیکەی ٢٨٠ هەزار بەرمیل لە مانگی ئایاردا دابەزی. هەناردەکردن دوای ڕێککەوتنی کاتی بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز گەشەی سەند، بەڵام لەگەڵ شکستهێنانی ڕێککەوتنەکەدا دووبارە ڕووی لە دابەزین کردەوە.

هێرشەکان بنکەکانی ئەمریکاشیان لە کەنداودا کردووەتە ئامانج. درۆنێكی “شاهد”ی ئێرانی پەلاماری تاوەری پەیوەندییەکانی مانگە دەستکردەکانی ئەمریکای لە بەحرێن داوە و تاقە بنکەی دەریاییی ئەمریکاش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیانی گەورەی پێ گەیشتووە. هەروەها لانی کەم ٢٠ ناوەندی ئەمریکی بە دامەزراوە سەربازی و دیپلۆماسییەکانەوە لە ناوچەکەدا بەر هێرش کەوتوون و، واشنتۆن سەرقاڵی پێداچوونەوەیە بە شێوازی جێگیرکردنی هێزەکانیدا.

پیت هێگسێت (Pete Hegseth)، وەزیری بەرگریی ئەمریکا، تێچووی جەنگەکەی تا مانگی تەممووز بە ٣٧.٥ ملیار دۆلار خەمڵاندبوو، کە هێرشە نوێیەکانی مانگی ڕابردوو لەخۆ ناگرێت.

لێکەوتە ئابوورییەکانی جەنگ بۆ دەرەوەی ناوچەکەیش سه‌رڕێژ بوونەتەوە. بۆ نموونە؛ هەڵکشانی نرخی نەوت، گاز، پەینی کیمیایی و گواستنەوە، بەتایبەتی گوشاری خستووەتە سەر ئەو ئابوورییانەی لە ئەورووپا و ئاسیادا هاوردەکاری وزەن. سندووقی نێودەوڵەتیی دراو (IMF) پێشبینیی کردووە هەڵاوسانی جیهانی لە ٪٤.١ لە ساڵی ٢٠٢٥ەوە بگاتە ٪٤.٧ بۆ ئه‌مساڵ.

پچڕان لە دابینکردنی کەرەستەی خاودا نرخی هیلیۆم، تڕشیی گۆگرد (Sulfuric acid) و نەفتا (Naphtha)ی بەرز کردووەتەوە. هیلیۆم لە پیشەسازیی نیمچەگەیەنەرەکان (Semiconductors) و ئامێرەکانی ئێم ئاڕ ئای (MRI)، تڕشیی گۆگرد لە پیشەسازیی خۆراک، کانزاکاری، کاغەز، چیپ و پاڵاوتنی ئاو و، نەفتایش لە بەرهەمهێنانی پلاستیک، توێنەرەوەکان و بۆیەدا بەکار دەهێنرێن.

لە بواری ئاسایشیشدا، لە سەرەتای مانگی ئابدا تورکیا، عەرەبستانی سعوودی و پاکستان پەیماننامەیەکی بەرگریی هاوبەشیان واژۆ کرد. ڕووسیاش لە لووتکەی جەنگەکەدا، بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و لێخۆشبوونی کاتی لە سزاکانی نەوتی ئەمریکا، مانگانە ١٢.٧ ملیار دۆلار داهاتی دەست کەوت؛ ئەم لێخۆشبوونەیش لە مانگی حوزەیراندا کۆتایی هات.

لە ئەمریکاش پشتیوانی بۆ جەنگ کەم بووەتەوە. بەپێی ڕاپرسییەکی کەناڵی “فۆکس نیوز” (Fox News)، ڕێژەی پشتیوانیی دەنگدەران لە جەنگەکە، کە لە کۆتاییی شوباتدا ٪٥٠ بوو، لە ناوەڕاستی تەممووزدا و هاوکات لەگەڵ توندبوونەوەی پێکدادانەکان، بۆ ٪٤٣ دابەزی.

سەرچاوە:

https://www.independentpersian.com/node/422038/سیاسی-و-اجتماعی/پیامدهای-جنگ-ایران؛-جهان-چه-تغییراتی-کرده-است؟

نووسەر: تەیلۆر لەک (Taylor Luck)

ماڵپەڕ: کریستیان ساینس مۆنیتۆر (The Christian Science Monitor)

هاوکات لەگەڵ توندکردنەوەی گوشارە ئابوورییەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران، تاران گەورەترین دەرچەی ڕزگاربوونی خۆی، کە عێراقە، فراوانتر دەکات.

وڵاتە دراوسێکەی ئێران (عێراق)، کە ماوەی دوو دەیە دەبێت تاران هەژموونی بەسەر کایە سیاسی و ئابوورییەکانیدا سەپاندووە، ئێستا وەک دوایین دەماری ئابووریی ڕژێمەکە دەردەکەوێت. بەرپرسان و شیکەرەوان پێیان وایە بۆ هێشتنەوە و مسۆگەرکردنی ئەم هەژموونییە، ئێران لە ڕێگەی میلیشیاکان و سپیکەرەوەکانی پارەوە دەستێوەردانە مەیدانییەکانی خۆی زیاتر دەکات.

ئەم دۆخەیش گوشاری خستووەتە سەر سەرۆکوەزیرانی عێراق، عەلی زەیدی (Ali al-Zaidi)، کە خۆی وەک ڕیفۆرمخوازێک دەناسێنێت و داوای چەککردنی میلیشیا عێراقییەکانی کردووە؛ هەروەها لە مانگی تەممووزدا لە کۆشکی سپی بەگەرمی لەلایەن سەرۆکی ئەمریکا، “دۆناڵد ترەمپ”ەوە پێشوازیی لێ کرا.

هۆکاری نووسینی ئەم بابەتە

یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، چەککردنی میلیشیا عێراقییەکان بووە، بەو گرووپانەیشەوە کە ئێران پاڵپشتییان دەکات و خزمەتی دەکەن. ئیدارەی ترەمپ بەتەواوی پشتیوانی لەم ئامانجە دەکات، بەڵام گوشارە ئابوورییەکانی سەر ئێران گەیشتن بەم ئامانجەیان قورستر کردووە.

بۆ هەڵکەندنی ڕەگ و ڕیشەی تۆڕە دارایییەکانی ئێرانی شیعەمەزهەب، زەیدی ناچارە ڕەگ و ڕیشەی ئەو میلیشیا شیعە بەهێزانە هەڵکەنێت کە ئێران پشتیوانییان دەکات. سەرباری ئەمەیش، لە کاتێکدا ئێران هێزی خۆی نیشان دەدات، ڕۆڵی حکوومەتی بەغدا تا دێت زیاتر پەراوێز دەخرێت و تەنیا وەک تەماشاکەرێکی ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێران دەمێنێتەوە.

لە كاتی خستنەڕووی نەخشەڕێگەی “ڕۆژی یەکلاکەرەوەی ئابووری” (economic D-Day)ی ئیدارەی ئەمریکا بۆ سەر ئێران لە ڕۆژی دووشەممەدا، وەزیری گەنجینە سکۆت بێسێنت (Scott Bessent) ڕای گەیاند کە ئەمە “هەڵمەتێکی بەردەوامە” بۆ “پچڕاندنی تەواوی ئەو دەمارە ئابوورییانەی کە ڕژێمە ستەمکارەکە دەهێڵنەوە تا ئەو کاتەی تاران بەتەنیا دەمێنێتەوە.”

بێسێنت هۆشداریشی دا و گوتی: “ئەو وڵاتانەی ئاسانکاری بۆ هەر جۆرە مامەڵەیەک لەگەڵ ڕژێمەکە دەکەن… دەبێت چاوەڕێی ئەوە بکەن کە هاوبەشی گۆشەگیرییەکەی بن.”

بەڵام شارەزایان گومان لەوە دەکەن ئیدارەی ترەمپ لە واقعدا شتێکی ئەوتۆی پێ بکرێت بۆ سنووردارکردنی تۆڕە دارایییە نایاسایییەکانی ئێران لە عێراقدا؛ کە وڵاتێکی دەوڵەمەندە بە نەوت و خاوەنی ئابوورییەکی کاشە، هەروەها ٩٩٤ میل سنووری هاوبەشی لەگەڵ ئێراندا هەیە و پڕە لە گرووپی سیاسی و باڵی چەکداریی دڵسۆز بۆ تاران.

ڤیکتۆریا تایلۆر (Victoria Taylor)، بەڕێوەبەری دەستپێشخـــــەریی عێــــــــراق لە ئەنجومەنی ئەتڵەســـی (Atlantic Council)  و جێگری پێشووی یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا بۆ کاروباری عێراق و ئێران دەڵێت: “عێراقییەکان وا به‌ئاسانی پارە لە بانکەکاندا دانانێن.” هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە سنوورداریی بەکارهێنانی سیستەمە بانکییەکان لەلایەن عێراقییەکانەوە، هەوڵەکانی زەیدیی بۆ بنبڕکردنی گەندەڵی بێئاکام کردووە، کە یەکێکی دیکەیە لە کارە لەپێشینەکانی.

تایلۆر دەڵێت: “پرسیارێک هەیە دەربارەی ئەوەی سزاکان چ کاریگەرییەکیان دەبێت کاتێک خەڵک پارە لەناو گۆزە و لەژێر زەویدا دەشارنەوە. پێم وا نییە سزاکان وەک ئامرازێک، بەو شێوەیەی ئێمە دەمانەوێت، بتوانن بەناچاری گوشار بخەنە سەر دەستێوەردانەکانی ئێران لە عێراقدا.”

چەند سەرچاوەیەکی جیاواز بە ماڵپەڕی مۆنیتۆر (The Monitor)یان گوتووه‌ کە پێش ڕاگەیاندنی سزاکانی “ڕۆژی یەکلاکەرەوە” لە ڕۆژی دووشەممەدا، ئەو گرووپانەی لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی دەکرێن لە عێراق، بەپەلە هەوڵیان داوە ملیۆنان دۆلار بکەن بە دراوی دیجیتاڵی (Cryptocurrency).

هەوڵێکی بەردەوامی ئەمریکا

“ڕۆژی یەکلاکەرەوەی ئابووری”، نوێترین قۆناغی ململانێ درێژخایەنەکەی واشنتۆنە بۆ کۆنترۆڵکردنی هاتووچۆی دۆلار بەناو عێراقدا.

بەپێی میکانیزمێک کە لە سەردەمی داگیرکاریی ئەمریکا بۆ سەر عێراق داڕێژراوە، داهاتە نەوتییەکانی وڵاتەکە لە ڕێگەی بانکی یەدەگی فیدراڵی (Federal Reserve Bank) لە نیویۆرک دەپارێزرێن و بەڕێوە دەبردرێن؛ کە بڕی ١٠٠ ملیار دۆلار لە یەدەگەکانی وڵاتەکە لە ئەمریکایە.

لە ساڵی ٢٠٢٤، وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا، بانکی هودا (Al Huda Bank)ی عێراقی لە سیستەمی داراییی ئەمریکا جیا کردەوە و ڕای گەیاند کە بانکەکە ملیاران دۆلاری بۆ ســـــــوپای پاســــــدارانی شۆڕشی ئیــــــــــسلامی  (Islamic Revolutionary Guard Corps)  و میلیشیاکانی سەر بە ئێران ناردووه‌.

تەنانەت بانکی ناوەندیی عێراق (Central Bank of Iraq) لە ساڵی ٢٠٢٤ بەکارهێنانی دۆلاری ئەمریکیی لە بانکی ئیسلامیی باشوور (Al Janoob Islamic Bank)ی سەر بە خودی زەیدی و شەش بانکی دیکەیش قەدەغە کرد؛ ئەمەیش لە ناوەڕاستی گومانەکانی وەزارەتی گەنجینەدا بوو کە گوایە دراویان بۆ ئێران و ئەو گرووپانە قاچاغ کردووە کە تاران پاڵپشتییان دەکات.

لە نیسانی ٢٠٢٦، لە هەوڵێکدا بۆ خنکاندنی ئەو میلیشیایانە، ئیدارەی ترەمپ دەستی بەسەر ٥٠٠ ملیۆن دۆلار لە داهاتەکانی حکوومەتی عێراقدا گرت و سەرجەم بارەکانی ناردنی دراوی ئەمریکیی هەڵپەسارد.

سەرەڕای ئەمەیش، دوای ئەوەی زەیدی لە کۆبوونەوەکەی مانگی تەممووز لە کۆشکی سپی بەڵێنی چاودێرییەکی توندی دارایی و گرتنەبەری ڕێوشوێنی پاراستنی دا، ئەمریکا گەشتە ئاسمانییەکانی گواستنەوەی دۆلاری بۆ عێراق دەست پێ کردەوە.

شارەزایان دەڵێن هەفتەی ڕابردوو، دوای ئەوەی ئیماراتی عەرەبیی یەکگرتوو (United Arab Emirates)-کە دووەم گەورەترین هاوبەشی بازرگانیی ئێرانە- پەیوەندییە بازرگانی و دارایییەکانی لەگەڵ ئێراندا هەڵپەسارد، بەهۆی ئەوەی بە هێرشێکی مووشەکیی ئێرانی وەسفی کرد، گرنگیی عێراق وەک دوایین دەماری ئابووریی ئێران زیاتر بووە.

میلیشیاکان و پارە

بۆ ڕێگریکردن لەوەی زیاتر پەلکێشی ناو جەنگەکە ببێت، حکوومەتی عێراق کەوتۆتە ژێر گوشارەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەو میلیشیایانەی کە وڵاتانی دراوسێی لە کەنداو و بنکەکانی ئەمریکا دەکەنە ئامانج.

زەیدی نوێنەرایەتیی گەورەترین کوتلەی سیاسی لە عێراقدا دەکات، کە هاوپەیمانێتییەکی فراوانی شیعەکانە. ئەم هاوپەیمانێتییە کۆمەڵێک باڵی جیاواز لەخۆ دەگرێت کە ئاستی جیاوازیان لە ناسیۆنالیزمی عێراقی، دڵسۆزی بۆ ئێران، گومانکردن و تەنانەت بێزارییەکی ئاشکرایان بەرامبەر بە هەژموونی تاران لە عێراقدا هەیە. هەندێکیشیان پەیوەندییان بە میلیشیاکانەوە هەیە.

میلیشیا شیعەکانی وەک یەکەکانی حەشدی شەعبی، کە دە ساڵ لەمەوبەر بۆ جه‌نگی دژی یاخیبووانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) پێک هێنراون، لەو کاتەوە بە شێوەیەکی لاواز خراونەتە ژێر چەتری دەوڵەتی عێراقەوە.

میلیشیاکانی دیکەی وەک “موقاوەمەی ئیسلامی” کە کەتائیبی حزبوڵڵا (Kataib Hezbollah) و عەسائیبی ئەهلی هەق (Asa’ib Ahl al-Haq) دەگرێتەوە، لە دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت یان هاوپەیمانێتییەکەی زەیدین و لەلایەن تارانەوە ئاراستە دەکرێن. بە درێژاییی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران، ئەم گرووپانە ئامرازێکی کاریگەر بوون بۆ بەئامانجگرتنی ژێرخانی وزەی وڵاتانی کەنداو و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ڕێگەی مووشەک و درۆنەوە.

چاودێران و بەرپرسانی ناوچەکە دەڵێن، لە کاتێکدا پێشتر سوپای پاسداران پشتی بە تۆڕە شاراوەکانی پشتیوانیی دارایی دەبەست لە دوورەوە، ئێستا فەرماندەکانی سوپای پاسداران (IRGC) لە عێراقدا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرپەرشتیی میلیشیاکان و تۆڕەکانی پارەدارکردنیان دەکەن و بە هەڕەشەی بەکارهێنانی هێز دەیانپارێزن. لە مانگی تەممووزدا، چەندان ئەفسەری سوپای پاسداران لە هێرشەکانی ئەمریکا و سعوودیا بۆ سەر گرووپە نیمچەسەربازییەکان لە عێراق کوژران.

موهەنەد سەللوم (Muhanad Seloom)، توێژەری باڵا لە ئەنجومەنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ کاروباری جیهانی (Middle East Council on Global Affairs) کە بنکەکەی لە دەوحەیە، دەڵێت: “لە ١٠ ساڵی ڕابردوودا، عێراق سییەکانی هەناسەدانی ئابووریی ئێران بووە.” هەروەها دەڵێت: “بۆ دڵنیابوون لەوەی پارەکە لە کۆتاییدا دەگاتە ئێران، پێویستیان بەم میلیشیایانەیە لەسەر زەوی بۆ ئەوەی کۆنترۆڵ و گوشار بخەنە سەر بانکەکان و بازاڕی دۆلار. بە تێپەڕبوونی ساڵەکان، ئامێرێکی سپیکردنەوەی پارەیان لە بەغدا گەیاندووەتە ئاستێکی بێخەوش کە دۆلاری ئەمریکی وەردەگرێت و دەیگوازێتەوە بۆ ئێران.”

لۆژیکەکەی زەیدی

حکوومەتەکەی زەیدی داوای لە سەرجەم میلیشیاکان کردووە تا ٣٠ی ئەیلوول چەک دابنێن یان بخرێنە ناو ڕیزەکانی دەوڵەتەوە، کە هەمان ئەو ڕێکەوتەیە دوایین هێزە شەڕکەرەکانی ئەمریکا و نێودەوڵەتی دوای ٢٣ ساڵ عێراق جێ دەهێڵن.

لۆژیکی حکوومەتی عێراق لە بەستنەوەی ئەم دوو هەنگاوە بەیەکەوە، ئەوەیە کە بەبێ بوونی هێزەکانی ئەمریکا یان وڵاتانی ڕۆژاوا لە عێراقدا، ئەو میلیشیایانەی ئێران پاڵپشتییان دەکات چیتر بیانوویان نامێنێت بۆ ئەوەی لە عێراقدا چالاکی بکەن.

تایلۆر، شارەزای کاروباری عێراق لە ئەنجومەنی ئەتڵەسی دەڵێت: “کێشەکە ئەوەیە، ئەم میلیشیایانە پێویستیان بە بیانوویەکی شەرعی نییە.” هەروەها دەڵێت: “میلیشیاکان هه‌ن، چونکە ئێران دەیەوێت هه‌بن و … وەک دەمارێکی گرنگی ئابووری دەیانبینێت. ئەم میلیشیایانە بوونەتە پڕۆژەی بازرگانی لە عێراقدا.”

شارەزایان دەڵێن لە کاتێکدا لەوانەیە هەندێک لە میلیشیا نزیکەکان لە هاوپەیمانێتییەکەی زەیدی بەڕواڵەت چەک دابنێن و هەندێکی دیکەیشیان بخرێنە ناو ڕیزەکانی دەوڵەتەوە، بەڵام میلیشیا توندڕەوەکانی سەر بە ئێران لە دەرەوەی ئەم پرۆسەیە دەمێننەوە.

دکتۆر سەللوم دەڵێت: “ئەوەی جێی باوەڕ نییە، چەککردن یان تێکەڵکردنی ئەو میلیشیایانەیە کە سوپای پاسداران سەرکردایەتییان دەکات. پێم وا نییە كه‌س لە عێراقدا بتوانێت یان بیەوێت ئەو کارە بکات. ئەم میلیشیایانە بەقووڵی ڕەگیان داکوتیوە و دەتوانن هەڕەشە لە هەر کەسێک بکەن.”

هەروەها دەڵێت: “ئێران بەتەواوی کۆنترۆڵی عێراقی نەکردووە، بەڵام ئەو گرووپانەی کە ئێران پاڵپشتییان دەکات چەک و پارەیان بەدەستەوەیە.”

سەرچاوە:

https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2026/0825/iraqi-militias-iran-trump-economic-sanctions?icid=rss