1

تێڕامان: زەریف، پێشەنگە لە هەوڵەکانی بۆ گەڕاندنەوەی سەرۆکایەتیی ئێران بۆ ڕیفۆرمخوازان

نووسەر: امواج.میدیا

وەرگێڕانی لە فارسییەوە: پێنووس

حەسەن ڕۆحانی، سەرۆککۆماری پێشووی میانڕەو (٢٠١٣-٢٠٢١) ڕەخنەی لە هەندێک لە توندڕەوەکان گرتووە کە لە دیبەیت یاخود مشتومڕەکانی ئەم دوایییەی سەرۆکایەتیدا هێرشیان کردووەتە سەر سیاسەتەکانی. هەروەها محەمەد جەواد زەریف، دیپلۆماتکاری باڵای ڕۆحانی، بە بەرگریی ئاگرینانەی لە سیاسەتی دەرەوەی خۆی لە تەلەڤزیۆنی دەوڵەتی، بووەتە جێگەی سەرسوڕمان. هەرچەندە ئەم لێدوانانە لەلایەن لایەنگرانی ڕیفۆرمخوازییەوە پشتیوانییان لێ کراوە، بەڵام توندڕەوەکان و نەریتخوازەکانی زۆر توڕە کردووە.

گەڕانەوەی زەریف بۆ سیاسەت بۆ پشتیوانیکردن لە تاکە کاندیدی ڕیفۆرمخواز، بەئاشکرا ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە بەڕوونی دەزانێت کە ڕەنگە هەڵبژاردنی ٢٨-٦-٢٠٢٤ دوا دەرفەت بێت بۆ پڕۆژەی ڕیفۆرمخوازی لە ئێران.

ڕووماڵی هەواڵ: نووسینگەی ڕۆحانی، لە بەیاننامەیەکدا، بەشێک لە کاندیدەکانی سەرۆکایەتیی تۆمەتبار کرد، بەوەی كە لە ماوەی سەرۆکایەتیی کۆماریدا بە “بڵاوکردنەوەی درۆ و بوختان” سیاسەتەكانی ئەویان كردۆتە ئامانج. لەم بەیاننامەیەدا داوا لە بەرپرسی تەلەڤزیۆنی دەوڵەتی (صداوسیما) کراوە کە دەرفەتێک بۆ ڕۆحانی یان یەکێک لە نوێنەرانی لە تەلەڤزیۆن بڕەخسێنێت بۆ ئەوەی “وەڵامی ئەو گومان و بوختانانە” بداتەوە.

2024سەرۆککۆمارەکانی ئێران

زەریف کە لە ١٨ی حوزەیران لە گفتوگۆیەکی تەلەڤزیۆنیدا وەک ڕاوێژکاری سیاسەتی دەرەوەی پزیشکیان دەرکەوت، لە وتەیەكی پڕسۆز و گەرموگوڕدا، ڕوونتر وەڵامی ئەم تۆمەتبارکردنانەی دایەوە. زەریف بەرگریی لە پێشینەی ئابووریی ڕۆحانی کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئەو باشتربوونانەی لە سەردەمی ئیبراهیم ڕەئیسی (٢٠٢١ بۆ ٢٠٢٤) هەستیان پێ کراوە، دەرەنجامی سیاسەتەکانی ڕۆحانی بووە.

وەزیری دەرەوەی پێشووی ئێران ڕای گەیاند کە ئەوە جۆ بایدن، سەرۆکی ئەمریکا بوو کە “سیاسەتەکەی شلکردنەوەی سزاکان بوو” و ڕێژەی فرۆشتنی نەوتی ئێرانی بەرز کردەوە. ئاماژەی زەریف بۆ جێبەجێکردنی سووكتری سزاکان بوو. شایانی باسە سەعید جەلیلی، کاندیدی توندڕەوی سەرۆکایەتیی کۆماری ئێران، لە 11ی حوزەیران بانگەشەی ئەوەی کرد کە حکوومەتی سەرۆککۆمار ڕەئیسی سەرەڕای گەمارۆکانی ئەمریکا، نەوتی زیاتری فرۆشتووە و ڕای گەیاندووە کە پێشنیارەکانی “حکوومەتی سێبەرەکەی” ڕێگەی بۆ ئەم کارە خۆش کردووە.

زەریف هەروەها بەرگریی لە ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ساڵی ٢٠١٥ لەگەڵ زلهێزەکانی جیهان کرد – کە خۆی دانوستانی لەسەر کردبوو. ئەم ڕێککەوتنە بەفەرمی بە پلانی کاری گشتگیری هاوبەش (JCPOA/بەرجام) ناسراوە.

لە دیبەیتی تەلەڤزیۆنیی سەرۆکایەتیی کۆماری ئێران لە 18ی حوزەیران، کاندیدە توندڕەوەکان سزاکانی ڕۆژاوایان بە بێکاریگەر ناو بردبوو. زەریف ئەم ڕوانگەیەیشی ڕەت کردەوە. ئەم دیپلۆماتکارە باڵایەی پێشوو، گرافەکانی نیشان دا و گوتی کە کاریگەرییە ئابوورییە ئەرێنییەکانی ڕێککەوتنی JCPOA – کە سزاکانی هەڵوەشاندبووەوە – و کاریگەرییە نەرێنییەکانی سزاکان، تێیدا دەبینرێت. زەریف هەروەها باسی لەوە کرد کە لە شەش مانگی یەکەمی سەرۆکایەتیی بایدن لە ساڵی ٢٠٢١ کە هاوکات بوو لەگەڵ مانگەکانی کۆتاییی سەرۆکایەتیی ڕۆحانی، دەرفەتێک بۆ زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنی ئەتۆمی (JCPOA) هەبوو.

  • زەریف ڕای گەیاند كە لەگەڵ ئەوەیشدا، تیرۆرکردنی زانای باڵای ئەتۆمی، موحسین فەخریزادە لەلایەن ئیسرائیلەوە، هەروەها یاساکانی ئێران بۆ توندترکردنی چالاکییە ئەتۆمییەکان، ڕێگریی لە هەوڵەکان بۆ زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنەکە کرد. وەزیری پێشووی دەرەوەی ئێران ئەو ماوەیەی بە “شەش مانگی تاڵ” ناو بردووە.
  • دوای ماوەیەکی کەم، نووسینگەی سەرۆک ڕۆحانی وێنەیەکی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی تویتەر/X بڵاو کردەوە کە قسەی بەرپرسانی ئەمریکای تێدا بوو کە دەیانگوت سیاسەتی “ئەوپەڕی گوشار”ی دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی پێشووی ئەمریکا لەسەر ئێران شکستی هێناوە.
    2024
    ڕۆژنامەنووسی ڕیفۆرمخواز، محەمەد حەسەن نەجمی، هەمان ڕۆژ لە تویتەر/X پشتگیریی لە لێدوانەکانی زەریف سەبارەت بەو “شەش مانگی تاڵ”ە ئاماژەپێکراوە کرد. نەجمی بەشێک لە چاوپێکەوتنێکی بڵاو کردەوە کە لە ڕێکەوتی (٢٨-٥-٢٠٢٤) بڵاو کرایەوە، کە تێیدا مەحموود واعزی، بەرپرسی پێشووی نووسینگەی ڕۆحانی ڕای گەیاندبوو کە دەزگەی باڵای ئەمنیی وڵات، دژایەتیی ڕێککەوتنی ئەتۆمی (JCPOA) دەکات.  واعزی لەم چاوپێکەوتنەدا ئاماژەی بەوە كرد کە عەلی شەمخانی، سکرتێری ئەوکاتی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی، میدیاکانی نزیکی خۆی بەکار هێناوە بۆ ڕەخنەگرتن لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی و ڕێگریکردن لە زیندووکردنەوەی.

هەروەها مەسعوود پزیشکیان لە وتارەکەی خۆیدا پشتگیریی لە دانوستانەکان کرد بۆ لابردنی سزاکانی ڕۆژاوا، “بۆ ئەوەی خەڵک بەئاسوودەییی زیاتر” بژین. ئەم کاندیدە ڕیفۆرمخوازە گوتی کە هیچ شەرمێک نییە بۆ ڕێکكەوتن لەگەڵ ڕۆژاوا لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە، بەڵکوو ڕێگەیەکی کردەیی و کاریگەرە بۆ بنیاتنانی کەڕامەت. هەروەها پزیشکیان وتی: لە کاتێکدا بەدڵنیایییەوە “مانەوەی” ئێران لەژێر گەمارۆکانیش هەر گەرەنتیکراوە، بەڵام ئەو پێشکەوتنانەی کە لە پلانەکانی گەشەپێدانی نیشتمانیدا دانراون، بەدی نایەت.

لە بۆنەیەکی هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن لە پارێزگای ئیسفەهان لە ١٩ی حوزەیران، پزیشکیان هەوڵی دا بە قازانجی خۆی کەڵک لە جەماوەریبوون و خۆشەویستیی زەریف وەربگرێت. ئەم کاندیدەی سەرۆکایەتییە لەو بۆنەیەدا هانی خەڵکی دا کە “دەنگ بدەن بۆ ئەوەی ڕوانگەی زەریف و زەریفەکان زاڵ بێت” (وەکوو ئاماژەیەک بە میانڕەوەی و ڕیفۆرمخوازی و بەتایبەتی سیاسەتی زەریف-ڕۆحانی لە دانوستانەکان و گەیشتن بە ڕێککەونتی ئەتۆمی لە ساڵی ٢٠١٥ و لابردنی سزا و ئابڵووقەکان).

لە بەرامبەردا، کاندیدەکانی توندڕەو و نەریتخواز بۆ سەرۆکایەتیی کۆماری ئێران ڕەخنەیان لە زەریف گرت بەهۆی لێدوانەکانی لە بەرژەوەندیی ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ساڵی ٢٠١٥ ناسراو بە JCPOA.

محەممەد باقر قالیباف، کاندیدی بناژۆخوازەکان و سەرۆکی پەرلەمان لە ١٨ی حوزەیران ڕەخنەی لە وەزیری پێشووی دەرەوەی ئێران گرت، چونکە زەریف لە قسەکانیدا یاسای ساڵی ٢٠٢٠ی پەرلەمانی ئێرانی بۆ فراوانکردنی بەرنامەی ئەتۆمی بە فاکتەری ڕێگر یاخود هۆکاری زیندوونەبوونەوەی ڕێککەوتنی ئەتۆمی (JCPOA) لە دوای دەستبەکاربوونی سەرۆککۆماری ئەمریکا (بایدن) زانیوە.

  • قالیباف لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤزیۆنیدا ئاماژەی بە بەیاننامەی ئایەتوڵڵا خامنەیی، ڕێبەری ئێران کرد کە لە ساڵی ٢٠٢٣دا بڵاو کرایەوە و تێیدا هاتبوو کە یاسای هەنگاوی ستراتیژی (قانون اقدام راهبردی) وڵاتی “ڕزگار” کرد. پاشان قالیباف پابەندبوونی زەریفی بەو سیاسەتانەی کە خامنەیی دای نابوو، خستە ژێر پرسیارەوە.
  • عەلیڕەزا زاکانی، کاندیدی توندڕەو و سەرۆکی شارەوانیی تارانیش هێرشی کردە سەر زەریف و، لێدوانەکانی بە “زوڵمێکی گەورە” لە دژی ئیبراهیم ڕەئیسی ناو برد. زاکانی ئیدیعای ئەوەی کرد کە حکوومەتەکەی ڕۆحانی “ئابووریی وێران کرد” و بەڵێنی دا لە دیبەیتی داهاتوودا بەوردی وەڵامی زەریف بداتەوە.
  • جەلیلی کە یەکێکی دیکەیە لە کاندیدە توندڕەوەکان بۆ سەرۆکایەتیی کۆماری ئێران، ئیدیعای زەریفی ڕەت کردەوە کە چاوپۆشی یاخود جێبەجێنەکردنی سزاکانی سەر ئێران لەلایەن بایدنەوە، بووەتە هۆی زیادبوونی فرۆشتنی نەوتی ئێران. جەلیلی لە وتارێکی لە بانگەشەی هەڵبژاردندا لە ١٨ی حوزەیران ئەو پرسیارەی ورووژاند کە ئەگەر بایدن ئامادە بوو ڕێگە بە فرۆشتنی نەوتی ئێران بدات، بۆچی حکوومەتەکەی ڕۆحانی نەوتی زیاتری نەفرۆشت؟
    2024
    هەروەها لێدوانەکانی زەریف لە ١٨ی حوزەیران، بووە مانشێتی سەرەکیی میدیاکانی ئێران.
  • ڕۆژنامەی “کیهان“ی سەر بە بناژۆخوازەکان ئیدیعای کرد کە ئامانجی “گەردەلوولی درۆ”ی زەریف، پێکهێنانی حکوومەتێکی تری ڕۆحانییە.
  • هەروەها ڕۆژنامەی “همشهری” کە لەلایەن شارەوانیی تارانەوە بەڕێوە دەبردرێت، لە وتارە ١٠ خولەکییەکەی زەریفدا “٥٠ هەڵە”ی ناوبراوی خستە ڕوو.
  • لە لایەکی دیکەوە ڕۆژنامەی “سازندگی”ی سەر بە ڕیفۆرمخوازەکان، ئاماژەی بە لێدانی زەبری گورچكبڕ یاخود “برینی قووڵ”ی زەریف لە بەرەی بناژۆخوازەکان کرد و لایەنگرانی ڕیفۆرمخوازەکانیش دڵخۆشیی خۆیان دەربڕی کە “زەریف بەرگریی لە میانڕەوەکان و ڕێککەوتنی ئەتۆمی کردووە.”

هاوکات مەهدی کەڕووبی، یەکێک لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی سەوز کە لەژێر چاودێری و لە “دەستبەسەریی ماڵەوە”دایە، دوایین ڕیفۆرمخواز بوو کە پشتیوانیی لە پزیشکیان کرد.

  • کەڕووبی لە پەیامێکدا کە کوڕەکەی بڵاوی کردۆتەوە، دەنگدان بە “پزیشكیان”ی بۆ گەیشتن بە چەند ئامانجێک، لەوانە “تێپەڕاندنی گەمارۆکان” و “بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی”، بە “پێویست” زانیوە.
  • کەڕووبی لە ئاماژەیەکدا بۆ سوپای پاسدارانی ئینقلابی ئیسلامی ڕای گەیاندووە کە “مافیایەکی سیاسی و ئابووری دەیەوێت بە دەستبەسەرداگرتنی پۆستی سەرۆکایەتیی کۆمار، کۆماری ئیسلامی بکاتە حکوومەتێکی نیزامی کە بەرژەوەندییە دارایییەکان و بەرژەوەندییە سیاسییەکان ئاوێتەی یەکتری بکات.”
  • کەڕووبی هەروەها ڕەخنەی لە بوونی سوپا (سەربازەکان) لە سیاسەتدا گرت و وتی: هەبوونی “ژیانێکی ئاسایی” لە ئێران بەهۆی دەستێوەردانی حکوومەت لە پرسەکانی وەک مافی هاووڵاتیان بۆ بڕیاردان لە شێوازی ژیانی خۆیان، سنووردار کراوە.

بەستێن/ شرۆڤە: یەکەم دیبەیتی ڕاستەوخۆ پێش هەڵبژاردنی پێشوەختەی سەرۆکایەتیی 28ی حوزەیران، لە 17ی حوزەیران بەڕێوە چوو و تیشکی خستە سەر چارەسەرەکان بۆ گرفتە ئابوورییەكانی ئێران.

  • کاریگەریی گەمارۆکان لەسەر کەرتی نەوت، بانکی و بازرگانیی ئێران، جێی سەرنجی گفتوگۆکە بوو.
  • پزیشکیان و مستەفا پوورمحەمەدی، کاندیدی پارێزگارەکان، تاکە کاندید بوون کە شیکارییەکی قووڵیان بۆ تێچووی ئابووریی سزاکان ئەنجام دا. هەرچەندە قالیبافیش باسی ئەم بابەتەی کرد.

پزیشکیان و پوورمحەمەدی لەلایەن هەندێک کاندیدی دیکەوە ڕەخنەیان لێ گیرا. بۆ نموونە:

  • زاکانی هەردوو کاندیدەکەی (پزیشکیان و مستەفا پوورمحەمەدی)ی بەوە تۆمەتبار كرد کە وەڵامی ناڕوون دەدەنەوە، هەروەها پزیشکیانی بەوە تۆمەتبار کرد کە لەگەڵ حەسەن ڕۆحانی، سەرۆککۆماری پێشوودا هاوتەریب و هاوئاراستەیە. هەرچەندە کاندیدەکەی ڕیفورمخوازەکان (پزیشکیان) ئەم تۆمەتەی ڕەت کردەوە.
  • ئەمیرحوسێن قازی زادە هاشمی، جەختی لە بەردەوامیی سیاسەتەکانی سەرۆکایەتیی سەردەمی ڕەئیسی وەک ستراتیژیی سەرەکیی خۆی کردەوە و لە لایەکی دیکەیشەوە دژایەتیی لەگەڵ پابەندبوون بەو سیاسەتانە کرد کە ئەکتەرەکانی وەک بانکی نێودەوڵەتی دایان ناوە.
  • بە هەمان شێوە سەعید جەلیلی، ئەو شتەی کە ناوی لێ نابوو “پشتبەستنی ڕۆحانی بە ڕۆژاوا”، لە دروستبوونی کێشە ئابوورییەکانی ئێراندا بە هۆکاری گرفتەکانی ئێستا زانی.

جێگەی ئاماژەیە، ئابووریی ئێران کە ساڵانێکە بەدەست خراپ بەڕێوەبردن و گەندەڵییەوە دەناڵێنێت، لەگەڵ سزاکانیشدا خەریکی ململانێیە.

  • کۆتوبەندکردنی دەرەکی وای کردووە سیاسەتی دەرەوە ببێتە پرسێکی گرنگ بۆ ئێرانییەکان و ڕەنگە زۆرێک لەوانە هێشتا زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنی ئەتۆمی (JCPOA) وەک ئاسانترین ڕێگە بۆ هەڵگرتنی سزاکان بزانن.
  • جێی باسە لە ساڵی ٢٠١٨ی زایینی ڕێککەوتنی ئەتۆمی (JCPOA) کاتێک ترامپ، سەرۆکی ئەوكاتی ئەمریکا، لەم ڕێککەوتنە کشایەوە و هەموو سزاکانی سەر ئێرانی گەڕاندەوە، دەستی بە داڕمان کرد. دوای ساڵێک تاران وەڵامی دایەوە و وردە وردە پابەندبوونەکانی بە ڕێککەوتنەکە کەم کردەوە.

ئاسۆی داهاتوو: زەریف لەو کاتەوەی لە ساڵی ٢٠٢١دا وەزارەتی دەرەوەی جێ هێشتووە و لە زانکۆی تاران دەستی بە وانەوتنەوە کردووە، تا ڕاددەیەکی زۆر لە پەراوێزدا بووە.

  • گەڕانەوەی بوێرانەی وەزیری پێشووی دەرەوەی ئێران بۆ دەستەبەرکردنی پشتیوانیی گشتی لە تاکە کاندیدی ڕیفۆرمخواز، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە هەڵبژاردنی 28ی حوزەیران، ڕەنگە دوا دەرفەت بێت بۆ پڕۆژەی ڕیفۆرمخوازی لە ئێران.
  • خەڵکی ئێران لە بەڵێنی ڕیفۆرمخوازەکان نائومێد بوونە و، ماوەتەوە بزانین ئایا زەریف دەتوانێت یارمەتیی پزیشکیان بدات و سەرنجی دەنگدەر بۆ پاڵپشتی لە ئامانجەکانی خۆی ڕابکێشێت یان نا.
  • کەمیی ڕێژەی بەشداریکردن لەوانەیە گەرەنتیی سەرکەوتنی سەرۆککۆمارێكی پارێزگار بکات. بەڵام بەشداریکردنی بەرزی هاووڵاتیان، هەرچەندە لە ئێستادا بەدوور دەزانرێت، بەڵام دەتوانێت لە قازانجی پزیشکیان بێت. هەروەها پێ دەچێت دابەشبوونی پێشبینیکراوی دەنگدانی بناژۆخوازەکان یارمەتیی کاندیدی ڕیفورمخوازەکان بدات.

2024

 

سەرچاوە:

https://amwaj.media




سەرچاوەی وەرچەرخانی ئەوروپا بەرەو ڕاستڕەوە توندڕەوەکان لە گۆڕانی کەشوهەوادا

نووسەر: ناسر کەرەمی

وەرگێڕان: پێنووس

وا دیارە لە ئەوروپا، با ئاڵای حزبە ڕاستەکان دەشەکێنێتەوە. لە ساڵی ڕابردوودا، لە چەند وڵاتێکی ئەوروپیدا، نەک هەر لایەنە ڕاستڕەوەکان بەختی زیاتریان هەبووە لە ڕاکێشانی دەنگی هاووڵاتیان، بەڵکوو لە حاڵەتەکانی وەک هۆڵەندا و فەڕەنسا، وا دیارە تەنانەت ڕەوتە توندڕەوەکان توانیویانە ڕەوتە میانڕەوترەکان بۆ دواوە پاڵ بنێن و شەنسی بەدەستهێنانی دەسەڵات بەدەست بهێنن. لەودیو زەریای ئەتڵەسی، لە ئەرجەنتین، ڕاستڕەوێک چۆتە کۆشکی سەرۆکایەتی و هەمان چارەنووس بۆ هەندێک وڵاتی دیکەی ئەم ناوچەیە پێشبینی دەکرێت. لە ئەمریکا، تەنانەت سەرەڕای هەڵمەتی بەردەوامی میدیاکان و دادگەکان و کەسایەتییە ناودارەکانی هۆلیوود، هێشتا ترامپ شەنسی بەرچاوی بۆ گەڕانەوەی بۆ پۆستی سەرۆکایەتیی ئەمریکای هەیە و ئاماژەکان دەری دەخەن کە لە کەنەدا، جاستن ترودۆ لە بەرامبەر ڕکابەرە ڕاستڕەوەکانی دەدۆڕێت.

لێرەدا پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە کە بۆچی ڕۆژاوا و بەتایبەتی ناوچەی زەریای ئەتڵەسی و بەتایبەتیتر ئەوروپا، ڕوویان لە ڕاست کردووە؟ ئەمە پرسیارێکە زۆر جار لەلایەن میدیاکانەوە دەکرێت و پێ دەچێت بابەتێک بێت کە ڕای گشتیی تووشی سەرسوڕمان کردبێت. بەڵام ڕاستییەکەی ئەوەیە کە ڕووداوەکە بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو ڕووی نەداوە و لانی کەم بۆ جوگرافیاناسان و کەشوهەواناسەکان، ئەم پرۆسەیە لەمێژە پێشبینی کراوە. بۆ نموونە ئەم دوو توێژینەوەیەی سەبارەت بەم پرسە کە لە ساڵی ٢٠١٦ و ٢٠١٩ بڵاو کراونەتەوە. بەسادەیی دەتوانین بڵێین، گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا پێمان دەڵێن، ناوچە لەبارەکان بۆ ژیان لە باشوور کەم بوونەتەوە و زیاتر کەم دەبنەوە و، بۆ گونجاندن لەگەڵ ئەو جۆرە بارودۆخانە، ملیۆنان کەس هیچ بژاردەیەکیان نابێت جگە لە کۆچکردن بۆ ناوچە لەبارترەکان، کە لە دۆخی ئێستای جیهاندا ئەو ناوچانە کە بوونەتە شوێنی مەبەست، بریتین لە: ناوچەی باکوور، بە شێوەیەکی سەرەکی ئەوروپای ڕۆژاوا و، هەروەها لە سەرانسەری ناوچەی زەریای ئەتڵەسی و ئەمریکا و کەنەدا. بۆ ملیۆنان کەسی هەژار لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا، کۆچکردن بۆ ئەوروپا ئاسانترە و ئەگەری زیاترە و بەهۆی ئەمەوە کۆچبەرانی کەشوهەوا، زیاتر بوونەتە جێگەی نیگەرانیی ئەوروپا؛ وەک لە ئەمریکای باکووریش هەر بەم شێوەیە.

ڕاستییەكەی، پەیوەندییەکەی بە سەرهەڵدانی ڕاستگەرایییەوە ئەوەیە کە گوشاری کۆچبەران پەرە بە ململانێ و لێکترازان و ناکۆکیی کۆمەڵایەتی و ئابووری و کەلتوورییەکان دەدات و وردە وردە هاووڵاتیانی ناوچەی باکوور بڕیار دەدەن شوێنی نیشتەجێبوونیان لە بەرامبەر ئەم میوانە زۆر جار بانگهێشتنەکراوانە، بپارێزن. ئەوەی لە هەڵبژاردنەکانی ئەم دوایییەی یەکێتیی ئەوروپادا ڕووی دا، دەرەنجامی “برێگزیت”ێکی کیشوەرییە و، بێ گومان فۆرمێکی شارستانیی هەوڵدانە بۆ هێشتنەوەی خەڵكی بیانی (بێگانەكان) لە پشت دیواری شارەوە (ئەوروپا).

کۆچبەرەکان کێن و لە کوێ دێن؟

وێنا و دەربڕینی چیرۆکەکە لە چوارچێوەی گۆڕانی کەشوهەوادا ئەوەیە کە کۆچبەران لە پشتێنەی ناوچە گەرمەکانەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقاوە دێن. واتە هەمان بیابان و شریتی وشکی زەوی کە بەڕێکەوت سەرچاوەی شارستانییەتە گەورەکان بووە و هەندێک جاریش ئەو ئیمپراتۆرییەتانەی لەم ناوچەیەوە سەریان هەڵداوە حوکمڕانیی جیهانیان کردووە. بەڵام گۆڕانی وردە وردەی کەشوهەوا وای کردووە شەنس و بەخت پشت لە خەڵکی ئەم ناوچەیە بكات و ئێستا لە خاکێكی وشک و کەمتر بەپیتدا بژین کە بێبەشە لە سەرچاوەکانی ژیانی بایۆلۆژی و، بە پلەی یەکەم ئاو بۆ دانیشتووانەکەی. بەهۆی هەندێک هۆکاری کەشوهەوا، پشتێنەی ناوچە گەرمەکان، لەچاو ناوچەکانی دیکەی جیهان ناسكتر و زەرەرمەندترە لە بەرامبەر گەرمای جیهانی. بۆ نموونە لە کاتێکدا تێکڕای بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای جیهانی، 1.1 پلەی سەدی بووە، ئەم ناوچەیە بەتێکڕا 1.5 پلە و لە هەندێک ناوچەدا تا 2 پلە گەرم بووە؛ ئەمەیش بە واتای وشکبوون و بەبیابانبوون، بەهۆی کەمبوونەوەی بارانبارین و زیادبوونی هەڵمبوون و هەڵمژین و بەرزبوونەوەی خێراتری کەمبوونەوەی سەرچاوە سنووردارەکانی ئاو لەو ناوچەیە دێت.

لە ڕۆژهەڵاتەوە، ئەفغانستان و پاکستان و پاشان ئێران و، لەولاتریشەوە، تورکیا و سووریا، عێراق، لوبنان و ئیسرائیل و لە خوارەوە تا دەگاتە یەمەن و وڵاتانی قۆڕنی ئەفریقا و هەموو وڵاتانی باشووری دەریای ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا تا دەگاتە مەغریب و مۆریتانیا، لەم بازنەیەدا بەشدارن. بە شێوەیەکی سروشتی، وڵاتانی دەوڵەمەند بە نەوت وەک کوێت، ئیمارات، قەتەر، بەحرێن و سعوودیا بەهۆی سامانە گەورەکەیانەوە زۆر کەمتر بەرەوڕووی گۆڕانی کەشوهەوا دەبنەوە و حسابەکەیان لەم ڕوانگەیەوە جیاوازە. بەپێچەوانەوە وڵاتانی ناوچەی ساحل و قۆڕنی ئەفریقا زیاترین زیانیان بەرکەوتووە و لە نموونەی وەک سوودان و سۆماڵدا، لە داڕووخانی ژێرخانی سیاسی و ئابووری نزیك بوونەتەوە. لە هەندێک لەو وڵاتانەدا، وەک ئێران، ئەفغانستان، سووریا، عێراق، حوکمڕانیی خراپ بووەتە فاکتەرێکی یارمەتیدەر لەپاڵ هۆکارەکەدا؛ بە جۆرێک کە بەم هۆیەوە کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا چڕتر و توندتر دەبنەوە و تەنانەت پرۆسەی لەناوبردنی سامانە سروشتییەکان، خێراترە لە پرۆسە وێرانکەرەکانی کەشوهەوا. لەم نێوەندەدا بێ گومان کۆچکردن بۆ ئەوروپا کەوتۆتە ژێر فاکتەری گەورەی دەستپێڕاگەیشتن. بۆ نموونە وڵاتانی باکووری ئەفریقا بەهۆی دەستپێڕاگەیشتنیان بە دەریای سپیی ناوەڕاست، زیاتر و بێ ترس کۆچ دەکەن بۆ ئەوروپا.

بۆچی ئەوروپییەکانیان ترساندووە؟

ڕاستییەکەی ئەوەیە کە پرسێکی بچووکتر لەم بابەتەدا، سنوورداربوونی شوێنی ژیانە. بەڵام تەنانەت وەرگرترین وڵاتانی ئەوروپییش توانای وەرگرتنی کۆچبەرانیان سنووردارە و زیاتر لەوە، دەبێتە هۆی دروستبوونی قەرەباڵغی و گرژی. لەم نێوەندەیشدا، گرنگترین بابەت نەگونجانی کەلتوورییە، کە زیاتر لەنێو موسڵماناندا باو بووە. ژمارەی کۆچبەرانی چینی و هیندی لە ئەوروپا زۆرە، بەڵام کەمتر هەواڵی نەرێنی دەبیستین سەبارەت بە گرژیی نێوان چینی و هیندییەکان لەگەڵ هاووڵاتیانی ئەوروپیدا، چونکە کۆچکردن لەم دوو وڵاتە نەریتێکی لەمێژینەی هەیە وەک شێوازێک بۆ مانەوە و، تەنانەت بەشێکی زۆریان پسپۆری و کارامەییی پێویستیان بۆ کۆچکردن لە وڵاتی خۆیانەوە بەدەست هێناوە و، هەروەها ئامادەییی ئەوەیان تێدایە کە ئەم ڕاستییە قبووڵ بکەن کە بڕیار وا نییە ئەوروپییەکان ببنە پاشکۆ و شوێنکەوتووی کەلتووری ئەوان و، بۆیە ئامادەن ڕێز لە کەلتووری وڵاتانی خانەخوێ (ئەوروپا) بگرن. بەڵام هەندێک لە موسڵمانان، بەتایبەت هەندێکیان کە لە ناوچەی دەریای ناوەڕاستەوە دێن، زۆر دواتر، هەندێک جار تەنانەت تا نەوەی سێیەم و چوارەم، بۆ قبووڵکردنی مەرجە کەلتوورییەکانی وڵاتانی خانەخوێ، دەبێت چاوەڕێ بکەن. بەم شێوەیە تێکەڵەیەک لە ململانێی بایۆلۆژی و کەلتووری، ئەوروپییەکان بەرەو فۆرمێکی ناسیۆنالیزم دەبات، کە لایەنی سیاسییەکەی لەلایەن ڕەوتی ڕاستڕەو و هەندێک جاریش دژەکۆچبەران نوێنەرایەتی دەکرێت.

ئەم دۆخە تا چەند درێژە دەکێشێت و تا کوێ دەچێت؟

ئەمە تەنیا سەرەتای چیرۆکەکەیە. لە ڕاستیدا کۆچی کەشوهەوا تازە دەستی پێ کردووە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و شەپۆلە سەرەکییەکان هێشتا ماویەتی. بۆ نموونە توێژینەوەیەک ئەوە دەردەخات کە ژمارەی کۆچبەرانی کەشوهەوا ٦٠٠ ملیۆن کەس بووە، بەڵام پێشبینی دەکرێت تا ساڵی ٢٠٥٠ ژمارەیان بگاتە یەک ملیار و ٢٠٠ ملیۆن کەس. پرسەکە ئەوەیە کە زۆربەیان ٦٠٠ ملیۆن کۆچبەری ناوخۆیین؛ لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر ڕۆیشتوون. وەک زۆرێک لە گوندنشینانی ڕۆژهەڵات و باشووری ئێران کە بەناچاری کۆچیان کردووە بۆ شارەکان. بەڵام لە زۆربەی وڵاتان شوێنەکانی کۆچی ناوخۆیی، گەیشتوونەتە ئاستی تێربوون و شەپۆلەکانی داهاتووی کۆچکردن بە شێوەیەکی سەرەکی لە سروشتدا نێودەوڵەتی دەبن. بۆیە پێشبینی دەکرێت لە ساڵانی داهاتوودا، کە زۆر دوور نییە، لە ئاییندەیەکی نزیکدا شەپۆلی کۆچکردن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقاوە بەرەو ئەوروپا چڕتر ببێتەوە.

ئەوروپییەکان بۆ پاراستنیان لەم کۆچبەرانەی کەشوهەوا کە لە گەشەکردندان، ڕوویان لە سیاسەتمەدارانی ڕاستڕەو کردووە. ئەمە ڕوونکردنەوەیەکی کەشوهەوای سادە و ڕاستەوخۆیە بۆ ڕەوتی بەرەو ڕاست لە ئەوروپا؛ بە پشتبەستن بە هەموو ئەو داتایانەی کەشوهەوایش کە پشتگیریی ئەم ڕوونکردنەوەیە دەکەن، سەردەمی ڕاستەکان تازە دەستی پێ کردووە. ئەوروپا زیاتر دوژمنایەتیی بیانییەکان دەکات و لایەنی نامرۆڤانە لەگەڵیدا بڵاو دەبێتەوە. بەڵام با لەبیرمان نەچێت کە پاراستنی ژینگە و ناوچەی ژیان بۆ مرۆڤەکان، کاری لەپێشینە و یەکەم مەرجی مانەوەیە. هەر بۆیە ڕاستڕەوە توندرەوەکان بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی سیاسیی خۆیان، پشت بەم ئەولەوییەتە دەبەستن.

سەرچاوە:

https://www.independentpersian.com




لە پشت پەردەی هێرشی ئەمریکا بۆ سەر قاسم سولەیمانی چی ڕووی دا؟

وەرگێڕانی لە فارسییەوە: پێنووس

لە کاتێکدا چوار ساڵ بەسەر کوژرانی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی پێشووی سوپای قودسی سوپای پاسداران لە هێرشێکی درۆنیی ئەمریکا لە بەغدا تێ پەڕیوە، کینێس مەکێنزی، فەرماندەی پێشووی فەرماندەییی ناوەندیی ئەمریکا (CENTCOM) لە کتێبە نوێیەکەیدا بە ناونیشانی “خاڵی توانەوە: فەرماندەیی و جەنگ لە سەدەی بیست و یەکەمدا” وردەکاریی نوێ لەم بارەیەوە ئاشکرا دەکات.

بەشێک لە کتێبەکە کە باس لە ڕووداوەکانی پشت پەردە و بڕیارەکەی ئەمریکا بۆ کوشتنی سولەیمانی دەکات، لە گۆڤاری ئەتڵەنتیکدا بڵاو کراوەتەوە، کە دواتر بڵاو دەبێتەوە.

مەكێنزی بە ئاماژەدان بە ناكاریگەرێتیی سیاسەتی ئێستای ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە بووەتە هۆی بوێرتربوونی کۆماری ئیسلامیی ئێران، دەڵێت، لە چەند دەیەی ڕابردوودا ئەوە دەرکەوتووە کە ئەمریکا تەنیا کاتێک دەتوانێت ڕێگری (رەدع)ی بەرامبەر کۆماری ئیسلامی کاریگەر بێت کە لە پێگەیەکی بەهێزەوە مامەڵە بکات.

مەکێنزی درێژە بە قسەکانی دەدات و دەنووسێت؛ لەو سەردەمەی كە فەرماندەی “سێنتکۆم” بوو، بەرپرسیارێتیی ئۆپەراسیۆنی هێرشەکەی سەر قاسم سولەیمانیی لە ئەستۆیدا بووە؛ هەروەها دەڵێت ئەم هێرشە وانەیەکی هەبوو کە زۆر سەرنجی لێ نەدراوە، ئەویش ئەوەیە: ڕەنگە کۆماری ئیسلامی لە هەندێک کاتدا پێشبینینەکراو دەرکەوێت، بەڵام هێزی ئەمریکا لە بەرامبەریدا توانای ڕێگریکردن (وەستاندن)ی هەیە. بەپێچەوانەوە، کاتێک ئەمریکا پاشەکشە دەکات، کۆماری ئیسلامی پێشڕەوی دەکات. کاتێک ئەمریکا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە مامەڵە دەکات و ئامادەیە بۆ هەر ئەگەرێک، ئەوە کۆماری ئیسلامی پاشەکشە دەکات. هەروەها دەیشڵێت، ژیان و مردنی سولەیمانی بەڵگەی ئەو بانگەشەیە و، پێویستە ئەم سیاسەتە ڕێنیشاندەری سیاسەتی داهاتووی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بێت.

چواردەیەمین فەرماندەی سێنتکۆم دەنووسێت، کاریگەریی سولەیمانی لە ناوچەکەدا بە درێژاییی ساڵان فراوانتر دەبوو و ناوبراو پێی وا بووە کە کەس دەستی پێڕا ناگات. تەنانەت سولەیمانی لە ساڵی ٢٠١٩ لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بەم بابەتە وتی: “دەیانەوێت چی بکەن، دەمکوژن؟”

بە گوتەی مەکێنزی، کاتێک لە مانگی ئازاری ٢٠١٩دا وەک فەرماندەی سێنتکۆم دەستنیشان کرا، یەکێک لە یەکەم کارەکانی کە کردوویەتی، ئەوە بووە کە بزانێت ئەگەر سەرۆک داوای هێرشکردنە سەر سولەیمانی بکات، سێنتکۆم پلانێکی هەیە یان نا؟ لە کاتی لێکۆڵینەوە لەم بابەتەدا بۆی دەرکەوتووە کە چەند داواکارییەکی لەم شێوەیە سەبارەت بە قاسم سولەیمانی ئاراستەی کۆشکی سپی کراوە.

لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، بنکە ئەمریکییەکان لە عێراق بە هێرشی مووشەکیی گرووپە میلیشیاکانی لایەنگری کۆماری ئیسلامی کرانە ئامانج و بۆ ئەمریکاش ڕوون بووەوە کە سولەیمانی بەرپرسیارە لە هەماهەنگی و بەڕێوەبردنی ئەو هێرشانە. بۆیە، ئەندامە سەرەکییەکانی سێنتکۆم کۆ بوونەوە بۆ پێداچوونەوە بەو بژاردانەی کە چەند مانگێکە بیریان لێ دەکردەوە. مەکێنزی ئاماژە بەوە دەکات کە بێ گومان کۆبوونەوەکە تەنیا کۆبوونەوەیەکی پلاندانان و پێشبینیکردن بووە، چونکە تەنیا دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەوکات، لە ڕێگەی وەزیری بەرگری، “مارک ئێسپەر”ەوە، دەیتوانی مۆڵەتی هێرشەکە بدات.

مەكێنزی دەنووسێت ئامانجی دیکەیان لە یەمەن کەسێک بوو کە ماوەیەک چاودێرییان دەکرد: فەرماندەیەکی سوپای قودسی سوپای پاسداران کە مێژوویەکی دوورودرێژی لە هەماهەنگیی ئۆپەراسیۆنەکانی دژی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان هەبوو. ئامانجەکانی دیکە بریتی بوون لە کەشتیی “ساویز”ی سوپای پاسداران لە باشووری دەریای سوور کە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بوو، هەروەها بەرگریی ئاسمانی و ژێرخانەکانی نەوت لە باشووری ئێران.

دوای تاوتوێکردنی بژاردەکان، مەكێنزی بە ئەندامانی تیمەکەی ڕاگەیاند کە ئەوان تەنیا دەستنیشانی ئامانجەکان لە ناوخۆی عێراق و سووریا دەکەن بۆ ڕێگرتن لە تەشەنەسەندنی پێکدادانەکان. ئەوان چوار “ئامانجی لۆجستی” و سێ “ئامانجی مرۆیی”یان کە لە هێرشەکەدا لە دژی ئەمریکییەکان بەشدار بوونە پێشنیار کردووە: دوو کەسیان بریکاری کەتائیبی حزبوڵڵا و سێیەمیشیان سولەیمانی بوو. هەروەها بڕیار بوو بژاردەی ئۆپەراسیۆن و هێڕش لە یەمەن و دەریای سوور و باشووری ئێران بەرز بکەنەوە، بەڵام پێشنیار نەكەن.

ڕۆژی دواتر، دوای وەرگرتنی ڕەزامەندی بۆ هێرشکردنە سەر ئامانجە لۆجستیکییەکان، بڕیار بوو ترامپ لەلایەن ئێسپەر و میلی ئاگادار بکرێتەوە. مەکێنزی دەڵێت ئەو پێشنیاری نەکردووە کە هێڕش بۆ سەر سولەیمانی نەکرێت، بەڵام باسی ئەو مەترسییە چاوەڕوانكراوانەی کردووە کە ئەم هێرشە (کوشتنی سولەیمانی) لەوانەیە بە دوای خۆیدا بهێنێت.

لە کۆبوونەوەکەدا بۆ خستنەڕووی ڕاپۆرتەکە، لە ڕوانگەی ترامپەوە هێرشکردنە سەر ئامانجە لۆجستییەکان بەس نەبوو و بۆیە داوای کرد ئەگەر سولەیمانی بچێتە عێراق، ئەوا بکرێتە ئامانج. هەروەها هێرشکردنە سەر فەرماندەی سوپای قودسی سوپای پاسداران لە یەمەن و کەشتیی ساویز لە دەریای سووری پەسەند کردبوو. ترامپ پێی وابوو ئەم هێرشانە کۆماری ئیسلامی دەگەڕێنێتەوە سەر مێزی دانوستان.

مەكێنزی لە درێژەی قسەکانیدا دەنووسێت، “هەستمان دەکرد هێرشەکان ڕەنگە توانای وەستێنەرانە (ڕێگریكەرانە)ی ئەمریکا بگەڕێننەوە، بەڵام وەک ڕێگەیەک بۆ دانوستان نەماندەبینی.” هەروەها دەڵێت، دەیانزانی کە دەتوانن بەخێرایی هێرشەکە بۆ سەر کەشتیی ساویز و فەرماندەی سوپای قودس لە یەمەن جێبەجێ بکەن، بەڵام سولەیمانی ئامانجێکی پڕئاڵنگاریتر بوو. ئەوان پلان و بژاردەکانی هێرشکردنە سەر سولەیمانییان لە سووریا و عێراقدا دانابوو و سووریایان پێ باشتر بوو؛ چونکە لەوانە بوو هێرشەکە لە عێراق، دنەی گرووپە میلیشیا شیعەکان بدات و کاردانەوەی سەربازی و سیاسیی قورسی لێ بکەوێتەوە.

ئەوان زانیارییان پێ گەیشتبوو کە سولەیمانی لە ٣١ی کانوونی دووەمەوە (٣١ی دێسەمبەر) لە تارانەوە بەرەو بەغدا دەڕوات. لە کۆتاییدا بڕیار درا سەرەتا سولەیمانی بکرێتە ئامانج و دواتر دوای چەند خولەکێک، فەرماندەی سوپای قودس لە یەمەن بکرێتە ئامانج. بڕیاریان دا کەشتیی ساویز بەجێ بهێڵن بۆ دواتر. ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییی ئەمریکا پێی وابوو کە کۆماری ئیسلامی تۆڵە لە ئەمریکا ناکاتەوە.

لەگەڵ نزیکبوونەوەی فڕۆکەکەی هەڵگری سولەیمانی لە بەغدا، مەكێنزی و میلی و ئێسپەر لەپەیوەندیدا بوون لەگەڵ یەکتری، بەڵام بینییان کە فڕۆکەکە لە شوێنی خۆی نەنیشتەوە و بە بەرزیی 30 هەزار پێ بەسەر شارەکەدا تێ پەڕی.

لەم کاتەدا، بەرپرسێکی پێنتاگۆن لە مەكێنزیی پرسی: “دەتوانیت ئەم نەفرەتییە بخەیتە خوارەوە؟” یەکسەر مەكێنزی تەلەفۆنی بۆ فەرماندەی تیمە ئاسمانییەکەی لە قەتەر کرد و وتی: ئەگەر فەرمانت پێ بدەم ئەم فڕۆکەیە بخەیتە خوارەوە، دەتوانی بیکەیت؟ خێرا وەڵامی ئەرێنیی دایەوە و هێزەکانی ئەمریکا دوو فڕۆکەی شەڕکەریان ئامادە کرد بۆ ڕاوەدوونانی فڕۆکەکە.

مەكێنزی دەڵێت، زۆری نەخایاند بۆمان دەرکەوت کە فڕۆکەکە بەرەو دیمەشق دەڕوات و ٥٠ سەرنشینی مەدەنیی تێدایە. مەكێنزی و میلی بەخێرایی وازیان لە هێرشکردنە سەر فڕۆکەکە هێنا. هەروەها فڕۆکەکان لە ئەرکەکە لە یەمەن کشانەوە. بەڵام زانیارییەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە لە 36 کاتژمێری داهاتوودا سولەیمانی لە دیمەشقەوە دەگەڕێتەوە بەغدا.

دواجار سولەیمانی دوای چەند کاتژمێرێک لە چاوەڕوانی و دواکەوتن، لە دیمەشق سواری فڕۆکەکە بوو و کەمێک پێش نیوەشەو بە کاتی عێراق، لە بەغدا نیشتەوە. دوای ئەوەی ئۆتۆمبێلی هەڵگری سولەیمانی دوای دەرچوونی لە فڕۆکەخانە کرایە ئامانج، ماڵێکیش لە یەمەن کە پێ دەچوو فەرماندەی داهاتووی سوپای قودسی سوپای پاسداران لەوێ بێت، کرایە ئامانج. بەڵام دواتر بۆیان دەرکەوت کە ئەو لەوێ نەبووە.

بڕیاری هێرشکردنە سەر سولەیمانی لەلایەن ترامپەوە درا، کە ڕاوێژکارەکانی دڵنیایان کردبووەوە کۆماری ئیسلامی تۆڵە ناکاتەوە. بە بڕوای مەکێنزی، ترامپ بڕیاری دروستی دابوو؛ ئەگەر سولەیمانی ڕانەگیرابایە ستافی زیاتر لە هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی و، هەروەها خەڵکی عێراق گیانیان لەدەست دەدا و هێرشی زیاتریش ڕوویان دەدا. سولەیمانی خۆی ئەو هێرشانەی ئەنجام نەدەدا، بەڵام بێ گومان دوای سەفەرەکەی سولەیمانی بۆ عێراق ڕوویان دەدا.

مەكێنزی لە درێژەدا دەڵێت، “مەترسیی بێکرداری (پەسیڤبوون)، زیاترە لە کردار.” کۆماری ئیسلامی گومانی لە توانای ئەمریکا هەبوو بۆ ئەنجامدانی هێڕشێکی لەم شێوەیە؛ لانی کەم دوو ئیدارەی پێشووی ئەمریکا هەڵوێستێکی بەهێزیان نەبووە. کۆماری ئیسلامی دوای چەندان ساڵ بۆ یەکەم جار هێزی ئاشکرای ئەمریکای بینی و ناچار بوو پێداچوونەوە بە حیساباتەکانیدا بکات. هەرچەندە پاشان هێرشە بچووکەکان بەردەوام بوون، بەتایبەت ئەوانەی کە نەتوانرا ڕاستەوخۆ بەپرسیارێتییەکەی بگەڕێندرێنەوە بۆ کۆماری ئیسلامی، بەڵام ئاراستەی ئۆپەراسیۆنی هێزەکانی ئێران و بریکارەکانیان گۆڕابوو: دوورکەوتنەوە لە هێرشی بەرفراوان بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا.

فەرماندەی پێشووی سێنتکۆم لە کۆتاییدا دەنووسێت، ئەگەر ئەمریکا بەنیازی مانەوە بێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دەبێت ئامادە بێت جارێکی دیکە هەمان ئیرادە نیشان بدات. مەترسیی پەرەسەندنی گرژییەکان حەتمییە، بەڵام دەتوانرێت بەڕێوە ببردرێت؛ ئەوەی بۆ ماوەیەکی زۆرە سیاسەتی ئەمریکای لەرزۆک کردووە، دوورکەوتنەوەیە لە قبووڵکردنی ئەم مەترسییە. وانەی هێرش بۆ سەر سولەیمانی ڕوونە و، نابێت لەبیر بکرێت. ئێرانییەکان ڕێز لە هێزی ئەمریکا دەگرن و لاوازیی ئەمریکا دەقۆزنەوە.

سەرچاوە:

https://www.independentpersian.com

سەرچاوەی گۆڤاری ئەتڵەنتیک:

https://www.theatlantic.com/




بۆچی ئێران و ئیسرائیل لە لێواری هەڵدێر پاشەکشەیان کرد؟

ن: وەلی نەسر Vali Nasr

وەرگێڕانی: پێنووس

وەلی نەسر (VALI NASR)، ڕاوێژکاری پێشووی ئۆباما، لە گۆڤاری “فۆرن ئەفێرز” (Foreign Affairs)ی ئەمریكی نووسیویەتی: زنجیرە هێرش و دژەهێرشەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل لە دوو هەفتەی یەکەمی مانگی نیساندا، دیدگەی ستراتیژیی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بە شێوەیەکی بەرچاو  گۆڕیوە. پێکدادانی سەربازیی ئەم دوایییەی نێوان هەردوو وڵات، جەنگی سێبەری نێوانیانی کە زیاتر لە دە ساڵە بەردەوام بوو، گەیاندە گۆڕەپانی پێکدادانێکی ئاشکرا.

لە درێژەی ئەم نووسینەدا هاتووە؛ ئێستا بەڕوونی دەرکەوتووە کە پەرەسەندنی کێبڕکێ و ململانێی نێوان ئێران و ئیسرائیل، ئاسایشی ناوچەکە و فاکتەری سەرەکیی بەرەوپێشچوونی سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دەیەکانی داهاتوودا لەقاڵب دەدات. هەر لایەنێک ئەوی تریان وەک دوژمنێکی خوێنی دەبینێت کە دەبێت لە ڕێگەی سەربازییەوە شکستی پێ بهێنرێت. کێبڕکێی مەترسیداری نێوان ئەو دووانە، ئەگەر کۆنتڕۆڵ نەکرێت، دەبێتە هۆی ناسەقامگیری لە ناوچەکەدا و ڕەنگە دواجار ببێتە هۆی ململانێیەکی بەرفراوان و ڕاکێشانی ئەمریکا بۆ جەنگێک بە تێچوویەكی زۆرەوە. ئێستا ئەوە لە ئەستۆی واشنتۆنە کە ستراتیژیی دیپلۆماسی بگرێتە بەر بۆ هێورکردنەوەی ئەو گرژییانەی کە لە مانگی نیساندا، بووە هۆی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی ئیسرائیل و ئێران و ئەگەری هەیە ببێتە هۆی دووبارەبوونەوەی.

هێرشی حەوتی ئۆکتۆبەر لەلایەن “حەماس”ەوە، ئەفسانەی نەدۆڕانی ئیسرائیلی لەناو برد و هەستی ئاسایشی لەم وڵاتەدا کەم کردەوە. ئیسرائیل بە هێرشێکی سەربازیی قورس بۆ سەر غەززە، وەڵامی ئەم هێرشەی داوەتەوە و هەوڵی لەناوبردنی حەماس و ئازادکردنی بارمتەکانی لە غەززە و گەڕاندنەوەی متمانە بۆ توانای بەرپەرچدانەوەی هێرشەکان و پاراستنی هاووڵاتیانی داوە. بەڵام تا ئێستا هیچ کام لەم ئامانجانە بەدی نەهاتووە.

هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر باڵەخانەی کونسوڵگەریی باڵیۆزخانەی ئێران، هاوشێوەی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی ئیسرائیل لە غەززە، بەشێکی هۆکاری خواستی تەلئەبیب بوو بۆ ئەوەی ئەو بڕوایە دروست بکات کە هێرشێک بە قەبارەی ٧ی ئۆکتۆبەر، هەرگیز نابێت دووبارە بکرێتەوە. ئیسرائیل بە ئامانجگرتنی ژەنەڕاڵ زاهیدی لە باڵەخانەی کونسوڵخانەی ئێران لە دیمەشق، بەڕوونی ئەوەی خستە ڕوو کە تاران بە بەرپرسی سەرەکیی قەیرانی ئێستا دەزانێت. تەلئەبیب بە کوشتنی ئەم فەرماندە باڵایە سەربازییە لە باڵەخانەیەکی دیپلۆماسیدا، هەروەها ئامادەیی و توانای خۆی بۆ کوشتنی بەرپرسانی باڵای ئێران لە هەر شوێنێک و لە هەر کاتێکدا نیشان دا.

سەرەڕای هێرشەکانی پێشووی ئیسرائیل بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئێران لە سووریا، بەئامانجگرتنی ژێرخانی پیشەسازی و بنکە سەربازییەکان و کوشتنی زانایانی ئەتۆمی لە ناوخۆی ئێران، تاران بەگشتی خۆی لە وەڵامدانەوەی ڕاستەوخۆ بۆ ئیسرائیل لە ساڵانی ڕابردوودا بەدوور گرتووە. دوایین جار کە ئێران لە کردەوەی بەرامبەردا لەگەڵ ئیسرائیل تێوە گلا، لە مانگی شوباتی ٢٠١٨ بوو؛ کاتێک ئیسرائیل لە کاردانەوە لە بەرامبەر هاتنی درۆنێكی ئێرانی بۆ ناو ئاسمانی وڵاتەکەی، پێگەکانی ئێرانی لە سووریا کردە ئامانج (ئێران ئەو بانگەشەیەی ڕەت كردۆتەوە). دواتر هێزەکانی سووریا فڕۆکەیەکی جۆری ئێف ١٦ی ئیسرائیلیان خستە خوارەوە. لەو کاتەوە ئێران خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی ئیسرائیل بەدوور گرتووە و سەرنجی خۆی لەسەر دروستکردنی توانای سەربازی لە سووریا و دوورکەوتنەوە لەو کردەوانە چڕ کردووەتەوە کە ئەگەری هەیە ببێتە هۆی زیادبوونی گرژی لەگەڵ ئیسرائیل.

بەڵام کاتێک ئیسرائیل هێرشی کردە سەر باڵەخانەی کونسوڵخانەی ئێران، تاران ستراتیژیی خۆی گۆڕی. لە ڕوانگەی ئێرانەوە ئەم کارە هەنگاوێکی دنەدەرانەی بەرچاو بوو کە پێویستی بە وەڵامدانەوەی ڕاستەوخۆ بوو. سەرکردەکانی ئێران پێیان وا بوو ئەگەر ڕێگرییەکانیان نەگەڕێننەوە، ئیسرائیل نەک تەنیا لە سووریا، بەڵکوو لە لوبنان و تەنانەت ئێرانیش گرژییەکان زیاتر دەکات. بەڵام ڕەهەندەکانی کاردانەوەی ئێران هەم سەرسوڕهێنەر و هەم نیگەرانکەر بوون. تاران لە ڕێگەی نێوەندگرانی ئەوروپی و عەرەبییەوە ئەمریکای لە نیازی پلانی وەڵامدانەوەی خۆی ئاگادار کردبووەوە. پاشان ئێران بە هاوێشتنی سەدان درۆن و مووشەک بەرەو ئیسرائیل، بەڕوونی ئەوەی خستە ڕوو کە چیتر سیاسەتی سەبرگرتنی ستراتیژیی خۆی درێژە پێ نادات و هەر کات هێرشی بکرێتە سەری، وەڵامی دەداتەوە.

ئیسرائیل بە هاوکاریی ئوردن و بریتانیا و ئەمریکا زۆربەی ئەو مووشەکانەی خستە خوارەوە. ڕەنگە تاران چاوەڕوانی ئەنجامێکی لەو شێوەیەی کردبێت. مەبەستی ئێران ئەوە نەبوو کە پاڵ بە ئیسرائیلەوە بنێت بۆ دەستپێکردنی جەنگ، بەڵکوو تەنیا ویستی، خواستی خۆی بۆ هێرشکردنە سەر ئیسرائیل ئاشکرا بکات. بەڵام ئیسرائیل تۆڵەی کردەوە و هێرشی مووشەکیی کردە سەر بنکەیەکی ئاسمانیی گرنگ لە ناوەندی ئێران. ئەم هێرشە سنووردار بوو و کۆتاییی بەم خولەی هێرشە بەرپەرچدانەوەیە هێنا، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەوە پشتڕاستکردنەوەیەک بوو کە ئەو ڕێسایانەی کە ساڵانێک لە سایەیدا ئێران و ئیسرائیل جەنگیان بەڕێوە دەبرد، ئیتر سەرکەوتوو نین. هەر هێرشێک لەلایەن هەر لایەنێکەوە لە ئێستادا، وەڵامی ڕاستەوخۆی لایەنی بەرامبەر دێنێتە ئاراوە؛ ئەمەیش ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگێکی گەورەتر زیاد دەکات.

واشنتۆن و هاوپەیمانەکانی دەیانەوێت خۆیان لە پەرەسەندنی گرژی و ئاڵۆزییەکان بەدوور بگرن و تارانیش باش ئاگاداری ئەم بابەتەیە. ڕاستەوخۆ دوای هێرشی دیمەشق، ئەمریکا و هاوبەشەکانی لە ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستوەردانیان کرد بۆ ئەوەی قەیرانەکە نەگۆڕێت بۆ جەنگێکی سەرتاسەری. ئەمریکا دڵنیاییی دایە ئێران کە هیچ زانیارییەکی پێشوەختەی نییە لەسەر پلانەکانی ئیسرائیل بۆ ئەنجامدانی هێرشەکە؛ ئەمەیش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە نیگەرانە لە مەترسییەکانی سەرهەڵدانی جەنگێکی فراوانتر لە ناوچەکەدا. دیپلۆماتکارانی عەرەبی و ئەوروپی کە پەیامی واشنتۆنیان هەڵگرتبوو، ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەرپرسانی ئێران قسەیان کرد. ئەوان داوایان لە تاران کرد کە هیچ وەڵامێک بۆ ئەو کارەی تەلئەبیب نەداتەوە، بەڵام جەختیان لەوە کردەوە کە ئەگەر بڕیار بێت وەڵامێک بدرێتەوە، پێویستە ورد بێت و ئەو ئامانجە چاوەڕوانكراوانەی کە هەڵدەبژێردرێن، پێویستە مەودا و ڕەهەندی سنوورداریان هەبێت بۆ ئەوەی گرژیی زیاتر نەهێننە ئاراوە. دوای ئەو تۆڵەسەندنەوەیەی ئێران، واشنتۆن و هاوپەیمانەکانی ئەم جارە هەوڵەکانیان لەسەر ئیسرائیل چڕ کردەوە بۆ کەمکردنەوەی توندیی کاردانەوەی دژە تەلئەبیب.

ئەم هەوڵە دیپلۆماسییانە سەرکەوتوو بوون لە کۆنتڕۆڵکردنی قەیرانەکە و، بەڕوونی ئەوەیان خستە ڕوو کە ئەولەوییەتی باڵای ئەمریکا ئەوەیە کە جەنگی غەززە نەگۆڕێت بۆ جەنگێکی ناوچەیی و، پێی واشنتۆن ڕاکێشێت بۆ جەنگێک بە تێچوویەكی زۆرەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەروەها ڕاستیی دڵخۆشکەر بۆ واشنتۆن ئەوەیە کە نە ئێران و نە ئیسرائیل خواستێکی ئەوتۆیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ نییە. بەڵام بۆ ئەوەی ئەم ئاگربەستە ناسکە لە نێوان ئێران و ئیسرائیل بەردەوام بێت، واشنتۆن دەبێت ڕۆڵی کارا ببینێت. ئەم وڵاتە پێویستە لە نزیکەوە هاوکاریی ئیسرائیل بکات بۆ چارەسەرکردنی نیگەرانییە ئەمنییەکانی و بەهێزکردنی ئەو پێشکەوتنە دیپلۆماسییانەی کە لە چەند هەفتەی ڕابردوودا لەگەڵ ئێران بەدەست هاتوون.

لە هەمان کاتیشدا، ئاسۆی پەرەسەندنێکی دیکەی مەترسیدار لە ناوچەکەدا لە ئارادایە. ئەگەر ئێران و هاوپەیمانەکانی هەست بکەن بەهۆی پەرەسەندنی قەیرانی مرۆیی لە غەززە یان بۆ پێشگرتن لە لەناوچوونی حەماس، دەبێت هەنگاوی بۆ  بنێن، ئەوا پریشکی هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر ڕەفەح دەتوانێت ئاگری ڕووبەڕووبوونەوەیەکی دیکە لە نێوانیان هەڵگیرسێنێت. ئاگربەستی درێژخایەنی نێوان ئیسرائیل و حەماسیش دەتوانێت زەمینە بۆ گرژیی زیاتر خۆش بكا؛ بەو پێیەی ئیسرائیل دەتوانێت سەرنجی خۆی بخاتە سەر حزبوڵڵای لوبنان و جارێکی دیکە پێگەکانی ئێران لە سووریا بکاتە ئامانج. ئێران و ئیسرائیل ئامادە نین بۆ جەنگ، بەڵام ئەگەر بەردەوام بن لە سەیرکردنی یەکتری وەک هەڕەشەیەکی کوشندە کە تەنیا لە ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازییەوە بەرپەرچ بدرێتەوە، ئەوا ئەگەری ڕوودانی جەنگ لە داهاتوودا دەبێتە شتێکی حەتمی.

تێڕوانینی دوو وڵات بۆ جەنگێکی لەو شێوەیە دەبێتە هۆی گۆڕینی هاوسەنگیی ئەمنیی ناوچەکە لە چەند ڕوویەکەوە. یەکەم گۆڕانکاری لە ڕێگەی پێشبڕکێی چەکدارییەوە دێت- دوای ئاڵوگۆڕی هێڕشی سەربازی لەم دوایییانەدا، ئێران و ئیسرائیل هەوڵەکانیان بۆ بەدەستهێنانی چەکی پێشکەوتووی هێرشبەر و بەرگری، خێراتر دەکەن. بەو پێیەی كە ئێران و ئیسرائیل سنوورێکی هاوبەشیان نییە، پێ دەچێت جەنگی نێوان ئەو دووانە زیاتر لەوەی پێویستی بە تانک و تۆپ و سەرباز بێت، پێویستی بە مووشەک و درۆن هەیە و لە لایەنی ئیسرائیلیشەوە پێویستی بە فڕۆکەی جەنگی هەیە. کەڵەکەبوونی ئەو چەکانە ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگی نێوان ئەم دوو دوژمنە زیاتر و وێرانکەرتر دەکات. ئەم دۆخە، جموجۆڵە سەربازییە ناسەقامگیرکەرەکانی ناوچەکە بەهێزتر دەکات. هەروەها تاران کە دەزانێت ڕەنگە نەتوانێت هاوسەنگی لە پێشبڕکێی چەکی ئاساییدا دروست بکات، ڕەنگە هەوڵەکانی بۆ بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی خێراتر بکات.

هەروەها هەردوو وڵات هەوڵ دەدەن باڵادەستییەکی جوگرافی دەستەبەر بکەن. لە خولی ئەم دوایییەی هێرشەکاندا، کاریگەریی ڕێژەییی هێرشەکانی ئێران و ئیسرائیل نەک تەنیا بەند بوو بە توانای تەکنەلۆژییەوە بەڵکوو بەند بوو بە شوێنی هەڵدانی ئەو چەکانەیشەوە کە بەکار هێنراون. درۆن و مووشەکی ئێرانی، دەبوو بە تێپەڕین بە ئاسمانی عێراق و ئوردندا بگەنە ئیسرائیل و، ئەمەیش وێڕای کەمکردنەوەی ڕەهەندە سەرسوڕهێنەرەکە، ڕێگەی بە ئوردن و بریتانیا و ئەمریکا دا، پێش ئەوەی مووشەک و درۆنەکان بگەنە ئامانجە دیاریکراوەکان، ژمارەیەکی زۆر مووشەک بخەنە خوارەوە. لە لایەکی دیکەوە، پێ دەچێت ئیسرائیل هێرشەکەی لە ئاسمانی عێراقەوە تەنیا لەودیو سنووری ئێرانەوە ئەنجام دابێت.

ماوەیەکی زۆرە ئێران ستراتیژیی تەیارکردنی حزبوڵڵای لوبنان بە مووشەکی پێشکەوتوو لەسەر سنوور لەگەڵ ئیسرائیل پەیڕەو کردووە و هەوڵی داوە ڕێگری لە ئیسرائیل بکات و ڕێبازێکی هاوشێوە لە وڵاتانی دەوروبەری ئێران جێبەجێ بکات. تاران لە هێرشەکانی ئەم دوایییەدا توانای حزبوڵڵای بەکار نەهێنا، بەڵام ڕەنگە لە خولی داهاتوودا ئەم بژاردەیە بەکار بهێنێت. ڕەنگە ئێران توانای مووشەکی و درۆن لە سووریا فراوانتر بکات کە سنوورێکی هاوبەشی لەگەڵ ئیسرائیل هەیە. ئەم کارە مەترسییەکی بەرچاو بۆ سەر ئیسرائیل دروست دەکات و تەلئەبیب بە چڕکردنەوەی هێرشەکانی بۆ سەر ئێران و پێگەکانی حزبوڵڵا لە لوبنان و سووریا وەڵامی ئەم هەنگاوانە دەداتەوە. بۆیە ڕەنگە ئەو هێزە ئەمریکییانەی کە هێشتا لە سووریا ئامادەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش، ڕەوانەی ئەرکێکی دیکە بکرێن و ئەویش بۆ ڕێگریکردن دەبێت لە بەهێزبوونی ئامادەییی سەربازیی ئێران، کە لەوانەیە ببێتە هۆی جەنگی نێوان ئێران و ئیسرائیل.

لە کاتێکدا ئێران توانای سەربازیی خۆی لەسەر سنوورەکانی ئیسرائیل بەهێزتر دەکات، ئیسڕائیل ڕەنگە چالاکیی هەواڵگری و ئامادەییی سەربازیی خۆی لەسەر سنوورەکانی ئێران لە ڕێوشوێنێکی بەرپەرچدانەوەیدا فراوانتر بکات. ئازەربایجان و هەرێمی کوردستان لە باکووری عێراقیش ئێستا بە ناوچەی ئۆپەراسیۆنەکانی ئیسرائیل دادەنرێت. پێ دەچێت ئیسرائیل شوێنپێی خۆی لەو ناوچانە فراوانتر بکات و ئەمەیش ببێتە هۆی گوشاری دیپلۆماسی و سەربازیی ئێران بۆ سەر باکۆ و هەولێر. لەو حاڵەتەدا ڕەنگە ئازەربایجان و هەرێمی کوردستان بۆ پشتیوانیی دیپلۆماسی و بەرگریی ئاسمانی، ڕوو لە ئەمریکا و تورکیا بکەن. ڕەنگە تورکیا بتوانێت نێوەندگیری لە نێوان ئێران و ئازەربایجان بکات، بەڵام تەنیا ئەمریکا دەتوانێت ناوچەکە بپارێزێت و، پێ دەچێت ئەم جۆرە پشتیوانییە پێویستی بە زیادبوونی ئامادەییی سەربازیی ئەمریکا هەبێت.

ئەگەری فراوانبوونی هاوکارییەکانی ئیسرائیل لە کەنداوی فارس تەنانەت ڕەنگە لێکەوتەی دوورمەودای هەبێت. ئیسرائیل پەیوەندیی فەرمیی نزیکی لەگەڵ بەحرێن و ئیمارات هەیە و ئەو وڵاتانەیش هاوشانی عەرەبستان لە بواری هەواڵگری و ئەمنیدا لەگەڵ ئیسرائیل هاوکاری دەکەن. بەڵام ئیسرائیل هێشتا هیچ ناوەندێکی ئۆپەراسیۆنی لەم ناوچەیەدا نییە کە بتوانێت بۆ بەئامانجگرتنی ڕاستەوخۆ لە دژی ئێران بەکاری بهێنێت. تەنانەت پێش ٧ی ئۆکتۆبەر، ئێران نیگەران بوو لە ڕێککەوتنێک بە نێوەندگیریی ئەمریکا کە پێگەیەک بە ئیسرائیل بدات لە سعوودیا کە بە ڕێککەوتنی بەرگریی ئەمریکا و ڕیاز پارێزراو دەبێت. لە کاتێکدا ڕای گشتیی سعوودیا لە دوای جەنگی غەززەوە بەتوندی دژایەتیی ئیسرائیلی کردووە، بۆیە ئاسۆیەكی ئاشتەواییی لەو شێوەیە، نزیک نییە. بەڵام ڕاگرتنی دانوستانەکانی ئاساییکردنەوەی نێوان ئیسرائیل و سعوودیا نابێتە هۆی ئەوەی ئەمریکا و سعوودیا لە قووڵکردنەوەی هاوبەشیی ستراتیژیی خۆیان بوەستێنن. ئەم هاوبەشییە بەناچاری دەچێتە ناو ململانێی نێوان ئێران و ئیسرائیل و لە هەمان کاتدا ئاسایشی وڵاتانی کەنداو دەخاتە مەترسییەوە؛ ئاواتە ئابوورییەکانیشیان لاواز دەکات.

بۆ ئەم وڵاتانە ئەگەری چوونە ناو پەیمانێکی بەرگری لەگەڵ واشنتۆن، وەك مەتەڵێك وایە (پرسێکی ئاڵۆز و ناڕوونە). ڕێککەوتنێکی لەم شێوەیە گەرەنتییەکی ئەمنی بۆ ئەوان دابین دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەم وڵاتانە دەکاتە ئامانج لە هەر ململانێیەک لەگەڵ ئێراندا. مووشەکەکانی ئێران دەتوانن لە چەند چرکەیەکدا بگەنە کەناراوەکانیان. ڕێککەوتنێکی دیپلۆماسی هیچ شتێک ناگۆڕێت. ئەوەی ڕاستی بێت، پەیمانی بەرگری کاتێک سەرنجڕاکێش دەبێت، كە ئەمریکا و ئێران گرژییەکانی نێوانیان ئیدارە بکەن و  گرژییەکانیان کەم بکەنەوە.

بۆیە پێ دەچێت حکوومەتەکانی کەنداوی فارس هەوڵی مانەوە لە ناوچە خۆڵەمێشییەکەی نێوان ئێران و ئیسرائیل لانی کەم بۆ ئێستا بدەن. بەڵام پاراستنی هاوسەنگییەکی لەو شێوەیە لەمەودوا قورستر دەبێت چونکە لەژێر گوشاری هەردوو لادا دەبن، بۆ ئەوەی لایەنی بەرامبەر دەستی نەگاتە خاک و ئاسمانەکەیان. ئیسرائیل گوشار دەخاتە سەر واشنتۆن بۆ ئەوەی دەستڕۆیشتووییی خۆی لە پایتەختە عەرەبییەکان بۆ دەستەبەرکردنی هاوکارییەکان بەکار بهێنێت؛ هاوکات ئێران هەڕەشە لە حکوومەتە عەرەبییە هاوکارەکان دەکات سەبارەت بە دەرەنجامە نەرێنییەکانی ئەو جۆرە هاوکارییانە. هەروەها خەڵکی ئەو وڵاتە عەرەبییانەی لە جەنگی غەززە تووڕەن، گوشار دەخەنە سەر حکوومەتەکانیان بۆ ئەوەی هاوکاریی ئیسرائیل نەکەن.

ڕەنگە بەرزبوونەوەی گرژییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل، ئەمریکا ناچار بکات دەستبەرداری پلانەکانی کەمکردنەوەی ئامادەییی سەربازیی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت. ئەگەر ئامانجی واشنتۆن خۆپاراستن بێت لە تێوەگلانی جەنگێکی ناوچەیی، دەبێت سەقامگیریی ناوچەکە مسۆگەر بکات. ڕەنگە هەڵبژاردنی غەریزیی واشنتۆن پشتبەستن بە هێزی سەربازی بێت بۆ ترساندنی ئێران، بەڵام لە ڕاستیدا ئەم وڵاتە زیاتر لە هەموو شتێک پێویستی بە ستراتیژیی مەدەنی هەیە بۆ کۆنتڕۆڵکردن و بەڕێوەبردنی ململانێکان. بۆ دەستپێکردن، واشنتۆن پێویستە هەموو دەسەڵاتی دیپلۆماسیی خۆی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی غەززە تەرخان بکات، پاشان هەوڵی جددی و بەردەوام بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەقامگیری فەڵەستین بدات.

 پێ دەچێت ئەم ئەنجامە بۆ دروستکردنی نەزمێکی ناوچەییی فراوانتر لە پێناو سنووردارکردنی پاڵنەرەکانی گرژی، کە لە ئێستادا بڕیارەکانی تاران و تەلئەبیب دیاری دەکەن، پێویست بێت. لە ڕاستیدا، جەنگی غەززە ئەو پاڵنەرانەی توندتر کردووە و تەنیا کۆتاییهێنان بەو پاڵنەرانە دەتوانێت ئاستی گرژییەکان کەم بکاتەوە.

جەنگی غەززە نابێت دەستپێکی جەنگێکی دیکە لە لوبنان بێت. پێویستە ئیسرائیل و حزبوڵڵا ئەو ئارامییە بگەڕێننەوە کە لە نێوان جەنگی ٢٠٠٦ و هێرشی ٧ی ئۆکتۆبەردا پاراستبوویان. سەرکەوتن لەم بەرەیەدا، لەگەڵ هەنگاونان بەرەو چارەسەری سیاسیی پرسی فەڵەستین، بۆ ئاساییکردنەوەی ماناداری پەیوەندییەکانی نێوان ئیسرائیل و عەرەبستان و، هەروەها نێوان ئیسرائیل و باقیی جیهانی عەرەبی، گرنگە.

دوا پارچەی ئەم پازڵە، خودی ئێرانە. بەڕێوەبردنی ئەو مەترسییەی کە ئێران بۆ ئیسرائیل دروستی دەکات، پێویستە لە تەنیا چەکدارکردنی ئیسرائیل و نیشاندانی ئەگەری تۆڵەسەندنەوەی ئەمریکا لە تاران، تێ پەڕێت. پێویستە ئەمریکا پاڵنەرێکی دیپلۆماسی، هاوشێوەی هەوڵەکانی بۆ نێوەندگیری لە نێوان ئیسرائیل و حزبوڵڵا لە ماوەی شەش مانگی ڕابردوودا، بنێت، بۆ ئەوەی هێڵی سوور لە نێوان ئیسرائیل و ئێراندا بکێشێت. هەر لایەنێک هەر ئیستفزازێک کە پێیان وایە گرژییەکان زیاتر دەکات، ڕوونی بکاتەوە و بەم پێیەش ڕێککەوتنێکی نەنووسراو بکرێت بۆ ئەوەی ئەم هێڵە سوورانە نەبەزێنرێن. بۆ دەستپێکردنی پرۆسەیەکی لەو شێوەیە، پێویستە ئەمریکا و ئێران بە زیندووکردنەوەی دانوستانەکان لەسەر بەرنامەی ئەتۆمی و پرسە ناوچەیییەکان، گرژییەکانی نێوان خۆیان کەم بکەنەوە. ئەم جۆرە وتووێژانە ساڵی ڕابردوو لە عومان دەستی پێ کرد، بەڵام دوای ٧ی ئۆکتۆبەر وازی لێ هێنرا. دەستپێکردنەوەی ئەم وتووێژانە کە دەتوانێت پلەی گەرمیی پەیوەندییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل دابەزێنێت، سوودی بۆ ئەمریکا دەبێت. کەمکردنەوەی بارگرژیی لەم شێوەیە، پێش ئەوەی ئەگەری هاتنەئارای هەر جۆرە پێشکەوتنێکی دیپلۆماسی سەبارەت بە بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران بەدی بێت، پێیوستییە.

 ڕەنگە تاکە خاڵی ئەرێنیی قەیرانی مانگی نیسان ئەوە بێت کە تاران و واشنتۆن بۆ ماوەی دوو هەفتە لە پشت دەرگە داخراوەکانەوە قسەیان کردووە. پەیوەندیی نێوانیان زۆر گرنگ بوو بۆ ڕێگریکردن لە کارەسات. ئەمریکا پێویستە ئەم کرانەوە دیپلۆماسییە بەکار بهێنێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی هەڵگیرسانی جەنگێکی تەواو، لە کاتێکدا کە پلانی خولی داهاتووی کارە دیپلۆماسییەکانی دادەنێت. واشنتۆن دەبێت لە چوارچێوەی کۆمەڵێک پرسی ناوچەیی، وەک هەڕەشەی حووسییەکان لە دژی کەشتیوانیی نێودەوڵەتی، مامەڵە لەگەڵ تاران بکات، بۆ ئەوەی بتوانێت بنەمای هەوڵە دیپلۆماسییەکانی پێشوو بۆ بەرقەرارکردنی ئاشتی لەسەر سنووری نێوان ئیسرائیل و لوبنان بەکار بهێنێت. ئێستا کاتی ئەوە نییە ئەمریکا بگەڕێتەوە سەر بژاردە سەربازییەکان وەک باشترین چارەسەری مومکین. دۆخی مەترسیداری ئەمنیی ناوچەکە پێویستی بەوەیە کە واشنتۆن تواناکانی سەرکردایەتیی ئەمریکا بەپراکتیکی (واقعی) پیادە بکات.

سەرچاوە:

https://www.foreignaffairs.com




“ناڕازیبوونی ئەوروپییەکان لە دیموکراسی لە زیادبووندایە”

وەرگێڕانی لە فارسییەوە: پێنووس

بە گوێرەی لێکۆڵینەوەیەکی جیهانی، ناڕازیبوون لە دیموکراسی لە هەندێک ناوچەی ئەوروپادا کە حکوومەتەکان لە جێبەجێکردنی چاوەڕوانییە دیموکراسییەکانی هاووڵاتیاندا شکستیان هێناوە، وا بەرز دەبێتەوە.

نیشاندەر یاخود پێوەرەکانی تێڕوانین (تێگەیشتن)ی دیموکراسی (DPI) کە گەورەترین هەڵسەنگێنەری دیموکراسییە لە جیهاندا و ژمارەی ئەو کەسانەی بەشدارییان تێدا کردووە ٦٣ هەزار کەسە لە ٥٣ وڵاتەوە، لەنێویشیاندا ١٥ وڵاتی ئەندامی یەکێتیی ئەوروپا، لە نێوان مانگی شوبات و نیسانی ئەمساڵدا ڕاپرسییەکی ئەنجام دا.

بەپێی ئەم لێکۆڵینەوەیه هەڕچەنده زۆربەی هاووڵاتیانی یەکێتیی ئەوروپا (57%) وڵاتەکەیان به دیموکراسی دەزانن، بەڵام له سێ وڵاتی فەڕەنسا، یۆنان و هەنگاریا، ئێستا زۆرینە پێیان وایه له دیموکراسیدا ناژین. تەنیا 31%ی هاووڵاتیانی هەنگاریا وڵاتەکەیان بە دیموکراسی دەزانن. لەم ساڵانەی دواییدا ئەم وڵاتە ناکۆکیی زۆری لەگەڵ بڕۆکسڵ هەبووە لەسەر پێشێلکردنی سەروەریی یاسا، بەتایبەتی لە کەیسەکانی وەک پەسەندکردنی یاسای دژە-ئێڵ جی بی تی، خنكاندنی میدیای سەربەخۆ و دەستوەردانی سیاسی لە کاروباری دادوەریدا. هەروەها ناڕازیبوون لای یۆنانییەکان لە زیادبووندایە و تەنیا 43%یان پێیان وایە وڵاتەکەیان دیموکراسییە.

یۆنان کە خۆی زێدی دیموکراسییە، لە ساڵانی ڕابردوودا بەهۆی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەو کۆچبەرانەی کە لە دەریای ناوەڕاستەوە دێنە ئەم وڵاتە و پرۆسەی کەمکردنەوەی ئازادیی ڕاگەیاندن و دادگەییکردنی ڕۆژنامەنووسان و  نەیارانی حکوومەت، لەژێر چاودێریی ورددایە.

نزیکەی نیوەی بەشداربووانی فەڕەنسی (46%)، وڵاتەکەیان بە دیموکراسی زانیوە. نالەباریی دۆخی ئابووری، تووڕەییی کۆمەڵگە بەرامبەر بە چاکسازییەکانی یاسای خانەنشینی کە حکوومەتەکەی ئیمانوێل ماکرۆن بە بەکارهێنانی ماددەی ٤٩.٣ی دەستوور پەسەندی کرد و بێمتمانەیی بە حکوومەت، بووەتە هۆی کەمبوونەوەی نیشاندەری تێگەیشتن بۆ دیموکراسی لەم وڵاتەدا.

لە وڵاتانی دیکەی ئەوروپا، وەک ئەڵمانیا، کەلێنێکی گەورە هەیە لە نێوان چۆنایەتیی دیموکراسی لە ڕوانگەی کەسانی بەرجەستە (نوخبە) و لە ڕوانگەی خەڵکەوە، کە چەندە دیموکراسییە. ئەم بۆشایییە پێی دەوترێت کورتهێنانی دیموکراسیی هەستپێکراو (PDD). ئەم بۆشایییە لە یۆنان 51% و لە هەنگاریا بریتییە لە 50%. هەروەها لە ئەڵمانیا لە ساڵی ٢٠٢٣ تا ئێستا ئەم پێوەرە بە ڕێژەی ٩% بۆ ٣٦% زیادی کردووە.

لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە ئەو باوەڕە کە حکوومەتەکان بەزۆری لە بەرژەوەندیی گرووپێكی تایبەتدا مامەڵە دەکەن نەک لە بەرژەوەندیی گشتیدا، لە سەرانسەری ئەوروپادا زیاتر بووە. بەتایبەت لە ئەڵمانیا کە ئەم باوەڕە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٣٤% بووە و لە ساڵی ٢٠٢٤دا گەیشتووەتە ٥٤%. ئەو بازدانە دراماتیکییەی لەسەدا ٢٠، ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی ناڕەزایەتییە لە حکوومەتی هاوپەیمانیی سێقۆڵیی ئۆلاف شوڵتز، سەرۆکوەزیرانی سۆسیالیست بەرامبەر سەوزەکان و لیبراڵەکان، کە لە ساڵی ٢٠٢١ەوە دەسەڵاتیان هەیە. هاوبەشەکانی هاوپەیمانییەکە بێزارییان لە کۆمەڵێک پرسدا پەرە پێ داوە؛ لە بوودجەی پاڵپشتیی منداڵانەوە تا سیاسەتی ئابووری؛ ئەمەیش ڕەوایەتیی جەماوەریی حزبی سۆسیالیستییەکەی (SPD)یان دابەزاندووە.

پەرەسەندنی نیگەرانییەکان لە قەیرانی کۆچبەران

هەروەها نیشاندەرەکانی تێگەیشتن (تێڕوانین) بۆ دیموکراسی (DPI) ئامارێک دەخاتە ڕوو سەبارەت بە داواکاریی خەڵک لە ناوەندگەراییی حکوومەتە هەڵبژێردراوەکانیان. چاودێریی تەندروستی لە زۆرینەیەكی بچووكی وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپادا کە بەشدارییان لە ڕاپرسییەکەدا کردووە (٨ لە کۆی ١٥) ئەولەوییەتی سەرەکییە. هەروەها بەرەنگاربوونەوەی هەژاری لە چەند وڵاتێکدا وەک نیگەرانییەک كە لە ئەولەوییەتێكی بەرزدایە سەیر دەکرێت و لە چوار وڵاتی ئەوروپی کە بەشدارییان لە ڕاپرسییەکەدا کردووە، لە سەرووی لیستەکەدایە.

لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا پشکی ئەو کەسانەی پێیان وایە “کەمکردنەوەی وەرگرتنی کۆچبەران” دەبێت ئەولەوییەتی سەرەکیی حکوومەت بێت، بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. ئەم ڕەوتە، بەتایبەتی لە نەمسا، ئەڵمانیا، ئێرلەندا و فەڕەنسادا بەرچاوە. ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کۆچبەری لەم وڵاتانەدا جێگەیەکی بەرزتری لە لیستی ئەولەوییەتەکاندا بەدەست هێناوە.

بە گوتەی 44%ی ئەڵمانییەکان، 40%ی نەمسایییەکان، 37%ی فەڕەنسییەکان و 31%ی ئێرلەندییەکانی بەشداربوو، کەمکردنەوەی کۆچبەران دەبێت لە سێ ئەولەوییەتە سەرەکییەکانی حکوومەتە هەڵبژێردراوەکانیان بێت. هەرچەندە کەمبوونەوەی کۆچبەران بووەتە یەکێک لە چاوەڕوانییە سەرەکییەکانی ئەڵمانییەکان لە حکوومەتەکەیان، بەڵام ئەولەوییەتی گرنگیدان بە گۆڕانی کەشوهەوا لەنێوانیاندا کەمی کردووە و ئێستا تەنیا 24%یان ئەم بابەتە بە یەکێک لە سێ ئەولەوییەتە سەرەکییەکان دەزانن.

بۆ زانیاریی زیاتر و دابەزاندنی ئیندکسی ساڵی ٢٠٢٤ بڕوانە:

https://www.allianceofdemocracies.org

file:///C:/Users/Lenovo/Downloads/DPI-2024.pdf

سەرچاوە:

https://parsi.euronews.com




کۆبوونەوەیەکی نوێی نێوان تاران و واشنتۆن سەبارەت بە ئاگربەستی هەرێمایەتی و “ئەتۆمی”

ئێران هۆشداری دەداتە ئیسرائیل: باشووری لوبنان غەززە نییە و حزبوڵڵا حەماس نییە!

الجريدة، وەرگێڕانی پێنووس

دوای ئەوەی واشنتۆن بە کەمترین زیانەوە سەرکەوتوو بوو لە بەڕێوەبردنی گەڕی یەکەمی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی نێوان ئیسرائیل و ئێران، سەرچاوەیەکی پلە باڵا لە ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەییی ئێران ئاشکرای کرد کە ئەمریکا و ئێران ڕۆژی چوارشەممەی ڕابردوو لە یەکێک لە وڵاتانی کەنداو، خولی نوێی کۆبوونەوەی ناڕاستەوخۆی ئەمنییان ئەنجام داوە؛ لەو کۆبوونەوەیەدا باسیان لە ڕێگەکانی کەمکردنەوەی پەرەسەندنی بارگرژی لە ناوچەکەدا کردووە و، ئەگەری پشتیوانیکردنی تاران لە ئارامیی غەززە، لە بەرامبەر زیندووکردنەوەی ئەو ڕێککەوتنە نەنووسراوەی کە پێشتر لە نێوان تاران و واشنتۆن سەبارەت بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی ئەنجام درابوو، باس کراوە.

ئەو سەرچاوەیە بە “ئەلجەریدە”ی ڕاگەیاندووە، کۆبوونەوەی ڕۆژی چوارشەممە تەرخان کراوە بۆ ئەوەی هەر لایەنێک داواکارییەکانی بخاتە ڕوو و هیچ ئەنجامێکی نەبووە و، هەر لایەنێک دیراسەی داواکانی ئەوی تری کردووە و لە کۆبوونەوەیەکی دیکەدا وەڵام دەداتەوە بۆ ئەوەی (ئەم کۆبوونەوانە) لە شوێنێک ئەنجام بدرێت کە دواتر ڕێککەوتنی لەسەر بکرێت، دوای ئەوەی هەردوو لایەن لەسەر پێویستیی سنووردارنەکردنی کۆبوونەوەکانیان لە یەک وڵاتدا، ڕێک کەوتن.

لایەنی ئەمریکی پێشنیاری بۆ شاندی بەشداربووی ئێران کردووە کە بگەڕێنەوە بۆ ئەو ڕێککەوتنەی پێشوو کە لە سەڵتەنەی عومان کراوە؛ ڕێككەوتنێك كە جەخت لەسەر جێبەجێکردنی مەرجەکانی ڕێککەوتنی ئەتۆمی بەبێ ڕاگەیاندنی گەڕانەوەی بۆ ئەو ڕێککەوتنە، دەكاتەوە. واتە تاران پابەند بێت بە ڕاگرتنی پیتاندنی یۆرانیۆم بە ڕێژەی زیاتر لە سەدا 3.67 و پابەندبوون بەو سنوورانەی لە ساڵی 2015دا لە ڕێککەوتنەکەدا دانراون؛ لە بەرامبەردا واشنتۆن جێبەجێکردنی هەندێک سزا بەسەر ئێراندا بەبێ هیچ ڕاگەیاندنێکی فەرمی ڕابگرێت. لەم ماوەیەیشدا هەردوو لا هەوڵ دەدەن کەشوهەوایەک بخوڵقێنن بۆ دروستکردنی متمانە لە نێوان یەکتر، وەک ئامادەکارییەك بۆ گەڕانەوەی فەرمی بۆ ڕێککەوتنی ساڵی ٢٠١٥.

 سەرچاوەکە ئاماژەی بەوەیش کردووە؛ لایەنی ئەمریکی داوای لە تاران کردووە گوشار بخاتە سەر هاوپەیمانەکانی بۆ ڕاگرتنی هەڵکشانی توندوتیژی، بەتایبەتی لە دەریای سوور و، پاڵپشتی لە دەستپێشخەری (فۆرمول)ەی میسری بۆ ئاگربەست لە غەززە و پڕۆژەی ئاگربەستی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵڵا لە باشووری لوبنان بکات. هەروەها سەرچاوەکە باسی لەوەیش كردووە؛ شاندی ئەمریکی داوای لە ئێران کردووە هاوکاریی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی بکات، هەروەها دەرگەی بۆ ئاوەڵا بکاتەوە کە پشکنینی هەمەلایەنەی دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران بکات پێش ئەنجامدانی هەر ڕێککەوتنێکی نێوان هەردوو لا، بۆ دڵنیابوون لە ڕێژە و قەبارەی یۆرانیۆم و ئاوی قورس؛ چونکە ئێران لە کاتێکدا کە جیهان سەرقاڵی جەنگی غەززە بوو، ڕێژەی کۆگەکردنی بەرز کردۆتەوە.

سەرچاوەکە ڕای گەیاندووە کە ئەمریکییەکان جەختیان لەوە کردۆتەوە کە گەڕانەوەی فەرمی بۆ ڕێککەوتنی ئەتۆمی، پێویستە دانوستان لەسەر چالاکییە ناوچەیییەکانی ئێران و بەرنامەی مووشەکیی ئێران و دابینکردنی درۆن و مووشەک بۆ ڕووسیایشی لەگەڵدا بێت.

سەرچاوەکە هەروەها ئاماژەی بەوە کردووە؛ شاندی ئێرانی بەڕوونی ئەوەی خستۆتە ڕوو کە بۆ کەمکردنەوەی بارگرژییەکانی ناوچەکە، دەبێت واشنتۆن کۆتایی بە پشتیوانییە بێسنوورەکانی بۆ ئیسرائیل بهێنێت و، دەست بکات بە گرتنەبەری هەنگاوەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی تەلئەبیب. ئەم سەرچاوەیە گوتیشی، ئێرانییەکان پشتگیریی خۆیان بۆ هەر یەکلاکردنەوەیەک دەربڕیوە کە جەنگی غەززە بوەستێنن، یان هەر ڕێککەوتنێک یان ڕێگەیەک بۆ چارەسەرکردنی پرسی فەڵەستین کە “ڕەزامەندیی گەلی فەڵەستین بەدەست بهێنێت”، هەروەها بۆ باشووری لوبنان. سەرچاوەکە تیشكی خستە سەر ئەوەیش كە؛ شاندەکە هۆشداریی دا لەوەی ئەگەر ئیسرائیل هەوڵی داگیرکردنی باشووری لوبنان بدات، ئێران بێدەنگ نابێت و هەموو هەوڵێک دەدات بۆ پووچەڵکردنەوەی هێرشی ئیسرائیل؛ ئەمریکییەکان و ئیسرائیلییەکان دەبێت بزانن کە پرسی باشووری لوبنان، کە حزبوڵای لێیە و هاوپەیمانی سەرەکیی تارانە، تەواو جیاوازە لە پرسی غەززە، کە لەلایەن حەماسەوە حوکم دەکرێت.

سەبارەت به ڕێوشوێنی متمانەسازی له دۆسیەی ئەتۆمی، سەڕچاوەکه ئاماژەی بەوە دا که تاران هیچ متمانەیەکی بە لایەنی ئەمریکی نییه و بۆیه ئەمریکییه کان دەبێت هەنگاوی یەکەم بنێن، ئەوکات تاران به هەنگاوی دووەم بە دوای ئەواندا دەبێت و دەیشڵێت؛ شاندی ئێرانی وەڵامی داواکارییەکانی ئەمریکای دایەوە سەبارەت بە پشکنین و، وتی وڵاتەکەی ڕاپۆرتی وردی پێشکەش بە ئاژانسی وزەی ئەتۆمی کردووە سەبارەت بە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی و، بەپێی پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی، هیچ بڕگەیەک نییە کە ڕێگە بە ئاژانسەکە بدات ئەم پشکنینانە ئەنجام بدات.

سەرچاوە:

https://www.aljarida.com