نووسینی: د. بێستون محه‌مه‌د*

1. پێشەکی و ڕوانگەی گشتی

لە ساڵی 2026دا، بەدیاریكراویش لە سەرەتای سەرهەڵدانی قەیرانە سیاسی، ئەمنی و ئابوورییەكانی كەنداوی فارسی/ عەرەبییەوە، دۆسیەی نەوتی هەرێمی کوردستان چووەتە قۆناغێکی ئێجگار هەستیار و ئاڵۆزەوە کە تێیدا ڕەهەندە ئەمنییە مەیدانییەکان و هاوکێشە ماتماتیکییە دارایییەکان بە شێوازێکی پێشبینینەكراو تێکەڵ بوون. دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە سێ ساڵ بەسەر بڕیاری دادگه‌ی نێوبژیوانیی نێودەوڵەتی لە پاریس (ICC) و ڕاگرتنی هەناردەکردنی فەرمیی نەوتی هەرێم لە ڕێگەی بۆڕیی سەرەکیی کوردستان–تورکیا بەرەو بەندەری جەیهان، هەوڵە دیپلۆماسییەکان نەیانتوانیوە دەرچەیەکی کۆتایی و جێگیر و قەناعەتپێكراو بۆ هەموو لایەنەكانی ناو هاوكێشەكە بدۆزنەوە.

لەم چوارچێوەیەدا، نوێنەرایەتیی کۆمپانیا نەوتییە نێودەوڵەتییەکان (IOCs) كە گرێبەستیان هەیە لەگەڵ حكوومەتی هەرێمی كوردستان بۆ گەڕان، پشكنین، دەرهێنان و بەرهەمهێنانی نەوت لە نزیكەی 10 كێڵگەی چالاكی نەوت لە چوارچێوەی دەسەڵاتی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، چەندان جار بەیاننامە و کۆمەڵێک مەرجیان ئاڕاستەی حکوومەتی فیدراڵیی عێراق لە بەغدا کردووە، وەک مەرجی بنەڕەتی بۆ گەڕانەوە بۆهەناردەکردنەوەی نەوت بە بڕی زۆر و بە خستنە گەڕی هەموو تواناكانیان.

کێشەی سەرەکی و چەقی ئەم ئاڵۆزییە بریتییە لە دژیەكییە توندەكانی نێوان واقعی زانستی و لۆژیكی لە لایەك و ئامانج و تێڕوانینی یاسایی و داراییی بەغدا لە لایەک، لە پەراوێزی ئەو شكڵە واقعی و ئابوورییەی تایبەتمەندییەكانی گرێبەستەكان بۆ پەیوەندیی نێوان کۆمپانیا وەبەرهێنەرەکان و حكوومەت لە کوردستان دروستیان كردووە. بەغدا، لە ڕێگەی یاسای بوودجەی سێ ساڵەی عێراق و هەموارەکانییەوە، تێڕوانینێکی ناوەندیی ڕەق پەیڕه‌و دەکات کە تێیدا تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی هەر بەرمیلێک نەوتی، بە بڕی جێگیری ١٦ دۆلار دیاری کردووە. لە بەرامبەردا، کۆمپانیا بیانییەکان لەژێر چەتری گرێبەستەکانی هاوبەشیکردن لە بەرهەمهێناندا (Production Sharing Contracts – PSC)  کار دەکەن، کە تێیدا مۆدێلی دارایی لەسەر بنەمای داینامیکی و فاکتەری ڕێژەیی داڕێژراوە، نەک نرخێکی جێگیری سەپێنراو. ئەم بەریەککەوتنەی ئەم دوو مۆدێلە جیاوازە، جیاوازییەکی قووڵی لە تێگەیشتن لە چەمکی قازانج و شایستە دارایییەکان دروست کردووە؛ بە شێوازێک کە نرخە خەمڵێنراوەکەی بەغدا بەتەواوی مۆدێلی ئابووریی کۆمپانیاکان دەهاڕێت و، قازانجیان نەک هەر کەم بۆتەوە بەڵکوو ڕەنگە لە ئێستادا و لەدوای تێپەڕبوونی چەند مانگێك بەسەر ئەم ڕێككەوتنەی ساڵی ڕابردوو، كۆمپانیاكان هەست بكەن كەوتوونەتە ناو تەڵەیەكی زیانی داراییی بەردەوامەوە.

جگە لەلایەنە ئابوورییەکە، ڕەهەندی ئەمنی هاتووەتە سەر هێڵ و هاوکێشەکەی ئاڵۆزتر کردووە. کۆمپانیاکان لە ئێستادا ناتوانن کارمەند و ئەندازیارە بیانییەکانیان بخەنە ژێر مەترسییەوە، کاتێک دەبینن دامەزراوە نەوتییەکان جاروبار دەبنە ئامانجی گرژییە هەرێمایەتییەکان. لەبەر ئەم هۆکارانە، گریمانەی بنەڕەتیی ئەم لێکۆڵینەوەیە (Research Hypothesis) لەسەر ئەوە دادەمەزرێت کە تەنیا هەموارکردنی دەقە یاسایییەکانی بوودجە بە شێوازێکی ڕووکەش و زارەکی لەلایەن بەغداوە نابێتە هۆکاری دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی بڕی واقعییانەی نەوت، چونکە تا ئەو کاتەی پاراستنی فیزیکیی کێڵگەکان لە مەترسییە درۆنی و مووشەکییەکان زامن نەکرێت و، میکانیزمێکی ماتماتیکیی داینامیکی بۆ ناسینی تێچووی ڕاستەقینەی بەرهەمهێنان لەجیاتی تەڵەی 16 دۆلارەکە جێگیر نەکرێت و، کێشەی قەرزە کەڵەکەبووە یەک ملیار و پێنج سەد ملیۆن دۆلارییەکانی کۆمپانیاکانی نەوت، بەتایبەت كۆمپایایەكی وەک DNOی نەرویجی چارەسەر نەکرێت، بۆڕیی نەوتی کوردستان-تورکیا وەک هێڵێکی نیوەوشک و نیوەبەتاڵ دەمێنێتەوە و ئابووریی گشتیی عێراق و هەرێم لە بەدەستهێنانی داهاتی نرخە بەرزەکانی نەوتی جیهانی بێبەش دەبن.

2. تەوەری یەکەم: سێ ڕەهەندە مەرجدارەکەی کۆمپانیا بیانییەکان بۆ دەستپێکردنەوە

بەگشتی، بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوت لە كێڵگەكانی ژێر كۆنتڕۆڵی حكوومەتی هەرێمی كوردستان نەوەستاوە، بەڵام زۆر كەم بۆتەوە و هەندێك كێڵگە بەرهەمهێنانی تەواو لاواز بووە. کۆمپانیا نەوتییە نێودەوڵەتییەکان (IOCs) کە لە هەرێمی کوردستاندا کار دەکەن، ڕایان گەیاندووە کە پڕۆسەی هەناردەکردنەوەی نەوت تەنیا پێویستی بە گڵۆپی سەوزی سیاسی نییە، بەڵکوو بەستراوەتەوە بە جێبەجێکردنی سێ مەرجی بنەڕەتیی ستراتیژی لەلایەن حکوومەتی فیدراڵیی عێراقەوە. ئەم مەرجانە بۆ پاراستنی مانەوەی پڕۆژەکان و پاراستنی مافی یاسایی و داراییی وەبەرهێنەران داڕێژراون، کە بریتین لەم سێ ڕەهەندە گشتییەی خوارەوە:

مەرجی یەکەم: پاراستنی فیزیکی و ئەمنیی کێڵگەکان

سەرهەڵدانی جەنگی نوێ لە ناوچەکە و بەردەوامیی گرژییەكان كە قۆناغی یەكەم بریتی بوو لە جه‌نگێكی گەرمی چل ڕۆژەیی و قۆناغی دووەم جه‌نگێكی سارد و هەندێك جار گەرمی بەردەوام لەنێوان ئیسرائیل، ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، هەموو ئەمانە ژینگەیەکی ئەمنیی زۆر لێڵی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرهەم هێناوە. کەرتی وزە بەردەوام یەکەمین ئامانجی لێدانە تاکتیکییەکان بووە لەم جۆرە ململانێیانەدا. کۆمپانیا بیانییەکان لە پێشینەی مەرجەکانیاندا داوای پاراستنی تەواوی کێڵگە و بیرە نەوتییەکان لە هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن) و مووشەک دەکەن.

پشتبەستنی کۆمپانیاکان بەم مەرجە لە غەفڵەتەوە نەهاتووە؛ کێڵگەکانی وەک کۆرمۆر و چەندان دامەزراوەی تری وزە لە ڕابردوودا ڕووبەڕووی هێرشی درۆنی بوونەتەوە. ئەمەیش ترسێکی گەورەی لای ئەندازیاران و تەکنیککارە بیانییەکان دروست کردووە. بۆ کۆمپانیایەکی نێودەوڵەتی، سەلامەتیی گیانیی ستافەکەی (Safety and Security Protocol) لەسەرووی هەموو داهاتێکی دارایییەوەیە. ئەوان داوا دەکەن حکوومەتی عێراق، لە ڕێگەی هێزە فیدراڵییەکان و سیسته‌می بەرگریی ئاسمانییەوە، هێڵێکی ئەمنیی جێگیر لە چواردەوری کێڵگەکان دروست بکات بۆ زامنکردنی ژینگەیەکی کاری سەلامەت؛ چونکە بەبێ ئەم پاراستنە هیچ ئەندازیارێکی نێودەوڵەتی ئامادە نییە بگەڕێتەوە سەر بیرە نەوتییەکان. ئەمەیش لە كاتێكدایە كە ستافی تەكنیكی و بەڕێوەبردنی كۆمپانیا نەوتییە چالاكەكان، كۆنتڕۆڵی زۆربەی سێكتەرە باڵاكانیان كردووە.

مەرجی دووەم: میکانیزمی گه‌رەنتییپێدانی شایستە بەردەوامەکان

مەرجی دووەمی کۆمپانیاکان، پەیوەستە بە ئاییندەی داراییی پڕۆژەکانەوە. ئەوان داوای دانانی میکانیزمێکی ڕوون و شەفاف دەکەن بۆ گەرەنتیپێدانی بەردەوامیی شایستە دارایییە نوێیەکانیان لە کاتی دەستپێکردنەوەی هەناردەکردندا. بەپێی یاسای بوودجەی فیدراڵی، داهاتی نەوتی فرۆشراوی هەرێم دەچێتە ناو ئەکاونتێکی بانکیی فەرمی لەژێر چاودێریی بەغدا و، فرۆشتنەکە لە ڕێگەی کۆمپانیای سۆمۆ (SOMO)وە دەبێت.

کۆمپانیاکان لێرەدا ڕووبەڕووی کێشەی متمانەی دارایی (Financial Trust) دەبنەوە؛ ئەوان دەترسن نەوتەکە ڕادەست بکەن و هەناردە بکرێت، بەڵام بەهۆی ململانێ سیاسییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا، یان بەهۆی ئاڵۆزییەکانی وەزارەتی داراییی فیدراڵەوە، پشکی داراییی مانگانەی ئەوان لە کاتی خۆیدا نەدرێت و پرۆسەی بەرهەمهێنان پەکی بکەوێت. بۆیە، ئەوان داوای دامەزراندنی سیسته‌می پشکی ئۆتۆماتیکی (Escrow Account) یان گەرەنتیی بانکیی نێودەوڵەتی دەکەن کە تێیدا لەگەڵ فرۆشتنی هەر بەرمیلێک نەوتدا، پشکی کۆمپانیاکە بەبێ دەستێوەردانی سیاسی، ڕاستەوخۆ بڕواتە سەر ئەکاونتی بانکیی خۆیان.

مەرجی سێیەم: دۆسیەی قەرزە کەرەستەیی و کەڵەکەبووەکان

ئەم مەرجە قورسترین و گرێدراوترین بەشی کێشەکەیە. کۆمپانیا بیانییەکان بە هیچ شێوەیەک ئامادە نین تەنیا سەیری داهاتی داهاتوو بکەن بەبێ یەکلاکردنەوەی پاشکەوتی (پاشه‌كه‌وتی؟) داراییی ڕابردوویان. ئەوان داوای پابەندبوونی تەواوی بەغدا و هەولێر دەکەن بە پێدانی قەرز و شایستە کەڵەکەبووەکانی پێشوویان کە لە ماوەی ساڵانی کارکردنیاندا لەسەر حکوومەتی هەرێم ماوەتەوە.

لەم تەوەرەدا، هەڵوێستی کۆمپانیای نەوتی نەرویجی (DNO) وەک ڕوونترین و توندترین نموونە دەردەکەوێت. کۆمپانیای DNO، کە یەکێکە لە گەورەترین وەبەرهێنەرانی کەرتی نەوتی کوردستان و سەرپەرشتیاری سەرەکیی کێڵگەی تاوکێ و پێشخابوورە، بەفەرمی ڕەتکردنەوەی خۆی بۆ بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی بۆڕییەوە ڕاگەیاندووە. بڕیاری ئەم کۆمپانیایە، جێگیرە تا ئەو کاتەی پرسی پارە دواخراوەکانی، کە بە نزیکەی یەک ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت، بەتەواوی چارەسەر دەکرێت. بۆ DNO، دەستپێکردنەوەی کار بەبێ وەرگرتنەوەی ئەم قەرزە گەورەیە، بە واتای سەرکێشییەکی دارایی و نادڵنیایی دێت کە پشکەکانی لە بۆرسە نێودەوڵەتییەکاندا تووشی داڕمان دەکات. ئەم قەرزە یەک ملیار دۆلارییە تەنیا ژمارەیەک نییە، بەڵکوو کۆی گشتیی خەرجییەكانی گەڕان، پشكنین و پەرەپێدانەکانی کۆمپانیاکەیە کە پێشتر لەسەر ئەرزی واقع ئەنجامی داون.

3. تەوەری دووەم: جیاوازیی بنەڕەتیی مۆدێلی گرێبەستەکان وەكوو سەرچاوەی سەرەكیی ئاڵۆزییەكان

ڕەگی بنەڕەتیی تەواوی ئەم کێشە و چەقبەستوویییە، لە جیاوازیی قووڵ و بونیادیی نێوان فەلسەفەی گرێبەستە نەوتییەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) و تێڕوانینی یاساییی وەزارەتی نەوتی فیدراڵ لە بەغدا سەرچاوە دەگرێت. ناتوانرێت لایەنی ئابووریی ئەم دۆسیەیە چارەسەر بکرێت، بەبێ تێگەیشتن لەوەی چۆن مۆدێلی گرێبەستەکان کۆنفلێکتی ڕاستەوخۆ لەسەر تێگەیشتن لە چەمکی شایستەی دارایی  (Entitlement)  دروست دەکەن.

حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی یاسای نەوت و غازی هەرێم (کە لە ساڵی 2007 دەرچووە)، کەرتی وزەی خۆی لەسەر بنەمای گرێبەستی هاوبەشیکردن لە بەرهەمهێناندا (Production Sharing Contracts – PSC) بونیاد نا. ئەم مۆدێلە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەو وڵاتانەدا بەکار دێت کە خاوەنی ژینگەیەکی وەبەرهێنانی پڕ لە سەرکێشین یان ژێرخانی وزەی پەرەنەسەندوویان هەیە. لەژێر چەتری گرێبەستی (PSC)دا، کۆمپانیای نەوتی نێودەوڵەتی (IOC) تەواوی لایەنی دارایی و تەکنیکی و سەرکێشیی دۆزینەوە و لێدانی بیرەکان لەسەر خەرجیی تایبەتیی خۆی لەئەستۆ دەگرێت. ئەگەر کۆمپانیاکە نەوتی نەدۆزییەوە، حکوومەت هیچ خەرجییەکی ناكەوێتە ئەستۆ و، کۆمپانیاکە هەموو زیانەكان دەگرێتە ئەستۆی خۆی. بەڵام ئەگەر نەوت دۆزرایەوە و بەرهەمهێنانی بازرگانی دەستی پێ کرد، کۆمپانیاکە مافی یاساییی هەیە کە ڕێژەیەکی بەرز لە نەوتی بەرهەمهاتوو بۆ خۆی ببات لەژێر دوو ناونیشاندا: یەکەم، نەوتی تێچوو (Cost Oil) بۆ بەدەستهێنانەوەی خەرجییە سەرمایەیی و لۆجیستییەکانی؛ دووەم، نەوتی قازانج      (Profit Oil)  کە وەک قازانجی پوختی وەبەرهێنانەکەی ئەژمار دەکرێت.

لایەکی تری هاوکێشەکە، ئەوەیە كە حکوومەتی فیدراڵ لە بەغدا مۆدێلێکی تەواو جیاواز پەیڕه‌و دەکات، کە بریتییە لە گرێبەستی خزمەتگوزاریی تەکنیکی (Technical Service Contracts – TSC). لەم جۆرە گرێبەستانەدا کە لە باشووری عێراق جێبەجێ دەکرێن، دەوڵەت خۆی خاوەنی تەواوی کێڵگە و ژێرخانەکەیە و سەرکێشیی دارایی ناکات و، کۆمپانیا بیانییەکە تەنیا وەک “بەڵێندەر” کار دەکات و بۆ هەر بەرمیلێک نەوتی بەرهەمهاتوو، کرێیەکی جێگیری کەم (Fee per Barrel) وەردەگرێت کە زۆر جار لەنێوان 1.5 بۆ 4 دۆلاردایە.

کۆنفلێکتەکە کاتێک تەقییەوە کە بەغدا ویستی مۆدێلی جێگیری خۆی بەسەر گرێبەستەكانی هەرێمدا بسەپێنێت. حکوومەتی عێراق لە یاسای بوودجەدا بڕی تەنیا 16 دۆلاری جێگیری بۆ تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی هەر بەرمیلێک نەوتی کوردستان دیاری کردووە. ئەم 16 دۆلارە بووەتە تەڵەیەکی دارایی بۆ کۆمپانیا بیانییەکان، چونکە سروشتی کێڵگەکانی کوردستان (تۆپۆگرافیای شاخاوی، قووڵیی بیرەکان و، پێویستی بە سیسته‌می بەرزکردنەوەی دەستکرد و پەمپی پێشکەوتوو) وای کردووە کە تێچووی ڕاستەقینەی دەرکردنی هەر بەرمیلێک نەوت ڕەنگە لەوە بەرزتر بێت.

لە هەندێك حاڵەتدا، ڕەنگە دیاریکردنی 16 دۆلار بە واتای ئەوە بێت کە کۆمپانیاکان نەک هەر ناتوانن نەوتی قازانج (Profit Oil) بەرن، بەڵکوو ناتوانن تەنانەت خەرجییەکانی بەگەڕخستنی ڕۆژانەیشیان (OpEx)  دابین بكەن. ئەم جیاوازییە گەورەیە وای کردووە، کۆمپانیاکان بەتەواوی بێقەناعەت بن بە بەڵێنەکانی بەغدا، چونکە کارکردن لەژێر سایەی ئەم 16 دۆلارە جێگیرە بۆ بەشێك لە كۆمپانیاكان كە هێشتا قەرزێكی زۆریان لەلای حكوومەتی هەرێمی كوردستان ماوەتەوە، بە واتای خۆکوژیی دارایی و ئیفلاسبوونی کۆمپانیاکان دێت لە بۆرسە جیهانییەکاندا. هۆکاری سەرەکیی کەمبوونەوەی بەرهەمی نەوتی هەرێم بە ڕێژەیەكی زۆر و ڕاگرتنی کێڵگەکان لەم دۆخەدا، کورت دەبێتەوە لەوەی کۆمپانیاکان ناتوانن بەرهەمهێنان دەست پێ بكەنەوە کاتێک دەزانن بەغدا مۆدێلی گرێبەستەکانیان بەفەرمی ناناسێنێت و نرخێک دەسەپێنێت کە هاوسەنگیی ئابووریی پڕۆژەکان بەتەواوی تێک دەدات.

4. تەوەری سێیەم: شیکاری ماتماتیکیی R-Factor و کاریگەریی لەسەر قەناعەتی کۆمپانیاکان

بۆ سەلماندنی هۆکاری سەرەکیی بێقەناعەتیی کۆمپانیاکان بە پێشنیازی بەغدا و دەرخستنی ڕەهەندە زانستییەکەی قەیرانەکە، دەبێت پەنا ببەینە بەر شیکردنەوەی هاوکێشەی ماتماتیکیی فاکتەری ڕێژەیی کە بە  R-Factor  ناسراوە. ئەم فاکتەرە لێدەر و ڕێکخەری سەرەکیی تەواوی مۆدێلی داراییی گرێبەستەکانی هاوبەشیکردنە لە بەرهەمهێناندا (PSC).

فاکتەری R هاوکێشەیەکی ماتماتیکییە كە ڕێژەی دابەشبوونی نەوتی قازانج (Profit Oil Split) لەنێوان حکوومەت و کۆمپانیا دیاری دەکات، بەپێی ئاستی گەڕانەوەی وەبەرهێنانەکە. هاوکێشەکە بەم شێوازە دەنووسرێت:

      Cumulative Net Revenue

R=

      Cumulative Capital and Operating Costs

• لێرانەدا Cumulative Net Revenue گوزارشت لە کۆی داهاتە کەڵەکەبووەکانی کۆمپانیا  دەکات لە سەرەتای پڕۆژەکەوە.
•   Cumulative Capital and Operating Costs گوزارشت لە کۆی تێچووە کەڵەکەبووەکانی وەبەرهێنان دەکات.

بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم هاوکێشەیە لەسەر ئەرزی واقع، نموونەیەکی ژمارەییی تاقیکاری دەخەینە ڕوو: گریمان کێڵگەیەکی نەوتی لە هەرێمی کوردستان لە قۆناغێکدایە کە کۆی داهاتی کەڵەکەبووی گەیشتووەتە $1,000,000,000 (یه‌ك ملیار دۆلار)؛  لە بەرامبەردا، کۆی گشتیی خەرجییە ڕاستەقینەکانی کۆمپانیاکە بۆ لێدانی بیرەکان و دروستکردنی وێستگەکان لەو کێڵگەیەدا بریتی بووە لە $800,000,000. (هه‌شت سه‌د ملیۆن دۆلار).

کاتێک ئەم ژمارانە دەخەینە ناو هاوکێشەکەوە:

R = ($1,000,000,000) / ($800,000,000) = 1.25

دەرەنجامی هاوکێشەکە پیشانی دەدات کە فاکتەری R یەکسانە بە1.25 . لە زانستی ئابووریی وزەدا، کاتێک فاکتەری R لە یەک گەورەتر دەبێت ($R = 1.25 > 1$)، بەو واتایە دێت کە پڕۆژەکە خەرجییەکانی خۆی دەرکردووەتەوە و توانیویەتی 800 ملیۆن دۆلاری خەرجکراو بگەڕێنێتەوە و، 200 ملیۆن دۆلاریش وەک داهاتی زێدە لە کێڵگەکەدا ماوەتەوە. لێرەدا، بەپێی یاسا و تێرمە جێگیركراوەكانی گرێبەستەکە، پشکی کۆمپانیاکە لە نەوتی قازانج بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی کەم دەبێتەوە (بۆ نموونە لە %25ەوە دادەبەزێت بۆ %18)، چونکە سەرکێشیی دارایی لەسەر کۆمپانیاکە نەماوە و، لەبەرامبەردا پشکی حکوومەتی هەرێم لە قازانج، بەرز دەبێتەوە بۆ %82. ئەم مۆدێلە هاوسەنگی و دادپەروەری بۆ هەردوو لایەن زامن دەکات.

بەڵام تەڵەی 16 دۆلارەکەی بەغدا لێرەدا كەمیی دەستهاتی دارایی دروست دەکات. حکوومەتی فیدراڵ کۆمپانیاکەی ناچار كردووە کە تێچووی بەرهەمهێنان و دەرهێنان و هەناردەكردن بە بڕی جێگیری 16 دۆلار ئەژمار كراوە بۆ هەر بەرمیلێك. كەواتە لە واقعدا بەغدا ددان بەو 800 ملیۆن دۆلارە خەرجییە ڕاستەقینەیەدا نانێت، بەڵکوو لە ڕێگەی دەقە یاسایییەکانەوە کۆی خەرجییە ڕێپێدراوەکانی کۆمپانیاکه‌  کەم دەکاتەوە و بە دەستکردی دەیخاتە سەر ئاستی 400 ملیۆن دۆلار.

کاتێک خەرجیی ژێرەوەی هاوکێشەکە بە دەستکردی کەم دەکرێتەوە، هاوکێشە نوێیەکە بەم شێوەیەی لێ دێت:

R = ($1,000,000,000) / ($400,000,000) = $2.5

لەم دۆخەدا، فاکتەری R بە شێوەیەکی خەیاڵی و دەستکرد باز دەدات بۆ2.5  بەپێی یاسای گرێبەستەکە، کاتێک فاکتەری R دەگاتە سەروو 2، پشکی کۆمپانیا لە نەوتی قازانج لە %18 ەوە دادەبەزێت بۆ خوار %5 . لێرەدا کۆمپانیا بیانییەکە تووشی داڕمانی دارایی دەبێت؛ چونکە لە لایەک 400 ملیۆن دۆلار لە خەرجییە ڕاستەقینەکانی فەرامۆش کراوە و فڕێ دراوە، لە لایەکی تریشەوە پشکی قازانجی مانگانەی بەهۆی بەرزبوونەوەی دەستکردی فاکتەری R بۆ کەمترین ئاست دابەزێنراوە. ئەم شیکارییە ماتماتیکییە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی کۆمپانیاکان بەتوندی چوونەتە ناو هێڵی بەرگری و، ڕەتی دەکەنەوە هەناردە دەست پێ بکەنەوە؛ چونکە تێچووی 16 دۆلاری جێگیر، هاوسەنگیی هاوکێشەی R-Factor  بەتەواوی تێک دەدات و، قازانجی فەرمیی کۆمپانیاکان دەگۆڕێت و ڕەنگە بگۆڕێت بۆ زیانیش.

5. تەمەنی کێڵگەکانی نەوت و خولی ژیانی پڕۆژەکە

پێویستە تێگەیشتن لە فاکتەری R ببەسترێتەوە بە ڕەهەندی زەمەنی و خولی ژیانی کێڵگەی نەوتی  (Oil Field Lifecycle). گەیشتنی کێڵگەیەکی نەوتی بەو قۆناغەی کە داهاتی کەڵەکەبووی لە خەرجییەکانی زیاتر بێت و فاکتەری R تێیدا لە 1 تێپەڕ بکات، پڕۆسەیەکی کاتیی خێرا نییە، بەڵکوو پڕۆسەیەکی درێژخایەنە کە لە پیشەسازیی جیهانیدا بە چەندان قۆناغی جیاوازدا تێ دەپەڕێت و بەتێکڕا 7 بۆ 12 ساڵ دەخایەنێت:

) قۆناغی گەڕان: 1-3 ساڵ) ── < (قۆناغی پەرەپێدان: 3-5 ساڵ) ──< (سەرەتای فرۆشتن: 5-7 ساڵ( ) ──< پێگەیشتن و هاوسەنگی R < 1: نزیكەی 7-12 ساڵ(

خولی ژیانی کێڵگە نەوتییەکان بەگشتی بەم چوار قۆناغە کاتییەدا دەڕوات:

1. قۆناغی گەڕان و پشکنین (Exploration Phase) 1 بۆ 3 ساڵ: لەم قۆناغە سەرەتایییەدا کۆمپانیا بیانییەکان دەست دەکەن بە ڕووپێویی جیۆفیزیکیی دووڕەهەندی و سێڕەهەندی (Seismic Surveys)  و لێدانی یەکەمین بیرە تاقیکارییەکان. لەم ماوەیەدا داهاتی پڕۆژەکە سفرە، بەڵام خەرجییەکان زۆر بەرزن، بۆیە فاکتەری R یەکسانە بە سفر ($R = 0$).
2. قۆناغی پەرەپێدان و دروستکردنی ژێرخان (Development Phase) 3 بۆ 5 ساڵ: دوای دڵنیابوون لە هەبوونی نەوتی بازرگانی، کۆمپانیاکە دەست دەکات بە لێدانی بیرە بەرهەمهێنەرەکان، دروستکردنی وێستگەکانی جیاکردنەوەی غاز و چارەسەرکردنی ئاو (Central Processing Facilities – CPF) و، ڕاکێشانی بۆڕییە ناوخۆیییەکان. خەرجییە سەرمایەیییەکان (CapEx) لەم قۆناغەدا دەگەنە لووتکە و هێشتا داهات سفرە و فاکتەری Rله‌ سفردا دەمێنێتەوە.
3. سەرەتای بەرهەمهێنان و فرۆشتن (First Oil & Initial Production) 5 بۆ 7 ساڵ:  یەکەم دڵۆپە نەوت لە کێڵگەکەوە دەردەچێت و فرۆشتن دەست پێ دەکات. داهات دەست دەکات بە کەڵەکەبوون بەڵام چونکە خەرجییەکانی پێشوو زۆر گەورە بوون (وەک نموونەی 800 ملیۆن دۆلارەکە)، یەکەم داهاتەکان ناتوانن تەواوی خەرجییەکان پڕ بكەنەوە. لێرەدا فاکتەری R لەنێوان سفر و یەکدایە (0 < R < 1)، کە پێی دەوترێت قۆناغی گەڕانەوەی تێچوو (Cost Recovery) و، زۆربەی نەوتەکە دەچێت بۆ کۆمپانیا بۆ دانەوەی خەرجییەکانی.
4. بەردەوامی لە بەرهەمهێنان و پێگەیشتنی تەواو (Mature Production & Payback) 7 بۆ 12 ساڵ:  کێڵگەکە دەگاتە ئاستی جێگیریی بەرهەمهێنان و ساڵانە داهاتی بەردەوام تۆمار دەکات. ئەمە بریتییە لەو قۆناغەی کە داهاتی کەڵەکەبوو دەگاتە 1 ملیار دۆلار و خەرجییەکان تێ دەپەڕێنێت و، فاکتەری R دەگاتە سەروو یەک  .(R = 1.25)

زۆربەی کێڵگە نەوتییە گەورەکانی هەرێمی کوردستان (وەک شێخان، تاوکێ و، ئەترۆش) ئێستا لە قۆناغی چوارەمدان؛ واتە تەمەنی بەرهەمهێنانیان لەنێوان 7 بۆ 12 ساڵدایە و گەیشتوونەتە قۆناغی پێگەیشتن (Mature Phase). لەم قۆناغەدا، کێڵگەکان پێویستیان بە خەرجیی زۆری بەردەوام (OpEx) هەیە بۆ پاراستنی پەستانی بیرەکان و ڕێگریکردن لە دابەزینی سروشتیی بەرهەمهێنان. کاتێک بەغدا نرخێکی نزم و جێگیری وەک ١٦ دۆلار دەسەپێنێت، ئەمە لەگەڵ واقع و تەمەنی کێڵگەکاندا ناگونجێت.

ڕاگرتنی درێژخایەنی هەناردەکردن لەدوای 2023 و بەردەوامیی ئەم دۆخە تا ساڵی 2026، زیانێکی جیۆلۆژیی گەورەی بەم کێڵگە پێگەیشتووانە گەیاندووە، چونکە داخستنی بیرە نەوتییەکان بۆ ماوەی درێژ، دەبێتە هۆی تێکچوونی پێکهاتەی هایدرۆدینامیکیی ناو حەوزە نەوتییەکان و نوقمبوونی بیرەکان لە ئاودا. ئەمەیش تێچووی دەستپێکردنەوەیان لە ئاییندەدا زۆر زیاتر دەکات و توانای بەرهەمهێنانی گشتییان کەم دەکاتەوە.

6. دەرەنجام و پێشبینییەكان

لێکۆڵینەوەی زانستی و شیکاریی مەیدانیی دۆسیەی نەوتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی 2026دا، دەیسەلمێنێت کە چارەسەری ڕاستەقینەی ئەم قەیرانە چەقبەستووە، لە دروشمە سیاسییە سەرپێییەکاندا کۆ نابێتەوە، بەڵکوو پێویستی بە دابینکردنی هاوکێشەیەکی دووڕەهەندی هەیە کە پێک هاتووە لە ئاسایشی فیزیکیی مەیدانی” و “دادپەروەریی ماتماتیکی لە شایستە دارایییەکاندا. فاکتەری ڕێژەیی (R-Factor) و خولی ژیانی کێڵگە نەوتییەکان پێوەرگەلێکی زانستیی بێلایەنن کە دەکرێت ببنە بنەمایەک بۆ نەهێشتنی تەواوی ئەم کۆنفلێکتە مۆدێلاتییەی نێوان بەغدا و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان.

پێشبینییەكان بۆ نیوەی دووەمی ساڵی 2026 ئاماژە بەوە دەکەن کە بەردەوامیی ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان زیانی داراییی گەورەتر لە گەنجینەی گشتیی عێراق دەگەیەنێت لەچاو ئەو پارەیەی کە بەغدا دەیەوێت لە ڕێگەی تەڵەی 16 دۆلارەکەوە پاشەکەوتی بکات، بەتایبەت لە کاتێکدا کە نرخی نەوتی جیهانی لەژێر سێبەری گرژییەکانی گەرووی هورمزدادا لە سەروو 90 دۆلارەوە جێگیر بووە. بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە، پێویستە بڕیاربەدەستانی بەغدا گۆڕانکاری لە مەرجە ڕەقەکانی یاسای بوودجەدا بکەن و مۆدێلێکی نەرم بۆ ئەژمارکردنی تێچووی بەرهەمهێنان پەسەند بکەن کە دان بە خەرجییە ڕاستەقینەکانی کۆمپانیاکاندا بنێت، كه‌ ڕەنگە ئەم بڕە پارەیە لەنێوان 24 بۆ 30 دۆلار بێت بەپێی فاکتەری Rی ڕەسەنی کێڵگەکان؛ لە بەرامبەردا مۆدێلەکە گه‌رەنتی دەکات کە پشکی شێری داهات و نەوتی قازانج بەفیعلی و بە ڕیژەی زۆر بگەڕێتەوە بۆ گەنجینەی دەوڵەت.

هاوکات، ڕێککەوتن لەسەر خشتەی پۆلێنکراوی دانەوەی قەرزە یەک ملیار و پێنج سەد ملیۆن دۆلارییەکەی کۆمپانیاکانی وەک DNO و، دابینکردنی سیسته‌می بەرگریی ئەمنی بۆ پاراستنی کێڵگەکان لە هێرشی درۆنی، متمانەی وەبەرهێنانی بیانی بۆ کەرتی وزەی عێراق دەگەڕێنێتەوە. بەبێ ئەم وەرچەرخانە زانستی و هاوسەنگە، کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان لەسەر مانگرتنی ئابووریی خۆیان بەردەوام دەبن و بۆڕیی نەوتی کوردستان- تورکیا وەک هێمایەکی چەقبەستووییی دارایی و سیاسی بەبەتاڵی دەمێنێتەوە.

*دکتۆر بێستون محمد قادر، خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرا، مامۆستای زانکۆ لە بواری بەڕێوەبردنی نەوت و گاز. بواری سەرەکی توێژینەوە گرێبەستەکانی نەوت و گاز، جیۆپۆلۆتیکی وزە، بەڕێوەبردنی تەندروستی و سەلامەتی و ژینگە لە پڕۆسە نەوتییەکان، ژینگەی کاری کۆمەڵایەتی کۆمپانیاکانی نەوت و بەڕێوەبردنی مەترسی و بەڕێوەبردنی سەرچاوەی مرۆیی سەوز.

سه‌رچاوه‌كان:

• (2024). Iraq printed 25 trillion dinars as FM warns of salary risk due to Hormuz crisis. https://en.964media.com/48186/
• Draw Media. (2026). Iraq uses the Kirkuk-Turkey pipeline instead of the Kurdistan Region]. https://drawmedia.net/oil-case/18440-aeraq-lebri-herem-bori-kerkwk-twrkia-bekar-denet
• Draw Media. (2026). The Region hands over oil worth 850 billion dinars to Baghdad. https://drawmedia.net/oil-case/18753-herem-bebehai-850-mliar-dinar-newt-radesti-beghdad-dekat
• Kurdistan Regional Government, Ministry of Natural Resources. (2026, March). Statement from the Ministry of Natural Resources of the Kurdistan Regional Government. https://gov.krd/mnr-en/activities/news-and-press-releases/2026/march/statement-from-the-ministry-of-natural-resources-of-the-kurdistan-regional-government/
• Majeed, H. L., Mohammed, H. O., & Qadir, B. M. (2021). The Role of Natural Gas in the Economic Diversity of the Kurdistan Region. QALAAI ZANIST SCIENTIFIC JOURNAL, 6(3), 1065-1091.
• Mazeel, M. A. (2014). Petroleum fiscal systems and contracts. diplom.
• Qadir, B. M., Mohammed, H. O., & Majeed, H. L. (2021). Evaluating the petroleum contracts of Kurdistan Region in the surveying and applying the Deloitte data (a comparative review). International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 8(7), 236-244.
• Qadir, B. M., Nori, R. M., & Abdulla, D. F. (2022). The Role of Green Human Resources Management in Achieving Organizational Sustainability an Analytical Study of The Opinions of Administrative Leaders In A Sample of Oil and Gas Producing Companies in The Kurdistan Region of Iraq. Eurasian Journal of Management & Social Sciences, 3(3), 1-21.
• The New Arab Staff. (2025, July 23). Drone attacks slash Iraqi Kurdistan oil output by 70 percent. The New Arab. https://en.964media.com/news/drone-attacks-slash-iraqi-kurdistan-oil-output-70-percent

نووسینی: The National Context

بۆ عێراق، هورمز وەکوو بوومەڕەنگێکە (Boomerang)

بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق لە نزیکەی ٤.٣ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا پێش داخستنی هورمز (Hormuz) لە مانگی شوبات، بۆ نزیکەی ١.٣ بۆ ١.٤ ملیۆن بەرمیل دابەزی، کە نزیکەی بەتەواوی بۆ بەکاربردنی ناوخۆیییە و، هەناردەکردن لە ڕێگەی تێرمیناڵەکانی باشووری بەسرەوە (Basra) بۆ نزیکەی سفر کەم بووەتەوە. تەنیا لە پارێزگای بەسرە، کە نزیکەی تەواوی نەوتی خاوی عێراقی لێ بەرهەم دەهێنرێت، ئاستی بەرهەمهێنان لە کێڵگەی زوبێر (Zubair) لە نزیکەی ٤٠٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا بۆ نزیکەی ٢٥٠,٠٠٠ بەرمیل دابەزی. ڕێگه‌ی باکووری کەرکووک-جەیهان (Kirkuk-Ceyhan)، کە عێراق لە مانگی ئاداردا پەلەی بوو بیکاتەوە، ڕۆژانە نزیکەی ٢٢٠,٠٠٠ بەرمیل دەگوازێتەوە، لە بەرامبەر تێکڕای هەناردەی پێش قەیرانەکە، کە ٣.٤٥ ملیۆن بەرمیل بوو. ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق ئەم هەفتەیە پلانەکانی پەسەند کرد بۆ بەرزکردنەوەی ئەو ژمارەیە بۆ ٧٧٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا، کە ئامانجێکە پشت بەو ژێرخانە دەبەستێت کە هێشتا لە قۆناغی نۆژەنکردنەوەدایە؛ هەروەها پشت بە ڕێککەوتننامەیەکی بۆڕیی نەوت لەگەڵ تورکیا دەبەستێت کە لە ٢٧ی تەممووزدا کۆتایی دێت.

دەرەنجامە دارایییەکان ڕاستەوخۆن. نەوت پێکهێنەری نزیکەی ٩١ له‌سەدی داهاتی فیدراڵیی عێراقە؛ ژمارەیەک کە بە درێژاییی ساڵانێک لەو بەڵێنانەی بۆ چاکسازی دراون، بەدەگمەن گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە. وەزیری دەرەوەی عێراق، فوئاد حوسێن (Fuad Hussein)، لە کۆتایییەکانی مانگی ئایاردا هۆشداریی دا کە ڕەنگە حکوومەت نەتوانێت لە مانگی داهاتوودا مووچەی گشتی بدات. ئەو پشتڕاستی کردەوە کە حکوومەت پێشتر نزیکەی ٢٥ ترلیۆن دیناری چاپ کردووە بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانەکە؛ ئەمەیش قەبارەی دراوی لە بازاڕدا بۆ نزیکەی ١٢٥ ترلیۆن دینار بەرز کردووەتەوە. ئەرکەکانی سەرشانی دەوڵەت بۆ دابینکردنی مووچە، خانەنشینی و چاودێریی کۆمەڵایەتی لە هەر سێ مانگێکدا دەگاتە زیاتر لە ١٦ ملیار دۆلار. ئەو داهاتە نەوتییەی لەو مانگانەدا بەدەست هاتووە تەنیا بەشێکی زۆر بچووکی ئەو بڕە پاره‌یە بوو.

چوارچێوە: بڕیارەکەی ئێران بۆ داخستنی گەرووی هورمز، وەکوو ئامرازێکی گوشار دژی واشنتۆن و هاوبەشەکانی داڕێژرابوو، بەڵام تێچووی ئەو بڕیارە بەوردیییەکی پێکهاتەیییەوە کەوتە سەر شانی بەغدا. داخستنەکە باڵادەستی بە تاران دەبەخشێت بەسەر بازاڕەکانی نەوتی جیهاندا؛ هەروەها باڵادەستی بە تورکیا، سووریا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەبەخشێت بەسەر عێراقدا. ئەو پێچەوانەبوونەوەیە کرۆکی ستراتیژیی ئەو دۆخەیە کە ڕوو دەدات و، هەڕەشەی هەڵوەشاندنەوەی ئەو هەژموونە دەکات کە ئێران دوو دەیەیە خەریکی بونیادنانییەتی لەناو گرنگترین هاوپەیمانە عەرەبییەکەیدا.

ئامرازی دابەشکردنی مووچە، پەیماننامە کۆمەڵایەتییەکەیە. ئەمە ئەو میکانیزمەیە کە لە ڕێگەیەوە ڕێککەوتنی سیاسیی دوای ساڵی ٢٠٠٣ قازانجی ماددیی پێویست دابەش دەکات بۆ پێکەوەگرێدانی ئەو پێکهاتانەی کە پەیوەندییەکانی دیکەیان لەگەڵ بەغدا لاوازن. ناوچە سوننەنشینەکان دوای تێکشکاندنی دەوڵەتی ئیسلامی (Islamic State)، لەگەڵ حکوومەتی فیدراڵیی بە سەرۆکایەتیی شیعەکان ئاشت بوونەوە؛ بەشێکی گەورەی هۆکارەکەیشی ئەوە بوو کە گواستنەوەی پارەی مووچەکان بەردەوام بوو. تەنانەت پەیوەندیی هەرێمی کوردستان لەگەڵ بەغدا، کە بەردەوام لەسەر داهاتی نەوت، پشکی بوودجە و خاک گرژیی تێدایە، بە هەمان هۆکار پێکەوە ماوەتەوە و وەکوو پەیوەندییەکی فیدراڵیی کارا بەردەوام بووە. کاتێک وەزیری دەرەوە دەڵێت ڕەنگە مووچەکان نەدرێن، ئەو وەسفی هەڵوەشانەوەیەکی چاوەڕوانکراوی ئەو مەرجانە دەکات کە عێراقیان پێکەوە هێشتووەتەوە.

زیانپێگەیشتنە پێکهاتەیییەکە، قووڵترە لە تەنیا داخستنی هورمز. عێراق دەوڵەتێکی کرێخۆر (Rentier)ە کە هەرگیز سەرچاوەکانی داهاتی خۆی هەمەجۆر نەکردووە و هەرگیز سیستەمێکی باجی بونیاد نەناوە کە توانای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی هەبێت بەبێ پشتبەستن بە نەوت. ئەو سیستەمەی بە سەرۆکایەتیی شیعەکان کە دوای ساڵی ٢٠٠٣ سەری هەڵدا، تۆڕە بازرگانییەکانی گرێدراوی میلیشیاکان، زنجیرەکانی پاڵپشتیی سیاسی و، قۆرخکردنی دەوڵەتی خستە سەر ئەو بناغەیە. ئەم ڕێکخستنە کاتێک بەرگە دەگیرێت کە داهاتە نەوتییەکان زۆرن و کاتێکیش هەرەس دەهێنێت، بە شێوەیەکی توند مەترسیدار دەبێت، چونکە هەمان ئەو تۆڕانەی کە لە کاتە خۆشەکاندا داهاتیان لە دەوڵەت دەردەهێنا، لە کاتە سەختەکانیشدا بەردەوام دەبن لە دەرهێنانی داهات؛ لە کاتێکدا ئامرازە دارایییەکە چیتر هێندە گەورە نییە تاوەکوو بەرگەی ئەو تێچووە بگرێت.

شیکاری: داخستنی هورمز وەکوو بوومەرەنگێکە، چونکە لە یەک کاتدا چوار گوشاری پێکهاتەییی جیاوازی دژی عێراق چالاک کردووە، کە هەر یەکێکیان بەتەنیا مەترسیدارن و کاتێکیش یەک دەگرن قەیرانەکە قووڵتر دەکەنەوە.

یەکەمیان، مۆڵەتی کۆتاییی بۆڕیی نەوتە لەگەڵ تورکیا. ڕێککەوتننامەی ئێستای بۆڕیی نەوتی عێراق-تورکیا لە ٢٧ی تەممووزدا کۆتایی دێت. ئامانجی بەغدا لەم دانوستانانەدا لە ڕێگەی سەرکەوتنەکەی لە دادگه‌ی ناوبژیوانیی پاریس لە ساڵی ٢٠٢٣ داڕێژرابوو: داخستنی ئەو کەلێنانەی کە لە ڕێگەیانەوە حکوومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە ڕووی مێژوویییەوە مافی هەناردەکردنی سەربەخۆی خۆی دەسەلماند و، دڵنیابوون لەوەی هەر بەرمیلێک لە ڕێگەی سۆمۆ (SOMO)، ڕێکخراوی بەبازاڕکردنی فیدراڵییەوە دەگوازرێتەوە. داخستنی هورمز بەتەواوی ئەو هاوکێشەیەی دانوستانەکانی گۆڕی. ئێستا تورکیا کۆنترۆڵی تاقە ڕێڕەوی کارای هەناردەکردنی هەیە بە قەبارەیەکی مانادار. لە ئێستادا بەغدا ڕۆژانە نزیکەی ٢٢٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕێگەی جەیهانەوە دەگوازێتەوە لەبەرامبەر تێکڕای پێش قەیرانەکە کە ٣.٤٥ ملیۆن بوو؛ هەروەها ئامانجی بەرزکردنەوەی ئاستی هەناردەکردن بۆ ٧٧٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا پشت بەو ژێرخانە دەبەستێت کە نۆژەنکردنەوەکەی هێشتا تەواو نەبووە. تورکیا پێشتر ناڕەزایەتیی خۆی بەرامبەر بە مەرجەکانی ئێستا دەربڕیوە و ئاماژەی بە شکستهێنانی بەردەوامی عێراق کردووە لە دابینکردنی کەمترین قەبارەی پێویست کە ڕێککەوتننامەی ١٩٧٣ داوای دەکات. هەر ڕێککەوتنێک لەژێر ئەم گوشارەدا بکرێت، ڕەنگدانەوەی هەڵوێستی ئەنقەرە دەبێت. حکوومەتی هەرێمی کوردستان، کە لە کەنارەوە سەیری دۆخەکە دەکات، تێ دەگات کە ناوەندیبوونی نوێی تورکیا بە شێوەیەکی نیمچەیی، ئەو باڵادەستییە پێکهاتەیییە دەگێڕێتەوە کە هەولێر لە ساڵی ٢٠٢٣ لەدەستی دا.

دووەم گوشار، بە ئاراستەیەکی تەواو جیاوازدا دەڕوات. گواستنەوەی بەپەلەی نەوتی بەغدا لە ڕێگەی بارهەڵگرەکانەوە بەناو خاکی سووریا و ڕێڕەوەکەی بەرەو بانیاس  (Baniyas)، بڕێکی زۆر لە دراوی قورس و داهاتی تێپەڕبوون بۆ دیمەشق بەرهەم دەهێنن. بۆ حکوومەتەکەی ئەحمەد شەرع (Ahmad al-Sharaa)، کە لە یەک کاتدا هەوڵ دەدات دەسەڵات بەسەر وڵاتێکی پارچەپارچەبوودا بسەپێنێت، فەرمانە بنەڕەتییەکانی دەوڵەت بونیاد بنێتەوە و، متمانەی نێودەوڵەتی دروست بکات، ئەو داهاتانە سەنگێکی ڕاستەقینەیان هەیە. پارەی نەوتی عێراق کە بە سووریادا تێ دەپەڕێت، لە ڕووی ماددییەوە ئەو حکوومەتە بەهێز دەکات کە جێگەی سیستەمی سەردەمی ئەسەدی گرتووەتەوە کە کوتلە هاوپەیمانەکەی ئێران لە بەغدا پشتی پێ دەبەست بۆ قووڵاییی ناوچه‌ییی خۆی. لە واقعدا، سیاسەتی ئێران پاڵ بە بەغداوە دەنێت بۆ ئەوەی پاڵپشتیی ماددی پێشکەش بە حکوومەتێک بکات کە ئێران وەکوو دوژمنێکی خۆی سەیری دەکات.

سێیەم گوشار، باڵادەستیی ئەمریکایە و، لێرەدایە کە لۆژیکی بوومەرەنگەکە لە هەموو کاتێک ڕوونتر دەبێتەوە. داهاتە نەوتییەکانی عێراق بەناو ئەو هەژمارانەدا تێ دەپەڕن کە بە سیستەمی یەدەگی فیدراڵیی ئەمریکاوە گرێ دراون و، واشنتۆن پێشتر ئامادەییی خۆی نیشان داوە بۆ بەکارهێنانی ئەو کەناڵە وەکوو ئامرازێکی ناچارکردن: لە کاتی قەیرانی ئێستادا، گواستنەوەی نزیکەی ٥٠٠ ملیۆن دۆلاری نەختینەی بۆ بەغدا ڕاگرت و بەشێک لە هاریکارییە ئەمنییەکانی هەڵپەسارد بۆ ئەوەی گوشار بخاتە سەر عێراق لەسەر چالاکیی میلیشیاکان. لە دۆخێکی داراییی ئاساییدا، بەغدا دەیتوانی بەرگەی ئەو جۆرە گوشارە بگرێت، بە هەڵسەنگاندنی تێچووی سیاسیی گوێڕایەڵی لەبەرامبەر تێچووی ڕووبەڕووبوونەوە. داخستنی هورمز ئەو پەراوێزەی بەتەواوی نەهێشتووە. لەگەڵ داڕمانی داهاتە نەوتییەکان، کەوتنەژێر گوشاری دینار، بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا هاوردەکراوەکان و، مەترسیکەوتنە سەر مووچەکان، هەر بەرتەسککردنەوەیەکی زیاتری دەستگەیشتن بە دۆلار یان هەر ئاماژەیەک بۆ سزاکان، دەرەنجامگەلێک بەدوای خۆیدا دەهێنێت کە بەغدا ناتوانێت کۆنترۆڵیان بکات. هەڵمەتی ئیدارەی ترەمپ بۆ ناچارکردنی بەغدا بە مەبەستی هەڵوەشاندنەوەی تۆڕە ئۆپەراسیۆنی و بازرگانییەکانی هێزەکانی حەشدی شەعبی، پێش داخستنی هورمز دەستی پێ کردووە، بەڵام قەیرانە دارایییەکە باڵادەستییەکی ناچارکەری زۆر زیاتری بە واشنتۆن داوە بەراورد بەوەی کە پێش مانگی شوبات هەیبوو. تەنزە سەرەکییەکە تەواو ڕوونە: هورمز چەکی ئێران بوو دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام ئامرازێکی گوشاری زۆر بەهێزتری بەخشییە ئەمریکا بەسەر گرنگترین وڵاتی پاشکۆی ئێراندا بەراورد بەوەی کە واشنتۆن پێش دەستپێکردنی جەنگەکە هەیبوو.

چوارەمین گوشار، ناوخۆیییە و، ڕوونی دەکاتەوە کە بۆچی ناتوانرێت بەرگەی هەرسێ گوشارەکەی دیکە بگیرێت لە ڕێگەی سەودای نوخبەکانەوە، هەروەک چۆن لە قەیرانەکانی پێشووی عێراقدا دەکرا. حەشدی شەعبی کۆمەڵێک تۆڕی گۆڕاو و تێکئاڵاون کە بە دەسەڵاتی دەوڵەتەوە گرێ دراون لە بوارە ئەمنی، سیاسی و بازرگانییەکاندا، کە هەر یەکێکیان سەرکردایەتی، سەرچاوەکانی داهات و پاڵپشتیکاری سیاسیی تایبەت بە خۆیان هەیە. لە کاتە ئاسایییەکاندا، ئەم تۆڕانە وەکوو سەرمایە ستراتیژییەکانی ئێران لەناو دەوڵەتی عێراقدا کار دەکەن. قەیرانە دارایییەکە دەیانگۆڕێت بۆ بارگرانی: ئەو باڵانەی کە سەردەمانێک هەژموونی ئێرانیان فراوان دەکرد، ئێستا داهات لە هەمان ئەو ئامرازە دارایییە دەردەهێنن کە سیستەمەکەی خۆیان پشتی پێ دەبەستێت؛ ئەمەیش داڕمانەکە خێراتر دەکات. هەر باڵێک دەتوانێت هۆکاری قەیرانەکە بەتەواوی بخاتە ئەستۆی هێزە دەرەکییەکان: جەنگەکە، گوشاری ئەمریکا، هەلپەرستیی تورکیا، کۆسپدروستکردنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان. لەبەر ئەوەی بەرپرسیارێتی بەم شێوەیە بڵاو بووەتەوە، هیچ کارەکتەرێک بەتەنیا هەست بە قورساییی تەواوی ئەو کارە ناکات کە هەموویان بەکۆمەڵ دەیکەن. لۆژیکی حوکمڕانییەکە، حیساباتێکی عەقڵانییە لەژێر سایەی بێمتمانەییی هاوبەشدا: ئەگەر ئێستا من ئەم داهاتە نەبەم، ئەوا باڵێکی دیکە دەیبات و، ئەگەر سیستەمەکە زیاتر تێک بچێت، بە لایەنی کەمەوە من پشکی خۆم بردووە. هەر باڵێک دەتوانێت لە دۆخە لەناکاوەکە قازانج بکات، لە کاتێکدا هەموویان پێکەوە ئەو ئامرازە دارایییە وشک دەکەن کە مووچە، گرێبەست، پەردەپۆشیی یاسایی و، شەرعییەتی سیاسییان بۆ دابین دەکات.

وەرزی هاوین گۆڕاوێکی ئاڵۆزکەری دیکە زیاد دەکات. ژێرخانی کارەبای عێراق هەرگیز لە لووتکەی گەرمادا بە شێوەیەکی گونجاو کاری نەکردووە، بەتایبەتی کە پلەکانی گەرما لە باشووردا بەردەوام لە ٥٠ پلەی سەدی تێ دەپەڕن. ئێران هورمزی کردە چەکێک، بەڵام عێراق ئەو بارمتەیەیە کە نزیکترینە لە مەودای تەقینەوەکە و، ئەو دانیشتووانەی کە ڕووبەڕووی دواکەوتنی مووچە، بێبەهابوونی دینار، بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا هاوردەکراوەکان و، پچڕانی کارەبا لە گەرمای مانگی تەممووزدا دەبنەوە، لە واشنتۆن ناگەڕێن بۆ دۆزینەوەی کەسێک تاوەکوو تاوانباری بکەن. حکوومەتێک کە لە یەک کاتدا مامەڵە لەگەڵ دۆخێکی داراییی لەناکاو، بەرپەرچدانەوەی میلیشیاکان، ڕێککەوتننامەیەکی بۆڕیی نەوت کە وادەکەی کۆتایی دێت و، گوشاری بەردەوامی ئەمریکا بکات، لە پێگەیەکی زۆر لاوازدایە بۆ ئەوەی بەرگەی خۆپیشاندانەکانی وەرزی هاوین لەسەر شەقامەکان بگرێت. ڕاپەڕینی تشرینی ساڵی ٢٠١٩ بە هۆکارێکی بچووکتر لەمە دەستی پێ کرد.

داخستنی هورمز وەڵامی ئێران بوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازیی چارەنووسساز و، پێکهاتەی پاشکۆیەتیی عێراق ئەو بڕیارەی وەرگێڕایە سەر چوار گوشاری هاوکات دژی دەوڵەتێک کە هیچ توانایەکی بۆ بەرگەگرتنی هیچ یەکێکیان نەبوو. دەرەنجامە سیاسییەکە لە ناوخۆی عێراقدا پێشتر بینراوە لە ڕێگەی چۆنێتیی خوێندنەوەی قەیرانەکە لەسەر شەقامەکان: زۆرێک لە عێراقییەکان دەپرسن، بۆچی وڵاتێک کە باجی هاوپەیمانێتییە سیاسییەکەی لەگەڵ تاران داوە، ئێستا بەهۆی هەڵکشانەکەی خودی تارانەوە لە ڕووی ئابوورییەوە وێران دەکرێت. ئەو پرسیارە، کە لەناو دانیشتووانێکدا بڵاو دەبێتەوە کە ڕووبەڕووی دواکەوتنی مووچەکان، بەرزبوونەوەی نرخەکان و، هاوینێکی بێکارەبا دەبنەوە، وێرانکەرترین شتە کە داخستنی هورمز بۆ هەژموونی ئێرانی لە عێراقدا دروستی کردبێت و، زیانێکی تەواو بوو کە خۆی بە خۆی گەیاند.

ماڵپەڕ: ڕیەڵ کلیر دیفێنس (RealClearDefense)

نووسەرەکان: لیوا چارڵز کۆرکۆران ( Maj. Gen. Charles Corcoran) و  یۆنی تۆبین ( Yoni Tobin)

سەرەڕای ئەوەی جەنگی ئێران لە ئێستادا ڕاگیراوە، بەڵام پێشبڕکێی هەڵسەنگاندن و جێبەجێکردنی وانەکانی ئەو جەنگە تازە دەستی پێ کردووە. ئەگەر لە سێ خاڵی سەرەکیدا کورتی بکەینەوە، جەنگەکە ئەوەی سەلماند کە سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان؛ ا) ئێستا لە بەرگریی دژەدرۆندا لێهاتووە، هەرچەندە بێوێنە نییە؛ ب) توانای ئەنجامدانی هەڵمەتی ئاسمانیی درێژخایەن و زۆر کاریگەری لە ژینگە سەختەکاندا هەیە؛ ج) کاتێک بەتەواوی سوود لە هاوبەشەکانی وەردەگرێت، زۆر زیاتر توانای گونجاندنی هەیە و کوشندەترە.

وانەکانی تایبەت بە بەرگری

یەکەم، جەنگی ئێران وانە سەرەکییەکەی جەنگی ڕووسیا و ئۆکراینای دووپات کردەوە: پێویستە سوپا مۆدێرنەکان خۆیان لەگەڵ هەڕەشەی ناسراو بە ”مێشوولە”(mosquito)دا بگونجێنن کە بریتییە لە درۆنی هەرزان و زۆر. هەرچەندە سیستەمە بەرگرییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و هاوبەشەکانی، زیاتر لە ٦,٠٠٠ درۆنی ئێرانییان لە جەنگەکەدا تێک شکاند، بەڵام دەیان و بگرە سەدان درۆنیش ژێرخانی هەستیاری وڵاتانی عەرەبییان پێکا؛ هەندێکیان بەر پێگە سەربازییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان کەوتن و، بوونە هۆی گیانلەدەستدانی سەربازە ئەمریکییەکان.

ئامانجی جەنگی ناهاوتا (asymmetric warfare)ی ئێران دۆزینەوەی ڕێگەیەک بوو، هاوشێوەی یاریی جیوجیتسۆ (jiu-jitsu)، بۆ گۆڕینی خاڵی بەهێزی بەرامبەرەکەی بۆ خاڵی لاواز. سیستەمە بەرگرییە پێشەنگەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە مەبەستی ڕاگرتنی مووشەکی سەروودەنگی/ له‌ ده‌نگ خێراتر (supersonic) دروست کراون، بەڵام بۆ لەکارخستنی درۆنی خاو و نزمفڕ باش ئامادە نەکراون. ئەو ناهاوسەنگییە لە کاتی هێرشە بەردەوامەکانی حووسییەکان بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکانی دەریای سوور هێزەکانی ئەمریکای تووشی کێشە کرد؛ کاتێک هێزی دەریایی، بڕی ١.١ ملیار دۆلاری بۆ تەقەمەنیی دژی مووشەکە سادە و هەرزانەکانی حووسییەکان خەرج کرد. زیاتر لە ساڵێک دواتریش لە جەنگی ئێراندا، بەرپرسانی ئەمریکی بەنهێنی دانیان بەوەدا نا، کە بەرگریی دژەدرۆن وەک ئاڵنگارییەک ماوەتەوە.

خۆشبەختانە، لەگەڵ دەرکەوتنی ڕێکارە نوێیەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی درۆن، ڕەنگە ئەم دۆخە ناهاوسەنگە بەرەو کۆتایی بچێت. هەستەوەرە فرەشەپۆلە یەک لەدوای یەکەکان لە ئۆکراینا کاریگەریی خۆیان سەلماندووە- لەنێویاندا سیستەمە نوێیە بەربڵاوەکانی ئاشکراکردن لە ڕێگەی دەنگەوە. هەروەها هەستەوەرەکانی  (Electro-optical) لە تاقیکردنەوەکان و گۆڕەپانی جەنگیشدا ئاستێکی باشیان پێشکەش کردووە. تەکنەلۆژیاکانی لەرەلەری ڕادیۆیی (RF) کە بەهۆی ئامێرە ڕادیۆیییە دەستییەکانەوە کارا دەکرێن، دەتوانن شەپۆلە ڕادیۆیییەکانی درۆن ئاشکرا بکەن و لە ڕێگەی تێکدانی نیشانەکانی کۆنترۆڵکردنەوە لەکاریان بخەن؛ ئەمەیش یارمەتیدەرە بۆ پاراستنی سەربازەکان لە بەرەکانی جەنگدا. بۆ گەیشتن بە بەرزترین ئاستی کاریگەریی ئەم سیستەمە نوێیانەی ئاشکراکردن، پێویستە سوپا لەگەڵ سیستەمە کینێتیک (kinetic)یه‌ كه‌متێچووه‌كاندا تێکەڵیان بکات، وەک تۆپهاوێژە ئۆتۆماتیکییەکان و درۆنە تێکشکێنەرە هەرزانەکان.

هەروەها ساڵانێک لە وەبەرهێنانی ئەمریکی و ئیسرائیلی لە بەرگرییە لێزەرییەکاندا بەرهەمی خۆی دەدات. بەپێی ڕاپۆرتەکان، ئیسرائیل سیستەمی لێزەریی تیشکی ئاسنین (Iron Beam)ی بۆ پاراستنی خاکی ئیمارات لە جەنگەکەدا جێگیر کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکانیش کار لەسەر سیستەمی بەرگریی لێزەریی تایبەت بە خۆی دەکات؛ بە جۆرێک سیستەمی هیلیۆس (HELIOS)ی تایبەت بە هێزی دەریایی ئێستا لەسەر نۆ کەشتیی جەنگیی سەرئاو جێگیر کراوە و، سوپا و هێزی دەریاییش پێکەوە کار بۆ پەرەپێدانی سیستەمێکی دیکەی وزەی ئاراستەکراو دەکەن. سەرەڕای ئەوەیش، ویلایەتە یەکگرتووەکان خاوەنی سیستەمی بەرگریی لێزەریی گەڕۆکی زەمینی بە قەبارەیەکی فراوان نییە- کە ئەمەیش پێداویستییەکی زۆر هەستیارە.

دووەم، ئەوەی نایزانیت، دەتوانێت زیانت پێ بگەیەنێت. هەروەها جەنگی ئێران پێویستیی هۆشیاریی هاووڵاتیانی مەدەنیی سەبارەت بە هەڕەشە چاوەڕوانکراوەکان دەرخست، تەنانەت لە ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانیشدا. ئیسرائیل و ئۆکراینا ئەپڵیکەیشنی مۆبایلیان پەرە پێ داوە و خستووەتە کار بۆ پێدانی هۆشداریی ورد بە هاووڵاتیانی مەدەنی سەبارەت بە شوێن و جۆری هێرشەکانی دوژمن (درۆن، مووشەکی کرووز، مووشەکی بالیستی و هتد). ئەمریکا، سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی مەترسیداری درۆنیی کارەکتەرە دوژمنکارەکانی نزیکی، وەک ڕژێمی کوبا و ڕێکخراوە پێشکەوتووە سنووربەزێنەکانی مەکسیک، خاوەنی هیچ سیستەمێکی هاوشێوە نییە. پێویستە دەستبەجێ ئەمریکا چارەسەری ئەم کێشەیە بکات.

هەرچەندە هەوڵەکانی وەک پڕۆژەی قوبەی زێڕین (Golden Dome) بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی مووشەکە سەروودەنگ و بالیستییە کیشوەربڕەکان جێگەی بایەخن، بەڵام گرتنەبەری ڕێکارێکی گشتگیرتر بۆ ئاگاداریی ئاسمانی و کەمکردنەوەی سەرجەم ئاستەکانی هەڕەشە، بە درۆن و مووشەکی کرووزیشەوە، دەبێت ئەولەوییەتێکی بەپەلە بێت. ئەمە پێویستیی بە وەبەرهێنانی زیاتر هەیە لە هەستەوەرە فرەئاست و فرەشەپۆلەکاندا لە سەرتاسەری کیشوەری ئەمریکادا، بەتایبەتی لە پێگە هەستیارەکانی ژێرخان و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکادا و، پێویستە دەسەڵاتی فڕۆکەوانیی فیدراڵی، وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆ و پێنتاگۆن بەتەواوی هەماهەنگی بۆ ئەم هەوڵە بکەن.

سێیەم، قایمکردنی پێگەکان لە کاتی ئاشتیدا، زۆر ئاسانترە لە بەرپەرچدانەوە لە کاتی جەنگدا. پێویستە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەدوای ئامرازی زیاتردا بگەڕێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان لە ناوخۆدا، چونکە جەنگی ئێران ئەوەی دەرخست کە تەنانەت چەند هێرشێکی کەمی درۆن بۆ سەر پێگەکانی “وزە”یش، دەتوانێت باجی قورسی هەبێت. یەکێک لە بژاردەکان بریتییە لە بەهێزکردنی بۆرییە هەبووەکانی وزەی ئەمریکا لە ناوخۆدا و دروستکردنی بۆرییە نوێیەکان لە ژێرزەویدا؛ لەو شوێنانەی کە گونجاون. هەروەها زۆر گرنگە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەرگرییە پاسیڤەکانی زیاتر بەکار بهێنێت، وەک: قایمکردنی پێگە سەرەکییەکان، دانانی ئامانجی وەهمی بۆ تێکدانی سیستەمەکانی ئامانجپێکانی دوژمن و، بەکارهێنانی باشتری تەکنەلۆژیاکانی خۆشاردنەوە.

وانەکانی تایبەت بە هێرشبردن

یەکەم، هێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەتوانێت ئۆپەراسیۆنی خێرا لە ئاسمانی دوژمندا و لە دووریی کیشوەری ئەمریکاوە ئەنجام بدات و کاریگەریی وێرانکەری هەبێت، بەتایبەتی کاتێک لەگەڵ هاوبەشێکی ئاستبەرزدا یەک دەگرێت. هێزەکانی ئەمریکا، لە ڕێگەی ئەنجامدانی زیاتر لە ١٠,٢٠٠ فڕینی جەنگی و زیاتر لە ١٣,٥٠٠ هێرشەوە، سەدا ٨٢ی بەرگرییە ئاسمانییەکانی ئێران؛ سەدا ٨٥ی پێگە پیشەسازییە بەرگرییەکانی و؛ زۆربەی کەشتییە جەنگییەکانی ئێرانیان لەناو برد. هێزی ئاسمانیی ئیسرائیل زیاتر لە ٤,٠٠٠ ئامانجی ڕژێمی ئێرانی پێکا، بە تێکڕای ١٠٥ ئامانج لە ڕۆژێکدا. هەردوو هێزە ئاسمانییەکە بە ئارەزووی خۆیان لە ئاسمانی ئێراندا ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دەدا و بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، بێ زیان بوون. ئێران لە ماوەی ٣٨ ڕۆژدا دوو فڕۆکەی مرۆییی ئەمریکای خستە خوارەوە؛ لە بەرامبەردا، ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ماوەی ٤٣ ڕۆژی ئۆپەراسیۆنی گەردەلوولی بیابان (Operation Desert Storm)دا لە ساڵی ١٩٩١دا، ٤٢ فڕۆکەی لەدەست دا.

دووەم، ”چاوەکانی ناو ئاسمان” (eyes in the skies)ی ئەمریکا، کە پۆلی فڕۆکەکانی بەڕێوەبردنی شەڕی ئاسمانی (ABM)ی سوپان، هێشتا زۆر پێویستن و ناکرێت دەستبەرداریان ببن، وەک ئەوەی هەندێک کەس بیریان لێ دەکردەوە. پێویستە سیستەمێکی بەهێزی فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردنی ئاسمانیی گۆڕەپانی جەنگ پشتیوانیی پێشکەوتووترین درۆنەکان یان فڕۆکە جەنگییەکانیش بکات. فڕۆکەکانی ABMی سوپای ئەمریکا، وەک فڕۆکەی E-2 Hawkeye و E-3 Sentry، ئەم توانایە دابین دەکەن. هەر لەبەر ئەم هۆکارە بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکان چەند ڕۆژێک پێش دەستپێکردنی جه‌نگەکە، شەش فڕۆکەی جۆری E-3 Sentryی خۆی – لە کۆی تەنیا ١٦ فڕۆکەی ئەو جۆرە – ڕەوانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کرد. هێزی دەریاییش سەکۆی ABMی خۆی، کە فڕۆکەی هۆکئای (Hawkeye)ە، خستە ناوچەکەوە.

فڕۆکەکانی ABM ئەرکی زۆر هەستیاریان هەیە؛ وەک بنکەی فەرماندەییی فڕیو و ڕادار کار دەکەن. ئەوان وەک خاڵی پەیوەندی لەنێوان فڕۆکە جەنگییەکان، هێزە زەمینی، دەریایی، ئەلیکترۆنی و بۆشایییەکان و، ناوەندەکانی پێکەوەبەستنەوەی فەرماندەیی و کۆنترۆڵی C2ی ئۆپەراسیۆنەکاندا کار دەکەن. هەستەوەرە پێشکەوتووەکانیان و ئامێرەکانی پەیوەندیکردنیان توانای بێوێنەی چاودێریکردن و یەکخستنی داتاکان دابین دەکەن و، وەک هێزێکی دوو هێندە بۆ ئۆپەراسیۆنە هێرشبەری و بەرگرییەکان لە هەموو بوارەکاندا خزمەت دەکەن.

لەگەڵ ئەوەیشدا، ژمارەی ئەم سەکۆیانە کەمە و بەخێرایی کۆن دەبن، تەنانەت لە کاتێکدا کە زیاتر لە جاران پێویستییان پێیەتی. واشنتۆن لە ساڵانی ڕابردوودا دەستی کردبوو بە لەکارخستنی قۆناغ بە قۆناغی ABMەکان؛ لە ساڵی ٢٠٢٣وە بۆ ٢٠٢٤، پۆلی فڕۆکەکانی E-3 Sentry نزیکەی بۆ نیوە کەم بووەوە؛ واتە لە ٣١ فڕۆکەوە بۆ تەنیا ١٦ فڕۆکە. تەنانەت جێگرەوەی فڕۆکەی E-3ش، کە فڕۆکەی E-7 Wedgetailە، خەریک بوو هەڵبوەشێنرێتەوە. خۆشبەختانە، پێنتاگۆن لەم بڕیارە پاشگەز بووەوە؛ بە جۆرێک “پیت هێگسێت”، وەزیری بەرگری ڕای گەیاند کە جەنگی ئێران سوودی داهاتووی فڕۆکەی وێجتەیڵی دەرخست.

هەروەها ویلایەتە یەکگرتووەکان پێویستی بە ڕێکاری نوێ و داهێنەرانە بۆ توانای ABM هەیە. پێویستە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەدوای سەرجەم بژاردە بەردەستەکاندا بگەڕێت بۆ بەدەستهێنانی هەستەوەری گونجاو، جێگرەوە، فرەشەپۆل و بەردەوام، لەگەڵ تۆڕەکانی پەیوەندیی خۆڕاگری پەیوەست پێیانەوە. لە سادەترین ئاستدا، دەبێت سوپا توانای کۆکردنەوە، دابەشکردن و شیکردنەوەی داتاکانی بە خێرایی و قەبارەیەکی گەورە هەبێت. دواتر شارەزایانی ABM دەتوانن لەسەر بنەمای ئەو زانیارییانە کار بکەن بۆ پێشخستنی ئۆپەراسیۆنەکانی C2.

سێیەم، بنکەی پیشەسازی بۆ خۆی چەکێکە. جەنگی ئێران لایەنی ئەرێنیی گەورەی داهێنانەکانی ئەمریکا نیشان دەدات. براد کۆپەر، فەرماندەی فەرماندەییی ناوەندی (CENTCOM)، درۆنی جەنگیی سیستەمی هێرشبەری شەڕکەری بێفڕۆکەوانی كه‌متێچووی LUCAS، کە پێشتر هەرگیز بەکار نەهاتبوو، وەک ئامرازێکی ”تەواو پێویست” دژی ئێران وەسف کرد. سەرەڕای ئەوەیش، سوپا بۆ یەکەم جار لەم جەنگەدا مووشەکی لێدانی ورد (PrSM)ی بەکار هێنا؛ ئەمەیش جەخت لە توانا نوێ و پێشکەوتووەکانی لێدانی مەودادرێژی پێنتاگۆن دەکاتەوە.

بەڵام ئەم داهێنانانە تەنیا خاڵی دەستپێکن. ئاستی ئۆکراینا سوودەکانی پەیوەندیی ڕاستەوخۆتری نێوان کۆمپانیاکانی دروستکردنی چەک و شارەزایانی تەکنیکی و شەڕکەرانی هێڵی پێشەوەی گۆڕەپانی جەنگی دەرخستووە؛ کە ئەمەیش وانەیەکە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و، ژیرانە دەبێت لێکۆڵینەوەی لێ بکات و پەیڕەوی بکات. هەروەها ئەمریکا پێویستی بە مۆدێلێکی خێراتری بەرهەمهێنان هەیە بۆ بەرهەمهێنانی سەکۆکانی چەک بە قەبارەیەکی گەورە بۆ ململانێکانی داهاتوو. بنکەی پیشەسازیی بەرگریی ئەمریکا هەندێک نیشانەی خستووەتە ڕوو، کە دەتوانێت ئەم گۆڕانکارییە بکات؛ بە جۆرێک کۆمپانیا پێشەنگەکانی دروستکردنی چەک بەڵێنیان داوە بەرهەمهێنانی سیستەمە پێشکەوتووەکان چوار هێندە زیاد بکەن. سەرەڕای ئەوەیش، پێ دەچێت ئەمە هەوڵێکی درێژخایەنتر بێت.

وانەکانی تایبەت بە شەڕکردن شانبەشانی هاوبەش و هاوپەیمانان

یەکەم، ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنە دەرەکییە بەرفراوانەکان پێویستی بە مافی دەستڕاگەیشتنی هاوبەشەکان، دروستکردنی بنکە و فڕین بەسەر ئاسماندا هەیە. هاوبەشە متمانەپێکراو و لێهاتووەکان پێگەی بنکەکانی ئەمریکا و، بەوەیش ئۆپەراسیۆنەکان، زۆر بەهێزتر دەکەن. لەم جەنگەدا بۆ یەکەم جار فڕۆکە جەنگییەکان و فڕۆکەکانی پڕکردنەوەی سووتەمەنیی ئەمریکا لە بنکەکانی ئیسرائیلدا جێگیر کران، کە لە دەرەوەی مەودای زۆربەی مووشەکەکانی ئێراندا بوون. ئەو ڕێکخستنە نەرمەی بنکەکان وای کرد، ڕێژەی فڕینە جەنگییەکانی ئەمریکا بەرز بێت کە پێشتر کەم وێنەی هەبوو. فڕۆکەوانە ئەمریکییەکان لە ماوەی ٣٨ ڕۆژدا زیاتر لە ١٠,٠٠٠ فڕینی جەنگییان ئەنجام دا، کە نزیکەی هەمان ئەو ژمارەیە بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٢٠ ڕۆژی یەکەمی ئۆپەراسیۆنی ئازادیی بەردەوام (Operation Enduring Freedom)دا لە ساڵی ٢٠٠٢ ئەنجامی دا. پێویستە واشنتۆن له‌وه‌ بكۆڵێته‌وه‌ کە چۆن پێگەی هێزەکانی ئەمریکا و بنکە پێشکەوتووەکانی لە ئیسرائیل زیاتر فراوان بکات.

دووەم، کارکردنی هاوبەش لەگەڵ هاوبەشە شارەزاکان شایەنی ئەو وەبەرهێنانەیە کە تێیدا دەکرێت—بگرە زیاتریش. توانای پەیوەندییە بەرگرییەکانی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل بەڕوونی دەرکەوتووە. ئەم ململانێیە یەکەم ململانێ بوو لە دەرەوەی ئۆپەراسیۆنەکانی ناتۆ کە هێزەکانی ئەمریکا شانبەشانی هاوبەشەکانیان چوونە گۆڕەپانی جەنگەوە بە هەبوونی پلاتفۆرمی گونجاوی هاوبەش و پەیوەندیی مەشقی بەردەوام. ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەکانی نێوان ئیسرائیل و ئەمریکا کارێکی هەڕەمەکی و بێبەرنامە نەبوون.

ئەم داینامیکە کاریگەرییەکی هاوکارانە و هێزێکی دوو هێندە پێشکەش دەکات –ئاماژەیش بە وڵاتانی دیکە دەدات سەبارەت بەو توانایە گەورەیەی کە دەتوانرێت لە ڕێگەی کارکردن لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بەدەست بهێنرێت. هەروەها کاریگەری لەسەر حیساباتەکانی دوژمنانی ئەمریکاش دادەنێت. لەمەودوا، دەبێت ئەو دوژمنانە زۆر بەوریایییەوە هەڵسەنگاندن بۆ مەترسییەکانی هێرشکردنە سەر ویلایەتە یەکگرتووەکان و هاوبەشەکانی بکەن.

ڕوانین لە دەرەوەی پرسی ئێران

فێربوونی خێرا بۆ تاکەکان سوودبەخشە، بەڵام بۆ سوپا مۆدێرنەکان بابەتی مان و نەمانە. جەنگی ئێران تیشکی خستە سەر هێزی ئاسمانیی ئەمریکا، سوودەکانی بوونی هاوبەش و هاوپەیمانیی بەهێز و، خاڵە بەهێزەکانی بەرگرییە ئاسمانی و مووشەکییەکانی ئەمریکا. لەگەڵ ئەوەیشدا، جەخت لەسەر سروشتی نەگۆڕی پێنج ئەرکە سەرەکییەکەی هێزی ئاسمانی دەکاتەوە: باڵادەستیی ئاسمانی، هێرشبردن، جووڵەپێکردن، هەواڵگری، چاودێری و ڕووپێوی (ISR) و، هەروەها C2. ئامرازەکان لەگەڵ تەکنەلۆژیادا پێش دەکەون، بەڵام نابێت سوپای ئەمریکا لەم بنەمایانە بێئاگا بێت. سەرەڕای ئەوەیش، پێویستە ویلایەتە یەکگرتووەکان مامەڵەیەکی جددی لەگەڵ هەڕەشە فرەئاستەکان بۆ سەر ناوخۆی وڵات و هێزە دەرەکییەکانی بکات و هەوڵی زیاتر بۆ پاراستنی هەردووکیان بدات.

دواجار، وەبەرهێنانی بەهێز لە بنکەی پیشەسازیی بەرگریی ئەمریکا و ژینگەیەکی داهێنەرانەدا زۆر پێویستە. گۆڕینی ئەم وانانە بۆ کردار، کارێکی هەستیارە بۆ ناردنی پەیامی ڕوونی بەرپەرچدانەوە بۆ دوژمنە چاوەڕوانکراوەکان، دڵنیاییدان بە هاوپەیمانانی ئەمریکا و، لە کاتی پێویستیشدا، بردنەوەی جەنگەکانی داهاتوو.

دەربارەی نووسەرەکان:

١- لیوا چارڵز کۆرکۆران (لە هێزی ئاسمانیی ئەمریکا، خانەنشین)، یاریدەدەری پێشووی جێگری سەرۆکی ئەرکانە بۆ ئۆپەراسیۆنەکان لە هێزی ئاسمانیی ئەمریکا و، بەشداربوویه‌کە لە بەرنامەی جەنەراڵ و ئەدمیراڵەکانی سەر بە پەیمانگه‌ی جوو بۆ ئاسایشی نەتەوەییی ئەمریکا (JINSA).

٢- یۆنی تۆبین، شرۆڤەکاری باڵای سیاسەتە لە پەیمانگه‌ی جوو بۆ ئاسایشی نەتەوەییی ئەمریکا (JINSA).

وەزارەتی بەرگری (Defense Department)ی ئەمریکا، هەڵسەنگاندنی هەڕەشەی دژەهەواڵگریی بۆ بەرزترین ئاست بەرز کردووەتەوە و، باوەڕ وایە ئیسرائیل گوێی لە دانوستانەکانی ئەمریکا لەگەڵ ئێران گرتووە.

نیویۆرک تایمز  (The New York Times)

نووسەرەکان: جولیان ئی. بارنز (Julian E. Barnes)  و ئێریک شمیت  (Eric Schmitt)

ڕاپۆرتە هەواڵگرییەکانی ئەم دوایییەی ئەمریکا، نیگەرانییان لەسەر گوێگرتنی دەزگه‌ سیخوڕییەکانی ئیسرائیل لە دانوستانکارانی ئەمریکی ورووژاندووە کە کار لەسەر ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ ئێران دەکەن؛ ئەمەیش لە ناوەڕاستی هەڵکشانی نیگەرانییەکان لەبارەی هەڕەشەیەکی گشتیتری دژەهەواڵگری (Counterintelligence) لەلایەن ئیسرائیلەوە.

ئیسرائیل و ئەمریکا لەمێژە دەزانن و قبووڵیان کردووە کە هەر یەکەیان سیخوڕی بەسەر ئەوی تریانەوە دەکات. بەڵام بەپێی گوتەی هەندێک بەرپرسی ئەمریکی، هەوڵە چڕەکانی ئیسرائیل بۆ زانینی هەڵوێستەکانی ئەمریکا لە گفتوگۆکانی لەگەڵ ئێراندا سنووری بەزاندووە.

ڕاپۆرتەکان ئەو نیگەرانییانە لەخۆ دەگرن کە ئیسرائیل هەوڵەکانی بۆ گوێگرتن لە بەرپرسە باڵاکانی ئەمریکا چڕ کردووەتەوە، لەوانە ستیڤ ویتکۆف (Steve Witkoff)، گەورە دانوستانکاری سەرۆک ترەمپ و، ئێلبردج ئەی. کۆڵبی (Elbridge A. Colby)، گەورە بەرپرسی سیاسەتی پێنتاگۆن و، یەکێک لە جێگرە سەرەکییەکانی، مایکڵ پی. دیمینۆ (Michael P. DiMino IV).

ڕاپۆرتێکی تر، کە ئاژانسی هەواڵگریی بەرگری (Defense Intelligence Agency – DIA) و فەرمانگە هەواڵگرییە سەربازییەکانی تر نووسیویانە و تیشک دەخاتە سەر ڕووداوەکانی چەند ساڵێک پێش ئێستا، ئاماژە بەوە دەکات کە ئاستی هەڕەشەی دژەهەواڵگریی ئیسرائیل لەم هەفتانەی دواییدا بۆ بەرزترین ئاست بەرز بووەتەوە؛ واتە لە بەرزەوە بۆ هەستیار. ڕاپۆرتەکە، کە ئاژانسی دژەهەواڵگری و ئاسایشی بەرگری (Defense Counterintelligence and Security Agency)  بەشدارییان تێدا کردووە، باس لە هەوڵە جۆراوجۆرەکانی ئیسرائیل بۆ سیخوڕیکردن بەسەر کارمەندانی سەربازی و بەرپرسانی حکوومیی ئەمریکاوە دەکات.

ڕاپۆرتەکان و نیگەرانییە چڕەکان سەبارەت بە سیخوڕیی ئیسرائیل، لە کاتێکی زۆر هەستیاردا دێن. ئیسرائیل و ئەمریکا پێکەوە له‌ دژی ئێران ده‌جه‌نگن و، هەرگیز وەک ئێستا هەماهەنگیی سەربازیی نزیکیان نەبووە؛ بە جۆرێک ئەفسەرە سەربازییەکانی ئیسرائیل شانبەشانی هاوتا ئەمریکییەکانیان لە فەرماندەییی ناوەندییی ئەمریکا (U.S. Central Command)  کار دەکەن.

سوپای ئەمریکا زۆرێك لە زانیاریی تاکتیکی و ئۆپەراسیۆنی لەگەڵ هاوتا ئیسرائیلییەکانیدا هاوبەش دەکات. بەڵام بەرپرسە باڵاکانی ئەمریکا ڕایان گەیاند کە ئیسرائیل بەدوای تێگەیشتن لە ستراتیژیی دۆناڵد ترەمپ و گۆڕانی هەڵوێستەکانیدا لەسەر گفتوگۆکانی ئاشتیدا دەگەڕێت.

پێ دەچێت هۆشدارییە نوێیەکە هەوڵەکانی یەکخستنی زیاتری پلاندانانی سەربازیی جەنگ لەنێوان فەرماندەییی ناوەندییی ئەمریکا و ئیسرائیلدا ئاڵۆز بکات، بەتایبەتی ئەگەر پێنتاگۆن بڕیار بدات کۆتوبەندی نوێ بخاتە سەر ئەو زانیارییانەی لەگەڵ ئەفسەرانی ئیسرائیلدا هاوبەش دەکرێن.

پێشتر گرژی لەنێوان هەردوو وڵاتدا هەبووە. لە کاتێکدا ترەمپ بەدوای ڕێککەوتنێکی ئاشتیدا دەگەڕێت، كه‌چی بنیامین نەتانیاهۆی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل هەوڵ دەدات تواناکانی ئێران زیاتر دابەزێنێت، حکوومەتە تیۆکراتییەکەی (Theocratic) لاواز بکات یان بیڕووخێنێت و، هێرش بکاتە سەر بریکارەکەی تاران لە لوبنان، واتە حزبوڵڵا.

ئامادەکردنی ڕاپۆرتەکەی (DIA) دوای چەند ڕووداوێک دێت کە تێیاندا کارمەندانی بەرگریی ئەمریکا لە ئیسرائیل بۆیان دەرکەوت کە سۆفتوێر (Software)ی گوێگرتن لە پەیوەندییەکانیان بەنهێنی لەسەر مۆبایلەکانیان جێگیر کراوە. پێشتر ئێن بی سی نیوز (NBC News) بوونی ڕاپۆرتەکەی ئاژانسی هەواڵگریی بەرگری و بەرزبوونەوەی ئاستی هەڕەشەکەی بڵاو کردەوە. بەڵام وەزارەتی بەرگری ئامادە نەبوو لێدوان بدات. بەرپرسێکی کۆشکی سپی (White House)، کە مەرجی ئەوەی دانا ناوی ئاشکرا نەکرێت، گوتی کە چیرۆکەکە درۆیە.

گوتەبێژی باڵیۆزخانەی ئیسرائیل لە واشنتۆن (Washington) قسەی ئەو کەسانەی ڕەت کردەوە کە دەڵێن ئیسرائیل هەڕەشەی دژەهەواڵگری دروست دەکات و، گوتی کە ئیسرائیل سیخوڕی بەسەر بەرپرسان یان دامەزراوەکانی ئەمریکاوە ناکات.

چەند بەرپرسێکی ئێستا و پێشووی ئەمریکا، بە مەرجی مانەوەیان بەنەناسراوی بۆ گفتوگۆکردن لەسەر بابەتە هەستیارە هەواڵگرییەکان، پێشهاتەکانیان خستە ڕوو. ئەوان گوتیان لە هەندێک ڕووەوە هۆشدارییە دژەهەواڵگرییەکە جێی سەرسوڕمان نییە. ئیسرائیل لەمێژە بەشداریی لە ئۆپەراسیۆنە توندەکانی کۆکردنەوەی زانیاریی هەواڵگریدا کردووە لە دژی دوژمنان و هاوپەیمانەکانی؛ وەک چۆن ئەمریکاش هەمان کار دەکات.

لەگەڵ ئەوەیشدا، ئاستی هەڕەشەی دژەهەواڵگریی ئیسرائیل ئێستا لە هەموو هاوپەیمانێکی تر بەرزترە و لە هەندێک وڵاتی نەیاریش بەرزترە. بەرپرسەکان گوتیان، لە ناو هاوپەیمانەکانی ئەمریکادا، تەنها کۆریای باشوور (South Korea)، کە لە هەندێک دۆخدا لە ئاستێکی بەرزدا پۆلێن دەکرێت، نزیک دەبێتەوە لەو نیگەرانییەی لەبارەی هەوڵە سیخوڕییەکانی ئیسرائیلەوە هەیە.

بەرپرسێکی باڵا ڕای گەیاند، کۆکردنەوەی زانیاریی هەواڵگریی ئیسرائیل لەسەر بەرپرسە باڵاکانی ئەمریکا لە ماوەی ئیداره‌ی دووەمی ترەمپدا لە ئاستێکی ”بێسنوور” و تونددا بووە. بەرپرسەکان، کە بە مەرجی نەناسراوی بۆ گفتوگۆکردن لەسەر هەڵسەنگاندنە ناوخۆیییەکان قسەیان کرد، گوتیان کارمەندانی ئەمریکی کۆمەڵێک ڕێکار و پرۆتۆکۆڵ (Protocols)ی ئەمنی بەکار دەهێنن بۆ یارمەتیدان لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکە و پاراستنی مۆبایل و ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانی تریان، بەتایبەتی لە کاتی گەشتکردندا لەناو ئیسرائیل، بەڵام بە هۆکاری ئەمنی ئامادە نەبوون ڕێکارەکان بەوردی باس بکەن.

هاوکاریی نێوان هەردوو سوپاکە زۆر نزیکە، بەڵام پێویستە هەر یەکەیان نهێنیی زانیارییە هەرە هەستیارەکانی خۆی بپارێزێت. بۆ نموونە، لە ناوەندی هەماهەنگیی مەدەنی-سەربازی (Civil-Military Coordination Center)  بە سەرۆکایەتیی ئەمریکا لە شاری کیریات گات (Kiryat Gat) لە ئیسرائیل، کارمەندانی سەربازی و دیپلۆماسیی ئەمریکا و ئیسرائیل، شانبەشانی یەکتر کار دەکەن بۆ جێبەجێکردنی ئاگربەستی غەززە و ئاسانکاری بۆ هەوڵە مرۆیییەکان. بەڵام بیناکە نهۆمێکی تایبەت بە ئەمریکا و نهۆمێکی تایبەت بە ئیسرائیلی هەیە کە کارمەندانی هەر وڵاتێک دەتوانن تیایاندا گفتوگۆ لەسەر هەستیارترین بابەتەکان بکەن.

ڕاپۆرتەکە دەڵێت، ڕووداوەکانی دژەهەواڵگری لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٤دا دەستیان بە زیادبوون کرد؛ کاتێک ئیداره‌ی بایدن (Biden) گوشاری خستە سەر ئیسرائیل بۆ کەمکردنەوەی هێرشەکانی سەر غەززە و، تا ساڵی ٢٠٢٥ بەردەوام بوو، کاتێک ئیداره‌ی ترەمپ تاوتوێی بژاردەکانی دەکرد بۆ هێرشکردنە سەر ئێران.

ڕاپۆرتەکە، کە بەشداریی ژمارەیەک دەزگه‌ی هەواڵگریی سەربازیی لەخۆ گرتبوو، وردەکاریی چەندان ڕووداوی ساڵانی ڕابردوو دەخاتە ڕوو. لە ساڵی ٢٠٢١دا، ئەفسەرانی هەواڵگریی سەربازیی ئیسرائیل لە کاتی دانانی ئامێری گوێگرتن لە بارەگای DIA دەستگیر کران. ساڵی ڕابردووش ئاشکرا بوو کە ئەفسەرانی شین بێت (Shin Bet)، دەزگه‌ی هەواڵگریی ناوخۆی ئیسرائیل، هەوڵیان داوە ئامێرێکی گوێگرتن لە ئۆتۆمبێلێکی دەزگه‌ی نهێنی (Secret Service)  دابنێن.

هەرچەندە بەڵگەنامەکەی DIA بەئاشکرا باس لە دانوستانەکانی ئاشتی ناکات، بەڵام ڕاپۆرتە هەواڵگرییە نوێیەکانی تر نیگەرانییان سەبارەت بە گوێگرتنی ئیسرائیلییەکان لە بەڕێز ویتکۆف و گەورە دانوستانکارانی تر ورووژاندووە، لە کاتێکدا هەوڵی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی درێژخایەن دەدەن بۆ پرۆسەی ئاشتیی نێوان ئەمریکا و ئێران.

بەرپرسێکی باڵای پێشووی ئەمریکا کە مامەڵەی زۆری لەگەڵ ئیسرائیلدا کردووە، ڕای گەیاند، مەیلی هەندێک لە بەرپرسە باڵاکانی ئیداره‌ی ترەمپ بۆ گەشتکردن بە فڕۆکەی تایبەت، بەڕێوەبردنی کارەکانی ئاسایشی نەتەوەیی بە مۆبایلە کەسییەکانیان و ڕەتکردنەوەی ستافی باڵیۆزخانەکانی ئەمریکا لە دەرەوە، وای کردووە ببنە ئامانجێکی زۆر ئاسان بۆ دەزگه سیخوڕییەکانی هاوپەیمانان و نەیاران بەیەکسانی. بەرپرسانی تری ئێستایش دانیان بەوەدا نا کە بەکارهێنانی مۆبایلی کەسی لەلایەن بەرپرسە باڵاکانی ئەمریکاوە وای کردووە ببنە ئامانجێکی ئاسان بۆ گوێلێگرتن.

ئەمریکا و ئیسرائیل لە سەرەتای جەنگی ئێراندا تا ڕاددەیەکی زۆر هاوهەڵوێست بوون؛ کاتێک ترەمپ پشتگیریی لە ئامانجە لەمێژینەکەی بەڕێز نەتانیاهۆ کرد بۆ دوورخستنەوەی حکوومەتە تیۆکراتییەکە لە دەسەڵات. بەڵام ئامانجەکانی جەنگ خێرا جیاوازییان تێ کەوت، چونکە ئەمریکا زیاتر سەرنجی خستە سەر هەوڵدان بۆ لەناوبردنی تواناکانی سەربازیی ئێران بە مەبەستی سەپاندنی سازشکردن لەسەر مێزی دانوستان، لە کاتێکدا ئیسرائیل هیوای دەخواست حکوومەتە توندڕەوەکەی ئێران دەسەڵات لەدەست بدات.

بەتەواوی ڕوون نییە بۆچی کۆڵبی، کە بەرپرسی سیاسەتی پێنتاگۆنە، دەبێتە ئامانجێک. بەڵام ئەو یەکێکە لە دیارترین لایەنگرانی سیاسەتێکی دەرەوەی کۆتوبەندکراو لەناو حکوومەتی ئەمریکادا. دیمینۆ بەرپرسی سیاسەتی پێنتاگۆنە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ ئەمەیش وای کردووە بە شێوەیەکی سروشتی ببێتە جێگەی سەرنجی ئیسرائیل.

دەربارەی نووسەران:

جولیان ئی. بارنز (Julian E. Barnes) ڕووماڵی ئاژانسە هەواڵگرییەکانی ئەمریکا و پرسەکانی ئاسایشی نێودەوڵەتی بۆ تایمز (The Times) دەکات. زیاتر لە دوو دەیەیە سەبارەت بە پرسە ئەمنییەکان دەنووسێت.

ئێریک شمیت (Eric Schmitt) پەیامنێری ئاسایشی نەتەوەیییە لە تایمز. زیاتر لە سێ دەیەیە ڕاپۆرت لەسەر کاروباری سەربازیی ئەمریکا و دژەتیرۆر ئامادە دەکات.

نووسینی: Analysis Center

کۆتاییهاتنی ماوەی ئەرکی باڵیۆزی ئەمریکا لە ئەنقەرە، تۆم باراک، وەک نوێنەری تایبەت بۆ سووریا، لە سەرەتادا وەک پاشەکشەیه‌كی واشنتۆن لە پرسی سووریا لێک درایەوە. بەڵام لێدوانەکانی ئیدارەی ئەمریکا و هەڵسەنگاندنەکانی ڕۆژنامەگەریی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم پێشهاتە گوزارشت لە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی دەسەڵاتەکان دەکات نەک لەدەستدانی پێگەیەک.

بەگوێرەی گوتەی مارکۆ ڕۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، ئەگەرچی ڕۆڵی باراک وەک نوێنەری تایبەت بۆ سووریا کۆتایی هاتووە، بەڵام ئەو بەردەوام دەبێت لە گێڕانی ڕۆڵێکی چالاک لە پرسە هەرێمییەکاندا، بەتایبەتی لە سووریا و عێراق. ئەمەیش بەو شێوەیە لێک دەدرێتەوە کە واشنتۆن، تۆم باراک بۆ ڕۆڵێکی فراوانتری هەماهەنگیی دیپلۆماتی جێگیر دەکات نەک دوورخستنەوەی.

ئەرکە کاتییەکە کۆتایی هات!

بەپێی کۆدەنگیی نێوان سەرچاوە دەرەکییەکان، ئەرکی نێردەی تایبەت بۆ سووریا لە سەرەتاوە وەک ئەرکێکی کاتی داڕێژابوو. ئامانجی سەرەکی لەپشت دەستنیشانکردنی باراک، بریتی بوو لە خۆگونجاندن لەگەڵ دیمەنی سیاسیی نوێ لە سووریا، بەڕێوه‌بردنی پەیوەندییە دیپلۆماتییەکان لەگەڵ حکوومەتی دیمەشق و، بەهێزکردنی هەماهەنگی لەگەڵ ئەکتەرە هەرێمییەکاندا.

لەم دوایییانەدا، سووکبوونی قۆناغ بە قۆناغی سزاکانی ئەمریکا لەسەر سووریا، دەستپێکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماتییەکان لەگەڵ دیمەشق و، سەرلەنوێ داڕشتنەوەی سیاسەتی وڵاتانی ناوچەکە بەرامبەر بە سووریا، لەنێوان لایەنە سەرەکییەکانی ئەم قۆناغی گواستنەوەیەدا بوون.

ڕوانگە و سیاسەتی ئێستای واشنتۆن ئاماژە بەوە دەکات کە پرسی سووریا گەیشتووەتە قۆناغێک کە چیتر ناتوانرێت لە ڕێگەی میکانیزمی نوێنەری تایبەتەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت، بەڵکوو دەبێت ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی وەزارەتی دەرەوە و تۆڕە دیپلۆماتییەکانی ناوچەکەوە بەڕێوە ببردرێت.

نەک ئەرکێکی نوێ، بەڵکوو ڕۆڵێکی فراوانتر

ئەوەی لە ڕۆژنامەگەریی نێودەوڵەتیدا سەرنجی ڕاکێشاوە، ئەوەیە کە ناونیشانێکی فەرمیی نوێ بە باراک نەدراوە؛ بەڵام  ئاماژە و هەڵسەنگاندنی بەهێز هەن کە نیشانی دەدەن کە ئەرکی تۆم باراک بە شێوەیەکی کرداری لە ناوچەکەدا فراوانتر بووە.

بەگوێرەی شرۆڤە دیارەکان و بڵاوکراوە باوەڕپێکراوەکان کە لەنزیکەوە بەدواداچوون بۆ ناوچەکە دەکەن، باراک چیتر تەنیا نوێنەرێک نییە کە مامەڵە لەگەڵ سووریادا بکات، بەڵکوو دەبێتە یەکێک لە گرنگترین ئەو کەسایەتییانەی کە هەماهەنگیی پەیوەندییەکانی واشنتۆن لەگەڵ تورکیا، سووریا و عێراق دەکات.

بۆیە، ئەم پێشهاتە وەک کۆتاییهاتنی ئەرکێک سەیر ناکرێت، بەڵکوو زیاتر وەک یەکخستنی بەرپرسیارێتییە هەرێمییەکان لە یەک ناوەندا دەبینرێت.

هاوکێشەیەکی نوێ بە چەقایەتیی تورکیا

ئەو ڕاستییەی کە باراک هاوکات باڵیۆزە لە ئەنقەرە، وەک یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین لایەنەکانی ئەم گۆڕانکارییە دەردەکەوێت.

لە کاتێکدا واشنتۆن بۆ چەندان ساڵ سیاسەتەکانی خۆی لە سووریا و عێراق لە ڕێگەی کەناڵە دیپلۆماتییە جۆراوجۆرەکانەوە بەڕێوە بردووە، زیادبوونی نفووز یاخود ده‌ستڕۆیشتووییی تورکیا لەم دوایییانەدا لە هەردوو پرسەکەدا نیشانی دەدات کە ڕوانگەی ئەمریکای لە زۆر پرسدا گۆڕیوە.

ڕۆڵی تورکیا لە سووریا سەبارەت بە ئاسایش، وزە، کۆچبەران و ئاوەدانکردنەوە، هەروەها پەیوەندییە ئەمنی و ئابوورییەکانی لە عێراق، بەتایبەتی لە ناوچەکانی باکوور، ئەنقەرە دەخاتە چەقی هاوکێشە هەرێمییەکەوە.

فراوانبوونی کرداریی دەسەڵاتەکانی تۆم باراک، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەمریکا تەنیا وەک هاوبەشێکی سەرەکی لە پەیوەندییە دووقۆڵییەکاندا سەیری ئەنقەرە ناکات، بەڵکوو لە ڕوانگەی دامەزراندنی نەزمێکی هەرێمییشدا تەمەشای دەکات.

بۆچی دۆسیەی عێراق گرنگیی دەبێت؟

توخمێکی دیکە کە لە سەرچاوە دەرەکییەکاندا بەرچاو دەکەوێت دۆسیەی عێراقە. لە کاتێکدا سیاسەتی ئەمریکا بەرامبەر بە عێراق لە مانگەکانی ڕابردوودا ڕووبەڕووی گۆڕانکاریی جۆراوجۆر بووەتەوە، پێشبینی دەکرێت واشنتۆن خۆی بۆ پێکهاتەیەکی نوێ لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکوومەتی بەغدادا ئامادە بکات. نفووزی ئێران بەسەر عێراقدا، داهاتووی هێزەکانی ئەمریکا، ئاسایشی وزە و، پەیوەندییەکان لەگەڵ حکوومەتی هەرێمی کوردستانی عێراقدا پرسە سەرەکییەکانی ئەم پرۆسەیەن. بۆیە، ئەوە ڕێکەوت نییە کە باراک نەک تەنیا لەسەر سووریا بەڵکوو لەسەر عێراقیش زیاتر ڕۆڵی دەرکەوتووە.

ئەم تێڕوانینە کە واشنتۆن دەستی کردووە بە تاوتوێكردنی پەیوەندییەکانی نێوان ئەنقەرە، بەغدا و دیمەشق نەک وەک پرسی جیاواز، بەڵکوو لە چوارچێوەیەکی یەکگرتووی ئاسایش و سەقامگیریی هەرێمیدا، جێگەی خۆی دەگرێت.

پرۆسەی ئاساییکردنەوە لەگەڵ دیمەشق بەردەوامە

یەکێک لە کۆمێنتە دیارەکان سەبارەت بە کۆتاییهاتنی ئەرکەکە، پەیوەندیی بەو بەرکەوتنانەوە هەیە کە ئەمریکا لەگەڵ ڕژێمی دیمەشقدا ئەنجامی داون.

زۆربەی شیکارییەکان لە ڕۆژنامەگەریی دەرەکیدا، هاوڕان لەسەر ئەوەی ئەم بڕیارە بە واتای ئەوە نییە ئەمریکا پەیوەندییە دیپلۆماتییەکانی خۆی لەگەڵ سووریا کەم دەکاتەوە. بەپێچەوانەوە، وەک هەوڵێکی واشنتۆن دەبینرێت بۆ گواستنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دیمەشق لە دەستپێشخەرییە دیپلۆماتییە کاتییەکانەوە بۆ بنەمایەکی دامەزراوەییتر. لەم پرۆسەیەدا، چاوەڕوان دەکرێت پرسەکانی وەک داهاتووی سزاکان، پڕۆژەکانی ئاوەدانکردنەوە، گەڕانەوەی پەنابەران و، تێکەڵبوونەوەی سووریا لە سیسته‌می هەرێمیدا بێنە پێشەوە.

هەسەدە و هاوسەنگیی ئاسایش

لێدوانەکانی باراک لە ماوەی ئەرکەکەیدا لەنزیکەوە بەدواداچوونی بۆ دەکرا، بەتایبەتی لەلایەن هەسەدە (SDF) و ناوەندە سیاسییە کوردییەکانەوە. جەختکردنەوەی ئەو لەسەر یەکپارچەییی خاکی سووریا و پەیامەکانی سەبارەت بە پاراستنی پێکهاتەی دەوڵەتی ناوەندی، وەک ئاماژەی گرنگ سەبارەت بە نزیکبوونەوەی داهاتووی واشنتۆن دەبینران.

کۆتاییهاتنی ئەرکەکە بە واتای گۆڕانکارییەکی لەناکاوی سیاسەت لەم بوارەدا نییە؛ بەڵام پێ دەچێت لە قۆناغی داهاتوودا ئەمریکا هەوڵ بدات هاوسەنگییەکی نوێ لەنێوان پەیوەندییەکانی لەگەڵ هەسەدە، گفتوگۆ بەردەوامەکان لەگەڵ دیمەشق و، نیگەرانییە ئەمنییەکانی تورکیادا دروست بکات.

ئەمریکا ئامانجی چییە؟

هەڵسەنگاندنی گشتی لە سەرچاوە دەرەکییەکانەوە ئەوەیە کە ئەمریکا هەوڵ دەدات چوارچێوەیەکی ستراتیژیی نوێ لە ناوچەکەدا دروست بکات.

ڕەگەزە سەرەکییەکانی ئەم چوارچێوەیە، دەکرێت بەم شێوەیەی خوارەوە کورت بکرێنەوە:

• کەمکردنەوەی بارگرانیی ڕاستەوخۆ لەسەر ئەمریکا لە مەیدانەکەدا.
• دروستکردنی بنەمایەکی نوێی سەقامگیری لەنێوان تورکیا، وڵاتانی کەنداو، عێراق و سووریا.
• سنووردارکردنی نفووزی ناوچه‌ییی ئێران.
• بەڕێوەبردنی نیگەرانییە ئەمنییەکانی ئیسرائیل.
• مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانە هەرێمییەکان نەک وەک حاڵەتی دابڕاو، بەڵکوو وەک پرسی پێکەوەبەستراو.

بۆیە، گۆڕانکاری لە ڕۆڵی تۆم باراکدا کەمتر وەک گواستنەوەیەکی پۆستێکی کەسی دەبینرێت، بەڵکوو زیاتر وەک ئاماژەیەک بۆ قۆناغێکی نوێ لە سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی واشنتۆندا سەیر دەکرێت.

لە قۆناغی داهاتوودا، سەرنجەکان لەسەر ئەوە کۆ دەبنەوە کە چۆن ئەمریکا سیاسەتەکانی لە سووریا و عێراقدا هەماهەنگ دەکات، مەودای هاوکارییە ستراتیژییەکانی لەگەڵ تورکیادا چەندە دەبێت و، پرۆسەی ئاساییکردنەوە لەگەڵ دیمەشق بەرەو کوێ دەچێت.

بارودۆخی ئێستا ئاماژە بەوە دەکات کە واشنتۆن لە ناوچەکە ناکشێتەوە، بەڵکوو هەوڵ دەدات چوارچێوەیەکی دیپلۆماتیی کەمتر دیار بەڵام ناوەندیتر دابمەزرێنێت. گۆڕانی تۆم باراک لە ڕۆڵێکی بەرتەسکی نوێنەری تایبەتەوە بۆ ڕۆڵێکی فراوانتری هەماهەنگیی ناوچه‌یی، یەکێکە لە کۆنکرێتیترین نیشانەکانی ئەم ستراتیژەی ئەمریکا لە ناوچەکەدا.

سەرچاوە:

Analysis Center. (2026, May 31). A New Phase in the U.S. Regional Plan: Why is Tom Barrack’s Role Expanding?. ADDR Magazine. https://addrmagazine.com/en/abdnin-bolgesel-planinda-yeni-asama-tom-barrackin-rolu-neden-genisliyor/

The National Context

بەهێزترین گرووپە چەکدارەکانی عێراق دەستیان بە وەڵامدانەوەی هەڵمەتێکی نوێ کردووە بۆ خستنەژێرکۆنترۆڵی سەرجەم چەکەکان بۆ ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت. چوارچێوەی هەماهەنگی چەترێکی سیاسیی بۆ ئەم هەنگاوە دابین کرد، کە پشتیوانیی خۆی بۆ ”قۆرخکردنی چەک بەدەست دەوڵەتەوە” و جیاکردنەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی لە هەر چوارچێوەیەکی سیاسی، حزبی، و کۆمەڵایەتی ڕاگەیاند. چوارچێوەکە دەسەڵاتی بەخشییە عەلی زەیدی سەرۆکوەزیران، وەک فەرماندەی گشتی، بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنی پێویست، و ئەم هەنگاوەی بە دەستوور، یاسای حەشدی شەعبیی ساڵی ٢٠١٦، بەرنامەی حکوومەت، و ڕێنماییەکانی مەرجەعیەتی باڵای شیعەوە گرێ دا.

بەستێن: پرۆسەی جێبەجێکردن ڕادەستی لیژنەیەکی سێ کەسی کراوە کە پێکهاتووە لە زەیدی، محەمەد شیاع سوودانی سەرۆکوەزیرانی پێشوو، و هادی عامری سەرکردەی ڕێکخراوی بەدر. ئەرکە ڕاگەیەنراوەکانی لیژنەکە زیاتر لە پێڕستێکی پشکنین دەچێت بۆ تواندنەوەی گرووپەکان لەناو دەوڵەتدا نەک فەرمانی چەکداماڵین. بڕیارە لیژنەکە وردبینی لە ژمارەی چەکدارەکاندا بکات، پێشینەی تاوانیان بپشکنێت، ژمارەی ڕاستەقینەی کارمەندان هەژمار بکات، وادەیەک بۆ ڕادەستکردنی چەکەکان دیاری بکات، ئەو کارمەندانە بەسەر وەزارەت و دەزگا ئەمنییەکاندا دابەش بکات، داراییان بۆ دابین بکات، و لەوانەیە وەزارەتێکی نوێی ئاسایش بۆ حەشدی شەعبی یان دەزگایەکی ئەمنیی سەربەخۆ دابمەزرێنێت.

سێ گرووپ بە ئاشکرا لۆژیکی لێکجیابوونەوە و پچڕاندنی پەیوەندییەکانیان قبووڵ کردووە. موقتەدا سەدر جیاکردنەوەی سەرایا سەلام (Saraya al-Salam)ی لە ڕەوتی سەدر و لکاندنی بە دەوڵەتەوە ڕاگەیاند، و ڕێگەی دا فەرماندەی گشتی بەپێی ویستی خۆی لیواکانی بخاتە سەر وەزارەتی بەرگری یان ناوخۆ و چەکەکانیان ڕادەستی هەر لایەنێک بکات کە وەریان دەگرێت. عەسائیب ئەهلولحەق (Asaib Ahl al-Haq) لە ٢ی حوزەیران هەمان هەنگاوی نا و ڕایگەیاند کە پەیوەندییەکانی بە پێکهاتەکانی حەشدی شەعبییەوە دەپچڕێنێت، چەکەکانی تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا دەهێڵێتەوە، و خۆی دەخاتە ژێر فەرمانی فەرماندەی گشتییەوە. گرووپەکە لیژنەیەکی ناوەندیی بۆ سەرژمێریکردنی کارمەندان، چەک، ئۆتۆمبێل و کەلوپەلەکان پێکهێنا پێش ئەوەی خۆی لەگەڵ دامەزراوەکانی دەوڵەتدا بگونجێنێت. کەتائیب ئیمام عەلی (Kataib al-Imam Ali) هەمان ڕۆژ دەستی بە جووڵە کرد و سێ لیژنەی پێکهێنا: یەکێکیان بۆ سەرژمێری و ڕادەستکردنی چەک، یەکێکیان بۆ خێزانی کوژراو و بریندارەکانی، و یەکێکی دیکەیان بۆ تێکەڵکردنەوەی کارمەندەکانی بە دامەزراوەکانی دەوڵەت. عەممار حەکیم بە ئاشکرا ستایشی سەدر، قەیس خەزعەلی و شبل زەیدی-ی کرد بۆ ئەم هەنگاوانە.

بەرەی ڕەتکردنەوە بچووکترە. کەتائیب-ی حیزبوڵڵا (Kataib Hezbollah) بەتەواوی ڕادەستکردنی چەکەکانی ڕەتکردووەتەوە، و هەنگاوێکی زیاتریشی ناوە بە پێشکەشکردنی داوای وەرگرتن یان کڕینی ئەو چەکانەی کە گرووپەکانی دیکە دەستبەرداریان دەبن، بەتایبەتی گرنگی بە درۆن، تەقەمەنییە وێڵەکان (loitering munitions)، موشەکی کروز، و سیستەمی دژەزرێپۆش دەدات. کەتائیب-ی سەیدوشوهەدا (Kataib Sayyid al-Shuhada) بە ئاشکرا ئەم هەنگاوەی ڕەتکردووەتەوە، و کازیم فەرتووسی گوتەبێژی گرووپەکە چەکەکانیان وەک ”ئەمانەت و ئەرکێکی ئایینی” وەسف دەکات، جیاوازی دەخاتە نێوان چەکی مقاوەمە و پرسی کارگێڕیی سەربەبوون بە حەشدی شەعبی، و حکوومەت تۆمەتبار دەکات بەوەی مەرجەکانی ئەمریکای بە بەرگی ڕێنماییەکانی مەرجەعیەتدا پۆشیوە. بزوتنەوەی نوجەبا (Harakat al-Nujaba) پێشتریش دژی وەزارەتی پێشنیارکراوی ئاسایشی فیدراڵی گرژییەکانی زیاتر کردبوو، کاتێک حوسێن سەعیدی پرۆسەی تێکەڵکردنەکەی بە پڕۆژەیەکی ئەمریکی ناوبرد و جەختی لەوە کردەوە کە سازش لەسەر چەکی مقاوەمە ناکەن.

راستییەکەی، هەڵمەتی کۆنترۆڵکردنی چەک بەتەنیا لە ئارادا نییە. ڕاپۆرتە عێراقییەکان ئەم پرۆسەیە بە توندی بە گوشارەکانی ئەمریکاوە گرێ دەدەن، هەر لە ڤیتۆی کاریگەری واشنتن لەسەر پێکهێنانی کابینە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ناردنی دۆلار و یەدەگی دراوی بیانیی عێراق، و ڕێگەنەدانی بە کەسایەتییە پەیوەندیدارەکان بە گرووپە چەکدارەکان بۆ وەرگرتنی وەزارەتەکان. هاوتەریب لەگەڵ ئەمەشدا، ڕێڕەوێکی دارایی و بیرۆکراسی بەڕێوە دەچێت: جووڵەکان لە دەوروبەری پاڵاوگەی بێجی، کەسایەتییەکانی وەک عەدنان جومەیلی  و تۆڕە گومانلێکراوەکانی قاچاخی نەوت، لەگەڵ ئەگەری دوورخستنەوەی هەزاران بەرپرسی پلە تایبەت کە لەناو وەزارەتەکاندا جێگیر کراون. بە کۆکردنەوەی هەموو ئەمانە، ڕێوشوێنەکان زۆر لە پرسی چەک تێدەپەڕێنن، و شۆڕدەبنەوە بۆ ناو ئەو پارە و تۆڕی پاڵپشتییانەی کە ماوەیەکی زۆرە هێزی گرووپەکانیان پاراستووە.

شرۆڤە: ڕوونترین ڕێگە بۆ تێگەیشتن لەم پرۆسەیە بریتییە لە خوێندنەوەی کاریگەرییەکەی، کە لەسەر ئاستی سیاسی زیاتر ڕەنگ دەداتەوە تاوەکو لەسەر ئەرزی واقیع. هێڵی جیاکەرەوەی نێوان دوو بەرەکە دەکەوێتە نێوان ئەو گرووپانەی کە زۆرترین زیانی سیاسییان پێدەگات لەگەڵ ئەو گرووپانەی کە هێشتا هێزەکەیان پشتی بە چەکەکانیان بەستووە. گرووپی یەکەم توانای ئەوەی هەیە بوونی چەکداریی ئاشکرای خۆی بە پارێزبەندیی دەوڵەت بگۆڕێتەوە. بەڵام گرووپی دووەم ناتوانێت ئەمە بکات، چونکە ئەم مامەڵەیە لەو شتە بێبەشیان دەکات کە وایکردووە ڕۆڵ و بەهایان هەبێت.

گروپی عەسائیب-ی ئەهلولحەق بە توندی لەناو گرووپی یەکەمدا جێگیر بووە. ئەم گرووپە چیتر میلیشیایەک نییە خاوەنی باڵێکی سیاسی بێت، بەڵکو زیاتر بزووتنەوەیەکی سیاسییە کە پاشماوەیەکی میلیشیایی هەیە. باڵە سیاسییەکەی، سادیقوون، لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٥دا ٢٨ کورسی بەدەستهێنا، کە لە هەر پارتێکی دیکەی تاکەکەسیی شیعە زیاتر بوو کاتێک هاوپەیمانییە فراوانەکان لێک جیا دەکرێنەوە. بۆ ڕێکخراوێک بەو قەبارەیە، مامەڵەکردن لەگەڵیدا وەک هێزێکی چەکداری نایاسایی زۆر تێچووەکەی زیاترە لە پۆلێنکردنەوەی چەند لیوایەکی پەیوەندیدار بە حەشدی شەعبی. بە واتایەکی دیکە بۆ عەسائیب، ئەمە تەسلیمکردنی دەسەڵات نییە، بەڵکو پاراستنی پێگەی پەرلەمانی، وەزاری و ئابووریی خۆیەتی لە ڕێگەی دەستبەرداربوون لە بەرچاوترین بەشی دۆسیە چەکدارییەکەی. ژینگەی کۆمەڵایەتیی ئەم گرووپە زۆر لە ژینگەکەی سەدر دەچێت، کە بریتییە لە چینی هەژار و زۆرجار کەمخوێندەواری شیعە، بۆیە پاراستنی تۆڕەکانی پاڵپشتی و ئابووریی هەمان ئەو شتەیە کە بنکەی دەنگدەرانی دەپارێزێت و فراوانی دەکات. هەروەها ئەمە ئامانجە درێژخایەنەکەیان بۆ بەدەستهێنانی پۆستی سەرۆکوەزیران لە داهاتوودا بە زیندوویی دەهێڵێتەوە، کە خەڵاتێکە و پێویستی بە پەیوەندییەکی کارا و قبووڵکردنە لەلایەن ئەمریکاوە.

هەڵوێستی ڕێکخراوی بەدریش هەمان ئاراستەی هەیە بەڵام لەسەر بناغەیەکی کۆنتر. هێزی ئەم ڕێکخراوە کەمتر پشتی بە چەکی سەربەخۆ بەستووە و زیاتر پشتی بە دەیان ساڵ لە دزەکردنە ناو وەزارەتە ئەمنییەکان، پارێزگاکان، و خودی سیستەمی حەشدی شەعبی بەستووە. بوونی عامری لە لیژنەی جێبەجێکردندا، لەگەڵ پێشنیاری وەزارەتی ئاسایشی فیدراڵی کە حەشدی شەعبی وەک پێکهاتەیەکی دەوڵەت لەخۆدەگرێت، ئاماژەیە بۆ دەرەنجامێکی ڕوون. ئەگەر دامەزراوەکە بمێنێتەوە، ئەوا ڕێکخراوی بەدر پێویستی بە هیچ میلیشیایەک نییە لە دەرەوەی، چونکە پێشوەختە هەژموونەکەی لەناو دامەزراوەکانی دەوڵەتدا ڕەگی داکوتاوە.

سەدر کەمترین زیان لە هەمووان دەکات. سەرایا سەلام تەنیا یەکێکە لە سەرچاوەکانی هێزی سەپاندنی، و هەرگیز گرنگترینیشیان نییە. هێزی ڕاستەقینەی ئەو لە بنکەیەکی جەماوەریی فراوان، تۆڕێکی پیاوانی ئایینی، و توانای هێنانەسەرشەقامی شوێنکەوتووەکانی لە هەر کاتێکدا بیەوێت، خۆی دەبینێتەوە. ڕادەستکردنی لیواکانی بە دەوڵەت وای لێدەکات وەک کەسێکی نیشتمانپەروەر و دەوڵەتمەدار دەربکەوێت لە کاتێکدا شتێکی زۆر کەم لەو هێزەی دەکاتە قوربانی کە وایکردووە خاوەن پێگەیەکی سامناک بێت، هەروەها ڕاپۆرتەکانی پەیوەست بە پێکهاتەکانی سامەڕاش ئاماژە بەوە دەکەن کە چاوەڕوان ناکرێت گۆڕانکارییەکی گەورە لەوێ ڕوو بدات.

کەتائیب-ی حیزبوڵڵا بەتەواوی سەر بە گرووپەکەی دیکەیە، و گرنگترین کارەکتەرە لە سەرجەم پرۆسەکەدا. ئەم گرووپە بەهێزترین تاکە لایەنە لەناو حەشدی شەعبیدا و قووڵترین ڕەگی تێیدا داکوتاوە، کە بەڕێوەبردنی لیواکانی ٤٥، ٤٦، و ٤٧ی لەئەستۆدایە و هەستیارترین بەشەکانی ئەو هێزەی بەدەستەوەیە، لەوانەش دەستەی ئەرکان، ئاسایش، هەواڵگری، موشەک و دژەزرێپۆش. سەرکردە مەیدانییەکەی، ئەبو فەدەک محەمەداوی، لە هەمان کاتدا فەرماندەی کاروباری ڕۆژانەی حەشدی شەعبییە. گرووپەکە لە ڕێگەی بزووتنەوەی حقوق (Huqooq Movement) چەترێکی سیاسیی هەیە، بەڵام هەرگیز وەک پڕۆژەیەکی پەرلەمانی دانەمەزراوە. بەهای ئەم گرووپە لە توانای سەربازیی بژاردە، دیسپلینی ئایدیۆلۆژی، نزیکیی لە سوپای پاسدارانی ئێران (IRGC)، و ژێرخانێکی نهێنیدا خۆی دەبینێتەوە کە گرووپەکانی دیکە ناتوانن شانبەشانی بوەستن. خودی ئەندامێتی لەم گرووپەدا پێگەیەکی ڕێزلێگیراو لە نێوان چەکدارە شیعەکاندا دەبەخشێت، ڕێک لەبەر ئەوەی مەشق و ڕاهێنانی باشتر و دیسپلینی توندتری هەیە. لە ڕاستیدا، کەتائیب حیزبوڵڵا خەریکە دەبێتە نزیکترین هاوتای عێراقی بۆ حیزبوڵڵای لوبنانی، بێ هەبوونی ئەو ڕۆڵە سیاسییە جەماوەرییە کە بۆ ئەو کارەکتەرە شیعانە بەجێهێڵراوە کە دەتوانن بە شێوەیەکی باوەڕپێکراو خۆیان بخەنەڕوو وەک کەسانێک کە کەمتر گرێدراوی تارانن.

چینێکی دیکە هەیە کە زیاتر ئەم گرووپە جیادەکاتەوە. کەتائیب حیزبوڵڵا تەنیا خاوەنی چەکدار، چەک، و ڕۆچوون بەناو دەوڵەتدا نییە، بەڵکو خاکی بەدەستەوەیە. ناوچەی جورف سەخەر (Jurf al-Sakhar)، کە ناوی گۆڕدرا بۆ جورف نەسر (Jurf al-Nasr) دوای دەرکردنی داعش و دانیشتووانە سوننەکەی، بۆ ماوەی نزیکەی دە ساڵە وەک ناوچەیەکی ئەمنیی داخراوی ژێر کۆنترۆڵی کەتائیب-ی حیزبوڵڵا لە باشووری بەغدا ماوەتەوە، کە بە ڕووی خەڵکی دەرەوەدا داخراوە و لە دەرەوەی چاودێریی حکوومەتدایە. ڕاپۆرتەکان ناوچەکە وەک بنکەیەکی سەرەکی بۆ کەمپەکانی ئەم گرووپە و شوێنێکی گرێدراو بە پەرەپێدانی موشەک و درۆن بە پاڵپشتیی ئێران وەسف دەکەن، هەموو ئەمانەش لە چوارچێوەی ئاوارەبوونی دانیشتووانە ناوخۆییەکەیدا ڕوودەدەن کە ڕێگەی گەڕانەوەیان پێنەدراوە. ئەمە شتێک بە کەتائیب حیزبوڵڵا دەبەخشێت کە هیچ گرووپێکی دیکە نییەتی: بنکەیەکی پشتیوانی پاشەوە، قووڵایی لۆجستی و مەشقپێکردن، و جوگرافیایەکی قابیلی بەرگریکردن کە ڕێڕەوەکانی چوونەناو بەغدا، بابل، و کەربەلا دەپارێزێت.

ڕاستییە یەکلاکەرەوەکە سەبارەت بەم پرۆسەیە ئەوەیە کە ئەو گرووپانەی لێکجیابوونەوە قبووڵ دەکەن ئەوانە نین کە کێشە ئەمنییەکانی عێراق لەگەڵ واشنتن دروست دەکەن. لە میانی جەنگی ئەم دواییەی نێوان ئێران، ئیسرائیل، و ئەمریکادا، زۆرینەی ڕەهای هێرشەکان بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا لە کەتائیب حیزبوڵڵاوە سەرچاوەیان دەگرت، لەگەڵ بەشدارییەکی کەمتری نوجەبا و کەتائیب-ی سەیدوشوهەدا. ئەو گرووپانەی کە ئێستا لیژنەکانی سەرژمێریکردن پێکدەهێنن، تا ڕادەیەکی زۆر، ئەوانە نەبوون کە تەقەیان دەکرد. لەبەر ئەوە، لێکجیابوونەوەی ئەمانە تەنیا نەخشەی یاسایی حەشدی شەعبی دادەڕێژێتەوە بەبێ گۆڕینی واقیعی مەیدانی و ئۆپەراسیۆنی.

مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق (Islamic Resistance in Iraq)، سەرایا ئەولیائودەم (Saraya Awliya al-Dam)، ئەسحابولکەهف (Ashab al-Kahf) / کەتائیب-ی سەرخەتولقودس (Kataib Sarkhat al-Quds)، و جەیشولغەزەب (Jaysh al-Ghadab)  بەرپرسیارێتیی نزیکەی سەرجەم هێرشەکانیان لەئەستۆ گرتووە. بەڵگەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ئەم ناوانە تا ڕادەیەکی زۆر وەک ڕووپۆشێک کار دەکەن بۆ هەمان ئەو گرووپە بچووکە لە میلیشیا سەرەکییانەی کە یەکگرتنیان ڕەتکردووەتەوە. مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق چەترە فراوانەکەیە؛ بەپێی هەڵسەنگاندنی خودی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، ئەم چەترە پێکهاتووە لە کەتائیب حیزبوڵڵا، بزوتنەوەی حیزبوڵڵا نوجەبا (Harakat Hezbollah al-Nujaba)، کەتائیب-ی سەیدوشوهەدا و ئەنساروڵڵا ئەلئەوفیا (Ansar Allah al-Awfiya). ‘سەرایا ئەولیائودەم’ بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەستە بە کەتائیب-ی سەیدوشوهەداوە، بە هەماهەنگی لەگەڵ کەتائیب-ی حیزبوڵڵا. ئەسحابولکەهف و کەتائیب سەرخەتولقودس لەناو تۆڕە ڕووپۆشەکانی دەوروبەری نوجەبا جێیان دەبێتەوە. هەروەها پێدەچێت جەیشولغەزەب زیاتر سەر بە پێکهاتەی هەڵگری هەمان مۆرکی مقاوەمە بێت نەک سەرکردایەتییەکی سەربەخۆی میلیشیایی.

بە لەبەرچاوگرتنی ئەمە، هەنگاوەکانی عەسائیب، بەدر، و سەدر زیاتر مامەڵەیەکی عەقڵانین نەک سازشکردن. هەر یەکێکیان دەستبەرداری ئەو بەشە لە ناسنامە چەکدارییەکەی دەبێت کە بووەتە بارگرانی، لە کاتێکدا ئەو سەرچاوەی هێزە دەپارێزێت کە لە ڕاستیدا بەلایەوە گرنگە، جا ئەو هێزە قورسایی پەرلەمانی بێت، ڕۆچوون بێت بەناو دامەزراوەکاندا، یان بنکەیەکی جەماوەریی ئامادە بۆ جووڵەپێکردن بێت. هیچ کام لەمانە پێویستیان بە میلیشیایەکی سەربەخۆ نییە بۆ ئەوەی بە بەهێزی بمێننەوە، بۆیە ڕادەستکردنی میلیشیایەک زیانێکی ئەوتۆی نابێت و لە بەرامبەردا ڕوخسارێکی دەوڵەتمەدارانەیان پێ دەبەخشێت.

هەروەها لایەنێکی ئەرێنیی پراکتیکی هەیە کە لەناوخۆی شیعەدا زیاتر و زیاتر دانی پێدا دەنرێت: یەکگرتن دەتوانێت کۆنترۆڵی شیعە بەسەر دامەزراوە ئەمنییەکانی دەوڵەتدا بەهێزتر بکات لەبری ئەوەی لاوازی بکات. ڕێکخراوی بەدر پێشینەی ئەمەیە. هێنانی پیاوەکانی بۆ ناو وەزارەتی ناوخۆ لە چەند ساڵی ڕابردوودا بە دامەزراوەییکردنی هەژموونەکەیان بوو لەبری ئەوەی کۆتایی پێ بهێنێت. زۆرێک لە پشتیوانانی حەشدی شەعبی وەک هێزێکی نیمچە پیرۆز مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن، ئەمەش وا دەکات قسەکردن لەسەر هەڵوەشاندنەوەی ئازاربەخش بێت، بەڵام پاساوی ستراتیژیی دامەزراوەی دەسەڵاتدار ئەوەیە کە سیستەمێکی ئاراستەکراو لەلایەن دەوڵەتەوە دەتوانێت هەژموونی شیعە بپارێزێت لە هەمان کاتدا سنوورێک بۆ ئەو پەرتەوازەییە گرووپییە دابنێت کە حەشدی شەعبیی کردووەتە گۆڕەپانی ململانێی ناوخۆیی و، بە شێوەیەکی تا دێ زیاتریش، بارگرانییەک بۆ سەریان.

لە بەرامبەر ئەو ڕێوشوێنە سیاسی و داراییانەی کە هاوتەریب لەگەڵیدا بەڕێوە دەچن، هەڵمەتی چەکداماڵین کەمتر لە فەرمانێکی دابڕاوی چەکداماڵین دەچێت و زیاتر ڕێڕەوێکە لە کەمپینێکی فراوانتری گوشار. ڕێڕەوە ئەمنییەکە سەرژمێریکردنەکان، ڕادەستکردنەکان، لێکجیابوونەوەکان، و وەزارەتی ئاسایشی فیدراڵیی پێشنیارکراو لەخۆدەگرێت. ڕێڕەوە سیاسییەکە پاڵنەرەکان بۆ دوورخستنەوەی کاندیدی گرووپەکان لە کابینەکە و ئاراستەکردنی چوارچێوەی هەماهەنگی بەرەو پشتبەستن بە تەکنۆکراتە سەربەخۆکان لەخۆدەگرێت. ڕێڕەوە داراییەکەش دۆسیەکانی گەندەڵی، کەیسەکانی قاچاخی نەوت، پرسی دەستگەیشتن بە دۆلار، و ئەو بەرپرسانە لەخۆدەگرێت کە بە تۆڕەکانی ئەو گرووپانەوە گرێ دراون. هەر بۆیە چەکەکان تەنیا بەرچاوترین بەرەی ئەم هەڵمەتەن.

هیچ کام لەمانە بێ کێشە تێناپەڕن. پرۆسەکە جێگەی مشتومڕە و هەڵوەشاندنەوەی ئاسانە، بەتایبەتی ئەگەر ناوچەکە بگەڕێتەوە ناو ململانێیەکی کراوەی ئێران و ئیسرائیل و گرووپە چەکدارەکان لۆژیکی یەکخستنی گۆڕەپانەکان زیندوو بکەنەوە. ململانێ توندەکە لەسەر پرسی جێبەجێکردنە: کام دەزگای دەوڵەت جێگەی متمانەیە بۆ وەرگرتنی ئەم توانا سەربازییانە و جێبەجێکردنی سنووردارکردنەکان، لە کاتێکدا واشنتن بێمتمانەیە بەرامبەر بەو دامەزراوانەی کە گرووپەکان چەندین ساڵە تیایاندا ڕۆچوون. کاتەکەش ئەم دۆخە ئاڵۆزتر دەکات، چونکە جووڵەکردن لەسەر دۆسیەی چەک لە کاتێکدا هێشتا گفتوگۆ لەسەر پۆستی سەرۆکوەزیران دەکرێت، چەکداماڵین بە پێکهێنانی حکوومەتەوە گرێ دەدات و دەرگا بە ڕووی خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی و خەتاخستنە ئەستۆی کەسانی دیکەدا دەکاتەوە.

لەم ڕووەوە، ڕەنگە پرۆسەکە بەڕاستی تێکەڵاویی نێوان پارتەکان و حەشدی شەعبی ڕێکبخاتەوە، بەڵام نابێت بە هەڵە وەک چەکداماڵینێکی ستراتیژی لێکبدرێتەوە. ئەوەی خەریکە لەدایک دەبێت لێکجیابوونەوەیەکی بژاردەیییە، کە تێیدا ئەو گرووپانەی مانەوەی سیاسییان لە مەترسیدایە ڕواڵەتی سەربەخۆیی چەکدارییان دەگۆڕنەوە بە پارێزگاریی دەوڵەتێک کە خۆیان یارمەتیدەرن لە کۆنترۆڵکردنیدا، لە کاتێکدا ئەو گرووپانەی لە ڕاستیدا ئەو توانا سەربازییانەیان بەدەستەوەیە کە واشنتنیان نیگەران کردووە، تواناکانیان هەر دەپارێزن. ئەوەی ئایا ئەمە بە چەکداماڵینی ڕاستەقینە کۆتایی دێت یان تەنیا دووبارە تۆمارکردنەوەی هەندێک گرووپە لەناو دەوڵەتدا، هێشتا یەکلایی نەکراوەتەوە، لە کاتێکدا گرووپە توندڕەوەکانی وەک کەتائیب-ی حیزبوڵڵا، نوجەبا، کەتائیب سەیدوشوهەدا، ئەسحابولکەهف، و سەرایا ئەولیائودەم پۆلێنی چەکی مقاوەمە لە دەرەوەی ئەم پرۆسەیە دەهێڵنەوە. تەنانەت ڕەنگە ئەو کڕۆکەی مەسەلەکە لە بەغداش یەکلایی نەکرێتەوە. دەگوترێت دۆسیەی چەکی ئەم ڕەتکەرەوانە، بەتایبەتی کەتائیب حیزبوڵڵا، گرێدراوی دانوستانە فراوانەکانی نێوان ئەمریکا و ئێرانە، ئەمەش پرسیارە یەکلاکەرەوەکان و وەڵامی کۆتایی ئەمریکا دەخاتە دەرەوەی دەسەڵاتی پرۆسە عێراقییەکە.

کەواتە، کڕۆکی چیرۆکەکە لە پێشوازیلێکردنی لەناکاوی سەروەریی دەوڵەت نییە. بەڵکو دووبارە هاوسەنگکردنەوەیەکی ستراتیژیی زۆرەملێ یاخود ناچارەییە کە وەک بژاردەیەکی سەروەرییانە خراوەتەڕوو: هەڵوەشاندنەوەی هێزەکان بەو ڕادەیەی کە بتوانن لەبەرامبەر گوشارەکان بمێننەوە، یەکگرتن بەو ڕادەیەی کە ڕێگری لە کاردانەوەی توندی بنکەی جەماوەریی حەشدی شەعبی بکات، پاراستنی سیستەمە ئاراستەکراوەکە لەلایەن شیعەوە، و پیشاندانی پاشەکشە لە سەربەخۆیی میلیشیایی وەک هەنگاوێکی دەوڵەتسازی، پێش ئەوەی هەڕەشە دەرەکییەکان و پەرتەوازەیی ناوخۆیی ڕێگە لە بەدەستهێنانی دەرەنجامێکی کۆنترۆڵکراو بگرن.

سەرچاوە:

https://thenationalcontext.com/iraqs-hardline-factions-refuse-a-disarmament-others-have-accepted/