نووسەر: سایە ڕەحیمی (سایه رحیمی)

ماڵپەڕ: ئیندیپێندنت فارسی (Independent Persian)

لەم ڕۆژانەدا کە شریتی باشووری ئێران، لە کەنداوی فارس و گەرووی هورمزەوە تا دەریای عومان، کەوتووەتە ژێر توندترین هێرشەکانی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان و هاوکات پێشبینییەکان سەبارەت بە ئەگەری هاتنەناوەوەی هێزەکانی ئەمریکا بۆ هەندێک لە دوورگەکانی باشوور دەخرێنە ڕوو، گرنگیی ستراتیژیی ئەم دوورگانە بۆ زۆربەمان ڕوونتر بووەتەوە.

هەندێک لەم دوورگانە ئاوەدانن و دانیشتووانەکەی سەرباری نزیکییان لە سەرچاوە و دامەزراوە نەوتییەکان، ڕووبەڕووی کێشەی بژێوی و کەمیی ژێرخانە بنەڕەتییەکان بوونەتەوە. بەشێکیان بەهۆی هەڵکەوتەیان لەسەر ڕێڕەوەکانی کەشتیوانی و نزیکییان لە گەرووی هورمزەوە پێگەیەکی ستراتیژییان هەیە؛ هەروەها هەندێکی دیکەیشیان شوێنی جێگیربوونی دامەزراوە سەربازییەکان یان پیشەسازییە نەوتییەکانن. هاوکات هه‌ندێ دوورگەیش هەن کە بە گرنگترین ژینگە و یەدەگە سروشتییەکانی کەنداوی فارس دادەنرێن؛ خاڵی سەرنجڕاکێشیش ئەوەیە کە زۆربەیان خاوەنی بەهای مێژوویی و که‌لتوورین. ئەم ڕاپۆرتە تیشک دەخاتە سەر بڵاوبوونەوەی جوگرافی، دۆخی نیشتەجێبوون، پێکهاتەی ئابووری و بەکارهێنانی ئەم دوورگانە و گرنگییە ستراتیژییەکەیان لە کەنداوی فارس، گەرووی هورمز و دەریای عوماندا.

ژمارە و دابه‌شبوونی جوگرافیی دوورگەکانی باشووری ئێران

ئێران لە کەنداوی فارس و سنووری گەرووی هورمزدا خاوەنی زیاتر لە ٤٠ دوورگە و، هه‌روه‌ها وشکانیی دوورگەیییه‌ كه‌ ده‌ستنیشان كراون و ناویان بۆ دانراوە. ئەم دوورگانە بەسەر سنووری سیاسیی هەرسێ پارێزگای خوزستان، بوشەهر و هورمزگاندا دابەش بوون. هەندێک لەم دوورگانە چۆڵن و هەندێکی دیکەیشیان لە یەک کاتدا دانیشتووانی ڕەسەن، دامەزراوەی نەوتی، بنکەی سەربازی و ناوچەی پارێزراویان هەیە.

لەم نێوەندەدا، نزیکەی ١٢ دوورگە خاوەنی دانیشتووانی ڕەسەنن، یان شوێنی نیشتەجێبوونی هەمیشەییی مەدەنین، كه‌ بریتین لە: مینو (Minoo)، خارگ (Kharg)، شیف (Shif)، قشم (Qeshm)، هورمز (Hormuz)، لارەک (Larak)، هەنگام (Hengam)، کیش (Kish)، هێندۆرابی (Hendorabi)، لاوان (Lavan)، ئەبومووسا (Abu Musa)  و تونبی گەورە (Greater Tunb).

ڕێژه‌ی دانیشتووان و جۆری نیشتەجێبوون لەم دوورگانەدا یەکسان نییە. قشم، کیش، خارگ، هورمز و مینۆ خاوەنی چەندان شار و گوندن کە ژمارەیەکی بەرچاو لە دانیشتووانیان تێدایە، لە کاتێکدا لارەک، هەنگام، هێندۆرابی و تونبی گەورە دانیشتووانێکی سنووردارتریان هەیە. لە ئەبومووساش دانیشتووانی ڕەسەن و مەدەنی شانبەشانی هێزە سەربازییەکان و فەرمانبەرانی حکوومی دەژین.

سەرباری ئەمەیش، لە دوورگەکانی سیری (Sirri)، فارسی (Farsi)، تونبی بچووک (Lesser Tunb) و فارووری گەورە (Greater Farur) هێزە سەربازییەکان و فەرمانبەرانی دامەزراوە حکوومییەکان دەژین، بەڵام زۆربەیان خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە نین.

ئەو دوورگانەی دانیشتووانی ڕەسەنیان نییە

بەگشتی، نزیکەی ٣٠ دوورگەی باشووری ئێران، بێبەشن لە کۆمەڵگەی ڕەسەن و دانیشتووانی هەمیشەییی مەدەنی. بێ گومان نائاوەدانیی ئەم دوورگانە بە واتای چۆڵبوونی تەواوەتییان نایەت. هەندێک لەم دوورگانە هێزە سەربازییەکان، پاسەوانانی سنوور، ژینگەپارێزان، کارمەندانی پیشەسازیی نەوت یان چاودێرانی گڵۆپە دەریایییەکانی لێیه‌ و، لە هەندێکی دیکەیشیاندا ماسیگران بە شێوەی وەرزی دەمێننەوە.

بونە (Buneh)، دارا (Dara)، قەبری ناخودا (Qabr-e Nakhoda)، عەباسەک (Abbasak)، نەخیلۆ (Nakhiloo)، ئومولکەرەم (Omal-Karam)، تەهمادۆن (Tahmadon)، مۆتاف (Motaf)، مۆرغی (Morghi)، شیدوەر (Shidvar)، فارووری بچووک (Lesser Farur)، دوورگەکانی ناز (Naz) و دوورگەی شەیتان (Sheytan) لەو دوورگانەن کە دانیشتووانی هەمیشەیییان نییە. هەندێک لەم وشکانییانە زۆر بچووکن، بەرزییان لە ئاستی دەریاوە کەمە یان لە کاتی هەڵکشاندا بەشێک لە ڕووبەرەکەیان ژێرئاو دەکەوێت و لە ڕووی سروشتییەوە بۆ نیشتەجێبوونی هەمیشەیی گونجاو نین.

ئەو دوورگانەی بۆ جێگیرکردنی بنکە سەربازییەکان بەکار دەهێنرێن

پۆلێنبەندیی دوورگەکان لەسەر بنەمای بەکارهێنانی سەربازی و ستراتیژی کارێکی ئاسان نییە، چونکە هەندێک دوورگەی وەک فارسی، تونبی گەورە، تونبی بچووک، ئەبومووسا، فارووری گەورە و سیری تا ڕاددەیەک بەکارهێنانی سەربازی یان چاودێریی دەریایییان هەیە، بەڵام لە دوورگەکانی وەک قشم، هەنگام، لارەک، هورمز و خارگیشدا، سەرباری جێگیرکردنی بنکە، ئەسکەڵە دەریایییەکان، سیستەمەکانی چاودێری یان دامەزراوە سەربازییەکان، ناتوانرێت تەواوی دوورگەکە تەنیا وەک ناوچەیەکی سەربازی هەژمار بکرێت.

گرنگیی سەربازیی ئەم دوورگانە بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ شوێنی هەڵکەوتەیان. قشم، هورمز، لارەک و هەنگام دەکەونە سنووری گەرووی هورمزەوە؛ ئەبومووسا، تونبی گەورە و تونبی بچووک بەسەر ڕێڕەوەکانی کەشتیوانیی بەشی ڕۆژهەڵاتی کەنداوی فارسدا دەڕوانن. دوورگەی فارسی کەوتووەتە ناوەڕاستی کەنداوی فارس و نزیک سنووری دەریاییی ئێران و سعوودیا؛ هەروەها خارگیش بەهۆی لەخۆگرتنی گرنگترین وێستگەی هەناردەکردنی نەوتی ئێرانەوە، لە یەک کاتدا هەم گرنگیی ئابووری و هەم گرنگیی ئەمنیی هەیە.

دوورگە پارێزراوەکان و یەدەگە سروشتییەکان

لانی کەم ١٠ دوورگە یان کۆمەڵەدوورگەی ئێران لە کەنداوی فارسدا، بە شێوەیەکی تەواوەتی یان تا ڕاددەیەک دەکەونە سنووری ناوچە پارێزراوەکان، پەناگەکانی ژیانی ئاژەڵی کێوی و ژینگە هەستیارە دەریایییەکانەوە. شیدوەر، نەخیلۆ، ئومولکەرەم، تەهمادۆن، بوونە، دارا، قەبری ناخودا، خارگۆ (Khargo)، فارووری گەورە و فارووری بچووک بە گرنگترینی ئەم دوورگانە دادەنرێن.

دوورگەکانی نەخیلۆ و ئومولکەرەم لە سنووری پارکی نەتەوەییی دەریاییی نایبەند (Nayband) و ناوچەی پارێزراوی مەند (Mond)دان، کە یەکێکن لە گرنگترین شوێنەکانی هێلکەدانانی پەرەسێلکە دەریایییەکان و کیسەڵە دەریایییەکان.

شیدوەر، لە نزیک لاوان، ژینگەی کیسەڵە پۆزهەڵۆیییەکان، باڵندە کۆچەرییەکان و جۆرە دەریایییەکانە. هەروەها بوونە، دارا و قەبری ناخودا لە دەمی خۆرمووسا (Khor Musa) شوێنی زاوزێی باڵندە ئاوی و دەریایییەکانن و فارووری گەورە و بچووکیش دەکەونە سەر ڕێڕەوی کۆچی جۆرەها باڵندە.

سەرباری ئەمەیش، نازناوی یەدەگی سروشتی نەبووەتە ڕێگر لەبەردەم حزووری مرۆڤ یان چالاکییە ئابوورییەکان لەم دوورگانەدا. هەندێکیان هاوسنووری کێڵگە نەوتییەکان، ڕێڕەوی تێپەڕبوونی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان، ناوچەکانی ماسیگرتن و سنوورە سەربازییەکانن و لە زۆر حاڵەتیشدا به‌ره‌وڕووی زیانەکانی وەک پیسبوونی نەوتی، ڕاوکردنی نایاسایی، هاتنەناوەوەی بێسەروبەری گەشتیاران و وێرانکردنی ژینگەکان بوونەتەوە.

دوورگە پیشەسازی و نەوتییەکان

لەنێو دوورگەکانی باشووری ئێراندا، لانی کەم شەش دوورگە بە شێوەیەکی تایبەت بەکارهێنانی سەرەکیی نەوتی، بەندەری و پیشەسازییان هەیە کە بریتین لە: خارگ، لاوان، سیری، سەدرا (Sadra)، نێگین (Negin) و خارگۆ.

گرنگترینیان خارگە، کە وێستگەکانی هەناردەکردن، کۆگه‌کانی عەمبارکردن و دامەزراوەکانی گواستنەوەی نەوتی لەخۆ گرتووە. لاوان میوانداریی پاڵاوگە، کۆگه‌کان و شۆستە نەوتییەکان دەکات و، سیرییش یەکێکە لە سەنتەرەکانی دەرهێنان، پاڵاوتن و گواستنەوەی نەوت لە کێڵگە دەریایییەکانەوە.

سەدرا و نێگین لە سنووری بوشەهر، زیاتر بەکارهێنانی بەندەری، کەشتیسازی و پیشەسازییان هەیە. لە هەندێک دوورگە یان وشکانیی بچووکی دیکەیشدا شۆستە، گڵۆپی دەریایی، دامەزراوەکانی پاڵپشتی، سەنتەرەکانی چاودێریی دەریایی یان کەرەستە و ئامێرەکانی پەیوەست بە پیشەسازییەکانی وزە جێگیر کراون.

ئەم دوورگانەیش هەم ئاوەدانن و هەم سەربازین. خارگ و لاوان هەم دانیشتووانی ڕەسەنیان هەیە و هەم نەوتین؛ سیری خاوەنی دانیشتووانی دامەزراوەیی و هێزی کاری حکوومییە؛ هەروەها خارگیش، بەهۆی کاریگەریی لە هەناردەکردنی نەوتدا، سەرباری بەکارهێنانە پیشەسازییەکەی، بە یەکێک لە گرنگترین خاڵە ستراتیژی و سەربازییەکانی باشووری ئێران دادەنرێت.

ئاستەنگەکانی دابینکردنی ئاو، خۆراک، چارەسەری پزیشکی و هاتوچۆ لە دوورگە ئاوەدانەکاندا

ژیان لە دوورگە ئاوەدانەکانی باشووری ئێراندا، بەپێی ڕووبەر، دانیشتووان و قەبارەی وەبەرهێنانی حکوومی، دۆخی جیاوازی هەیە. کیش و قشم خاوەنی فڕۆکەخانە، نەخۆشخانە، تۆڕی بازرگانی و خزمەتگوزاریی شاریی فراوانترن، بەڵام لە دوورگە بچووکترەکانی وەک هەنگام، لارەک، هێندۆرابی و تونبی گەورەدا، دابینکردنی زۆربەی پێداویستییەكانی ڕۆژانە، بەستراوەتەوە بە پەیوەندیی دەریایی لەگەڵ خاکی سەرەکیدا. تەنانەت لە دوورگە نەوتییەکانی وەک خارگ و لاوانیشدا، بوونی دامەزراوەی پیشەسازیی فراوان، مەرج نییە بە واتای سوودمەندبوونی دانیشتووانەکەی لە خزمەتگوزارییە گشتییە گونجاوەکان بێت.

دابینکردنی ئاو یەکێکە لە گرنگترین کێشە هاوبەشەکانی دوورگەکانی باشوور. ئەم دوورگانە ڕووباری هەمیشەیی و سەرچاوەی ئاوی سازگاری بەرچاویان نییە و ئاوی پێویستیان بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی ئامێرەکانی شیرینکردنی ئاو (پاڵاوتنی ئاو)، بیری سنووردار، حەوزی ئاو، هێڵەکانی گواستنەوە یان کەشتییە ئاوهەڵگرەکانەوە دابین دەکرێت.

لە دوورگەکانی وەک کیش و قشمدا، ئامێرە پیشەسازییەکانی سوێریاوکێش (شیرینكردنی ئاو) بەشی سەرەکیی پێداویستیی دانیشتووان دابین دەکەن، بەڵام لە گوندەکانی قشم و دوورگە بچووکترەکاندا، داڕزانی تۆڕەکان، سنوورداریی توانای بەرهەمهێنان و زیادبوونی بەکاربردن لە وەرزی گەشتیاریدا دەبێتە هۆی دابەزینی پەستان یان پچڕانی ئاو. لە هێندۆرابی، لارەک و هەنگامیشدا، سنوورداریی سەرچاوەکانی ئاو هەمیشە یەکێک بووە لە کێشە بنەڕەتییەکانی خەڵک.

هاوکات دابینکردنی کەرەستەی خۆراکی، دەرمان، کەرەستەی بیناسازی و کاڵا بەکاربەرەکانی دیکەیش پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە تێچووی گواستنەوەی دەریایییەوە هەیە. لەو دوورگانەی شۆستە (ئه‌سكه‌ڵه‌)ی گونجاویان نییە، تێچووی گواستنەوەی کاڵا دەخرێتە سەر نرخی کۆتایییەکەی.

لە زۆربەی دوورگە بچووکەکاندا خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان تەنیا لە سەنتەرەکانی تەندروستی، نۆرینگە یان پزیشکیی گشتیدا کورت بوونەتەوە. ئەو نەخۆشانەی پێویستییان بە پشکنینی پسپۆڕی و نەشتەرگەری هەیە، دەبێت ڕەوانەی بەندەر عەباس (Bandar Abbas)، بەندەر لەنگە (Bandar Lengeh)، بوشەهر یان شارە کەناراوییەکانی دیکە بکرێن. ئەم گواستنەوەیە لە بارودۆخە ئاسایییەکانیشدا بەستراوەتەوە بە دۆخی دەریا، توانای لەخۆگرتنی کەشتییەکان و ئامرازەکانی فریاکەوتن؛ هەروەها لە ڕۆژانی گەردەلوولدا، لە کاتی وەستانی هاتوچۆ یان لە دۆخی جەنگیدا دواکەوتنی مەترسیداری لێ دەکەوێتەوە.

تەنانەت لە خارگیشدا، کە زیاتر لە حه‌فتا ساڵه‌ یەکێکە لە گرنگترین سەنتەرە نەوتییەکانی ئێران، کەمیی پزیشکی پسپۆڕ، ئامێرە پزیشکییەکان و خزمەتگوزارییەکانی نەخۆشخانە هەمیشە لە ئاستەنگە بنەڕەتییەکان بوون.

هاتوچۆکردن لە کیش و قشم، بەهۆی بوونی فڕۆکەخانە و زۆریی ڕێڕەوە دەریایییەکانەوە، ئاسانترە؛ لەگەڵ ئەوەیشدا، دانیشتووانی گوندە دوورەدەستەکانی قشم و دوورگەکانی دەوروبەری، هێشتا پشت بە کەشتییە سنووردارە ناوخۆیییەکان دەبەستن. لە هورمز، هەنگام و لارەکیش، وەستانی هاتوچۆی کەشتییەکان لە ڕۆژە شەپۆلاوییەکاندا، ڕێگەی گەیشتنی خەڵک بە شوێنی کار، قوتابخانە، نەخۆشخانە و بازاڕ دەپچڕێنێت یان سنوورداری دەکات. ئێستایش لە دۆخی جەنگیدا، کۆتوبەندە ئەمنییەکان، کەمبوونەوەی گەشتە ئاسمانییەکان، وەستانی کاتیی هاتوچۆی دەریایی و مەترسیی هێرشکردنە سەر شۆستەکان و ڕێڕەوەکانی کەشتیوانی، ئەم لاوازییە کۆنەیان زیاتر کردووە.

پێویستە ئابووریی دوورگەکانی باشووری ئێرانیش بخرێتە سەر ئەم خاڵانە کە دژیەکییەکی بنەڕەتی دەردەخات، چونکە بوونی وێستگەکانی هەناردەکردنی نەوت، پاڵاوگەکان، کۆگه‌ زەبەلاحەکان، شۆستە بازرگانییەکان، ناوچە ئازادەکان و کۆمەڵگە گەشتیارییەکان ئەو تێڕوانینە دروست دەکەن کە ئابووریی ناوخۆیی گەشاوەیە، بەڵام واقعەکە ئەوەیە کە بەشێکی بەرچاو لە دانیشتووانە ڕەسەنەکە بەدەست بێکاری، کارە ناجێگیرەکان، گرانیی نیشتەجێبوون و سنوورداریی خزمەتگوزارییە گشتییەکانەوە دەناڵێنن. ئەم دووفاقییە لە دوورگە نەوتییەکانی خارگ و لاوان و ناوچە ئازادەکانی کیش و قشمدا ڕوونترە.

لە کاتێکدا خارگ بە درێژاییی دەیان ساڵ گرنگترین وێستگەی هەناردەکردنی نەوتی ئێران بووە و بەشێکی گەورەی نەوتی خاوی وڵاتەکە لە دامەزراوەکانی ئەم دوورگەیەوە هەناردە کراوە؛ سەرباری ئەمەیش، هێشتا دامەزراندن یەکێکە لە داواکارییە سەرەکییەکانی خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە. کۆمپانیا نەوتییەکان بەشێکی بەرچاو لە هێزی کاری پسپۆڕ و کارگێڕی لە دەرەوەی دوورگەکە دابین دەکەن و زۆرێک لە فەرمانبەرانیش بە شێوەی خولی لە خارگ کار دەکەن. لە ئەنجامدا، چڕبوونەوەی سەرمایە و ئامێرە نەوتییەکان لە دوورگەکەدا، مەرج نییە ببێتە هۆی دروستکردنی زنجیرەیەکی فراوان لە کاری هەمیشەیی بۆ کۆمەڵگە ڕەسەنەکە.

هەروەها لە لاوانیشدا پاڵاوگە، شۆستەکان، کۆگه‌کان و دامەزراوە نەوتییەکان لەتەنیشت شوێنە نیشتەجێبوونە ڕەسەنەکاندان، بەڵام ئابووریی بەشە ڕەسەنەکەی دوورگەکە هێشتا به‌ ڕاددەیەکی زۆر پشتی بە ماسیگرتن، خزمەتگوزارییە ناوخۆیییەکان و کارە سنووردارەکان بەستووە.

لە هورمز و هەنگامیشدا، هەرچەندە گەشتیاری دەرفەتی داهاتی بۆ ئەو ژنانەی کاری دەستی دەفرۆشن، خاوەن بەلەمەکان، ڕێبەرە ناوخۆیییەکان، شۆفێران و خاوەن شوێنەکانی حەوانەوە ڕەخساندووە، بەڵام ئەم ئابوورییە بەستراوەتەوە بە وەرزی گەشتکردن، دۆخی دەریا و ئەگەری هاتنەناوەوەی گەشتیاران. هەروەها زیادبوونی ژمارەی گەشتیاران بەبێ گەشەپێدانی گونجاوی تۆڕی ئاو، کارەبا، کۆکردنەوەی زبڵ و پاشماوە و گواستنەوە، بارگرانی دەخاتە سەر شانی دانیشتووانە ناوخۆیییەکە.

ماسیگرتنیش کە کۆنترین بنەمای بژێویی دانیشتووانی شیف، هەنگام، لارەک، هێندۆرابی، گوندەکانی قشم و بەشێک لە لاوانە، ڕووبەڕووی کەمبوونەوەی یەدەگی ئاژەڵە ئاوییەکان، زیادبوونی تێچووی سووتەمەنی و ئامێرەکان، ڕاوکردنی پیشەسازی، پیسبوونی نەوتی و سنووردارکردنی هاتوچۆ لە ناوچە سەربازییەکاندا بووەتەوە. ئێستایش جەنگ و ناسەقامگیریی دەریایی، مەترسیی بەئامانجگرتنی کەشتییەکان و شۆستەکان و سنووردارکردنی چالاکییەکان لە گەرووی هورمز و کەنداوی فارس، هەڕەشە لە داهاتی هەمان ئەم گرووپەیش دەکات.

گرنگیی ستراتیژیی دوورگەکانی باشوور

سەرباری سەرجەم ئەو ئاستەنگانەی ئاماژەیان پێ درا، دوورگەکانی باشووری ئێران گرنگییەکی ستراتیژیی زۆریان هەیە. بڵاوبوونەوەی ئەم دوورگانە بە درێژاییی کەنداوی فارس و لە هەردوو دیوی گەرووی هورمزدا، ئەو دەرفەتە بە ئێران دەدات کە چاودێریی بەشێکی گەورە لە کەناراوەکان، ڕێڕەوەکانی کەشتیوانی و ئاوەکانی دەوروبەری بکات. هەروەها هەندێک لەم دوورگانە وەک بنەمای دیاریکردنی ئاوە هەرێمییەکان، سنوورە دەریایییەکان و مافی سوودوەرگرتن لە سەرچاوەکانی دەریا دادەنرێن.

لە ڕووی ستراتیژییەوە، گرنگترین کۆمەڵەدوورگەی ئێران دەکەوێتە دەوروبەری گەرووی هورمز. قشم به‌قه‌د کەناراوەکانی باشووری ئێران درێژ بۆته‌وه‌، هەروەها هورمز، لارەک و هەنگامیش دەکەونە دەروازە و سنووری ئەم گەرووەوە. لە ڕۆژاوایاندا، تونبی گەورە، تونبی بچووک و ئەبومووسا لەتەنیشت ڕێڕەوی جووڵەی کەشتییەکان لەنێوان کەنداوی فارس و دەریای عوماندا هەڵکەوتوون. ئەم بڵاوبوونەوەیە دەرفەتی دروستکردنی تۆڕێک لە بنکە دەریایییەکان، ڕادارەکان، سیستەمەکانی چاودێری، شۆستەکان و سەنتەرەکانی پاڵپشتی لە بەشی ڕۆژهەڵاتی کەنداوی فارسدا ڕەخساندووە.

گرنگیی ستراتیژیی گەرووی هورمز لە قەبارەی ئەو وزەیەوە سەرچاوە دەگرێت کە پێیدا تێپەڕ دەبێت. بەپێی خەمڵاندنەکانی فەرمانگەی زانیاریی وزەی ئەمریکا (EIA)، لە ساڵی ٢٠٢٤دا ڕۆژانە نزیکەی ٢٠ ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو، کۆندێنسەیت (Condensate) و بەرهەمە نەوتییەکان لە گەرووی هورمزەوە تێ پەڕیون؛ کە قەبارەکەی هاوتا بووە بە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی بەکاربردنی جیهانیی سووتەمەنییە شلەکانی جیهان و زیاتر لە یەک لەسەر چواری بازرگانیی دەریاییی نەوتی جیهان. هەروەها نزیکەی یەک لەسەر پێنجی بازرگانیی جیهانیی غازی سروشتیی شل (LNG)یش، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە قەتەرەوە هاتووە، بە هەمان ڕێڕەودا تێ یپەڕیوە.

هەر لەبەر ئەم هۆکارەیش، هەر جۆرە هێرش، داخران یان پشێوییەک لە دوورگەکان و ئاوەکانی دەوروبەری گەرووی هورمز، دەتوانێت لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێرانیش، کاریگەری لەسەر نرخی جیهانیی نەوت و غاز، تێچووی دڵنیاییی کەشتییەکان، کرێی گواستنەوە و ئاسایشی وزەی وڵاتانی هاوردەکار دروست بکات. جەنگی ئێستا ئەوەی دەرخست کە گرنگیی ئەم دوورگانە تەنیا پەیوەست نییە بە توانای سەربازیی جێگیرکراو تیایاندا، بەڵکوو ئاسایشی تێپەڕبوونی هەزاران دەریاوان و زنجیرەی دابینکردنی جیهانیش بەستراوەتەوە بە دۆخی ئەم ڕێڕەوە ئاوییەوە.

جگە لە گەرووی هورمز، لە بەشی ناوەڕاست و ڕۆژاوای کەنداوی فارسیشدا، گرنگیی دوورگەکان لە سەروو هەموو شتێکەوە بە پیشەسازیی نەوتەوە گرێ دراوە. خارگ شوێنی جێگیربوونی کۆگه‌کان، هێڵەکانی گواستنەوە، شۆستەکان و کەرەستەکانی بارکردنی نەوتی خاوە. ئەو نەوتەی لە کێڵگە و ناوچە جیاوازەکاندا بەرهەم دەهێنرێت، لە ڕێگەی بۆرییەکانەوە دەگوازرێتەوە بۆ ئەم دوورگەیە و لەوێشەوە دەکرێتە ناو کەشتییە نەوتهەڵگرەکانەوە. هەر ئەم چڕبوونەوەیەی ژێرخانیشە کە خارگی هەم کردووەتە یەکێک لە بەنرخترین خاڵەکانی ئابووریی ئێران و هەمیش یەکێک لە لاوازترین ئامانجەکان لە کاتی جەنگدا.

لاوان و سیرییش، یەکێکن لە گرنگترین سەنتەرەکانی دەرهێنان، پاڵاوتن، عەمبارکردن و هەناردەکردنی نەوتی کێڵگە دەریایییەکان. دوورگەی لاوان خاوەنی پاڵاوگە و شۆستەی هەناردەکردنی بەرهەمە نەوتییەکانە؛ هەروەها سیرییش شوێنی پاڵپشتیکردن و پاڵاوتنی بەرهەمی چەندان کێڵگەی نەوتیی دەریایییە. بوونی ئەم دامەزراوانە وای کردووە کە بەکارهێنانی ئابووری و سەربازی لەم دوورگانەدا بەیەکەوە گرێ بدرێن.

لە هەمان کاتدا ئەم چڕبوونەوەیە جۆرێک لە لاوازیی پێکهاتەیی (بونیادی)ی دروست کردووە؛ کە تێیدا پشێوی لە دوورگەیەک یان شۆستەیەکدا دەبێتە هۆی وەستانی بەشێک لە هەناردەکردن، پاڵاوتن یان گواستنەوەی وزە. هەر لەبەر ئەمەیشە، لە هاوکێشە جەنگییەکاندا خارگ، لاوان و سیری تەنیا پارچەیەک نین لە خاکی ئێران، بەڵکوو وەک سەنتەری قورساییی سەرەکیی تۆڕی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت دادەنرێن.

هەر ئەم کەڵەکەبوونەی ئەرکە سیاسی، ئابووری و سەربازییانەیە کە لە بارودۆخە جەنگییەکاندا، دوورگەکانی باشووری کردووەتە یەکێک لە هەستیارترین بەشەکانی جوگرافیای ئێران.

جه‌نگی ئێران چۆن کۆتایی دێت؟

نووسەر: مایکڵ فرۆمان (Michael Froman)

ماڵپەڕ: ئەنجومەنی پەیوەندییە دەرەکییەکان (Council on Foreign Relations)

مایکڵ فرۆمان، سەرۆکی ئەنجومەنی پەیوەندییە دەرەکییەکان (CFR)، بەم شێوەیە شیکاری بۆ سێ دەرەنجامی چاوەڕوانکراوی جه‌نگی ئێران دەکات: بەشێکی زۆری شیکارییەکان سەبارەت بە جه‌نگی ئێران، تیشکیان خستووەتە سەر ئەوەی، ئایا به‌رزبوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامی تێچووی “ئۆپەراسیۆنی تووڕەییی داستانئاسا” (Operation Epic Fury)  شایەنی ئەو باجەن یاخود نا. سەرباری ئەمەیش، باوترین پرسیار کە ئێستا دەیبیستم ئەوەیە؛ ئەم دۆخە چۆن کۆتایی دێت؟

لەوانەیە بژاردەی بەردەم سەرۆک دۆناڵد ترەمپ (Donald Trump) لە ئێستادا هەڵبژاردنی کەمترین زیان بێت لەنێوان سێ بژاردەی نەخوازراودا: ١- هەڵکشانی خێرای سەربازی، ٢- کەمکردنەوەی گرژییەکان لە ڕێگەی سازشکردنەوە، ٣- بەردەوامبوون لەم چەقبەستوویییە ئاڵۆزەی ئێستا.

یەکەمین بژاردە بریتییە لە بەکارهێنانی هێز بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە. بەپێی ڕاپۆرتەکان، ترەمپ بەجددی بیر لەم هەنگاوە دەکاتەوە، چونکە سەرەتای ئەم هەفتەیە ڕای گەیاندبوو کە بیر لە دەستپێکردنەوەی هێرشی بەردەوام و چڕ دەکاتەوە کە هاوشێوەی سەرەتای ئۆپەراسیۆنی تووڕەییی داستانئاسا بێت. وەک خۆی دەڵێت: ”هێشتا ئێران باش ئازاری پێ نەگەیشتووە.” یان وەک چۆن مارکۆ ڕوبیۆ (Marco Rubio)، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، ئاماژەی پێ دا کە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەتوانێت پەیڕەوی لە ستراتیژیی ”سەر لەبری چاو” بکات.
ڕاستییەکەی، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەتوانێت ژێرخانی هەستیاری ئێران بکاتە ئامانج، لەوانەیش دامەزراوەکانی نەوت و غاز، وێستگەکانی کارەبا، ژێرخانی هەستیاری گواستنەوە و وێستگەکانی ئاوپاککردنەوە، بەو هیوایەی وێرانکاریی زیاتر بەسەر ئابووری و کۆمەڵگەی ئێراندا بهێنێت. بەڵام لۆژیکە دڕندانەکەی پشت ئەم بژاردەیە ڕوونە؛ هەر لەبەر هۆکارێکی گونجاویش خۆمان لێی بەدوور گرتووە. هێرشی لەم شێوەیە دەتوانێت ببێتە هۆی قەیرانێکی مرۆیی لە ئێران، پێگەی ئەخلاقیی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەکەدار بکات و بە هیچ شێوەیەکیش گەرەنتیی خۆبەدەستەوەدانی ڕژێمەکە ناکات. ئەمە بێجگە لەوەی کە “جه‌نگی گشتگیر” سندووقی پاندۆرا (Pandora’s box)  دەکاتەوە و ژێرخانی هەستیاری وڵاتانی کەنداو، دامەزراوەکانی وزە و کارەبا، ناوەندە مەدەنییەکان و وێستگەکانی ئاوپاککردنەوە دەخاتە سەرووی لیستی ئامانجەکانی ئێرانەوە.

هەروەها ترەمپ دەتوانێت هێزی زەمینی ڕەوانە بکات، لەوانە بۆ دەستبەسەرداگرتنی دوورگەی خارگ- کە پشکی شێری هەناردەی نەوتی ئێران پێک دەهێنێت- لەگەڵ پاراستنی پشتێنەیەکی خاکی ئێران کە هاوسنوورە لەگەڵ گەرووی هورمز، بە مەبەستی دەستەبەرکردنی ڕێڕەوێکی ئارام بۆ ئەو کەشتییانەی بە گەرووەکەدا تێ دەپەڕن. بەڵام ئۆپەراسیۆنی لەم شێوەیە هەزاران سەربازی ئەمریکی و کەشتییە دەریایییە بەنرخەکان دەخاتە مەترسییەوە.

هاوکات ویلایەتە یەکگرتووەکان دەتوانێت دیسانه‌وه‌ سەرکردە باڵاکانی ئێران بكاته‌ ئامانج. بەڵام ڕژێمەکە سەلماندوویەتی کە بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، كارامه‌یه‌ لە پڕکردنەوەی شوێنی سەرکردەکانی، دوای ئەم جۆرە هێرشانە؛ ئەگەر مكوڕتریشی نەکردبێت. وەک چۆن ڕەی تەکیە (Ray Takeyh) و ڕوئێل مارک گێرێخت (Reuel Marc Gerecht)  بەوردی لە وتارێکی ئەم دوایییەی ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵدا (Wall Street Journal)  تێبینییان کردووە، ”تاران لە کاتی جه‌نگدا بەسەر واشنتۆندا باڵاده‌سته‌، چونکە نوخبەی فەرمانڕەوای ئێران دەیانەوێت شەڕ بکەن و ئامادەیییان تێدایە بەرگەی ئازارێکی زۆر زیاتر بگرن بەراورد بە دۆناڵد ترەمپ.” سەرباری ئەمەیش، ڕوبیۆ ئاماژەی بەوە کرد کە ”لەوانەیە هێشتا ئامادە نەبن بۆ ڕێککەوتن، بەڵام بەم زووانە ئامادە دەبن؛ چونکە سەرەڕای قسە توندەکانیان و زمانە ڕازاوەکەیان، ئەو باجەی دەیدەن زۆر قورسە.”
ئەمەیش دەمانباتە سەر بژاردەی دووەم کە لەوانەیە سەرۆک بیری لێ بکاتەوە: کەمکردنەوەی گرژییەکان. لە پراکتیکدا، مەترسیی ئەوە هەیە کە ئەم هەنگاوە وەک خۆبەدەستەوەدان دەربکەوێت. ویلایەتە یەکگرتووەکان دەتوانێت بە ڕێژەیەکی بەرچاو ئامادەییی سەربازیی خۆی کەم بکاتەوە، سەبارەت بە زۆربەی ئامانجە سەربازییە ڕاگەیەنراوەکانی ئۆپەراسیۆنی تووڕەییی داستانئاسا دووبارە سەرکەوتن ڕابگەیەنێت و لانی کەم تا ڕاددەیەک قبووڵی بکات کە ئێران هەژموونی بەسەر گەرووی هورمزدا هەبێت.

لە ئێستادا تێچووی جه‌نگ زۆر بەرزه‌؛ ڕوونیش نییە ئایا سەرۆک و گەلی ئەمریکا حه‌ز ده‌كه‌ن ئه‌م تێچووه‌ قبووڵ بكه‌ن یان نا. لە هێرشەکەی ئەم دوایییەی ئێران بۆ سەر بنکەی ئاسمانیی موەفەق سەڵتی لە ناوچەی ئەزڕەق لە ئوردن، سێ سەربازی ئەمریکی کوژران؛ بەمەیش کۆی گشتیی کوژراوەکان گەیشتە هەژدە سەرباز و نزیکەی ٤٥٠ بریندار. ڕاپرسییە نوێیەکان دەری دەخەن کە ٪٦٨ی ئەمریکییەکان پێیان وایە جه‌نگی ئێران ”ئه‌وه‌نده‌ی نه‌ده‌هێنا بکرێت.” لەو لایشەوە تێچووە ستراتیژییەکان هەن، بەتایبەتی کەمبوونەوەی زیاتر و خێراتری تەقەمەنییەکان، کە خۆیان لە ئێستادا کەم بوونەتەوە، لەگەڵ گواستنەوەی هێزەکان لەو گۆڕەپانانەی کە کاری لەپێشینەن، وەک ناوچەی هیند و پاسیفیک (Indo-Pacific)؛ کە لەوانەیە هاندەر بێت بۆ جووڵە هەلپەرستانەکانی چین لە گەرووی تایوان.

قبووڵکردنی ئەم بژاردەیە لە ڕووی سیاسییەوە سەخت دەبێت. ئەگەر ویلایەتە یەکگرتووەکان بەندەکانی لێکتێگەیشتنی ئیسلام ئاباد (Islamabad Memorandum of Understanding) وەک خۆی جێبەجێ بکات، ئێران لە پێگەیەکدا دەمێنێتەوە کە بتوانێت بەپێی ویستی خۆی بەردەوام بێت لە خنکاندنی گەرووی هورمز، یان لانی کەم باج لەسەر تێپەڕبوون وەربگرێت؛ لە هەمان کاتیشدا هەر گفتوگۆیەک بۆ چارەسەرکردنی کێشە هەڵپەسێردراوەکانی تایبەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی، بۆ کاتێکی نادیار دوا بخات. هاوكات کەمکردنەوەی یەکلایەنەی گرژییەکان متمانەی هاوبەشەکانمان لە ناوچەکەدا بە ویلایەتە یەکگرتووەکان وەک زامنێکی جێی متمانەی ئاسایش لەناو دەبات- هاوبەشەکانی ناوچەکانی دیکەیش هه‌ر لێ گه‌ڕێ.

دەتوانین بڵێین کە هەردوو بژاردەی هەڵکشانی سەربازی و کەمکردنەوەی گرژییەکان لەبەردەم ترەمپدا سه‌رنجڕاكێش نین. هەر لەبەر ئەمه‌یشە كه‌ له‌ ترەمپ تێ ده‌گه‌ین كه‌ بۆچی هەوڵی داوە ڕێڕەوێکی مامناوەند بگرێتە بەر: ستراتیژیی “گورز لەبری گورز” لە هێرشکردن و پێشکەشکردنی ئۆفەری نوێ بۆ ڕێککەوتن، کە هاوکات لە هەردوو بواری سەربازی و دیپلۆماسیدا بەڕێوە دەچن. بەڵام تا ئێستا ڕوون نییە ئایا ئەم هەنگاوە لە هیچ یەکێک لەو دوو بەرەیەدا ئەگەری سەرکەوتنی هەیە یان نا.

تێچووەکان ڕۆژ بە ڕۆژ به‌رز ده‌بنه‌وه‌ و دەرەنجامی کۆتاییش بە هیچ شێوەیەک ڕوون نییە، بەڵام به‌ لەبەرچاوگرتنی مەترسییەکانی هەڵبژاردنی بژاردەیەکی زۆر نەرمتر یان زۆر توندتر، ئەگەری هەیە ململانێی ئێستای گەرووەکە ببێتە دۆخی باوی نوێ.

گەرووی هورمز نە بەتەواوی کراوەیە و نە داخراو. ئاگربەستەکە بە هێرشی ڕۆژانە پێشێل دەکرێت، هەرچەندە ئەگەر قسەکەی سەرۆک وەربگرین، لەوانەیە دەرەنجامی ئەمە ”تەقەکردن بێت بە شێوەیەکی مامناوەندتر.” نرخی نەوتیش بەرزە، هەرچەندە وا دەرناکەوێت ئابووریی جیهان پەک بخات؛ لانی کەم بۆ ئەمڕۆ بەم شێوەیەیە. لە نەبوونی هیچ پێشکەوتنێکدا لەسەر ئاستی بەرەی سەربازی یان دیپلۆماسی، ئەم دۆخە خەریکە چەق دەبەستێت.
کەواتە، ئەمە تا کەی به‌رده‌وام ده‌بێت؟ جەی ڕیچارد گۆت (J. Richard Gott)، زانای بواری فیزیکی گەردوونی، یاسایەکی گشتیی بەناوبانگی خستە ڕوو کە دەڵێت: لە نەبوونی زانیاریی باشتردا، ئەگەری مانەوەی هەر دیاردەیەک یەکسانە بەو ماوەیەی کە پێشتر تێیدا بەردەوام بووە. بەپێی ئەم هاوکێشە ڕەشبینانەیە، ئه‌م بنبه‌سته‌ پێنج مانگییەی گەرووەکە، له‌وانه‌یه‌ تا کۆتاییی ئەمساڵ درێژە بکێشێت. هەروەها هەموو مانگێک کە تێیدا بەردەوام دەبێت، ئەگەری مانەوەی بۆ مانگی داهاتووش زیاتر دەبێت.

ئەگەر ئەم لۆژیکە قایلكه‌ر نییه‌ بۆ ئێوه‌، ئەوا بازاڕەکانی پێشبینیکردن هەمیشە هه‌ن. پێشبینییەکانی ئەو بازاڕانە ئاماژە بەوە دەکەن کە بە ڕێژەی ٪٥٠ ئەگەری هەیە تا کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٦ هاتوچۆی کەشتییە بازرگانییەکان لە گەرووی هورمز ”ئاسایی ببێتەوە” (کە ئەمەیش نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی ململانێکە)- ئەمەیش لە بنەڕەتدا هاوڕایییەکی گشتییە لەگەڵ بۆچوونەکەی زاناکەی بواری فیزیکی گەردوونی لە زانکۆی پرینستن (Princeton).  ئیتر خۆت لێکی بدەرەوە…

نووسەر: محەمەدجەواد زەریف  (M. Javad Zarif)

ماڵپەڕ: فۆڕن ئەفێرز (Foreign Affairs)

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەستی بە هێرشەکانی بۆ سەر ئێران کردۆتەوە. یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی نێوان تاران و واشنتۆن کە مانگی ڕابردوو لە سویسرا واژۆ کرا و بۆ چەندان هەفتە لەسەر تاڵەموویەک مابووەوە، سەرەنجام هەڵوەشایەوە. دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ٨ی تەممووزدا وتی: ”پێم وایە کۆتایی هاتووە. ئیتر نامەوێت مامەڵە لەگەڵ ئێراندا بکەم.”

هەڵوەشانەوەی یاداشتنامەکە جێگەی سەرسوڕمان نییە. ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لێکدانەوەی جیاوازیان بۆ بڕگەکانی ڕێککەوتنەکە هەبوو، بەتایبەتی ئەو بڕگانەی تایبەتن بە بەڕێوەبردنی گەرووی هورمز. تاران پێی وا بوو کە وەک لە دەقی یاداشتنامەکەدا هاتووە، بەڵێنی داوە ”تەواوی هەوڵەکانی بخاتە گەڕ بۆ ڕێکخستنی تێپەڕبوونی سەلامەتی کەشتییە بازرگانییەکان بەبێ هیچ تێچوویەک، تەنیا بۆ ماوەی ٦٠ ڕۆژ.” هاوکات پێی وا بوو، خۆی و عومان لەگەڵ وڵاتانی دیکەی کەنداوی فارس ”ئیدارەی داهاتوو و خزمەتگوزارییە دەریایییەکانی گەرووی هورمز دیاری دەکەن.” سەرباری ئەمەیش، واشنتۆن له‌و بڕوایه‌دا بوو ئێران ڕازی بووە بەبێ هیچ مەرجێک ڕێگە بە تێپەڕبوونی ئازادانە بەناو گەرووەکەدا بدات و، پێویست ناکات ئەمریکا ڕێز لەو ڕێکارانە بگرێت کە ئێران دای دەنێت. ڕێککەوتنەکە قەت نەیدەتوانی لەبەردەم ئەم جۆرە ناکۆکییەدا خۆی بگرێت، بۆیە سەرهەڵدانەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی، پرسێک بوو ته‌نیا په‌یوه‌ندیی به‌ كاته‌وه‌ هه‌بوو، نەک به‌ ئەگەری ڕوودانییه‌وه‌.

هاوکات لەگەڵ ئەمەیشدا، درێژەدان بە جەنگەکە نە لە بەرژەوەندیی ئێرانە و نە لە بەرژەوەندیی ئەمریکا. هەرچەندە گەل و هێزە چەکدارەکانی ئێران بەرگرییان لە وڵاتەکەیان کردووە لەبەرامبەر دوو زلهێزی خاوەن چەکی ناوکیدا، بەڵام هێشتا ململانێکە وەک جه‌نگێکی سەپێنراو دەبینن؛ پێکدادانێک کە هەرگیز تامەزرۆی هەڵگیرساندنی نەبوون. لە هەمان کاتدا واشنتۆن سەرنجی خۆی لەسەر ئامانجە جیۆپۆلیتیکییە سەرەکییەکەی لا دەدات. بۆ زیاتر لە دەیەیەکە، ئیدارە یەک لەدوای یەکەکانی ئەمریکا، کۆکن لەسەر ئامانجی کەمکردنەوەی باری قورسی درێژخایەنی وڵاتەکەیان لە ڕۆژاوای ئاسیا بە مەبەستی تەرکیزکردنە سەر ناوچەی هیندۆ-پاسێفیک (Indo-Pacific)، کە بەهۆیەوە دەستیان بە ستراتیژییەک کردووە کە بەرپرسە جیاوازەکان بە ”وەرچەرخان بەرەو ئاسیا” ناوی دەبەن. سیاسەتەکانی پێشووی واشنتۆن سەبارەت بە ئێران- کە ڕێککەوتنی ناوکیی ٢٠١٥ و ڕێککەوتنەکانی ئیبراهیم (Abraham Accords) دەگرێتەوە (کە تێیدا چەند وڵاتێکی عەرەبی دوای دانوستانەکان بە نێوەندگیریی ئەمریکا پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی کردەوە و بەرەیەکی پتەویان دژی ئێران پێک هێنا و بە شێوەیەکی کرداری بەشێکی زۆری ڕۆڵی ناوچەییی ئەمریکایان ڕادەستی ئیسرائیل کرد)، لەگەڵ هێرشەکانی حوزەیرانی ٢٠٢٥ بۆ سەر وڵاتەکە و ئەو جەنگەی لە شوباتدا هەڵی گیرساند- هەموویان ئەو ئامرازانەن کە بۆ گەیشتن بەم ئامانجە بەکاری هێناون. بەڵام وەک چۆن ململانێی ئێستا دەری دەخات، واشنتۆن ناتوانێت حکوومەتی ئێران لەناو ببات. تەنیا دیپلۆماسییەت، ڕێککەوتنێکی نوێی ئاشتی و چوارچێوەیەکی نوێی ئەمنی کە خودی وڵاتانی ناوچەکە بۆ خۆیانی دابڕێژن، ڕێگە بە ئەمریکا دەدەن سەرنجی خۆی بەرەو شوێنێکی دیکە ئاراستە بکات.

گفتوگۆی گەرووەکە

ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییەکانی ساڵی ڕابردوو تەنیا تاقیکردنەوەی توانا سەربازییەکانی ئێران و ئیسرائیل و ئەمریکا نەبوون. بەڵکوو ئەو گریمانە لەمێژینانەیان خستە ژێر پرسیارەوە کە پەیوەستن بە سەپاندنی هێز و توانای بەرپەرچدانەوە و داهاتووی ڕۆژاوای ئاسیا. ئەمریکا و ئیسرائیل ململانێکانی ئەم دوایییەیان لەگەڵ ئێران لەسەر ئەو گریمانەیە هەڵگیرساند کە گوایە گوشاری بەردەوامی سەربازی، دەتوانێت تاران ناچار بە تەسلیمبوون بکات یان له‌ ئه‌نجامدا کۆماری ئیسلامیی هه‌ره‌س ده‌هێنێت. لەبری ئەوە، سه‌یری خۆیان كرد لەناو زەلکاوێکی ستراتیژیدا چەقیون. هیچ یەک لە هەنگاوەکانیان، لەنێویاندا هێرشی سەر سەرکردایەتیی سیاسی و سەربازیی ئێران كه‌ پێشینه‌ی نه‌بووه‌ و، ئەو زیانە گەورەیەی بە ژێرخانی وڵاتەکە گەیاندیان، تارانیان ناچار بە گۆڕینی هەڵوێست نەکرد. یەکپارچەییی خاک و سیستەمە سیاسییەکەی پتەو و خۆڕاگر بوون؛ کە ئەمەیش سەلمێنەری خۆڕاگریی نەتەوەی ئێران و تواناکانییەتی بۆ بەرگریکردن لە سەروەرییەکەی، تەنانەت لە سەختترین هەلومەرجەکانیشدا.

پێویستە هێزە بیانییه‌كان درک بەم ڕاستییە بکەن و لە ئاكامه‌كانی تێ بگەن. توانای ئێران بۆ بەرگەگرتنی گوشاری بەردەوامی سەربازی، پەراوێزخستنی تارانی لە هەر داڕشتنێکی نوێی ئاسایشی ناوچەییدا لە داهاتوودا سەختتر کردووە. لە سەرووی هەموویشیانەوە، ئەمە ئەو پێگە ناوەندییەی ئێران دەگرێتەوە کە کاریگەریی لەسەر پاراستنی ڕێڕەوی گواستنەوەی سەرچاوەکانی وزە و کەشتییە بازرگانییەکان لە گەرووی هورمزدا هەیە. تاران جارێکی دیکە زۆربەی دەروازەکانی گەرووەکەی داخستووە، کە زۆرێک لە شرۆڤەکارە ڕۆژاوایییەکان وەک بەڵگەیەک لێکی دەدەنەوە کە ئێران هێزێکی دوژمنکارە و دەیەوێت پەنا بۆ سەپاندنی گوشاری ئابووری و تێکدانی بازاڕەکانی نەوتی جیهانی و بەرتەسککردنەوەی ئازادیی کەشتیوانیی ببات. بەڵام ئێران لەبەر هۆکارێکی زۆر تایبەتی، ستراتیژیی بازاڕەکانی وزەی تێک داوە: بۆ ئەوەی ئەمریکا و هاوبەشەکانی ناچار بکات کۆتایی بە هەڵمەتەکەیان بۆ لەناوبردنی ئێران بهێنن.

بە دەربڕینێکی دیکە، جەنگەکە ئێرانی ناچار کردووە ئێستا گەرووەکە وەک پرسێکی چارەنووسساز بۆ ئاسایشی خۆی ببینێت. پێش ئەوەی ململانێ بەرفراوانەکان لە کۆتاییی مانگی شوباتدا دەست پێ بکەن، ئێران بەگشتی بەبێ هیچ دەستوەردانێک ڕێگەی بە کەشتیوانی بەناو ڕێڕەوە ئاوییەکەدا دەدا، هەرچەندە سزاکانی ئەمریکا بە هاوکاریی هاوبەشەکانی واشنتۆن، وایان کردبوو ئێران نەتوانێت دەستی بە زۆربەی ئەو کاڵایانە بگات کە بە گەرووەکەدا تێ دەپەڕین. سزاکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی کرداری گەرووی هورمزیان بەڕووی بازرگانیی ئێراندا داخستبوو، لە کاتێکدا بەڕووی نزیکەی هەموو لایەنەکانی دیکەدا کراوە بوو. هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل کۆتایییان بەو لێبووردەیییە هێنا؛ چ لەناو فەرماندە سەربازییەکانی ئێران و چ لەوەیش گرنگتر، لەناو زۆرینەی ڕەهای دانیشتووانەکەیدا. لەمڕۆدا، ئامانجی لەپێشینەی ئێران لە گەرووەکە بریتییە لە دڵنیابوون لەوەی نەیارەکانی ناتوانن ڕێڕەوە ئاوییەکە بقۆزنەوە بۆ ئامادەکاری، ئاسانکاری، یان بەردەوامیدان بە سەپاندنی گوشار بەسەر ئێراندا، جا سروشتی ئەو گوشارە سەربازی بێت، یان سیاسی و ئابووری. ئەو جیاوازییە پێشوەختە پەسەندکراوەی نێوان جووڵەی بازرگانی و تێپەڕبوونی سەربازی، کاڵ بۆتەوە. لە کاتی ئاشتیدا، یاسای نێودەوڵەتیی دەریایی، چاوەڕوانییەکان دیاری دەکات. بەڵام لە کاتی جەنگدا، تەنانەت یاسا نێودەوڵەتییەکانی جەنگیش ئەولەوییەت بە مانەوە (وجوودییه‌ت)ی نەتەوەیی دەدەن.

ئەگەر ئەمریکا ئاشتیی دەوێت، دەبێت سەیری ڕۆڵی ئیسرائیل بکات

ئێستا ئێران بەو باوەڕەوە کار دەکات کە ڕێڕەوە دەریایییەکان ناتوانن لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەن بن، ئەگەر ئاسانکاری بۆ گواستنەوەی سیستەمەکانی چەک، پارچەی فڕۆکە، کەرەستەی هەواڵگری، یان پشتیوانیی لۆجستیک بۆ ئەمریکا و هاوبەشە ناوچەیییەکانی بکەن. لەبەر ئەوەی ئەو چەک و تەکنەلۆژیایانەی کە دواتر خاکی ئێران و ژێرخان و هاووڵاتیانی مەدەنییان کردە ئامانج، بەناو گەرووی هورمزدا تێ پەڕیبوون، بڕیاردەرانی سیاسیی ئێران بەتەواوی مافی خۆیانە جووڵەی کەشتیوانی بەرتەسک بکەنەوە تا ئەو کاتەی جەنگەکە بەردەوام دەبێت و گوشاری ئابووریی سەر ئێران درێژەی دەبێت و ئەو هەوڵانەی کە دەیانەوێت مافی ئێران بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی لە گەرووەکەدا پێشێل بکەن لە ئارادا بن. بەسادەیی، بۆ تاران زۆر قورسە دیاری بکات کام کەشتییانە کاڵای بازرگانی دەگوازنەوە و کامانەیان ئەو کەرەستانە دەگوازنەوە کە هەڕەشەن بۆ سەر مافی مانەوە (وجوودییه‌ت)ی ئێران. جووڵە دەریایییەکانی کەنداوی فارس، پێویستە لەسەر بنەمای یاساکانی ململانێی چەکداری و مەرامی ستراتیژی لێک بدرێتەوە، نەک لەسەر بنەمای ئەو یاسایانەی کە لە کاتی ئاشتیدا پەیڕەو دەکرێن.

سەرباری ئەمەیش، بۆ تاران، ئەو ئامرازی گوشارەی گەرووەکە دروستی کردووە، لاوازە. ئەگەر ئێران بەردەوام هەڕەشە لە جووڵەی کەشتیوانیی دەریایی بکات، لەوانەیە بەشێکی زۆری جیهان دژی خۆی هان بدات. هەروەها داخستنی بەردەوامی گەرووەکە، ڕەنگە ببێتە هۆی خێراکردنی وەبەرهێنانە نێودەوڵەتییەکان لە پڕۆژەکانی بۆڕیی نەوت و بەندەر و ڕێڕەوە لۆجستیکییە وشکانییەکاندا کە بەتەواوی خۆیان لەم ڕێڕەوە ئاوییە بەدوور دەگرن. ئەگەر بازاڕەکانی جیهان بەسەرکەوتوویی سەرچاوەکانیان بەدوور لە گەرووەکە هەمەجۆر بکەن، ئێران چیتر ناتوانێت ئەگەری داخستنی گەرووەکە وەک ئامرازێکی بەرپەرچدانەوە بەکار بهێنێت. بۆیە دەبێت تاران دان بەخۆیدا بگرێت، هەروەک چۆن دەبێت وڵاتانی دیکە خۆیان بەدوور بگرن لە ڕێکارە ئابووری و سیاسی و سەربازییەکانی کە زیان بە بەرژەوەندییەکانی ئێران لە گەرووەکەدا دەگەیەنن. ئەمانە سەپاندنی سزاکان دەگرنەوە کە بە شێوەیەکی کرداری، ڕێگری لە سوودمەندبوونی ئێران لە ئازادیی کەشتیوانی دەکەن، هەروەها پێکهێنانی هاوپەیمانییەکی دیپلۆماسیی دژی ئێران، یان گواستنەوەی کەرەستەی سەربازی بەناو ئاوەکانی گەرووەکەدا کە ئاسایشی ئێران دەخەنە مەترسییەوە. باشترین ڕێگە بۆ بەجێگەیاندنی ئەم ئەرکانە، پێکهێنانی تۆڕێکی ئاسایشی ناوچەیییە کە لە ڕێگەی دیالۆگ و هاوکارییەوە متمانە لەنێوان وڵاتانی کەناراوەکانی کەنداوی فارسدا دروست بکات. ئەم ڕێبازە کۆتایی بە ئامادەبوونی سەربازی و سەرکێشییە تێکدەرانەکەی هێزە بیانییه‌كان دەهێنێت لە ڕێگەی نەهێشتنی هۆکاری سەرەکیی مانەوەیان. وەک لە یاداشتنامەکەدا هاتووه‌، ئێران و عومان لە ڕێگەی گفتوگۆکردن لەگەڵ وڵاتانی دیکەی کەناراوەکانی کەنداوی فارس و بەپێی یاسا نێودەوڵەتییە کارپێکراوەکان و مافی سەروەریی وڵاتانی کەناراوەکانی گەرووی هورمز، ”ئیدارەی داهاتوو و خزمەتگوزارییە دەریایییەکانی گەرووی هورمز دیاری دەکەن.”

مامەڵەیەکی سەخت

گەرووی هورمز وەک خاڵێکی هەستیاری گرنگ دەمێنێتەوە، بەڵام تاکە سەرچاوەی گرژییەکانی نێوان تاران و واشنتۆن نییە. بۆ ڕاگرتنی جه‌نگەکە، پێویستە ئێران و ئەمریکا ناکۆکییە بەرفراوانەکانیان ئیداره‌ بده‌ن. ئامانجەکانی هەردووكیان پێویسته‌ خاكه‌ڕایانه‌ بن، چونکە تاران و واشنتۆن ناتوانن دۆست بن. جەنگەکانی ئەم دوایییە، کە تێیدا ئەمریکا و ئیسرائیل ڕێبەری باڵای ئێران و فەرماندە باڵاکانی و منداڵانی بێتاوانی قوتابخانەکانیان کوشت، برینە مێژوویییەکانی وڵاتەکەیان قووڵتر کردۆتەوە. ئەم نەهامەتییانە نە لەبیر دەکرێن و نە دەبەخشرێن، بەڵام پێویست ناکات ببنە هۆی بەردەوامبوونی جه‌نگ یان ئاڵۆزیی زیاتر. خاڵی سەرەکی بریتییە لە دڵنیابوون لەوەی هەنگاوە دیپلۆماسییەکانی داهاتوو، بەپێچەوانەی ڕابردووەوە، بە شێوەیەکی پراگماتیکییانە ناکۆکییەکان بەڕێوە ببەن. ناکۆکییەکانی ئەمریکا و ئێران هەندێک جار دەرەنجامی جیاوازییە بنەڕەتییەکانی ناسنامەیین کە پێویستیان بە دیالۆگی شه‌فاف هەیە. جاری وایه‌، دەرەنجامی به‌دگومانیی دوولایەنەن کە ده‌بنه‌ ڕێگر لەبه‌رده‌م هاوکاریی هاوبەش لەسەر بەرژەوەندییە تاکتیکییەکان. هەندێک جاریش، پرسی سیاسین، کە دەکرێت دانوستانیان لەسەر بکرێت و بۆ سازشی ستراتیژی گونجاون. بۆ چوونەپێشەوە، پێویستە هەردوو وڵات جیاوازی بکەن لەنێوان بەها چارەنووسسازەکان و ئامانجە هاوبەشە ئاڵوگۆڕپێکراوەکان، لە کاتێکدا خۆیان بەدوور دەگرن لە هەوڵی بێهوودە بۆ بەدەستهێنانی ئامرازی گوشاری زیاتر.

لە کۆتاییدا، ڕێککەوتنێکی ئەمنیی واقعییانەی نێوان ئەمریکا و ئێران، پێویستیی بە چوارچێوەیەکی دوولایەنەی نەهێشتنی دەستدرێژی دەبێت کە ڕێگری بکات لەوەی ناکۆکییەکانی سەر ناسنامە ببنە هۆی توندوتیژی. پاشان تاران و واشنتۆن دەتوانن هەماهەنگی بکەن لەسەر ئەو ئاڵنگارییانەی کە کاریگەرییان لەسەر هەردوو لا هەیە، وەکوو سەقامگیرکردنی ئەفغانستان و بەرەنگاربوونەوەی بازرگانیکردن بە ماددە هۆشبەرەکان و بەڕێوەبردنی کۆچبەری. ئەمریکا دان بە یەکپارچەییی خاکی ئێراندا دەنێت، پۆلێنی تیرۆر لەسەر ئێران و ئاژانسەکانی لا دەبات و، بە شێوەیەکی هەمیشەیی سەرجەم سزاکان هەڵدەوەشێنێتەوە. هەروەها واشنتۆن بەڵێن دەدات یارمەتیی ئێران بدات لە ئاوەدانکردنەوەی ئەو وێرانکارییەی بەهۆی دەستدرێژییەکانییەوە دروست بووە، وەک چۆن لە یاداشتنامەکەدا بەڵێنی داوە لە ڕێگەی دامەزراندنی سندووقێکی وەبەرهێنان بە بەهای ٣٠٠ ملیار دۆلار بۆ وڵاتەکە. لەبەرامبەردا، ئێران ڕەزامەندی دەدات لەسەر گه‌ره‌نتیی هەمیشەییی بڵاونەکردنەوەی چەکی ناوکی، وەکوو پەسەندکردنی پرۆتۆکۆڵی پاشکۆی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی، کە وا ده‌كات پشکنەرانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی (IAEA) ده‌ستیان زیاتر بگاته‌ ناو دامەزراوە ناوکییەکانی وڵاتێک. ڕەنگە ئێران فەتوای ڕێبەری کۆچکردووی باڵای ئێران، ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، دژی چەکی ناوکی، لە ڕووی یاسایییەوە بچەسپێنێت.

ئەگەر ئەمریکا ئاشتیی دەوێت، دەبێت سەیری ڕۆڵی ئیسرائیل بکات. جگە لە هەڵگیرساندنی یەکەم جەنگ دژی ئێران لە حوزەیرانی ٢٠٢٥ و، قایلکردنی ترەمپ بۆ بەشداریکردن لە هەڵگیرساندنی جەنگی دووەمدا، حکوومەتە یەک لەدوای یەکەکانی ئیسرائیل بەردەوام دژی دەستپێشخەرییەکانی ئەمریکا بوون کە ئامانجیان کەمکردنەوەی گرژییەکان و سەقامگیرکردنی ڕۆژاوای ئاسیا بوو، له‌وانه‌ ڕێککەوتنی ناوکیی ٢٠١٥ و یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی ئەم دوایییە. بۆیە دەبێت هەر هەوڵێک بۆ ڕێگریکردن لە سەرهەڵدانەوەی ململانێ، حسابی تایبەت بۆ ئەم تێکدەرە بکات کە ئارەزووی بۆ بەردەوامیدان بە جەنگ، بەبێ گوێدانە تێچووەکانی، دژی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکایە. ڕەفتاری ئیسرائیل تەنیا ڕێگری لە ئاشتی لەگەڵ ئێران ناکات، بەڵکوو تەواوی ڕۆژاوای ئاسیا ناسەقامگیر دەکات. لە ڕێگەی فراوانکردنی ئۆردوگا داگیرکراوەکان و ئەو جینۆسایدەی لە غەززە ئەنجامی دەدات و وێرانکردنی لوبنانەوە، ئیسرائیل چەندان جار سەلماندوویەتی کە بۆ بەردەوامیدان بە باڵادەستییە سەربازییەکەی، دەیەوێت ئاژاوە لە سەرتاسەری ناوچەکەدا بڵاو بکاتەوە.

ئەوە دەکەوێتە ئەستۆی ئەمریکا و هاوبەشەکانی کە چارەسەری ئەم سەرچاوە بەردەوامەی ناسەقامگیرییە بکەن. هەر یەک لە ترەمپ و جەی دی ڤانس (JD Vance)، جێگری سەرۆکی ئەمریکا لە بڕگەی یەکەمی یاداشتنامەکەدا بەڵێنیان دا بە ”دەستەبەرکردنی یەکپارچەییی خاکی لوبنان و سەروەرییەکەی”. هاوکات لەگەڵ ئەمەیشدا، مارکۆ ڕوبیۆ (Marco Rubio)، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا هەڵمەتێکی چالاکانەی دەست پێ کرد بۆ لاوازکردنی ئەو بڕگەیە لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ ناوچەکە لە مانگی ڕابردوودا، کە بەشێکی لە ڕێگەی هەوڵی توندەوە بوو بۆ ناچارکردنی حکوومەتی لوبنان بە ڕێککەوتنێکی تاکلایەنە لەگەڵ ئیسرائیل، لە کاتێکدا ئیسرائیل بەردەوامە لە داگیرکردنی بەشێک لە خاکی لوبنان. پێویستە ئەم ناتەبایییانەی ئیدارەکە و بێباکییان بەرامبەر بە مەینەتییە ڕۆژانەکانی گەلی فەڵەستین کۆتایی بێت. لەبری ئەوە، دەبێت واشنتۆن دەست بکات بە سەپاندنی گوشاری ڕاستەقینە بەسەر ئیسرائیلدا.

 نەهێشتنی ئەڵقەی لاواز

ئیسرائیل بەتەنیا ئەو کارەکتەرە نییە کە دەتوانێت کاریگەریی لەسەر سەرکەوتنی ڕێککەوتنی ئاشتیی نێوان تاران و واشنتۆن هەبێت. باشتر وایە ئێران و دراوسێ نزیکەکانی لە کەنداوی فارس پلانێک دابڕێژن کە کۆتایی بە ئاڵۆزی و گرژییه‌كانی ده‌یان ساڵه‌یان بهێنێت، كه‌ بە جەنگی ساڵانی ١٩٨٠-١٩٨٨ی ئێران و عێراق دەستی پێ کرد و تا ئەمڕۆش بەردەوامە و زیانی بە هەمووان گەیاندووە. ئەمە بەو واتایە دێت کە پێویستە ڕۆژاوای ئاسیا لەو مۆدێلە ئەمنییە دوور بکەوێتەوە کە پشتبەستووە بە هێزە بیانییەکانه‌وه‌؛ پاڵنەرێک کە هێزەکانی ئەمریکای هێناوەتە ناوچەکە و بووەتە هۆی بەردەوامبوونی ململانێکان. بۆ چەندان ساڵە، ئەم ڕێبازە کارەساتبار بووە، وەک چۆن داگیرکردنی کوێت لەلایەن عێراقەوە دوای جەنگی ئێران و عێراق بۆ یەکەم جار ئەمەی دەرخست و ململانێکانی ئەم دوایییەیش زیاتر سەلماندیان. هەوڵدان بۆ ڕادەستکردنی ئەرکی پاراستنی ئاسایش بە زلهێزە جیهانییەکان، ناتوانێت سەلامەتییەکی ڕاستەقینە دابین بکات؛ چ جای ئەو سەقامگیرییەی بۆ گەشەپێدانی ئابووریی بەردەوام پێویستە.

لەبری ئەوە، پێویستە وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا دەست بە یەکگرتنێکی باشتر لەنێوان خۆیاندا بکەن بۆ ئەوەی هێزی هەر وڵاتێک سەقامگیریی سەرجەم وڵاتانی دیکە بەهێزتر بکات. ئێرانییەکان پێشتر چەندان بنەمای سەرەکییان بۆ ئەم جۆرە سیستەمە پێشنیار کردووە. وەک جێگری سەرۆک لە ساڵی ٢٠٢٤دا، داوام کرد دیالۆگێکی دامەزراوەیی لەنێوان وڵاتانی ناوچەکەدا بچه‌سپێنرێت کە لەسەر بنەمای ڕێزی دوولایەنە و دەستوەرنەدان و لە کۆتاییشدا، ڕێککەوتنی نەهێشتنی دەستدرێژی بێت. ئەمە ڕێکارەکانی دروستکردنی متمانە لەخۆ دەگرێت، وەکوو بەرنامەکانی هاوکاریی مرۆیی لە ناوچەکانی ململانێدا و، دەستپێشخەرییە هاوبەشەکانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و، هەڵمەتە میدیایییە هاوبەشەکان کە پەرە بە پێکەوەژیان دەدەن. هەروەها پێشنیاری تۆڕێکی ناوکیی ناوچەییم کرد، له‌وانه‌کۆنسێرسیۆمێکی پیتاندن کە تەنیا تەرخان کراوە بۆ بەکارهێنانی ئاشتییانەی زانستی ئەتۆمی. ئەندامەکانی، پسپۆڕییە ناوچەیییەکان له‌گه‌ڵ یه‌كدا هاوبه‌ش ده‌كه‌ن و پەرە بە هاوکاریی زانستی دەدەن و لە ڕێگەی ڕێکارەکانی چاودێریکردنی هاوبەشەوە متمانە بەهێز دەکەن کە دڵنیایی دەدەن هیچ ئەندامێک هەوڵی بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی نادات. چین و ڕووسیا، لەگەڵ ئەمریکادا، دەتوانن یارمەتیدەر بن لە دامەزراندنی کۆنسێرسیۆمێکی لەو جۆرە بۆ پیتاندنی سووتەمەنی لەگەڵ ئێران و دراوسێ ئارەزوومەندەکانی لە کەنداوی فارس، کە دواتر دەبێت ببێتە تاکە دامەزراوەی پیتاندنی سووتەمەنی بۆ ڕۆژاوای ئاسیا.

بۆ دڵنیابوون لەوەی سەرکەوتنی هەر وڵاتێک یارمەتیی وڵاتانی دیکە دەدات، پێویستە حکوومەتەکانی ڕۆژاوای ئاسیا ژینگەیەکی ئابووریی ناوچەییی یەکگرتوو دروست بکەن. بۆ نموونە دەتوانن سندووقێکی گەشەپێدانی ڕۆژاوای ئاسیا دابمەزرێنن کە پارە بۆ ئاوەدانکردنەوەی دوای ململانێکان و چاودێریی تەندروستی و پەروەردە و ژێرخانی هەستیار دابین بکات. پێکەوەبەستنی ناوچەیی بەبێ کۆسپ، وەکوو هێڵی ئاسنی نێودەوڵەتی، بۆڕییەکانی وزە، ژێرخانی دیجیتاڵی و ڕێڕەوە دەریایییەکان، دەتوانن ئاسانکاری بۆ جووڵەی سەرمایە و کاڵاکان بکەن. دامەزراوە هاوبەشەکانی دیکەیش دەتوانن یارمەتیی وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا بدەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە چارەنووسسازە هاوبەشەکان، وەکوو گۆڕانی كه‌شوهەوا و کەمئاوی.

ئەگەر ئەم ناوچەیە بتوانێت دامەزراوەی واتادار و هاوبەش بنیات بنێت، ئەوا دەتوانێت ئەزموونی گەشەپێدانێکی بێوێنە بکات. ناوچەکە خاوەنی سەرچاوەی سروشتیی زۆر، شارستانییەتی ڕەگداکوتراو و، دانیشتووانێکی گەنج و خوێندەوارە. ئێران بەتەنیا خاوەنی ڕووبەرێکی فراوان و پسپۆڕییەکی پێشکەوتووی زانستی و سەرمایەیەکی مرۆییی ئاستبەرزی جیهانییە. وڵاتانی عەرەبی، توانایەکی دارایی و وەبەرهێنان و کارگێڕیی بێوێنە، لەگەڵ تۆڕە بازرگانییە جیهانییەکان پێشکەش دەکەن. پاکستان و تورکیاش بە توانای پیشەسازیی بەرچاو و قورساییی جیۆپۆلیتیکی بەشداری دەکەن.

هیچ یەکێک لەمانە ئاسان نابێت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دەیان ساڵەی بێمتمانەیی و گومان لە ناوچەکەدا؛ له‌وانه‌ لەنێوان هەندێک لە وڵاتانی عەرەبی خۆیان و لەنێوان ئەو وڵاتانە و ئێراندا. بەڵام پێویست ناکات ڕۆژاوای ئاسیا وەک دیلی ڕابردوو توندوتیژەکەی بمێنێتەوە. جەنگەکانی ئەم دوایییە تەنیا تێچووە کارەساتبارەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازییان دەرنەخست، بەڵکوو ئەو سنوورانەیشیان دەرخست کە سەپاندنی هێز دەتوانێت بەدەستیان بهێنێت. دەبێت واشنتۆن و وڵاتانی عەرەبی هەردووكیان قبووڵی بکەن کە ئێران تایبەتمەندییەکی هەمیشەییی نەخشەی ناوچەکەیە و، ناوچەکە ناتوانێت بە پەراوێزخستنی، سەقامگیری بەدەست بهێنێت. هاوکات پێویستە ئێران ئەم متمانە نوێیەی کە بۆی چەسپاوە، لەگەڵ ئامادەییدا بۆ درێژکردنی دەستی دۆستایەتی بۆ دراوسێکانی و بەدواداچوون بۆ ئاسایش لە ڕێگەی هاوکاریکردن لەپاڵ هێزی بەرپەرچدانەوەدا بگونجێنێت. هەروەها دەبێت تەواوی جیهان له‌وه‌ تێ بگات کە ناتوانرێت سەقامگیریی هەمیشەیی لە دەرەوە بهێنرێتە ڕۆژاوای ئاسیا یان بە زەبری هێز بسەپێنرێت؛ بەڵکوو گەلان و وڵاتانی ناوچەکە، دەبێت خۆیان بونیادی بنێن.

نووسینی: یەریڤان سەعید

دوای سێ ڕۆژ لە سوێندخواردنی سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراق، عەلی زەیدی، لە 14ی ئایاری 2026، سێ فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن) کە لە خاکی عێراقەوە هەڵدرابوون، ژێرخانی گرنگیان لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی کردە ئامانج؛ یەکێکیان لەنزیک وێستگەی وزەی ئەتۆمیی “باراکا” کەوتە خوارەوە. وەزارەتی بەرگریی ئیمارات ڕای گەیاند کە هەرسێ درۆنه‌كه‌ لە خاکی عێراقەوە هەڵدراون. هەروەها شانشینی عەرەبستانی سعوودی لە هەمان ڕۆژدا سێ درۆنی دیکەی ڕاگرت کە لە هەمان ئاراستەوە چوونەتە ناو ئاسمانی وڵاتەکەی. ئەم هێرشانە نوێترین زنجیرەی هێرشەکانن کە دەیەیەک لە کاری دیپلۆماسیی عێراقی لە کەنداو کۆتاییی پێ هێنا.

بەغدا لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا سەرمایەیەکی سیاسیی زۆری خستبووە گەڕ بۆ دەرچوون لە گۆشەگیریی ناوچه‌ییی وڵاتەکە لە ساڵی 1990ەوە؛ پەیوەندیی بازرگانیی لەگەڵ وڵاتانی کەنداو دامەزراند، هەوڵی دا تۆڕی وزە لەگەڵ کوێت و سعوودیا یەک بخات و، سوودی لە کرانەوەی سعوودیا-ئێران لە ساڵی 2023 وەرگرت بۆ جێگیرکردنی خۆی وەک پردێکی بێلایەن.

هەروەها عێراق، بۆ یەکەم جار لە ماوەیەکی درێژدا، لەگەڵ میوانداریکردنی لووتکەی عەرەبی لە ساڵی 2025، توانیی سەرنجی جددیی کەنداو بۆ وەبەرهێنان لە وڵاتەکەدا ڕابکێشێت. بەڵام ئەم پڕۆژەیە ئێستا دەستی بە هەرەسهێنان كردووه‌ و، هۆکارەکەیشی دوژمنایەتیی دەرەکی نییە، بەڵکوو ناکۆکییەکە، کە سەرکردە شیعەکانی عێراق کاریان لەسەر کردووە بۆ ئەوەی لە پێکهاتەی دەوڵەتەکەیاندا جێگەی بکەنەوە: بڕیارێک بۆ لەخۆگرتنی میلیشیاکانی سەر بە ئێران و، دانی مووچەکانیان لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە و، خۆنواندن بەوەی کە ئەم هەنگاوە لەگەڵ پەیوەندییە سەروەرییەکانی دراوسێیەتیدا دەگونجێت.

شەپۆلێک لە هێرشه‌ درۆنی و مووشەکییه‌كان لەلایەن هەمان ئەم میلیشیایانەوە دژی ژێرخانی گرنگ لە سعوودیا و کوێت و ئیمارات، جگە لە هێرشکردنە سەر دیپلۆماتکارانی کەنداو لە خاکی عێراقدا، دواجار کۆتاییی بەم بانگەشە درۆیینە هێنا.

پرسیارەکە بۆ سەرۆکوەزیران عەلی زەیدی، چیتر پەیوەندیی بەوەوە نییە کە چۆن هاوسەنگییەک لەنێوان کاریگەریی ئێران و بەشداریکردنی کەنداودا دروست بکات، چونکە ئەم پرسیارە، گریمانەی ئەگەری بەڕێوەبردنی هاوسەنگییەکی لەو شێوەیە دەکات؛ بەڵکوو پرسیارە ڕاستەقینەکە ئێستا ئەوەیە کە، ئایا دەوڵەتی عێراق بە شێوەی ئێستای، دەتوانێت بەرگەی دەرەنجامەکانی ئەوە بگرێت کە بۆ خۆی دیاری کردووە یان نا.

دەیەیەک لە دووبارە ڕێکخستنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ وڵاتانی کەنداو

هەڵمەتی دیپلۆماسیی بەغدا لەدوای لەناوبردنی ڕێکخراوی “دەوڵەتی ئیسلامی” (داعش)، یەکێک بوو لە هەوڵە هەرە گەورەکانی نۆژەنکردنەوە لە مێژووی نوێی عێراقدا. چیتر داهاتی نەوت، کە لە ڕێگەی سیسته‌مێکی دەستکەوت و خزمخزمێنە (Patronage system)ی ئاوساوەوە دابەش دەکرێت، نەیدەتوانی بەردەوامی بە دەوڵەتێکی کارا و ژمارەی دانیشتووانی زیادبوو بدات. عێراق پێویستیی بە سەرمایەی کەنداو و ڕێڕەوی بازرگانیی ناوچه‌یی و یەکخستن لە پڕۆژەکانی وزەدا هەبوو کە تەنیا وڵاتانی دەوڵەمەندی کەنداو دەتوانن پارەی بۆ دابین بکەن. هەروەها عێراق پێویستیی بەوە بوو کە چیتر وەک دەوڵەتێکی شکستخواردوو، کە لەنێوان تاران و ڕیازدا دابڕاوە، مامەڵەی لەگەڵ نەکرێت.

پێشکەوتنەکە هێواش بوو، بەڵام ڕاستەقینە بوو؛ بەغدا ڕێککەوتنی بەستنەوەی کارەبای لەگەڵ وڵاتانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو واژۆ کرد، دەستەی بەستنەوەی کارەبای کەنداو پڕۆژەیەکی بە بەهای نزیکەی 220 ملیۆن دۆلاری لە کانوونی یەکەمی 2022 دەست پێ کرد کە بریتی بوو لە دروستکردنی هێڵی ئاسمانیی دووخولی بە ڤۆڵتییەی 400 کیلۆڤۆڵت لە وێستگەی وەفرە لە کوێتەوە بۆ وێستگەی فاو لە باشووری عێراق، بە درێژاییی گشتیی 295 کیلۆمەتر. هەروەها سعوودیا لە تشرینی دووەمی 2020 دوای نزیکەی سێ دەیە لە داخستنی، دووبارە دەروازەی سنووری عەرعەری کردەوە.

چاودێران ئەم ڕێکارانەیان بە گەورەترین هەنگاو بەرەو ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا لەدوای ڕووخانی سەدام حسێن لە ساڵی 2003وە وەسف کرد. ڕیاز باڵیۆزەکانی نارد و میوانداریی شاندە عێراقییەکانی کرد و دەستی بە ئاراستەکردنی وەبەرهێنان بۆ ئاوەدانکردنەوە لە عێراق کرد. هەروەها ئیمارات و قەتەر شوێنپێی سعوودیایان هەڵگرت؛ بە جۆرێک کە بەغدا تا ساڵی 2022 دەستی بە میوانداریکردنی کۆنفرانسە هەرێمییەکان و جێگیرکردنی خۆی کرد -بە هەندێک گۆڕانکارییەوە- وەک نێوەندگیرێک لەنێوان ئێران و جیهانی عەرەبیدا.

نزیکبوونەوەی سعوودیا-ئێران ئەم کارەی خێراتر کرد؛ کاتێک ئێران و سعوودیا لە 10ی ئازاری 2023 بە نێوەندگیریی چین، ڕێک کەوتن لەسەر دووبارە دەستپێکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەنێوان هەردوو وڵاتدا دوای حەوت ساڵ پچڕان و دووبارە کارپێکردنی ڕێککەوتنی هاوکاریی ئەمنیی ساڵی 2001. لەگەڵ نه‌رمبوونه‌وه‌ی ڕکابەریی نێوان سعوودیا و ئێران، گوشار لەسەر عێراق کەم بووەوە؛ بە جۆرێک کە بەرپرسانی عێراقی، وڵاتەکەیان وەک “خاڵی کۆبوونەوە” دانا نەک وەک گۆڕەپانی جەنگ.

یاداشتنامەکانی لێکتێگەیشتن لە بواری وەبەرهێناندا دوو هێندە بوون؛ بە جۆرێک کە ژێرخانی بەندەری بەسرە کۆمپانیاکانی کەنداوی، کە لە بواری لۆجستیدا کار دەکەن، ڕاکێشا. ئیمارات و قەتەر بەڵێنی پشتیوانیکردنی پڕۆژەی “ڕێگه‌ی گەشەپێدان”ی عێراقییان دا کە ئامانجی، بەستنەوەی کەنداوە بە ئەورووپا لە ڕێگەی تورکیاوە. هەروەها سەرنجێکی نوێ درایە پڕۆژەی بەندەری گەورەی فاو کە بەهای 4.9 ملیار دۆلارە و، ئامانجی مامەڵەکردنە لەگەڵ 99 ملیۆن تۆن باری ساڵانە.

وڵاتانی کەنداو عێراقیان- وەک دەوڵەتێکی عەرەبی کە زۆرینەی شیعەیە- وەک خاڵێکی ستراتیژی دەبینی، کە ئەگەر بە شێوەیەکی گونجاو بەکار بهێنرێت، دەتوانێت هاوسەنگییەک لەگەڵ باڵادەستیی ئێران لە ناوچەی “مانگی بەپیت”  (Fertile Crescent)دا دروست بکات. بڕیاردەرانی سعوودیا و ئیمارات، له‌وه‌ تێ گەیشتن کە دانانی عێراق لە چوارچێوەی ئابووریی کەنداودا، کاریگەرتر لە هەر پاکێجێکی سزاکان، دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی دەسەڵاتی تاران بەسەر بەغدادا. نزیکبوونەوەیان، له‌سه‌ر ئارامگرتن و بەهێزکردنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان و گرێبەستکردن و خۆپارێزی بنیات نرابوو.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا، زۆربەی وەبەرهێنانە بەڵێندراوەکان لە قۆناغی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتندا مانەوە و، گواستنەوەیان بۆ قۆناغی خستنەڕووی سەرمایە هێواش بوو. ڕیاز و ئەبوزەبی کاریان لەسەر بەڕێوەبردنی ئەزموونێکی ستراتیژیی کەمتێچوو کرد و، تاقییان کردەوە کە ئایا چینی سیاسیی عێراق دەتوانێت بۆ پاساوهێنانەوە بۆ پابەندبوونێکی قووڵتر لەلایەن ئەوانەوە، سەقامگیری و سەروەریی پێویست دابین بکات. ئەم پێکهاتەیە دڵنیاییی دا کە وڵاتانی کەنداو دەتوانن هەر کاتێک بیانەوێت بکشێنەوە، بەبێ ئەوەی تووشی زیانێکی گەورە ببن ئەگەر وەڵامەکە نەرێنی بێت.

کێشەی دابینکردنی بوودجە بۆ گرووپە چەکدارەکان لە بوودجەی دەوڵەتەوە

هێڵی ناکۆکی کە لە ناوەڕاستی ئەم قەیرانەدایە، نوێ نییە، چونکە چاودێران چەند ساڵێکە ئاماژەیان پێ داوە؛ بەڵام زیادبوونی گرژییەکان کە لەگەڵ دەستپێکردنی جه‌نگی ئەمریکا-ئیسرائیل دژی ئێران لە 28ی شوباتی 2026 دەستی پێ کرد، کێشەیەکی حوکمڕانیی درێژخایەنی، گۆڕی بۆ بارگرانییەکی ناوچه‌ییی زیندوو.

هێزەکانی حەشدی شەعبی بەفەرمی لە 26ی تشرینی دووەمی 2016دا خرانە نێو دەزگه‌ ئەمنییەکانی عێراقەوە؛ کاتێک پەرلەمانی عێراق یاسای ژمارە 40ی پەسەند کرد کە بریتی بوو لە دانانی ئەم هێزانە لە چوارچێوەی هێزە چەکدارەکانی عێراق و لەژێر فەرمانی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکاندا. ئەمەیش لە ڕووی کردارییەوە بەو مانایە دێت کە گرووپەکانی وەک “کەتائیبی حزبوڵڵا” و “عەسائیبی ئەهلی هەق” و “بزووتنەوەی حزبوڵڵا” و “نوجەبا”، مووچەکانیان لە بوودجەی گشتیی دەوڵەت وەردەگرن لەژێر ناوی زنجیرە فەرماندەییی فەرمی (لەسەر کاغەز) کە بەستراوەتەوە بە سەرۆکوەزیرانەوە.

ژمارەی هێزەکانی حەشدی شەعبی تا ساڵی 2024 گەیشتە نزیکەی 238,000 چەکدار بە بوودجەیەکی ساڵانە کە نزیکەی 3.6 ملیار دۆلارە. ئەمەیش لە ڕووی یاسایی و دارایییەوە بەو مانایە دێت کە ئەندامانی ئەم میلیشیایانە فەرمانبەری حکوومەتن.

بڕیاری یەکخستنی هێزەکانی حەشدی شەعبی دوور له‌ مه‌نتق نەبوو؛ نوخبە سیاسییە شیعەکانی عێراق لە ساڵی 2016دا پێیان وا بوو کە ئەم هەنگاوە وەڵامێکی ژیرانە بوو بۆ کۆمەڵێک گوشاری ڕاستەقینە. گرووپەکانی حەشدی شەعبی ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەیان لە شەڕی دژی ڕێکخراوی “داعش”دا گێڕا، دوای ئەوەی عەلی سیستانی، مەرجەعی شیعە، لە ساڵی 2014دا فەتوایەکی دەرکرد و داوای لە عێراقییەکان کرد بجەنگن.

خوێنی هەزاران چەکدار لەپێناو بەرگریکردن لەو ناوچانەدا ڕژا، کە سوپای ڕێکخراو لێیان کشابووەوە. وه‌رنه‌گرتنی ئەم چەکدارانە، مەترسیی ئه‌وه‌ی هه‌بوو كه‌ دابەشبوون ڕوو بدات و سه‌ركرده‌ی جه‌نگی لە قۆناغی دوای جه‌نگی لێ دروست ببێت؛ بەهۆی ئەوەی دەیان گرووپی چەکدار شارەزاییی شەڕکردن و شەرعییەتی جەماوەرییان لە ناوەڕاستی ناوچە شیعەکاندا هەبوو و هیچ ئینتیما و دڵسۆزییەکی دامەزراوەیییان بۆ دەوڵەت نەبوو.

ئامانج لە یەکخستنەکە، دانانی ئەم میلیشیایانە بوو لەژێر چەتری دەوڵەت و خستنەژێردەسەڵاتی ناوی دەوڵەت و، دانانی چەکدارەکانیان لە چوارچێوەیەکی داراییدا کە بەغدا لە تیۆریدا دەیتوانی بەڕێوەی ببات. بڕیار بوو ئەم پڕۆسەی یەکخستنە فەرمییە، سەرەڕای هەموو شتێک، کاریگەری لەسەر گرووپە هەبووەکان دروست بکات. بەڵام ئەم بڕیارە سوودی نەبوو و، تێگەیشتن لە هۆکاری ئەنجامدانی، پێویستە بۆ تێگەیشتن لە سەختیی چارەسەرکردنی ئەو ناکۆکییەی لێی کەوتەوە.

بەهێزترین گرووپەکانی سەر بە حەشدی شەعبی، لە ڕووی ئۆپەراسیۆنەوە ئامرازێکن بۆ سیاسەتی دەرەوەی ئێران. سەرەڕای ئەوەی کە سەرکردە باڵاکانی ئەم گرووپانە بەفەرمی بەشێکن لە هێزە چەکدارەکانی عێراق، بەڵام ڕاشكاوانه‌ ڕای دەگەیەنن کە “ڕێبەری باڵای ئێران” فەرماندەی باڵای ئەوانە. “عەبدولعەزیز محەمەداوی” (ناسراو بە ئەبو فەدەک)، سەرۆکی ئەرکانی حەشدی شەعبی، لە کاتی سەردانەکەی بۆ تاران لە نیسانی 2024 بۆ بەشداریکردن لە “ڕێپێوانی ڕۆژی قودس”، ڕای گەیاند کە هێزەکانی حەشدی شەعبی چاوەڕێی فەرمانی “ئایەتوڵڵا خامنەیی”ن بۆ زانینی چۆنێتیی وەڵامدانەوەی قەیرانی ناوچه‌یی. ئەمەیش دانپێدانانێکی دەگمەنە لەلایەن باڵاترین ئەفسەری ئەو هێزانەی کە لەلایەن دەوڵەتی عێراقەوە پارەیان بۆ دابین دەکرێت.

سەنتەری نیشتمانیی ئەمریکی بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، کەتائیبی حزبوڵڵا بەوە وەسف دەکات کە “بە شێوەیەکی بەرفراوان” لەگەڵ “فەیلەقی قودس”ی سەر بە سوپای پاسدارانی ئێران کار دەکات و، پابەندی ڕێنمایییەکانی ڕێبەری باڵای ئێرانە.

فەرمانی هێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن)، کە میلیشیا شیعەکان بەرەو وڵاتانی کەنداو هەڵیان دا، لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە دەرنەچووە، بەڵکوو لەلایەن فەرماندەییی فەیلەقی قودس لە تارانەوە بووە، كه‌چی بەغدا مووچەی ده‌داته‌ ئەو کەسانەی کە ئەم کارەیان کردووە. ئەم ناکۆکییە، زیان بە هەموو ئەو پەیوەندییانە دەگەیەنێت کە عێراق کاری لەسەر بنیاتنانی کردووە.

حکوومەتەکانی پێشووی عێراق توانیویانە ئەم کێشەیە لە ڕێگەی ناڕوونی و دواخستنەوە بەڕێوە ببەن؛ سەرۆکوەزیرەکان، لە “حەیدەر عەبادی”یەوە تا “محەمەد شیاع سوودانی”، بەئاشکرا کۆنترۆڵی سەروەرییان بەسەر هێزەکانی حەشدی شەعبیدا دووپات دەکردەوە، كه‌چی لە گفتوگۆ تایبەتەکاندا دانیان بەوەدا دەنا کە ناتوانن و، زۆر جاریش نایانەوێت ڕووبەڕووی بەهێزترین گرووپەکانی ناو ئەم هێزانە ببنەوە.

ئەم ڕێکخستنانه‌ لەسەر دوو گریمانەی سەرەکی دامەزرا بوون: یەکەم، میلیشیاكان، بەتایبەتی ئه‌وانه‌ی نزیكن لە ئێران، خۆیان کۆنترۆڵ ده‌کەن بۆ ئەوەی ڕێگری لە دابەشبوون و ناکۆکیی ناوخۆیی بکرێت؛ دووەم، ئێران، کە کاریگەرییەکی قووڵی لەناو دامەزراوەکانی دەوڵەتی عێراقدا بەدەست هێناوە، پێی باشتر ده‌بێت کە ئەم سەقامگیرییە بپارێزێت.

هەڵمەتەکە کە لە شوباتی ڕابردووەوە بە دروشمی “بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق” دەستی پێ کردووە، ئەم دوو گریمانەیەی لاواز کرد، چونکە بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق چەترێکە بۆ میلیشیا شیعە سەرەکییەکانی کارا لە عێراق و لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی دەکرێن، لەوانەیش: کەتائیبی حزبوڵڵا، کەتائیبی سەییدولشوهەدا، عەسائیبی ئەهلی هەق، بزووتنەوەی حزبوڵڵا و بزووتنەوەی نوجەبا. ئەم گرووپانە لە سەرەتای هەڵمەتی ئەمریکا-ئیسرائیل دژی ئێران لە 28ی شوباتی 2026ەوە بە درۆن و مووشەک سەدان هێرشیان كردۆته‌ سه‌ر هێزەکانی ئەمریکا و بەرژەوەندییە دیپلۆماسییەکانی ئەمریکا و هەرێمی کوردستان و ئامانجەکانی وڵاتانی کەنداو. بەپێی خەمڵاندنەکانی بەرپرسانی ئەمریکی، هێرشەکانی میلیشیاکان دژی بنکەکانی ئەمریکا بەتەنیا، 600 هێرشی تێ پەڕاندووە.

هێرشەکان و لێکدانەوەکانیان

هێرشەکانی میلیشیاکان وەک ڕەنگدانەوەیەکی هەرێمیی فراوانتری جه‌نگی غەزە و ستراتیژیی تاران دەرکەوتن. هێرشەکان بە شێوەیەکی بەئەنقەست پەرەسەندنیان بەخۆوە بینی، بە جۆرێک کە هێرشە سەرەتایییەکان لەسەر ژێرخانی وزە چڕ بوونەوە؛ هاوشێوەی هێرشەکانی پێشوو دژی دامەزراوە نەوتییەکان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی سعوودیا. هێرشەکانی درۆن و مووشەکی بالیستی لە 14ی ئەیلوولی 2019دا زیانی بە دامەزراوە نەوتییەکانی “کۆمپانیای ئارامکۆ”ی سعوودیا لە بقیق و “کێڵگەی نەوتی خورەیس” گەیاند؛ ئەمەیش بووە هۆی وەستانی کاتیی بەرهەمهێنانی 5.7 ملیۆن بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا، کە دەکاتە زیاتر لە نیوەی بەرهەمهێنانی نەوتی سعوودیا و نزیکەی 5%ی دابینکردنی جیهانی. بەرپرسانی ئەمریکی لەو کاتەدا ڕایان گەیاند کە هەندێک لەو هێرشانە لە خاکی عێراقەوە هەڵدراون، سەرەڕای ئەوەی تاران ڕه‌تی كرده‌وه‌ ده‌ستی لەو هێرشانەدا هه‌بێت.

لە ساڵی 2026دا، هێرشە درۆنییه‌كان، دامەزراوەکانی کۆگه‌کردنی سووتەمەنیی لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی کوێت لە 8ی ئازار و دووبارە لە 1ی نیسان کردە ئامانج. کەناڵی عەرەبی، پاشان ئاماژەی بەوە دا کە هێرشەكانی دواتر، کە بنکەکانی پاسەوانی نیشتمانیی کوێتیان کردە ئامانج، لە خاکی عێراقەوە هەڵدراون.

هێرشی 17ی ئایار، کە نزیک وێستگەی ئەتۆمیی باراکا لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبیی کردە ئامانج- کە دەسەڵاتدارانی ئیماراتی پشتڕاستیان کردەوە کە لە عێراقەوە كراوه‌- پەرەسەندنێکی جۆری بوو، چونکە لە کاتی ئاگربەستی ناسک لەنێوان ئەمریکا و ئێراندا کە لە 8ی نیسانەوە بەپچڕپچڕی بەردەوام بوو، نزیک ژێرخانێکی ئەتۆمیی کردە ئامانج. وەزارەتی دەرەوەی ئیمارات داوای لە عێراق کرد کە “هەموو کارە دوژمنکارییەکان” کە لە خاکی وڵاتەکەیەوە دێن، ڕابگرێت و، وەڵامی عێراقیش هەمان وه‌ڵامه‌ ئاساییییه‌كه‌ بوو: دەرکردنی بەیاننامەیەکی ئیدانەکردن و پێکهێنانی لیژنەیەکی لێکۆڵینەوە.

بەڵام زیانبەخشترین هێرشەکان، دامەزراوە دیپلۆماسییەکانیان کردە ئامانج؛ کاتێک هێرشێکی درۆنی (فڕۆکەی بێفڕۆکەوان) لە 9ی ئازاردا لەنزیک کونسوڵخانەی گشتیی ئیمارات لە هەولێر ڕووی دا، لە کاتێکدا هێرشێکی دیکەی درۆنی لە 14ی ئازاردا ڕاستەوخۆ کونسوڵخانەکەی کردە ئامانج؛ ئەمەیش بووە هۆی برینداربوونی دوو ئەندامی ئاسایش.

دوای دوو ڕۆژ، هێرشێکی درۆنی، “هۆتێل ڕەشید”ی لە ناوچەی سەوزی پایتەختی بەغدا کردە ئامانج، کە باڵیۆزخانەی سعوودیا و نووسینگەکانی دیپلۆماسیی تێدایە، لەوانەیش نوێنەرایەتیی ڕاوێژکاریی یەکێتیی ئەورووپا لە عێراق. ئەمەیش هاوکات بوو لەگەڵ هێرشێکی دیکە کە سەکۆی هێلیکۆپتەرەکانی لە کۆمەڵگەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا کردە ئامانج. دیپلۆماتکارانی سعوودیا و قەتەر لە ڕۆژانی دواتردا بەهۆی تێکچوونی دۆخی ئەمنییه‌وه‌ دەستیان بە کشانەوەی نوێنەرایەتییەکانیان لە عێراق کرد.

هێرشەکان ئه‌وه‌یان سه‌لماند کە میلیشیاکان ده‌توانن دەستیان بە ژێرخانی گرنگ لە کەنداو ڕابگات و، ناوەندەکانی فڕۆکەوانی کە براندی جیهانیی ناوچەکە لەسەری بنیات نراوە، بکەنە ئامانج و، دژی دامەزراوە دیپلۆماسییەکان لەناو عێراقدا کار بکەن بەبێ ئەوەی هیچ سزایەک بدرێن. دەرەنجامەکە، پاڵنانی وڵاتانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو بوو، بۆ ئه‌وه‌ی ئیدانەکردنی ئاشکرا تێ په‌ڕێنن؛ بە جۆرێک کە هێزەکانی سعوودیا و کوێت وەڵامێکی سنوورداریان دژی ئەو ناوچانە دایەوە کە میلیشیاکان هێرشەکانیان لێوە ئەنجام دەدەن، واته‌ لە ڕۆژاوا و باشووری عێراق. لەم هێرشە سنووردارانەدا ئه‌و دوو وڵاته‌ هەوڵیان دا نه‌هێڵن هێزەکانی عێراق قوربانیی لێ بكه‌وێته‌وه‌، بەڵام بەس بوون بۆ گەیاندنی پەیامێکی ڕوون: ئەگەر بەغدا نەتوانێت کۆنترۆڵی خاکەکەی بکات، ئەوا وڵاتانی کەنداو ده‌یكه‌ن.

دۆلار وەک ئامرازێکی گوشار

سەرەڕای بەهێزیی لایەنی سەربازیی ئەم قەیرانە، بەڵام لەچاو لایەنی ئابوورییەوە، لاوەکییە، چونکە دراوی عێراقی لاوازترین خاڵە بۆ بەغدا و، ئەمەیش شتێکە واشنتۆن لێی تێ دەگات. ئابووریی عێراق بە شێوەیەک پشت بە دۆلار دەبەستێت کە ئامرازێکی ناچارکەری نائاسایی بە ئەمریکا دەبەخشێت، چونکە داهاتی نەوتی عێراق لە هەژمارێکی سەر بە بانکی یەدەگی فیدراڵی لە نیویۆرک دادەنرێت کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سندووقی گەشەپێدانی عێراق لە ساڵی 2003؛ کە وەک سەرپەرشتیار و ناوەندی پاکتاوکردن بۆ بانکی ناوەندیی عێراق کار دەکات کە دواتر لە ڕێگەی زیادکردنێکی ڕۆژانەوە دۆلارەکان دەگۆڕێتەوە بۆ دیناری عێراقی. نزیکەی 10 ملیار دۆلار کاش لەم داهاتی نەوتە، ساڵانە بۆ بەغدا دەنێردرێت. ئابووریی بەکاربەرانی عێراق، کە زۆر پشت بە هاوردە دەبەستێت، ناتوانێت بەبێ ئەم پارە کاشە کار بکات.

ئەم میکانیزمە دراوییە، لەوانەیە بەهێزترین ئامراز بێت لەدەستی واشنتۆندا؛ ئەگەر بەغدا شکستی هێنا لە سەلماندنی ئەنجامدانی کارێکی بەرچاو دژی ئەو میلیشیایانەی کە هێرش دەکەنە سەر هاوپەیمانەکانی ئەمریکا، ئەوا واشنتۆن لێشاوی دۆلارەکان سنووردار دەکات. ئەگەر لێشاوی دۆلارەکان خاو بێتەوە، ئەوا دەبێتە هۆی لاوازبوونی دیناری عێراقی لە بازاڕی هاوتەریبدا و بەرزبوونەوەی نرخی هاوردەکان. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی چینی سیاسی- کە پشت بە سیسته‌می خەرجییەکانی چاودێری و دابەشکردنی ئیمتیازەکان دەبەستێت- ئامرازە سەرەکییەکەی بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوخۆ لەدەست بدات.

عێراق پێشتر بیرۆکەیەکی لەم بارەیەوە وەرگرت؛ کاتێک بانکی فیدراڵی لە نیویۆرک لە کۆتاییی ساڵی 2022دا به‌ مه‌به‌ستی ڕاگرتنی گواستنەوەی نایاساییی دۆلار بۆ ئێران، مامەڵەکانی دۆلاری نێودەوڵەتیی لەلایەن بانکەکانی عێراقەوە به‌توندی سنووردار كرد. وەزارەتی خەزێنە و بانکی یەدەگی فیدراڵی ئەمریکا لە تەممووزی 2023دا بۆ ڕێگریکردن لە ئەنجامدانی مامەڵە بە دۆلار، بەهۆی نیگەرانییەکانه‌وه‌ سەبارەت بە سپیکردنەوەی پارە و ساختەکاریی پەیوەندیدار بە ئێرانەوە، قەدەغەیەکیان بەسەر 14 بانکی عێراقیدا سەپاند. ئەمەیش بووە هۆی دابەزینێکی توند لە بەهای دیناری عێراقی لە بازاڕی هاوتەریبدا، لە کاتێکدا بەهای دۆلار لە بازاڕی ڕەشدا زۆر بەرز بووەوە و لە نرخی فەرمی تێ پەڕی؛ ئەمەیش نیگەرانیی جەماوەریی لێ كه‌وته‌وه‌. هەروەها لە ساڵی 2024دا قەدەغەیەکی هاوشێوە بەسەر هەشت بانکی دیکەدا سەپێنرا. لە کۆتاییی نیسانی ٢٠٢٦دا، واشنتۆن گواستنەوەی بەشێک لە داهاتی دۆلاری هەناردەی نەوتی عێراقی ڕاگرت، بۆ ئەوەی بەغدا ناچار بکات دژی میلیشیاکان هەنگاو بنێت.

ئێستا، پێش سەردانە چاوەڕوانکراوەکەی سەرۆکوەزیرانی عێراق، عەلی زەیدی، بۆ واشنتۆن لە ناوەڕاستی مانگی تەممووزی ئەمساڵدا؛ کە یەکەم سەردانی دەرەوەیەتی لەدوای ده‌ستبه‌كاربوونی وه‌ك سه‌رۆكوه‌زیران، له‌سه‌ر بانگهێشتی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئەم گوشارە  زیاتر بووه‌ته‌وه‌. سەردانەکە دوای کۆبوونەوەی نێردەی تایبەتی سەرۆکایەتی بۆ عێراق، “تۆم باڕاک”، لە بەغدا لە 15ی حوزەیران دێت، کە تێیدا هەردوو حکوومەت بەئاشکرا بەڵێنی “هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیی چەک و هەڵوەشاندنەوەی هەموو گرووپ و پێکهاتە چەکدارەکان”ی چالاک لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتی عێراقیان دا.

چاوەڕوان دەکرێت زەیدی بگاتە واشنتۆن و پلانێکی بەرچاو لەگەڵ خۆیدا بێنێت سەبارەت بەو شێوەیەی کە بەغدا دەیەوێت ئەم پابەندبوونە جێبەجێ بکات کە بریتییە لە خشتەی کاتی و ڕێکارەکانی پشتڕاستکردنەوە و دڵنیاییدان بەوەی کە چیتر خاکی عێراق بۆ هەڕەشەکردن لە وڵاتانی دراوسێ بەکار ناهێنرێت.

لەلای خۆیەوە واشنتۆن لە سەرەتای مانگی ئایاری ڕابردوودا پەیامێکی نارد سەبارەت بە دەستپێکردنەوەی گواستنەوەی دۆلار و یارمەتیی ئەمنی، ئەگەر هەنگاوی بەرچاو دژی گرووپەکان بگیرێتە بەر. لەوانەیە سەخت بێت پەیامی ناڕاستەوخۆ لێرەدا پشتگوێ بخرێت، چونکە ئەو پلانەی کە زەیدی پێشکەشی دەکات، تا ڕاددەیەکی زۆر دیاری دەکات کە ئایا واشنتۆن دۆلارەکان بۆ بەغدا دەگەڕێنێتەوە یان نا. هەروەها پایتەختەکانی کەنداویش، بە هەمان پێوەر، دووبارە بڕیار له‌ بەشداریکردنی خۆیان ده‌ده‌ن.

کارتی گوشاری دۆلار تێچووی تایبەتی خۆی هەیە چونکە تەواوی ئابووریی عێراق سزا دەدات، نەک تەنیا میلیشیاکان؛ دەبێتە هۆی تێکچوونی توانای کڕینی هاووڵاتیانی ئاساییی عێراق و، ڕێژەی هەڵاوسان بەرز دەکاتەوە. ئەمەیش ئەو جۆرە نائومێدییە ئابوورییە دروست دەکات کە لە مێژوودا بووەتە هۆی فراوانبوونی دامەزراندنی میلیشیاکان. گرووپەکانی حەشدی شەعبی سەرچاوەی داراییی هاوتەریبیان هەیە، لەوانەیش تۆڕەکانی قاچاخچێتی، باجی بازرگانیی تێپەڕیو لە سنوورەکان، یارمەتییەکانی ئێران و، ئابووریی بنیاتنراو له‌سه‌ر زۆره‌ملێ و زه‌بروزه‌نگ، کە هیچ کامیان بە زنجیرەی دابینکردنی دۆلاری فەرمیدا تێ ناپەڕن؛ گوشارە دارایییەکانی واشنتۆن گوشار لەسەر خودی دەوڵەتی عێراق دەکەن، لە کاتێکدا میلیشیاکان بۆ کارکردن لە دەرەوەی ئەم سیستەمە دیزاین کراون.

 

بژاردەکانی بەردەم زەیدی

سەرۆکوەزیران زەیدی، دوای چەند هەفتەیەک لە پێکهێنانی حکوومەتێکی ناتەواو- هێشتا دوو وەزیری ناوخۆ و بەرگری لە حکوومەتەکەیدا دانەمەزراون- ڕووبەڕووی سێ ڕێگه‌ دەبێتەوە، کە هیچ کامیان ڕێگه‌یەکی ئاسان نین. ڕێگه‌ی یەکەم بریتییە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ گرووپەکانی حەشدی شەعبی کە بەرپرسیارن لە هێرشەکان. ئەمەیش بەناچاری به‌و‌ واتایه‌ دێت كه‌ هێزە ئەمنییەکان پارچەپارچە ده‌كرێن، کوتلە سیاسییە شیعەکان-کە بنکەی پەرلەمانیی ئەوانن- دوور ده‌خرێنه‌وه‌ و، مەترسیی ململانێی چەکداری لە بەغدا و پارێزگاکانی باشوور دروست ده‌بێت؛ چونکە میلیشیاکان هێزی پەراوێزخراو نین، بەڵکوو کۆنترۆڵی گەڕەکەکان دەکەن و، نووسینگەی ئابووری و تۆڕەکانی خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتی بەڕێوە دەبەن و، ڕەگ و ڕیشەی قووڵیان لە سەرانسەری بنکەی شیعەدا هەیە.

هەڵمەت دژی ئەوان، وەک هیچ هەڵمەتێکی جێبەجێکردنی یاسا نابێت، بەڵکوو وەک قۆناغی سەرەتاییی جه‌نگێکی ناوخۆیی لەنێوان شیعەکاندا دەردەکەوێت؛ لە ساڵی 2020ەوە، دەسەڵاتدارانی عێراقی هێرشیان کرده‌ سەر کەتائیبی حزبوڵڵا بە مەبەستی چەکداماڵینی ئەو گرووپانەی کە نایانه‌وێت ملکەچی کۆنترۆڵی دەوڵەت بن- به‌ڵام ئەنجامەکان سنووردار و تا ڕاددەیەکی زۆر ڕه‌مزی بوون. گرووپە بەهێزەکان به‌رگه‌ی گوشارەکان ده‌گرن و بۆ دەستپێکردنەوەی ئۆپەراسیۆنەکانیان، چاوەڕێی کۆتاییهاتنی خولی سیاسی دەکەن.

ڕێگه‌ی دووەم، ئەو ڕێگه‌یەیە کە بەغدا لە ماوەی ڕابردوودا گرتوویەتییە بەر و بریتییە لە ڕێکاری ڕەمزی؛ فەرمانی دەستگیرکردن دەرچووە، بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەکراوە و، یەکە سەربازییەکانی حەشدی شەعبی بەناو دووبارە پێک هێنراونەتەوە، بەڵام لە ڕووی ئۆپەراسیۆنەوە وەک خۆیان ماونەتەوە. لە کاتێکدا ئیدانەکردنەکان ڕاشكاوانه‌ دەرچوون، کەناڵە نهێنییەکان لەگەڵ سەرکردەکانی میلیشیاکان، به‌کراوەیی مانەوە. ئەم ڕێبازە لە قەیرانەکانی ڕابردوودا کاتی کڕیوە، چونکە تێچووی چالاکییەکانی میلیشیاکان لە خوار ئەو ئاستەوە بوو کە هێزە دەرەکییەکانی ناچار بکات کاردانەوەیان هەبێت.

بەڵام چالاکییەکانی میلیشیاکان ئەم جارە لەو سنوورانە تێ پەڕی؛ هێرشەکان دژی فڕۆکەخانەی کوێت، هێرشەکەی سەر دامەزراوەی باراکا لە ئیمارات و، ڕووداوەکەی هۆتێل ڕەشید، هەموویان سه‌لماندیان كه‌ چالاكییه‌كانی میلیشیاكان ته‌نیا ده‌ستپێشخه‌ری و چالاكیی نمایشی نین. بۆیه‌ پێویسته‌ دووباره‌ تواناكانیان به‌ شێوه‌یه‌كی جددی هه‌ڵسه‌نگێنرێنه‌وه‌ و پێداچوونه‌وه‌یان بۆ بكرێت.

وڵاتانی کەنداو ئێستا کاردانەوەکانیان بەرامبەر ڕەفتار و كرداری عێراق ڕێک دەخەن، نه‌ك ئه‌وه‌ی ته‌نیا سه‌یری بەیاننامەکانی عێراق بكه‌ن. ڕێکارە ڕه‌مزی یاخود سیمبوڵییه‌كانی عێراق وەک ئه‌وه‌ سه‌یر ده‌كرێن و سه‌لمێنه‌ری ئه‌وه‌ن كه‌ به‌غدا له‌نێوان میلیشیاکانی و دراوسێکانیدا، میلیشیاكانی هه‌ڵبژاردووه‌.

ڕێگه‌ی سێیەم بریتییە لە دانوستاندنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ تاران بۆ کۆنترۆڵکردنی میلیشیاکان لەبەرامبەر سازشەکانی عێراق سەبارەت بە جێبەجێکردنی سزاکان لەسەر ئێران و تێپەڕین لە سنوورەکان. ئەم بژاردەیە لە سەرەتادا سەرنجڕاکێش دەردەکەوێت چونکە تاکە ڕێگه‌یە کە ئەگەری هەیە ببێتە هۆی گۆڕانکاریی ڕاستەقینە لە ڕەفتاری گرووپەکاندا کە لە دامەزراوە عێراقییەکان- کە بڕیارە حوکمڕانییان بکەن- بەهێزترن.  لەبەرامبەردا، ئەم بژاردەیە دۆخی ئەمنی و سەروەریی عێراق دەخاتە دەستی هەمان ئەو هێزە بیانییەی کە بریکارەکانی قەیرانەکەیان دروست کرد؛ قەیرانەکە کەم دەکاتەوە، بەڵام چارەسەر ناكات و، بۆ دراوسێ عەرەبەکانی عێراق پشتڕاست دەکاتەوە کە دۆسیەی ئەمنی لە بەغدا به‌ تاراندا تێ دەپەڕێت.

لە ڕووی کردارییەوە، زەیدی بڕیاری داوە کە لە ڕێگەی دیاریکردنی وادەی کۆتایی بۆ میلیشیاکان بۆ ڕادەستکردنی چەکەکانیان، هه‌نگاوی یەکەم بهاوێژێت نەک لە ڕێگەی گرتنەبەری ڕێکاری پڕاكتیكیی خێرا و بەرچاو‌. حکوومەتەکەی تا 30ی ئەیلوول واده‌ی بۆ هەموو گرووپێکی چەکدار داناوە بۆ ئه‌وه‌ی چەکەکانیان ڕاده‌ستی دەوڵەت بكه‌ن. ئەم ڕێكه‌وته‌یش ده‌ستنیشان كراوه‌ بۆ ئەوەی هاوکات بێت لەگەڵ تەواوبوونی کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان لە وڵاتەکە؛ ئەمەیش پاساوی سەرەکیی ڕاگەیەنراو بۆ ئەو گرووپانە ناهێڵێت کە ڕەتی دەکەنەوە ملکەچی ئەو ڕێکارانە بن و، پێداگری لەسەر پاراستنی چەکەکانیان دەکەن. ئەم وەڵامە، بووە هۆی دابەشبوون لە گۆڕەپانی سەربازیدا؛ “سەرایا سەلام”ی سەر بە “موقتەدا سەدر” دەستی كرد بە ڕادەستکردنی چەک و بارەگا به‌ فەرماندەیی.

ئەم دابەشبوونە، مانگی ئەیلوول دەکاتە خاڵی یەکلاکەرەوە کە هەموو شتێکی دیکە لە دەوری دەسووڕێتەوە، لەگەڵ سێ ئەنجامی گونجاو؛ لەوانەیە باشترین ئەم ئەنجامانە پابەندبوونی تەواو بێت تا وادەی کۆتایی. ئەمەیش پێویستیی بەوە هەیە کە کەتائیبی حزبوڵڵا دەستبەرداری هەمان ئەو توانایە بێت کە هێز و کاریگەریی ناوچه‌ییی ئێران پێک دەهێنێت؛ هیچ شتێک لە مێژووی گرووپەکەدا ئاماژە بەوە نادات کە ئەوان ئەم کارە دەکەن. خراپتر لەوە ئەوەیە کە هەوڵی حکوومەت بۆ جێبەجێکردنی ئەو ڕێکارانە، ببێتە پریشکێک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ناوخۆییی شیعەکان کە لە سەرەوە باسی لێوه‌ کرا.

ئەنجامە ئەگەرییەکە دەکەوێتە نێوان ئەم دووانە و بریتییە لە پابەندبوونی بەشێکیان، کاتێک گرووپە هاوکارەکان لەگەڵ دەوڵەت پڕۆسەی ڕادەستکردنی پلاندانراو تەواو دەکەن و، حکوومەت سەرکەوتنی ئەم سیاسەتە ڕادەگەیەنێت، لە کاتێکدا گرووپە ڕەتکەرەوەکان بەردەوام دەبن لە پاراستنی کۆگه‌کانی درۆن و مووشەکەکانیان. بەمەیش به‌ربه‌ست بۆ هەر ڕێکارێک کە بەغدا دژیان بگرێتە بەر، دروست دەکەن. کاتێک پرسیار لە وتەبێژی حکوومەت کرا سەبارەت بەوەی چی بەسەر ئەو گرووپانە دێت کە دوای تێپەڕبوونی وادەی دیاریکراو هێشتا چەکەکانیان دەپارێزن، تەنیا ئاماژەی بەوە دا کە بەغدا بیر لە گرتنەبەری ڕێکاری یاسایی دژیان دەکاتەوە. ئەمەیش وشەیەکە کە گوزارشت له‌ ڕێگه‌ی ڕه‌مزیی دووەم ده‌كات.

پابەندبوونی به‌شێك لە گرووپەکان بە بڕیارەکانی حکوومەتی عێراق، لەگەڵ یاخیبوون و پابه‌ندنه‌بوونی هه‌ندێ گرووپی دیکە، کێشەیەکی سەرەکی و پارادۆكسێك دروست دەکات: ئەگەر هەندێک گرووپ پابەند بن و هەندێکی دیکە پابەند نەبن، ئەوا دەوڵەتی عێراق بۆ کۆنترۆڵکردنی چەک و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی مه‌ترسیدارترین گرووپه‌كان، به‌تایبه‌ت بۆ دراوسێكانی، له‌و واده‌یه‌ی كه‌ دیاری كراوه‌، بەتەواوی باڵاده‌ست نابێت؛ بەتایبەتی لە کاتێکدا کە هێزەکانی ئەمریکا بەتەواوی لە عێراق دەکشێنەوە و ئەو سنوورداركردنه‌ی پێشتر بەسەر ئەو گرووپانەدا سه‌پاندبوویان، کەم دەبێتەوە.

ئەگەر دوای بەسەرچوونی وادەی ٣٠ی ئەیلوول، کەتائیبی حزبوڵڵا هەروا بەردەوام بێت لە هێشتنه‌وه‌ی چەکەکانی و بتوانێت لە سزا دەرباز بێت، ئەوا ڕیاز، ئەبوزەبی و واشنتۆن ڕەنگە هەڵمەتی چەکداماڵین بەگشتی وه‌ك نمایش و شانۆگه‌رییه‌ك بخوێننه‌وه‌.

ئەگەر وادەی کۆتایی هەرەسی هێنا و زەیدی لە گرتنەبەری ڕێکارەکان پاشگەز بووەوە، ئەوا گوشارە دەرەکییەکان توندتر دەبنەوە و، ڕێکارەکانی سڕکردنی دۆلار بەهێزتر دەبن. له‌ دۆخێكی وادا، سەرمایەی کەنداو ئاراستەی ئوردن، میسر و شوێنەکانی دیکە دەکرێتەوە کە مەترسییه‌كی جیۆپۆلیتیکی كه‌متریان هه‌یه‌. هەروەها پڕۆسەی دووبارە یەکخستنەوەی عێراق لە سیستەمی ناوچه‌ییدا هەرەس دەهێنێت. ئەمەیش وا له‌ بەغدا دەکات كه‌ ته‌نیا پشت به‌ ئێران ببه‌ستێت، کە خۆی لەژێر گوشار و سزای تونددایە و لە دۆخێکدا نییە کە بتوانێت قەرەبووی وەبەرهێنانەکانی کەنداو بکاتەوە.

دواتر چی ڕوو دەدات؟

لە حاڵەتی نەبوونی گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە سیاسەتی ناوخۆی عێراق یان لە پێشینەکانی ستراتیژیی ئێراندا، ئه‌گه‌ری نزیک، ئاماژە بە بەردەوامبوونی داخورانی سەروەریی عێراق و خراپتربوونی کێشە ناوخۆیییەکانی وڵاتەکە و کێشەکانی لەگەڵ دراوسێکانیدا دەکات؛ چونکە ئەو گرووپانەی کە ڕەتیان کردووەتەوە چەک دابنێن، هیچ هاندانێکیان نییە بۆ وەستان. هێرشەکان لەسەر ژێرخانی کەنداو خزمەت بە ئامانجە ستراتیژییەکانی ئێران دەکەن و، پێگەی سیاسیی ناوخۆی میلیشیاکان بەهێز دەکەن و، تێچوو لەسەر ئەو یاریزانە هەرێمییانە دەسەپێنن کە له‌ هه‌مووان زیاتر دژایەتیی تاران دەکەن. تا کاتێک ئه‌و توانایه‌ هەیە و پشتیوانیی سیاسی ماوە، ئەم هێرشانەیش بەردەوام دەبن.

وڵاتانی کەنداو بەردەوام دەبن لە گرتنەبەری هەڵوێستی توند لەم بارەیەوە. سعوودیا ئامادەییی خۆی نیشان داوە بۆ بەکارهێنانی هێز لەناو خاکی عێراقدا و، دامەزراوە ئەمنییەکانی کوێتیش پێشتر مامەڵە لەگەڵ باشووری عێراقدا دەکەن وەک سەرچاوەیەکی هەڕەشە نەک وەک هاوبەشێکی بازرگانی؛ چونکە پێکهاتەی دیپلۆماسی کە لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا بنیات نرابوو، بەخێرایی هەڵدەوەشێتەوە.

واشنتۆنیش لە جێبەجێکردنی گوشاری دارایی بەردەوام دەبێت و، هه‌روه‌ها خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ میلیشیاکان ده‌پارێزێت. هێشتا نزیکەی 2500 سەربازی ئەمریکی لە عێراقن و، ئێستا تا ڕاددەیەکی زۆر لە هەرێمی کوردستان کۆ کراونەتەوە دوای کشانەوەی قۆناغ به‌ قۆناغ لە ناوچە نا-کوردییەکان کە بەپێی ڕێککەوتنی ئەیلوولی 2024، لە سەرەتای ساڵی 2026دا تەواو بوو، کە پێشبینی ده‌كرێت کشانەوەی زیاتری هێزەکان له‌ مانگی ئەیلوولی 2026دا ڕوو بدات.

وا دیارە بارودۆخی مەیدانی بەتوندی دژی ئەم خشتە کاتییەیه‌؛ هێزەکانی ئەمریکا لە وڵاتێکدا جێگیرن کە میلیشیاکانی سەر بە ئێران- کە مووچە لە دەوڵەت وەردەگرن- هێرش دەکەنە سەریان و، نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکانی و، هه‌روه‌ها هاوپەیمانەکانی ئه‌و وڵاته‌. جێگیربوون و پارێزراوبوونیان لە هەرێمی کوردستان، کەمترین تێچووی بژاردەیەكه‌، کە لەبەردەم بڕیاردەرانی ئەمریکادایە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە میلیشیاکان چیتر په‌ره‌ به‌ چالاکییەکانیان ناده‌ن.

هەرێمی کوردستان خۆی شایەنی سەرنج و جێی بایه‌خه‌، وەک فاکتەرێکی گۆڕاو و دیار و وەک میوانداری سەرەکیی هێزەکانی ئەمریکا و، شوێنی وەبەرهێنانە گەورەکانی کەنداو و، پلاتفۆرمێکی ئەگەریی جێگرەوە بۆ بەشداریکردنی کەنداو لەگەڵ عێراق، ئەگەر هات و پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا بەتەواوی هەرەسیان هێنا. هەولێر هەوڵی داوە پەیوەندییە دیپلۆماسی و بازرگانییەکانی لەگەڵ ئەبوزەبی و ڕیاز و ئەنقەرە پەرە پێ بدات؛ ئەمەیش بەشێکی وەک ڕێگه‌یەک بۆ خۆپارێزی لە ناسەقامگیری له‌ بەغدا. حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە مانگەکانی داهاتوودا لەنێوان بەغدا و تاران و وڵاتانی کەنداودا چ جۆره‌ جووڵه‌یه‌ك ده‌كات، ئه‌وا دیاری دەکات کە ئایا عێراق هیچ پێگەیەکی دامەزراوەیی لە سیستەمی ئابووریی کەنداودا دەپارێزێت، یان ئایا هەرێمی کوردستان دەبێتە تاکە ڕێگه‌ی گونجاو بۆ عێراق یان نا. هێرشه‌ درۆنییه‌كان بۆ سەر کونسوڵخانەی ئیماراتی لە هەولێر، ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی کە میلیشیاکان لەم دینامیکییەتە تێ دەگەن و هەوڵ دەدەن ئەو ڕێگه‌یەیش دابخەن.

ئەنجامی کۆتاییی ئەگەری و چاوه‌ڕوانكراو، لە حاڵەتی بەردەوامبوونی دینامیکییەتەكانی ئێستا، بریتییە لە دووبارە گۆشەگیرکردنه‌وه‌ی عێراق بەهێمنی. ئەمەیش کەمتر لە گۆشەگیرکردنی توندی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو دەچێت و، زیاتر لە دوورخستنەوەی هێواش لە سیستەمی هەرێمی دەچێت.

کێشەی عێراق لەگەڵ دراوسێکانی لە بنەڕەتدا کێشەیه‌كی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ سەروەرییەوه‌؛ ئامانج لە یەکخستنی یەکە سەربازییەکانی حەشدی شەعبی، پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی هەڕەشەی میلیشیاکان بوو بۆ سەر دەوڵەت. لەجیاتی ئەوەی کۆتایی بەو هەڕەشەیە بهێنێت، کردی بە بەشێکی هەمیشەییی ناو پێکهاتەی دەوڵەت؛ خەسڵەتێک کە ئێستا ئاڕاستەی دەرەوە کراوە و هەڕەشە لە هەموو ئەو هاوبەشانە دەکات کە عێراق بۆ مانەوەی ئابووریی خۆی پشتیان پێ دەبەستێت.

هیچ ڕاگەیاندنێك له‌ بەغدا یان گۆڕانكارییه‌كی سیاسی لە واشنتۆن ناتوانێت ئەم کێشەیە چارەسەر بکات، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی چینی سیاسیی عێراق ڕووبه‌ڕووی ئه‌و پرسیاره‌ گرنگه‌ ببێته‌وه كه‌ بۆ ماوه‌ی ده‌ ساڵێك بوو، خۆی لێ ده‌دزییه‌وه‌: کێ حوکمڕانیی خاکی عێراق دەکات؟

تا کاتێک حکوومەتی نوێ لە بەغدا نه‌توانێت وەڵامێکی باوەڕپێکراو بداته‌وه‌، ئەگەری ئه‌وه‌ کەمە کە وڵاتانی کەنداو وەک جاران بگەڕێنەوە بۆ عێراق، یان دۆلارەکان بەئازادیی زیاتر بگه‌نه‌ وڵات، یان میلیشیاکان چالاکییەکانیان بوەستێن.

سەرچاوە:

Saeed, Y. (2026, July 14). Iraq as a neighborhood problem: How a decade of Gulf diplomacy collapsed in a single spring. Emirates Policy Center. <<https://www.epc.ae/en/details/featured/iraq-as-a-neighborhood-problem-how-a-decade-of-gulf-diplomacy-collapsed-in-a-single-spring>>.

نووسەر: وەلی نەسڕ  (Vali Nasr)

ماڵپەڕ (سەرچاوە): فاینانشاڵ تایمز (Financial Times)

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران خەریکە دووبارە دەگەڕێنەوە ناو جەنگ. هۆکاری ئەمەیش بۆ ئەوە ناگەڕێتەوە کە هیچ کام لەم دوو وڵاتە لە مەرجەکانی ئەو لێکتێگەیشتنامەیە (MoU) تێ نەگەیشتبن کە بۆ کۆتاییهێنان بە قۆناغی یەکەمی ململانێکان واژۆیان کردبوو. هەرچەندە لێکتێگەیشتنامەکە لێڵ بوو و ئەگەری لێکدانەوەی جیاوازی هەڵدەگرت، بەڵام کێشە سەرەکییەکەی ئەوە بوو کە پشتی بە پاراستنی هاوسەنگیی هێز دەبەست لە کاتی واژۆکردنیدا؛ ئەو هاوسەنگییەی کە واشنتۆن سوور بوو لەسەر گۆڕینی و، تارانیش سوور بوو لەسەر پاراستنی.

لە مانگی شوباتدا، ئەمریکا بە ئامانجی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی دەستی بە جەنگ کرد؛ یان ئەگەر ئەوەیش نەکرێت، ناچاری بکات ملکەچی فەرمانێکی ئەمریکی بێت بۆ سنووردارکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی و پێگە هەرێمییەکەی. لەبری ئەوە، جەنگەکە سەرکەوتنێکی ستراتیژیی بەخشییە ئێران کە بریتی بوو لە کۆنترۆڵکردنی گەرووی هورمز  (Strait of Hormuz)و، ئەمەیش شکستێک بوو کە ئەمریکای ناچار کرد بە لێکتێگەیشتنامەکە ڕازی بێت.

سەرکردەکانی ئێران گومانیان لەوە هەبوو کە لێکتێگەیشتنامەکە پاشەکشەیەکی کاتیی ئەمریکا بێت بە مەبەستی کەمکردنەوەی پەستان لەسەر ئابووریی جیهان و ئامادەکاری بۆ خولێکی دیکەی جەنگ. تەنانەت جەی دی ڤانس (JD Vance)، جێگری سەرۆکی ئەمریکا، بەئاشکرا ئاماژەی بەوە کردبوو کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ڕێککەوتنەکەی بەدڵە، چونکە کات بە ئەمریکا دەدات تاوەکوو یەدەگە ستراتیژییە نەوتییەکانی کە ڕوو لە کەمبوونەوەن، پڕ بکاتەوە.

ئێرانییەکان چەندان بەڵگەیان بۆ سەلماندنی گومانەکانیان دەبینی. ئەمریکا هیچ سەرمایەیەکی بلۆککراوی ئێرانی ئازاد نەکرد؛ ئەو ڕێککەوتنەیش کە ئەمریکا لەنێوان ئیسرائیل و لوبناندا نێوەندگیریی تێدا کرد، داواکارییەکانی ئێرانی بۆ ئاگربەست لەو وڵاتە پشتگوێ خست و تەنانەت کەرەستەی سەربازیی زیاتری ئەمریکی گەیشتنە ناوچەی کەنداو. هەروەها واشنتۆن هانی کەشتییە بازرگانییەکانی دا کە لە کاتی تێپەڕبوونیان بە گەرووی هورمزدا، ڕێنمایییەکانی تاران بۆ هەماهەنگی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئێران و بەکارهێنانی ڕێڕەوە ئاوییەکانی ئێران پشتگوێ بخەن. لە ئەنجامدا، هەندێک لە کەشتییەکان لەبری ئەوە، بە ڕێڕەوەکانی نزیک کەناراوەکانی عوماندا تێ پەڕین. واشنتۆن پێی وا بوو ئەم هەنگاوە بانگه‌شه‌كانی ئێران بۆ کۆنترۆڵکردنی گەرووەکە و توانای سەپاندنی ئەو کۆنترۆڵە لاواز دەکات.

لەوانەیە هەر یەکێک لەم هەنگاوانە بەتەنیا پێشێلکارییەکی گەورەی لێکتێگەیشتنامەکە نەبووبێت، بەڵام پێکەوە گوزارشتیان لە هەوڵێکی هەماهەنگ دەکرد بۆ کەمکردنەوەی ئەو کارتی گوشارەی کە ئێران لە کاتی جەنگەکەدا بەدەستی هێنابوو و لە ڕێککەوتنی ئاگربەستەکەیشدا ڕەنگی دابووەوە.

دەسەڵاتدارانی ئێستای ئێران پێیان وایە هەر جۆرە دانبەخۆداگرتنێک، تەنیا گوشار و پەستانی زیاتری ئەمریکای لێ دەکەوێتەوە. بە بڕوای ئەوان، بۆ ئەوەی ڕێگری لە ئەمریکا بکرێت و ناچار بکرێت بە شێوەیەکی جددی دانوستان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکە و گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ئەتۆمیی بەرفراوانتر بکات کە ئاسایش و سووککردنی باری ئابووری بۆ تاران دابین بکات کە زۆر تامەزرۆیەتی، پێویستە ئێران هەڵوێستێکی هێرشبەرانە بگرێتە بەر و ململانێکان بۆ ئاستێک بەرز بکاتەوە کە لە دەرەوەی توانای قبووڵکردنی ئەمریکادا بێت.

تاکە کارتی گوشار کە ئێران ئامادە نییە دەستبەرداری بێت، بانگه‌شه‌كەیەتی بەسەر گەرووی هورمز و، توانای کۆنترۆڵکردنی هاتوچۆیە بەو گەرووەدا. لەدەستدانی هەژموون لەو گەرووەدا، ئێران بێ هیچ کارتێکی گوشار لە دانوستانەکانی داهاتوودا دەهێڵێتەوە. سەرکردەکانی ئێران بڕیاریان داوە کە پاراستنی کۆنترۆڵی گەرووەکە پێویستییەکی حاشاهەڵنەگرە بۆ دەستەبەرکردنی دەستکەوتەکانی داهاتوو لەسەر مێزی دانوستان و، دڵنیابوونەوە لەوەی کە ئەمریکا ڕێککەوتنەکە جێبەجێ دەکات لەبری ئەوەی لێی بکشێتەوە.

ئامادەبوونی رێژەیەکی زۆری خەڵک لە ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی “عەلی خامنەیی”، ڕێبەری باڵای کوژراوی ئێران، لە هەفتەی ڕابردوودا، کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو لە قەناعەتپێکردنی سەرکردەکانی ئێران بەوەی کە هاووڵاتیان پشتیوانی لە هەڵوێستێکی توند سەبارەت بە گەرووەکە دەکەن؛ پرسێک کە بووەتە دۆزێکی نەتەوەییی جەماوەری. هەر لەم چوارچێوەیەدا، ئێران بڕیاری دا لە ڕێگەی هێرشکردنە سەر دوو کەشتیی نەوتهەڵگر کە لە نزیک کەناراوەکانی عومانەوە دەپەڕینەوە، پلانەکانی ئەمریکا بۆ کردنەوەی گەرووەکە پەک بخات. ئەم نمایشی هێزە، بەئەنقەست کاردانەوەیەکی گەورەی ئەمریکای لێ کەوتەوە کە بریتی بوو لە هەڵمەتێکی بۆردوومانی درێژخایەن بۆ وێرانکردنی سەکۆکانی درۆن و مووشەکی ئێران لە درێژاییی کەناراوەکانی کەنداو و ژێرخانی سەربازی و مەدەنی لە سەرانسەری وڵاتەکەدا، بە مەبەستی بەرزکردنەوەی باج و تێچووی بەرگریکردن لەسەر تاران.

سەرباری ئەمەیش، ئێران چاوەڕێی هەڵگیرسانی جەنگی دەکرد. لەوانەیە جەنگەکە زووتر لە کاتی پێشبینیکراو دەستی پێ کردبێتەوە، بەڵام تاران ئەمە بە سوودی خۆی دەبینێت؛ چونکە ئەگەر جەنگ ناچاری و خۆلێلانەدەراو بێت، باشترە ئێران بەر لەوەی ئەمریکا کاتی تەواوی هەبێت بۆ خۆڕێکخستنەوە و، ئابووریی جیهانییش کاتی هەبێت بۆ دەرچوون لە قەیرانەکانی وزە و زنجیرەی دابینکردن، دەست بە جەنگەکە بکات.

لەبەر ئەم هۆکارە، ئێران هەوڵ دەدات بەرگەی پەستانی سەربازیی ئەمریکا بگرێت و هێرشەکانی بۆ سەر ئامانجە سەربازییەکانی ئەمریکا و ژێرخانی وزە و مەدەنی لە سەرانسەری کەنداودا چڕتر بکاتەوە. ئامانجی تاران ئەوەیە ئەو پەیامە بدات کە جەنگەکە لەو ئاستەدا نامێنێتەوە کە واشنتۆن هەڵی بژاردووە. هاوکات لەگەڵ ئەمەیشدا، تاران قبووڵی ئەو سەختییە ئابوورییە خۆلێلانەدەراوە دەکات کە بەهۆی گەمارۆیەکی دەریاییی نوێی ئەمریکاوە دروست دەبێت، چونکە پێی وایە ئەو پەستانەی خۆی لە ڕێگەی داخستنی گەرووی هورمزەوە دەیخاتە سەر ئابووریی جیهان، کە لەوانەیشە گەرووی بابولمەندەب (Bab el-Mandeb) و دەریای سوور (Red Sea)یش بگرێتەوە، ترەمپ ناچار دەکات کە یەکەم لایەن بێت پاشەکشە بکات.

لەوانەیە سەرکردەکانی ئێران لە خەمڵاندنی توانای خۆیاندا بۆ پەیڕەوکردنی ئەم ستراتیژییە زیادەڕەوییان کردبێت، بەڵام پێیان وایە ئامادەیییان بۆ پەرەپێدانی گرژییەکان لە قۆناغی یەکەمی ململانێکاندا سوودێکی باشی بە وڵاتەکەیان گەیاندووە و، لەوانەیشە جەنگ تەنیا ڕێگە بێت بۆ قەناعەتپێکردنی ترەمپ کە دیپلۆماسییەت بەهەند وەربگرێت.

ڕژێمی ئێران لەنێو ململانێیەکی مان و نەماندایە. گرەو لەسەر ئەوە دەکات کە ئامادەییی بۆ بەرگەگرتنی ئازار و قەیرانی زیاتر، خاڵێکی بەهێزی پێ دەبەخشێت کە لە مێزی دانوستانەکانی داهاتوودا پێگەی خۆی پێ قایم دەکات.

سەبارەت بە نووسەر:

نووسەری ئەم بابەتە، راوێژکاری پێشووی باراک ئۆباما بووە و، هەروەها مامۆستایە لە زانکۆی جۆنز هۆپکینز (Johns Hopkins University) و نووسەری كتێبی “ستراتیژی مەزنی ئێران” (Iran’s Grand Strategy)ە.

سەرچاوە: (The National Context)

ژمارەیەکی ڕوولەزیادی شرۆڤەکان پێیان وایە هەژموونی ئێران لە عێراقدا لە پاشەکشەدایە. ئەم بانگەشەیە پشتی بە گۆڕانکارییە بەرچاوەکانی ڕەفتار بەستووە: کەمبوونەوەی هێرشی میلیشیاکان، دوورکەوتنەوەی ئاشکرا لە تاران و، قبووڵکردنی بێدەنگانەی داواکارییەکانی ئەمریکا. ئەم دەرەنجامە لەگەڵ بەڵگەکاندا یەک ناگرێتەوە؛ بەڵکوو پشتی بە هەڵەیەکی پێوانەکردن بەستووە و، هەڵەکەیش بەهۆی سێ هۆکارەوە ئاڵۆزتر بووە: سروشتی هونەری دەوڵەتداریی ئێران، هەڵەیەکی پۆلێنبەندی سەبارەت بە پێگەی عێراق لەناو سیستەمی هەرێمیی ئێراندا و، ژینگەیەکی ئابووریی سەردەمی جەنگ کە تێیدا دانبەخۆداگرتن ڕێنمایییەکی عەقڵانییە.

کێشەی پێوانەکردنەکە: ئێران هونەری دەوڵەتداریی خۆی لەژێر دەیان ساڵ لە سزا و گوشاری هەواڵگریدا بونیاد ناوە و، بەپێی ئەو دۆخەیش گەشەی پێ داوە: لێڵیی ستراتیژی، ئاماژەناردنی فرەڕەهەند و چەندلایەنە و، وەڵامدانەوەی دواخراو. خۆشاردنەوە و هەڵوێستی پاسیڤ، ئامرازی هەمیشەییی شێوازی کارکردنی تارانن لە کاتی چاودێریکردنیدا. ئەو شرۆڤەکارەی کە قۆناغێکی بێدەنگی، وەک پاشەکشە لێک دەداتەوە، لە ڕاستیدا مامەڵە لەگەڵ ئامرازێکی بەئەنقەستی هونەری دەوڵەتداریی ئێراندا دەکات وەک بەڵگەیەک دژی خودی دەوڵەتەکە. لەبەر ئەمەیش، هەر پێوانەکردنێکی جددیی هەژموون، دەبێت ئەوەی ئێران و هاوبەشەکانی دەتوانن بیکەن، لەوە جیا بکاتەوە کە لە ئێستادا بۆ پیشاندانی هەڵی دەبژێرن. چالاکییە بەرچاوەکان دەرەنجامێکن وەڵامی گوشار، هاندان و ڕێنمایییەکان دەدەنەوە. دەبێت سەرمایەی بنەڕەتیی هەژموونەکە، کە بریتییە لە سەنگی پەرلەمانی، تێکەڵبوونی دامەزراوەیی، بنکەی کۆمەڵایەتی و بۆچوونەکانی گشتی، لەسەر پێوەرەکانی خۆی بپێورێت.

عێراق سەرمایەیەکی دەوڵەتییە و، بەراوردکردنیشی بە حزبوڵڵا چەواشەکارانەیە؛ چونکە هەڵسەنگاندنەکان بۆ پێگەی ناوچه‌ییی ئێران، بە شێوەیەکی باو عێراق لەگەڵ حزبوڵڵا لە لوبنان و حووسییەکان (Houthis) لە یەمەن پۆلێن دەکەن. ئەوانە کارەکتەری نادەوڵەتین کە بەهاکەیان بۆ ئێران لە ئاژاوه‌نانه‌وه‌ی چەکداریدایە. بەڵام گرووپە سەرەکییەکانی لایەنگری ئێران لە عێراقدا لەناو خودی دەوڵەتدان: لە پەرلەمان، لە وەزارەتەکان و، لە لیستی مووچەخۆرانی گشتیدا لە ڕێگەی پێکهاتەکانی حەشدی شەعبییەوە. ئەرک و ئاستی بەرکەوتن و سوودەکانیان لە جۆرێکی دیکەن.

ئەو جیاوازییە، بەهای عێراق بۆ تاران دیاری دەکات. بەهای عێراق لەوەدایە کە بێبەری بێت لە سزا، توانای داراییی هەبێت و، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی گرێدراو بێت. عێراقێکی سزادراو و وێرانکراو شتێکی زۆر کەم پێشکەش بە ئێران دەکات. لەم جەنگەدا، کۆتوبەندە ناچارییەکەی ئێران بریتییە لە مانەوەی ئابووری و، دراوسێیەکی کارا کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ یارمەتیی قووڵاییی بازرگانی و ئاڵوگۆڕ دەدات؛ بۆ ئەو زۆر گرنگترە لە سەرچاوەیەکی دیکەی هێزی ڕەق، کە ئێران خۆی بۆ خۆی دابینی دەکات و لایەنە عێراقییەکانیش دەتوانن شتێکی کەمی بۆ زیاد بکەن. بەشداریی لایەنە عێراقییەکان لە گۆڕەپانی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە تێ دەپەڕێت؛ بە هێزی مرۆیی و کۆکردنەوە (مۆبالیزه‌كردن)یشەوە لە ڕێگەی بنکە کۆمەڵایەتییەکەیانەوە.

ئابووریی سەردەمی جەنگ دانبەخۆداگرتن دەکاتە فەرمانێکی عەقڵانی. ئەمە ئەو سیاقەیە کە دەبێت بێدەنگیی ئێستای تێدا بخوێنرێتەوە. گەمارۆدانی گەرووی هورمز (Strait of Hormuz) عێراقی خستووەتە دۆخێکی هەستیاری پەیوەست بە مانەوەی خۆیەوە، چونکە نزیکەی ٪٩٠ی داهاتی دەوڵەت لە نەوتەوە دێت و، نزیکەی ٪٩٠ی ئەو نەوتەیش بە هورمزدا تێ پەڕیوە. بنکەی داهاتی دەوڵەتە مووچەپێدەرەکە داڕماوە. سەرباری ئەمەیش، واشنتۆن خاوەنی ئامرازێکی پێکهاتەیییە کە دەگەڕێتەوە بۆ ڕێککەوتنەکانی دوای داگیرکارییەکە، ئەویش ئەوەیە کە داهاتی نەوتی عێراق لە بانکی یەدەگی فیدراڵی (Federal Reserve) پارێزراوە؛ کە ئەمەیش توانای بە ویلایەتە یەکگرتووەکان داوە تا لە ڕێگەی بڕیارێکی کارگێڕییەوە خنکاندنی دارایی بەسەر دەوڵەتی عێراقدا بسەپێنێت.

لەم هەلومەرجه‌دا، دانبەخۆداگرتنی لایەنە نزیکەکان لە ئێران ئەو سەرمایەیە دەپارێزێت. هاندانی سەپاندنی سزا یان بڕینی دارایی، ڕێک ئەو شتە لەناو دەبات کە عێراق بۆ ئێران بەهادار دەکات. ئەو بێدەنگییەی بەدی دەکرێت، ڕێک شێوەی پاراستنی سەرمایەیەکی ستراتیژییە لە ژێر ئەوپەڕی گوشاردا و، بەتەواویش لەگەڵ ئەو دیسیپلینە ئاراستەکراوەی تاراندا یەک دەگرێتەوە.

دیمەنە هەرێمییەکە لۆژیکی هەردوو لا بەهێزتر دەکات. ئێستا سنووری ڕۆژاوای عێراق بەڕووی حکوومەتێکی سوننە لە دیمەشق بە سەرۆکایەتیی “ئەحمەد شەرع”دا کراوەیە. تورکیا کەوتۆتە باکوور و سعوودیاش لە باشوورە. لەسەر ئاستی ستراتیژی، ئێران تاکە هاوپەیمانە کە بۆ عێراقی بەڕێوەبراو لەلایەن شیعەوە لە ناوچەکەدا مابێتەوە و، عێراقیش دوایین بەرەی کراوەیە کە بۆ ئێران مابێتەوە. پشتبەستنی هەر لایەکیان بەوی دیکەیان زیاتر بووە و، ئەم پشتبەستنە هاوبەشەیش تێچووی هەر ڕەفتارێک بەرز دەکاتەوە کە مەترسی بخاتە سەر پێگە نێودەوڵەتییەکەی عێراق و، لەوێیشەوە یەکڕیزییە ناوخۆیییەکەی خۆی.

تۆمارە بەرچاوەکان لە ڕاستیدا چی دەردەخەن؟

 هەر کاتێک پێوانەکردن لە چالاکییە بەرچاوەکانەوە بۆ پێوەرە پێکهاتەیییەکان بگۆڕدرێت، تۆمارەکان یەک ئاراستە پیشان دەدەن.

هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٥ بەهێزترین ئەنجامی لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە پێشکەش بە هاوپەیمانیی شیعەی نزیک لە ئێران کرد. کوتلەی چوارچێوەی هەماهەنگی لانی کەم ١٧٠ کورسیی لە کۆی ٣٢٩ کورسی بردەوە، کە دەکاتە ٪٥٢ی پەرلەمان- تەنانەت لەگەڵ بایکۆتکردنی سەدرییەکاندا. ئەو بەربژێرانەی کە ڕاستەوخۆ پەیوەست بوون بە میلیشیاکانی نزیک لە ئێرانەوە، لە ڕێگەی چەند لیستێکی جیاوازەوە زیاتر لە ٨٠ کورسییان بەدەست هێنا، کە بەرزترین ژمارەی تۆمارکراوە؛ ئەوەیش لە هەڵبژاردنێکدا کە ڕێژەی بەشداریکردن زیاتر لە ١٠ خاڵ بەراورد بە خولی پێشووتر بەرز بووەوە.

بۆچوونەکانی گشتییش هەمان ئاراستەیان گرتۆتە بەر. دامەزراوەی گالۆپ (Gallup) دەری خستووە کە ڕەزامەندی لەسەر سەرکردایەتیی ئێران لەنێو شیعەکانی عێراقدا لە ٪١٧ لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە بۆ ٪٥٢ لە ساڵی ٢٠٢٥ بەرز بووەتەوە. ڕاپرسییەکەی عەرەب بارۆمێتەر (Arab Barometer) لە عێراق، کە لەنێوان کۆتاییی ئەیلوول و سەرەتای تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ئەنجام دراوە و بەمەیش دەبێتە تێڕوانینێکی تەواوەتیی دوای جەنگ، بەرزبوونەوەی تێڕوانینە ئەرێنییەکانی بۆ ئێران لە ٪٣٤ەوە بۆ ٪٤٤ تۆمار کردووە؛ هاوکات هەڵسەنگاندنە ئەرێنییەکانیش بۆ سیاسەتی ناوچه‌ییی خامنەیی لە ٪٣٧ەوە بۆ ٪٤٨ بەرز بووەتەوە. پێ دەچێت جەنگەکە ئەم گۆڕانکارییەی خێراتر کردبێت. لە کاتێکدا ٪٨٧ی عێراقییەکان تێڕوانینی نەرێنییان بەرامبەر ئیسرائیل هەیە، ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە لەلایەن زۆرینەی خەڵکی شیعەوە وەک شتێکی ڕەوا لێک درایەوە و، ڕزگاربوونی ئێرانیش لە جەنگەکە لە ڕاگەیاندنە شیعەکاندا وەک جۆرێک لە سەرکەوتن وێنا کراوە. هێشتا ئامارەکانی دوای شوباتی ٢٠٢٦ بەردەست نین، بەڵام دوورە ئەم ئاراستەیە پێچەوانە بووبێتەوە.

ڕووداوەکەی تشرین دیمەنەکە تەواو دەکات، چونکە نیشانی دەدات کە پاشەکشەی ڕاستەقینە کاتێک ڕوو دەدات، چۆنچۆنییه‌. لەنێوان ساڵانی ٢٠١٩ بۆ ٢٠٢١، خۆپیشاندانە جەماوەرییەکان قەیرانێکی ڕاستەقینەی ڕەوایەتییان دروست کرد: هاوپەیمانیی فەتح  (هاوپەیمانیی میلیشیا شیعەکان) لە ٤٨ کورسییەوە لە ساڵی ٢٠١٨ بۆ ١٧ کورسی لە ساڵی ٢٠٢١ دابەزی و، بەربژێرە نزیکەکان لە خۆپیشاندانەکانەوە بە ژمارەیەکی زۆر چوونە ناو پەرلەمان. ئەوە پاشەکشەیەکی پێکهاتەیی بوو کە دەکرا بپێورێت. تا ساڵی ٢٠٢٥، دەنگەکانی تشرینییەکان بەتەواوی داڕمان و، کەسایەتییەکانیشی لاواز، پەرتەوازە و بێتوانا لە جێبەجێکردندا دەرکەوتن، لە کاتێکدا ژمارەی کورسییەکانی پەیوەست بە میلیشیاکان گەیشتە لوتکەی مێژووییی خۆی. ئەو تاقە ڕووداوە بەڵگەدارکراوەی پاشەکشەی ئێران لە عێراقدا، لەسەر تەواوی ئەو پێوەرانەی پێشتر تۆماریان کردبوو، پێچەوانە بووەتەوە.

بۆیە چیرۆکی پاشەکشەکە، گۆڕاوێکی هەڵە دەپێوێت. چالاکییە بەرچاوەکانی میلیشیاکان کەم بووەتەوە، چونکە بەهای عێراق بۆ ئێران لەژێر سزاکانی سەردەمی جەنگ و گەمارۆدانی هورمزدا پشت بەوە دەبەستێت کە عێراق توانای داراییی هەبێت، بێبەری بێت لە سزا و پێكه‌وه‌گرێدراو بێت، هەروەها لەبەر ئەوەی هونەری دەوڵەتداریی ئێران لە کاتی گوشاردا دەگەڕێتەوە بۆ بژاردەی خۆشاردنەوە. هەموو پێوەرێکی پێکهاتەیی، هەر لە پێگەیەکی پێوانەییی پەرلەمانییەوە تا دەگاتە بووژانەوەیەکی بەڵگەدارکراو (دۆكیۆمێنتكراو) لە بۆچوونی گشتیی شیعە و داڕمانی تاقە بزووتنەوە، کە سەردەمانێک بەڕاستی پێگەی ئێرانی داماڵیبوو، هەژموونێک پیشان دەدەن کە جێگیرتر، لە ڕووی دامەزراوەیییەوە چەسپاوتر و لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ڕەگداکوتاوترە بەراورد بە هەر کاتێکی دیکە لەدوای سەردەمی داعشەوە.