ئەو ئاڵنگارییانەی ڕووبەڕووی  سەرۆکوەزیرانی ڕاسپێردراوی عێراق “عەلی ئەلزەیدی“ دەبنەوە

نووسینی: یەکەی دیراساتی عێراق (Iraq Studies Unit)

وەرگێڕانی بۆ کوردی: پێنووس

پێشەکی

سەرکردەکانی “چوارچێوەی هەماهەنگی”ی شیعە (CF)، گەورەترین کوتلەی پەرلەمانی، دوای چەندان مانگ لە مانۆڕی سیاسی، ڕێک کەوتن لەسەر ڕاسپاردنی بازرگان عەلی ئەلزەیدی بۆ پێکهێنانی حکوومەتێکی نوێ. کاندیدکردنی ئەو، بە مەبەستی شکاندنی بنبەستی سیاسی، کەمکردنەوەی جیاوازییەکانی نێوان کوتلە شیعەکان و کەمکردنەوەی گوشارە ڕوولەزیادبووەکانی ئەمریکایە.

پاشخانی ئابووریی سەرۆکوەزیرانی ڕاسپێردراو، لایەنگرینەکردنی بۆ ناوەندە سیاسییە دەسەڵاتدارە چەسپاوەکان و، پێویستیی لایەنە جیاوازەکان بۆ چارەسەرکردنی قەیرانی پێکهێنانی حکوومەت، هەموویان ئەو هۆکارانەن کە دەتوانن هەلی بەدەستهێنانی ڕەزامەندیی پەرلەمان بۆ زەیدی بەهێز بکەن. بەڵام ئەو هاوکێشە سیاسییە ناجێگیرەی کە لە کۆتاییدا بووە هۆی هەڵبژاردنی زەیدی، بەناچاری سروشتی بژاردەکانی حکوومەت و ئەو ستراتیژییەیش دادەڕێژێت کە زەیدی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵنگاریییانەی بەردەمی بەکاری دەهێنێت.

ئەم ئاڵنگارییانە بریتین لە: قەیرانە ناوخۆیییە ئابووری، ئەمنی و سیاسییەکان، هەروەها پەیوەندییە دەرەکییەکانی عێراق، کە بەهۆی جه‌نگی ئەم دوایییەی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران بەتوندی تێک چوون. ئەم ململانێیە عێراقی ناچار کردووە بەرەو بژاردەی بێپێشینە بڕوات لە بواری پێگەی ناوچەییی خۆی لە نێوەندی ئەوەی کە زۆرێک لە وڵاتانی ناوچەکە وەک ململانێیەکی حەتمی دەیبینن.

ئەم توێژینەوەیە باس لەو ئاڵنگارییانە دەکات کە ڕووبەڕووی حکوومەتە چاوەڕوانکراوەکەی ئەلزەیدی دەبنەوە و لێکۆڵینەوە لەوە دەکات ئایا عێراق دەتوانێت بەرەو ڕێگه‌یەکی جیاواز لەوەی پێش خۆی ببات یان نا.

چوارچێوەی هەماهەنگی: درێژکردنەوەی قۆناغی گواستنەوە

ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی عێراق کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ بەڕێوە چوو، بووە هۆی بنبەستێکی سیاسیی پێنج مانگی لەسەر پێکهێنانی حکوومەتی نوێ. دابەشبوونی کورسییەکانی پەرلەمان، چەندان ڕکابەری بۆ پۆستی  سەرۆکوەزیران دروست کرد کە ئەجێندا و ئاڕاستەی فرەجۆریان هەبوو. ئەمەیش لەبەرامبەردا، بووە هۆی دروستبوونی جیاوازی لەنێوان ئەو هێزانەی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی کە بەرپرسیار بوون لە کاندیدکردنی  سەرۆکوەزیران.

 ململانێیەکی ئاشکرا  لەنێوان نووری مالیکی، سەرۆکوەزیرانی پێشوو (کە کاندیدبوونی لەلایەن دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکاوە ڕەت کرایەوە) و محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆکوەزیرانی کاربەڕێکەر (کە دواتر ئەویش ڕووبەڕووی تێبینییەکانی ئەمریکا بووەوە) سەری هەڵدا. ئەمە وای کرد گەڕان بەدوای کاندیدی تەوافوقیدا دەست پێ بکات، کە لە ئەنجامدا لایەنە ڕکابەرەکان لەسەر کاندیدکردنی بازرگان و بانکدارێکی تەمەن ٤١ ساڵ بە ناوی “عەلی ئەلزەیدی” بۆ ئەو پۆستە ڕێک کەوتن.

لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦، سەرۆککۆماری عێراق بەفەرمی ئەلزەیدیی ڕاسپارد بۆ پێکهێنانی حکوومەتەکەی لە ماوەی یەک مانگدا و پێشکەشکردنی بە ئەنجومەنی نوێنەران بۆ پەسەندکردن.

هەڵبژاردنی ئەلزەیدی ڕەنگدانەوەی هەم ڕکابەرییە  ناوخۆیییەکانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی بوو (کە نزیکەی ١٧٥ کورسیی پەرلەمانییان هەیە و زۆربەیان بە میلیشیا لایەنگرەکانی ئێرانەوە بەستراونەتەوە) و، هەم ڕەنگدانەوەی چوارچێوە فراوانەکەی جه‌نگی نێوان ئێران لە لایەک و ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل لە لایەکی دیکە بوو.

لە ناوخۆی عێراقدا، لایەنە شیعەکان بەسەر دوو ئاڕاستەدا دابەش ببوون: پێکهێنانی حکوومەت لە کاتی جه‌نگدا، کە ئەم هەڵوێستە لەلایەن فایەق زەیدان، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەرییەوە سەرکردایەتی دەکرا و داوای پابەندبوونی بە وادە دەستوورییەکان دەکرد و لەلایەن هەندێک هێزی شیعەوە پاڵپشتی دەکرا؛ یان دواخستنی پێکهێنانی حکوومەت تا ئەو کاتەی ئەنجامی جه‌نگی ئێران ڕوون دەبێتەوە؛ کە  ئەمەیش هەڵوێستی زۆربەی هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی بوو و لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرا، کە پرۆسەی پێکهێنانی حکوومەتی عێراقی وەک کارتێکی  گوشار لە دانوستانەکان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبینی. دەرەنجامێکی حەتمیی ئەم ئاڕاستەیە، پاراستنی ئەو بۆشایییە سیاسییە بوو کە لە کاتی جه‌نگەکەدا باڵادەست بوو،  ئەمەیش بۆ دڵنیابوون لەوەی بەغدا هەنگاوی وا نەنێت کە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئێراندا دژبەیەک بێت.

سەیر نییە کە زۆربەی لایەنەکانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی، بژاردەکانی خۆیان بەپێی ڕێڕەوی جه‌نگەکە هەژمار کردبوو. بەپێی زانیارییە بەردەستەکان، ئەوان ئامادە بوون یان  حکوومەتێک پێک بهێنن کە بەردەوام بێت لە تێوەگلانی عێراق لە پڕۆژەی ئێران (ئەگەر ئێران بەبێ زیان لە ڕووبەڕووبوونەوەکە دەربچێت)، یان ئاڕاستەکەیان بگۆڕن هاوتەریب لەگەڵ سیاسەتی ئەمریکا (ئەگەر جه‌نگەکە ببووایە هۆی ڕووخانی ڕژێمی ئێران). کەواتە بڕیاری دواخستنی پێکهێنانی حکوومەت ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە ڕەوتی جه‌نگی ئێران. سەرکردە دێرینەکانی شیعە – کە نەیانتوانی چوارچێوەیەکی ڕوون بۆ ئاڕاستەی حکوومەت لە کاتی جه‌نگدا دابنێن – بژاردەی کڕینی کاتیان هەڵبژارد. ئەم ستراتیژە، درێژ بووەوە بۆ قۆناغی ئاگربەستیش، کە ئەویش نەیتوانی ئەنجامی یەکلاکەرەوە بەدەست بهێنێت. عێراق زیانی زۆری بەرکەوت چونکە لە کۆڵەکەیەکی پاڵپشتیکاری ئابوورییە سزادراوەکەی ئێرانەوە، گۆڕدرا بۆ گۆڕەپانێک بۆ فراوانکردنی مەودای جه‌نگەکە، کاتێک میلیشیا لایەنگرەکانی ئێران وڵاتانی عەرەبی دراوسێیان کردە ئامانج.

هەڵبژاردنی کۆتاییی ئەلزەیدی لەلایەن سەرکردەکانی چوارچێوەی هەماهەنگییەوە – بە لەبەرچاوگرتنی پاشخانی وەک بازرگانێکی گەنج کە بەقووڵی لە دیمەنی سیاسی و گرێبەستە حکوومییەکانی عێراق تێوە گلاوە و، نەبوونی لایەنگیریی سیاسی بۆ هیچ لایەنێک، لەوانەیش گرووپە چەکدارەکان – ڕەنگدانەوەی هەم دڵنیانەبوون بوو لە ئەنجامی جه‌نگەکە و هەم ئەگەری سەرهەڵدانەوەی. هەروەها خواستی درێژکردنەوەی قۆناغی گواستنەوەی نادیاری عێراقی نیشان دا.

ئەگەر جه‌نگ لە ماوەی ئەو مانگەدا دەست پێ بکاتەوە، کە بۆ پێکهێنانی حکوومەت تەرخان کراوە، ئەمە دەکرێت یان ببێتە هۆی کشانەوەی کاندیدکردنی ئەلزەیدی لە بەرژەوەندیی کەسایەتییەکی سیاسیی دیکە، یان پێکهێنانی حکوومەتێک بە هەمان تایبەتمەندیی گواستنەوە، کە ئەگەری هەیە بۆ ساڵێک یان زیاتر بەردەوام بێت تاوەکوو هەڵبژاردنی پێشوەختە ئەنجام دەدرێت یان تاوەکوو هەڵبژاردنی داهاتوو، کە دەکەوێتە ساڵی ٢٠٢٩.

جه‌نگ و پێگەی هەڵەی عێراق

جه‌نگی ئەم دوایییەی نێوان ئێران لە لایەک و ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل لە لایەکی دیکە – کە هێرشەکانی ئێرانی بۆ سەر وڵاتانی کەنداوی عەرەبی، ئوردن و خودی عێراقیش لەخۆ گرتبوو – کەموکوڕییەکی بنەڕەتیی لە پێگەی ناوچەییی عێراقدا دەرخست. ئەم لاوازییە لەوانەیە هۆکاری سەرەکی بێت لەپشت زۆربەی قەیرانە  ناوخۆیییەکانی ئێستای عێراق.

ململانێکان ئەوەیان ئاشکرا کرد کە ئاستی دزەکردنی میلیشیا لایەنگرەکانی ئێران بۆ ناو دامەزراوەکانی دەوڵەتی عێراق، هەروەها پڕچەککردن و توانای ئۆپەراسیۆنییان، زۆر زیاتر بوو لەوەی پێشتر لەلایەن ئەکتەرە ناوچەیییەکان و ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە مەزەندە دەکرا. ئەم ڕاستییە هەروەها پێچەوانەی دڵنیایییە فەرمییەکانی عێراق بوو کە دەیوت میلیشیاکان لە کۆتاییدا ده‌كرێت چەک بکرێن و بخرێنە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت – ئەرکێک کە دەرکەوت لە توانای حکوومەتی پێشوودا نەبووە، بە لەبەرچاوگرتنی پێکهاتەکەی و سروشتی ئەو هێزانەی پاڵپشتییان دەکرد.

ڕاستییه‌كه‌ی، لە ساڵانی یەکەمی حکوومەتەکەی محەمەد شیاع  سوودانی (٢٠٢٢-٢٠٢٦)، میلیشیا شیعەکان – چ لە ڕێگەی هێزەکانی حەشدی شەعبی (PMF) کە پەردەی یاسایی و پاراستنی فەرمیی بۆ ئەندامەکانیان دابین دەکرد، یان لە ڕێگەی تۆڕە سەربەخۆکانی خۆیانەوە – هەژموونی خۆیان لە سەرانسەری کایەی گشتیی عێراقدا فراوانتر کرد. ئەوان خۆیان لەناو دامەزراوە ئەمنی، سەربازی، سیاسی و تەنانەت ئابووری و خزمەتگوزارییەکانیشدا جێگیر کرد.

هەرچەندە  حکوومەتەکەی  سوودانی جێگیرییەکی ڕێژەییی بەدەست هێنا، بەڵام بەهۆی دوو هۆکاری سەرەکییەوە فشەڵ بوو: یەکەم، کشانەوەی تەواوەتیی ڕەوتی سەدری (SM) – ڕکابەری سەرەکیی هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی کە زۆربەی میلیشیاکانی سەر بەوانن – لە هاوکێشە سیاسییەکە. ئەمە ڕێگەی دا بە ئارامییەکی ڕێژەیی دوای ماوەیەک لە گرژی و پێکدادان. دووەم، تێکەڵکردنی دیارترین میلیشیاکان کە بڕبڕەی پشتی حەشدی شەعبی پێک دەهێنن – وەک کەتائیبی حزبوڵڵا، عەسائیبی ئەهلی هەق، جند ئیمام، بزووتنەوەی نوجەبا، ئەنساروڵڵا ئەوفەیا و، ڕێکخراوی بەدر – بۆ ناو  حکوومەتەکەی  سوودانی. ئەم تێکەڵبوونە شێوەی دامەزراندنی سیاسی و کارگێڕیی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، گرێبەستی ئابووریی گەورە لەگەڵ دەوڵەت و، ئەو گرێبەستانەی گرتەوە کە کۆمپانیای “ئەلموهەندیس” بەدەستی دەهێنان؛ کە وەک باڵی ئابووریی حەشدی شەعبی لە ڕۆژانی سەرەتای  حکوومەتەکەی  سوودانی دامەزرا.

ئەو فۆرمۆلەیەی حکوومەتی پێشووی عێراقی لەسەر پێک هێنرا، لەسەر بنەمایەکی نیمچەگشتی بوو: “بەڵێنی  سوودانی بۆ کۆنترۆڵکردنی سیاسییانەی گرووپە چەکدارەکان و گۆڕینی ڕەفتاری سەربازییان بەرەو تێکەڵبوون لە ژیانی سیاسی و مەدەنی.” ئەم بنەمایە ڕەزامەندیی ناڕاستەوخۆی ئیدارەی جۆ بایدن، سەرۆکی پێشووی ئەمریکای بەدەست هێنا، کە چاوپۆشیی لە هەبوونی ئاشکرای سەرکردەی میلیشیاکان و نوێنەرەکانیان لەناو کایەی گشتیی فەرمیدا دەکرد، هەروەها چاوپۆشیی لە دزەکردنیان بۆ ناو دامەزراوە ئەمنییە هەستیارەکان وەک دەزگه‌ی هەواڵگری، دەزگه‌ی دژەتیرۆر، سوپا و وەزارەتی ناوخۆ دەکرد.

هەڵوێستی ئەمریکا بەرامبەر بە  حکوومەتی پێشوو، هەروەها ڕێگەی بە وڵاتانی عەرەبی و کەنداو دا کە بەردەوام بن لە مامەڵەکردن لەگەڵ دیمەنە سیاسییە ئاڵۆزەکەی عێراق.  ئەمەیش بونیادنان لەسەر کرانەوەی سیاسی و ئابووریی پێشوو، فراوانکردنی هاوکاری، هاندانی وەبەرهێنان و، گوشارخستنە سەر عێراق بوو بۆ پەیڕەوکردنی گەشەپێدانی ناوخۆیی و پەیوەندییە دەرەکییە هاوسەنگەکان – بەتایبەتی بە کەمکردنەوەی لایەنگیرییەکەی بۆ میحوەرە ئێرانییەکە و سنووردارکردنی هەژموونی بریکارەکانی ئێران.

هەڵوێستە نێودەوڵەتییەکان تا ڕاددەیەکی زۆر ڕەنگدانەوەی ئەم ئاڕاستەیە بوون. زۆرێک توانای عێراقیان بۆ ڕێکخستنەوەی ڕۆڵی جیۆپۆلیتیکی خۆی بە ئەرێنی دەبینی؛ بەمەیش ئەو ناهاوسەنگییە ستراتیژییەی ڕاست دەکرایەوە کە بەهۆی ئامادەنەبوونی وڵاتێکی گەورەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دەوروبەری سروشتی ناوچەییی خۆی و تێکەڵبوونی لەگەڵ میحوەرە ئێرانییەکە دروست ببوو، کە گەورەترین فراوانبوونی ناوچەییی خۆی دوای داگیرکاریی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ دەست پێ کرد.

هەرچەندە ئیدارەی ترەمپ دیدگه‌یەکی جیاوازی بۆ سیاسەتی ناوچەییی ئەمریکا هێنا، بەڵام وریا بوو کە گۆڕانکاریی بنەڕەتی لەو ئاڕاستە گشتییەدا نەکات کە ئیدارەی پێشوو بەرامبەر بە عێراق گرتبوویە بەر.  ئەمەیش بەردەوامیی پاڵپشتیی حکوومەتی بەغدا، جێبەجێکردنی خشتەی کاتیی پاشەکشەی سەربازیی ئەمریکا لە عێراق و، تێوەگلانی ئابووریی زیاتر لەگەڵ ئەم وڵاتەدا بوو، تەنانەت لە کاتێکدا عێراق وەک “سەرێشەیەکی درێژخایەن” بۆ داڕێژەرانی سیاسەتی ئەمریکا مابووەوە.

لە کاتێکدا واشنتۆن بەردەوام بوو لە سیاسەتی کۆنترۆڵکردنی میلیشیا عێراقییەکان لە ڕێگەی سزاکانەوە، کە تۆڕە ئابوورییەکانیان و ئەو پارانەی بۆ ئێران قاچاخ دەکران دەکردە ئامانج، لە هەمان کاتدا هەوڵی دا عێراق لە “جه‌نگی دوازدە ڕۆژە” لەگەڵ ئێران لە حوزەیرانی ٢٠٢٥ بپارێزێت. لەو کاتەدا هەوڵێکی چڕ درا بۆ ڕێگریکردن لەوەی عێراق ببێتە گۆڕەپانی ململانێ، لەوانە  گوشاری ڕاستەوخۆی ئەمریکا بۆ سەر ئیسرائیل بۆ دوورکەوتنەوە لە بەئامانجگرتنی خاکی عێراق؛ تەنانەت دوای ئەوەی گرووپە عێراقییەکان هێرشی درۆنییان بۆ سەر ئیسرائیل ڕاگەیاند و، بەغدا بوو بە ناوەندێکی پاڵپشتیی لۆجستی، گواستنەوەی چەک و دابینکردنی پارە بۆ حزبوڵڵا لە لوبنان و بزووتنەوەی حووسییەکان لە یەمەن، کە هەردووکیان لەگەڵ ئیسرائیل لە ململانێدا بوون.

بەڵام گەشبینی سەبارەت بە کاریگەریی ئەم سیاسەت و هەڵوێستانە، بەخێرایی لە یەکەم ڕۆژەکانی جه‌نگی ئەم  دوایییەدا لەناو چوو، کە تێیدا میلیشیا عێراقییەکان ڕاستەوخۆ تێوە گلان بە ئەنجامدانی سەدان هێرش بۆ سەر وڵاتانی کەنداوی عەرەبی، ئوردن، هەرێمی کوردستان و دامەزراوە هەواڵگری و سەربازییەکانی عێراق لە بەغدا و بەسرە.

تێوەگلانی میلیشیاکان لە جه‌نگی ئەم دوایییەی ئێراندا، بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەڵسەنگاندنە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانی بۆ پێگەی فەرمیی عێراق لەناو ململانێ فراوانەکەدا و ئەو ئامرازانەی کە ئەو پێگەیەی پێ پیادە دەکرێت، گۆڕی. ئازادیی جووڵەی میلیشیاکان لە سەرانسەری خاکی عێراقدا بێتواناییی بەغدای بۆ ڕاگرتنیان دەرخست؛  ئەمەیش ئەو گریمانە پێشووانەی سەبارەت بە توانا، یەکگرتوویی و دڵسۆزیی دامەزراوە ئەمنی و سەربازییە فەرمییەکانی عێراق تێک شکاند. لە ئەنجامدا، بارودۆخی عێراق ئێستا لەسەر هەردوو ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی دووبارە هەڵسەنگاندنێکی فراوانی بۆ دەکرێت.

ئەم گۆڕانکارییە لە وتارەکانی ئەمریکادا ڕەنگ دەداتەوە کە ڕاستەوخۆ حکوومەتی عێراق تۆمەتبار دەکەن بە دابینکردنی چەتر بۆ هێرشی میلیشیاکان، هەروەها لە ناڕەزایەتییە فەرمییەکانی وڵاتانی کەنداوی عەرەبی و ئوردن سەبارەت بەو هێرشانەی لە خاکی عێراقەوە ئەنجام دراون.

هەموو ئەمانە لە پرۆسەی هەڵبژاردنی سەرۆکوەزیرانی ڕاسپێردراودا ڕەنگ دەدەنەوە، کە هەنگاوێکی یەکلاکەرەوەیە لە پێناسەکردنی ڕۆڵی حکوومەتەکەی ئەلزەیدی. ئەگەر لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەند بکرێت، سیاسەتەکانی حکوومەتە نوێیەکە وەڵامی گرنگ بۆ نیگەرانییە عەرەبی و نێودەوڵەتییەکان سەبارەت بە پەیوەندییەکانی داهاتووی عێراق لەگەڵ دراوسێ عەرەبەکانی و کۆمەڵگەی جیهانی بەگشتی دابین دەکات. ئەو ئاڕاستەیەی دەیگرێتە بەر، دیاری دەکات کە چەندە بە کاریگەری دەتوانێت مامەڵە لەگەڵ ئەو ئاڵنگارییانەدا بکات کە ڕووبەڕووی وڵاتەکە بوونەتەوە.

ئەو ئاڵنگارییانەی ڕووبەڕووی حکوومەتی نوێی عێراق دەبنەوە

یەکەم: دۆسیەی میلیشیاکان

یەکێک لە ئاڵنگارییه‌ هەرە بەپەلەکان، پرسی میلیشیاکانە. جه‌نگەکە هەژموونی بەرچاوی ئەم گرووپانەی لە عێراق و سەختیی تێکەڵکردنیان لەناو سیستەمی سیاسیدا دەرخست، چونکە چالاکییە چەکدارییەکانیان بە شێوەیەکی په‌ره‌سه‌ندوو لە دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت فراوان دەبن. هەوڵەکان بۆ جیاکردنەوەی نێوان میلیشیا یاسایییەکان و ئەوانەی لە دەرەوەی یاسا کار دەکەن، بێکاریگەربوونیانی سەلماندووە. عێراق دەبێت سنووری یاساییی ڕوون  لەنێوان قەوارەی فەرمیی حەشدی شەعبی و ئەو گرووپە چەکدارانەی کە لەژێر چەتری ئەودا بەردەوامن لە کارکردن، دابنێت.

چارەسەرکردنی ئەم پرسە لە ڕێگەی ڕێوشوێنی یاسایی و ئەمنییەوە ئەرکێکی قورسە بۆ حکوومەتێک کە پاڵپشتییەکی سیاسیی بەهێزی نییە، وەک ئیدارە چاوەڕوانکراوەکەی ئەلزەیدی.  گوشارەکانی ئەمریکا لەدوای جه‌نگ جەختیان لەسەر ناهاوسەنگیی هێز  لەنێوان میلیشیاکان و دەوڵەتی عێراق کردووەتەوە؛ ئەمەیش ئەلزەیدی دەخاتە پێگەیەکەوە کە دەبێت داواکارییەکانی ئەمریکا لەگەڵ چاوەڕوانییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکاندا هەڵسەنگێنێت. ئەم  گوشارانە ئاماژەن بۆ پێویستیی چوارچێوەیەک بۆ ئاڕاستەکردنی  حکوومەت، لەوانە:

1. بڵاوەپێکردنی ستراتیژیی یەکەکانی حەشدی شەعبی:ڕەنگە حەشدی شەعبی ڕووبەڕووی دووبارە بڵاوەپێکردنەوەی جوگرافی ببێتەوە، بە کەمکردنەوەی ئامادەیی لە ناوچە دیاریکراوەکان بۆ لەپێشینەدانی بڵاوەپێکردنی سوپای عێراق. ئەمە بەتایبەتی لە ناوەندی شارەکان و ناوچە سنوورییەکاندا گرنگە، کە هێرشەکان بۆ سەر وڵاتانی کەنداوی عەرەبی، ئوردن و هەرێمی کوردستانی عێراق لەوێوە سەرچاوەیان گرتووە. پلانەکان هەروەها دووبارە ڕێکخستنەوەی حەشدی شەعبی و دووبارە گواستنەوەی چەکدارەکان بۆ ناو دامەزراوە ئەمنییە  ناوخۆیییەکان لە ماوەی خشتەیەکی کاتیی دیاریکراودا دەگرێتەوە.
2. ڕێکخستنی ئاستی پڕچەککردن:چەکەکانی حەشدی شەعبی و گرووپەكانی سەر بەوان – بەتایبەتی چەکە قورسەکانی وەک مووشەک و درۆنە دوورهاوێژەکان – دەکرێت بکەونە ژێر ڕێکخستنی توندترەوە، لەوانە: کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی سوپا بەسەر درۆن، مووشەک و چەکە قورسەکاندا.
3. پێداچوونەوە بە چالاکییە ئابوورییەکان:گرێبەست و ئۆپەراسیۆنەکانی کۆمپانیای گشتیی “ئەلموهەندیس”ی سەر بە حەشدی شەعبی، دەبێت وردبینییان بۆ بکرێت، لەگەڵ ئەو ناوچانەی کە میلیشیاکان دەستیان بەسەردا گرتووە و وەک بنکە بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتانی دراوسێ و، هەروەها هەرێمی کوردستان بەکاریان هێناون.
4. جێبەجێکردنی یاسای چەک:دەسپێشخەری پێویستە بۆ دەستبەسەرداگرتنی چەکە بێمۆڵەتەکان، هەڵوەشاندنەوەی بنکەکانی میلیشیاکان و وەرگرتنەوەی ئەو ناوچانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ لەژێر دەستی میلیشیاکاندایە.
5. دوورخستنەوەی میلیشیاکان لە حوکمڕانی:دەبێت میلیشیاکان لە بەشداریی ڕاستەوخۆ لە  حکوومەتدا قەدەغە بکرێن، لەگەڵ گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورخستنەوەی ئەو ئەندامانەی میلیشیاکان کە لە سەردەمی ئیدارەی پێشوودا پۆستی سەرکردایەتییان لە دامەزراوە مەدەنی، ئەمنی و سەربازییەکاندا وەرگرتووە.

سەرکەوتنی حکوومەتەکەی ئەلزەیدی لە جێبەجێکردنی ئەم ڕێوشوێنانە بەبێ پاڵپشتیی سیاسیی بەهێز، بەتایبەتی لەلایەن چوارچێوەی هەماهەنگییەوە، کارێکی سەخت دەبێت. بەڵام ئەلزەیدی توانای ئەوەی هەیە کە بەدوای چاکسازییە ئەمنی و کارگێڕییە مانادارەکاندا بگەڕێت – چ لە ناو حەشدی شەعبی یان دامەزراوە ئەمنییەکانی دیکەدا – کە دەتوانێت ببێتە نیشانەی پێشکەوتن لە چارەسەرکردنی کێشەی میلیشیاکان لە عێراقدا.

دووەم: قەیرانی ئابووری

عێراق ئێستا لە ململانێدایە لەگەڵ قەیرانێکی ئابووریی فرەڕەهەند، کە زۆربەیان پێکهاتەیین و ڕەگیان لە ئابوورییە ڕەیعی (ڕانتی)یەکەیدایە کە بەتوندی پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت. ناچالاکی لەناو دامەزراوەکانی دەوڵەت کێشەکەی ئاڵۆزتر کردووە، چونکە بەشێکی زۆری بوودجە بەبێ بەدەستهێنانی دەرەنجامی مانادار بەکار دەبردرێت.

داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە قەیرانەکەی زیاتر تەقاندەوە؛ بووە هۆی پەکخستنی هەناردەی نەوتی عێراق و، وای کرد حکوومەت لە ململانێدا بێت بۆ جێبەجێکردنی پابەندییە دارایییەکانی.  گوشاری ئابووریی ئەمریکا لە ڕێگەی سزاکان بۆ سەر کەسایەتی و کۆمپانیاکان، لەگەڵ بەستنی ناردنی کاشی مانگانەی دۆلار بۆ عێراق چڕتر بووەتەوە – ڕێوشوێنێک کە لێکەوتەی قووڵی بۆ سەقامگیریی داراییی وڵاتەکە هەیە.

لە بەرامبەر ئەم پاشخانەدا، توانای ئەلزەیدی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی بنەڕەتیی ئابووریی عێراق یان چارەسەرکردنی قەیرانەکانی بە سەرچاوەی سنووردارەوە، بەسنووردار دەردەکەوێت- سەرەڕای پسپۆڕیی ئابووریی خۆی. لە قۆناغی یەکەمدا، ڕەنگە  حکوومەتەکەی هەوڵ بدات کەناڵەکانی پەیوەندی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان بکاتەوە بۆ سووکكردنی گوشارە ئابوورییەکان و ڕێگریکردن لە سزای زیاتر، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی هەڵوێستی حکوومەت بەرامبەر میلیشیاکان، کە هۆکارێکی سەرەکییە لە ئاڵنگارییه‌ ئابوورییەکانی عێراقدا.

لە قۆناغی دووەمدا، ئەلزەیدی دەتوانێت بەدوای چاکسازی لە کەرتی بانکیدا بگەڕێت، پرۆسەکانی گرێبەست ڕێک بخاتەوە و کارایی لەناو دامەزراوە بیرۆکراسییەکانی عێراقدا باشتر بکات. بەمەیش زەمینە بۆ سەقامگیریی درێژخایەن خۆش بکات.

سێیەم: دووبارە بونیادنانەوەی پەیوەندیی نێوان لایەن و هێزە سیاسییەکان

ئەگەر حکوومەتەکەی ئەلزەیدی بەسەرکەوتوویی پێک بهێنرێت، ڕووبەڕووی ئەرکێکی سەخت دەبێتەوە بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگی لە دیمەنی سیاسیی ناوخۆی عێراق و چارەسەرکردنی گرژییە مێژوویییەکانی نێوان لایەنە ڕکابەرەکان. پرسێکی ناوەندی، بڵاوەپێکردنی یەکەکانی حەشدی شەعبی دەبێت لە ناوچە سوننەنشینەکاندا، کە پێویستە حکوومەتی نوێ بەوریایییەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکات.

 هەروەها  سەرۆکوەزیرانی ڕاسپێردراو پێویستی بە پێدانی دڵنیایی هەیە بە هەرێمی کوردستان، لەوانە: ڕێککەوتنە ئابووری و دارایییەکان کە بوونەتە هۆی ناکۆکیی نێوان بەغدا و هەولێر، هاوکات لەگەڵ چارەسەرکردنی گرژییە ئەمنییەکان کە لە هێرشە بەردەوامەکانی میلیشیاکان بۆ سەر هەرێمی کوردستانەوە سەرچاوە دەگرن.

لەناو بازنەی سیاسیی شیعەدا، ئاڵنگارییه‌کی سەرەکی لە ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ “ڕەوتی سەدری”دایە. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەلزەیدی بەڵێنی بە گرووپەکانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی داوە، ڕەنگە ڕێک کەوتبێت لەسەر ئەوەی حزبێکی سیاسیی نوێ دانەمەزرێنێت و بەشداریی هەڵبژاردنەکانی داهاتوو نەکات. لە هەمان کاتدا، باس لەوە دەکرێت کە پەیوەندییەکی ئەرێنیی لەگەڵ موقتەدا سەدر، ڕێبەری ڕەوتی سەدر دروست کردووە. ئەمە دەکرێت بە شێوەیەکی پۆتێنشیاڵ گەڕانەوەی ڕەوتەکە بۆ ناو سیاسەت ئاسان بکات – یان لە ڕێگەی هەڵبژاردنی پێشوەختەوە یان بە پاراستنی بەرژەوەندییەکانی سەدرییەکان لەناو سیستەمی دەوڵەتدا تاوەکوو هەڵبژاردنی گشتیی داهاتوو.

لە هەفتەکانی داهاتوودا، هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی زۆرترین گوشار دەخەنە سەر ئەلزەیدی بۆ مسۆگەرکردنی پۆست، وەزارەت و پشک لە  حکوومەتدا. هێزە کوردی و سوننەکانیش گوشار بۆ داواکارییەکانیان دەکەن؛  ئەمەیش  سەرۆکوەزیرانی ڕاسپێردراو ناچار دەکات بەناو پرۆسەیەکی ئاڵۆزی دانوستاندا بڕوات. پەیوەندییە سیاسییە بەهێزەکانی، ڕەنگە ڕێگەی پێ بدەن بگاتە تەوافوقێک کە هەرچەندە هەموو لایەنەکان بەتەواوی ڕازی نەکات، بەڵام بتوانێت ڕێگری لە گەڕانەوە بۆ ناسەقامگیریی سیاسی بکات.

چوارەم: دووبارە هاوسەنگکردنەوەی پەیوەندییە دەرەکییەکان

گەڕاندنەوەی هاوسەنگی لە پەیوەندییە دەرەکییەکانی عێراق، بەستراوەتەوە بە شێوازی مامەڵەکردنی بەرامبەر بە ئێران. سەرەڕای هێرشەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو لە کاتی جه‌نگدا، وڵاتانی عەرەبی بەدوای هەڵوێستێکی دوژمنکارانەی عێراق بەرامبەر تاراندا ناگەڕێن. لەبری ئەوە، ئەوان چاوەڕوانن بەغدا هەڵوێستێکی هاوسەنگ بگرێتە بەر کە جەخت لەسەر ڕۆڵی عێراق لەناو جیهانی عەرەبیدا بکاتەوە. بەڵام پاڵپشتیی بەغدا بۆ تاران لە ململانێکەی ئەم  دوایییەدا نیگەرانیی لای وڵاتانی عەرەبی دراوسێ دروست کردووە؛  ئەمەیش وای کردووە داوای دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی سیاسەتی دەرەوەی عێراق بکرێت.

میلیشیا شیعەکان وەک بەربەستێکی گەورە لەبەردەم پەیوەندییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانی عێراقدا دەمێننەوە. بۆ ناردنی ئاماژەی ئەرێنی، پێویستە  سەرۆکوەزیرانی نوێ پلانێکی کاری ڕوون بۆ چارەسەرکردنی پرسی میلیشیاکان پێشکەش بکات. لە هەفتەکانی داهاتوودا، سەرنجەکان لەسەر ئەوە دەبن ئایا حکوومەتەکەی ئەلزەیدی نوێنەری گرووپە چەکدارەکان لەخۆ دەگرێت یان نا. واشنتۆن هاوکارییەکانی خۆی لەگەڵ  حکوومەت بەستووەتەوە بەم مەرجە بنەڕەتییەوە. جێی ئومێده‌وارییه‌ کە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغدا لە ٢٩ی نیسان پێشوازیی لە دەستنیشانکردنی ئەلزەیدی کرد؛ ڕایشی گه‌یاند کە ڕەنگە لێکتێگەیشتنێكی سەرەتاییی پێشوەختە سەبارەت بە پرۆسەی پێکهێنانی حکوومەتەکەی هەبێت.

دەرەنجامەکان

عەلی ئەلزەیدی کاندیدی دڵخوازی هیچ لایەنێکی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی نەبوو؛ نە گرووپە نیشتمانییەکانی دیکە و، نە تەنانەت ئەکتەرە ناوچەیی و ئەمریکییەکانی پەیوەست بە دۆسیەی عێراق. بەڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌، لەلایەن ئەو لایەنانەوە ڕەتیش نەکراوەتەوە. ئەمە سوودێکی گرنگ بە  سەرۆکوەزیرانی ڕاسپێردراو دەبەخشێت چونکە ڕێگەی پێ دەدات تا ڕاددەیەک لە کۆکردنەوەی حکوومەتەکەی و دیاریکردنی ئاڕاستەکەیدا نەرمی بنوێنێت. لە هەمان کاتدا، ئەمە دەیخاتە ژێر  گوشاری هەموو لایەنەکانەوە – کە نەک تەنیا ڕووبەڕووی داواکاری لەسەر هەڵوێستە سیاسییە گشتییەکان دەبێتەوە، بەڵکوو لەسەر پۆست و بەرژەوەندییە تایبەتەکانیش.

لەنێو ئەو کۆمەڵە ئاڵنگارییه‌ی کە ڕووبەڕووی ئیدارەکەی دەبنەوە، مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانی میلیشیاکان و مەترسییە ناوخۆیی و دەرەکییە پەیوەندیدارەکانی، وەک تاقیکردنەوەیەکی یەکلاکەرەوە بۆ سەرکەوتن یان شکستی  حکوومەتەکە دەردەکەوێت. پێشکەوتن لەم بوارەدا دەتوانێت  ڕێگه خۆش بکات بۆ هاوکاریی ناوچەیی و نێودەوڵەتی لەگەڵ عێراق لەسەر ئاڵنگارییه‌ بەپەلەکانی دیکە.

پێ دەچێت ئەلزەیدی ئاگاداری ئەم ڕاستییە بێت و ڕەنگە بەشێکی بەرچاوی بەرنامەی حکوومەتەکەی، تەرخان بکات بۆ پەرەپێدانی میکانیزمەکان بە مەبەستی چارەسەرکردنی پرسی چەک لە دەرەوەی چوارچێوەی فەرمیی دەوڵەت. بەڵام هەر ڕێوشوێنێکی لەو شێوەیە دەکەوێتە ژێر وردبینییەکی توندەوە و، کاریگەرییەکەیان بەوردی بەرامبەر بەو بەڵێنانەی دراون هەڵدەسەنگێنرێت.

سەرکەوتن لە بڕینی بەربەستە  ناوخۆیییەکانی عێراقدا ڕەنگە ببێتە سەرەتای گەشتێکی سەخت بۆ ئەلزەیدی؛ گەشتێک کە پڕە لە قەیرانی گەورە و ململانێی ناوخۆیی. هەوڵەکان بۆ چەککردنی میلیشیاکان، ئەگەری زۆرە بەرەوڕووی بەرگرییەکی توند ببنەوە لەلایەن ئەو بلۆکە پەرلەمانییە گەورەیەی نوێنەرایەتییان دەکات، هەروەها لەلایەن لایەنە عێراقییەکانی دیکەی هاوتەریب لەگەڵ میحوەرە ئێرانییەکە. هەوڵە ڕاستەقینەکان بۆ جێبەجێکردنی پلانی چەککردن، بەدڵنیایییەوە ڕووبەڕووی ڕێگری دەبنەوە.

ئەو ڕاستییەی کە دەستنیشانکردنی ئەلزەیدی لەلایەن هێزە شیعەکانەوە پەسەند کرا، ئاماژەیە بۆ قبووڵکردنێکی ناڕاستەوخۆ لەلایەن ئێرانەوە. بەڵام تاران – کە هەژموونی بەرچاوی بەسەر ئاسایش، سیاسەت و ئابووریی عێراقدا هەیە لە ڕێگەی بریکارەکانییەوە و پاڵپشتیی میلیشیاکان وەک فاکتەرێکی سەرەکی بۆ هەڵسەنگاندنی هەر  حکوومەتێکی عێراقی دەبینێت – بەوردی چاودێریی کردارەکانی حکوومەتی نوێ دەکات. چاوەڕوان دەکرێت تاران هەر کاتێک هەست بە هەڕەشە بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی بکات، دەستوەردان بکات. ئەو دەستوەردانە، دەکرێت لە کەمپەینی میدیایی و سیاسیی دژی حکوومەتەوە دەست پێ بکات تاوەکوو بەکارهێنانی هێزی میلیشیاکان بۆ تێکدانی ئەمن و ئاسایش یان هەڕەشەکردن لە سەقامگیریی حکوومەت، وەک ئەوەی لە سەردەمی “کازمی”دا ڕووی دا.

سەرچاوە:

Emirates Policy Center. (5 May 2026). Challenges facing Iraqi Prime Minister designate Ali al-Zaidi: Militias and regional positioning amid war. <<https://epc.ae/en/details/featured/challenges-facing-iraqi-prime-minister-designate-ali-al-zaidi-militias-and-regional-positioning-amid-war>>.

نووسەر: حەمیدڕەزا عەزیزی (Hamidreza Azizi)

گۆڤاری تایم (TIME)

وەرگێڕان: پێنووس

مانگێکی درێژخایەن و پڕ لە مەترسی بەسەر ئاگربەستی ٨ی نیسانی جەنگی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران تێ پەڕیوە. هەرچەندە ڕاپۆرتەکانی ئەم دوایییانە جارێکی دیکە ئاماژەیان بە هەنگاونان بەرەو ئەگەری ڕێککەوتنێک کردووە، بەڵام دانوستانەکان لەسەر کۆتاییهێنانێکی هەمیشەیی بە ململانێکان، چەندان جار بەهۆی ناکۆکییەکانی هەردوو وڵات لەسەر کۆمەڵێک پرس، لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێرانەوە بگرە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی گەرووی هورمز، پەک کەوتوون. ڕاستییه‌كه‌ی، لەم هەفتەیەدا ئیدارەی ترەمپ و بەرپرسانی ئێران بەردەوام بوون لە دەرکردنی لێدوانی دژبەیەک و خێراگۆڕاو سەبارەت بە دۆخی جەنگ و گفتوگۆکانی ئاشتی؛ کە ئەمەیش ناڕوونی و نادڵنیاییی زیاتری خستۆتە پاڵ دیمەنێک کە پێشتر خۆی ئاڵۆز بووە.

بەڵام لە سەرووی ئەم وردەکارییانەوە پرسیارێکی زۆر بنەڕەتیتر لەئارادایە: کێ بەتەواوی ئێران به‌ڕێوه‌ ده‌بات؟

لە کۆتاییدا، هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل نەک تەنیا ڕێبەری باڵای پێشوو، “ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی”یان کوشتووە، بەڵکوو “عەلی لاریجانی”، بەرپرسی باڵاترین دامەزراوەی ئاسایشی نەتەوەییی ئێران و، هەروەها زۆرێك له‌ فەرمانده‌ باڵاكانی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران (IRGC) و سوپای ئێرانیشیان کردە ئامانج. دەرەنجامەکە، بەپێی قسەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئێرانییەکان ”هەموویان شڵەژاون.” ترەمپ لە ڕێگه‌ی پەیوەندییەکی تەلەفۆنیی ئەم دوایییەیدا لەگەڵMS NOW  ڕای گەیاند: ”ئەوان هه‌ر نازانن ڕێبه‌ره‌کەیان کێیە.”

بە لای هەندێکەوە، ئەم دۆخە بە واتای چەسپاندنی باڵادەستیی ئەمریکایە لە ڕێگەی بەردەوامبوون لە بەئامانجگرتنی ئەو سەرکردانەی کە دژی چارەسەری دانوستانکارانەن؛ ئەم گریمانە ڕوونەیش ئەوەیە کە گوشاری بەردەوامی ئابووری و سەربازی، لە کۆتاییدا دابەشبوونەکان لە تاران قووڵتر دەکاتەوە و دەرەنجامێکی لەبارتر لە گفتوگۆ دووقۆڵییەکاندا دەسەپێنێت.

هەرچەندە ئەمە تێڕوانینێکی سەرنجڕاکێشە، بەڵام چاوپۆشی لە ڕاستییەکی دیکە دەکات کە لە ئەنجامی چەندان ساڵ لێکۆڵینەوەم لەسەر دامەزراوەکانی ئێران بۆم ڕوون بووەتەوە: ڕەنگە جەنگەکە كۆمه‌ڵێك سەرکردەی ئێرانی لە گۆڕەپانەکە دوور خستبێتەوە، بەڵام دەوڵەتی ئێرانی ئیفلیج نەکردووە. سەرەڕای ململانێکان، پێکهاتەکانی فەرماندەییی ئێران دووبارە پێک هێنراونەتەوە، بڕیارەکان بەردەوام دەدرێن و، ئێران خۆی لەگەڵ گوشارە بەردەوامەکاندا گونجاندووە.

هەموو ئەمانە وەڵامی ئەو پرسیارەی سەرەوە ئاشکرا دەکەن: لە واقعی پاش عەلی خامنەییدا، چیتر دەسەڵات لە تاران لە دەوری یەک سەرکردەی زاڵ و باڵادەستدا ڕێک نەخراوەتەوە. ڕاستە، ”موجتەبا خامنەیی” وەک ڕێبەری نوێ، بە فەرمی لە لوتکەی هەرەمی دەسەڵاتدایە، بەڵام ئەو وەک باوکی نییە؛ ئەو دەسەڵاتەی پێشتر لە نووسینگەی ڕێبەردا چڕ ببووەوە، ئێستا بەسەر بازنەیەکی تەسکی کەسایەتییە سەربازی، ئەمنی و سیاسییەکاندا دابەش بووە، کە ئەرک و بەرپرسیارێتییەکانیان تا دێت زیاتر تێکهەڵکێشی یەکدی دەبن.

بە دەربڕینێکی دیکە، لە گه‌رمه‌ی جەنگەکەدا، ئەوەی لە ئێران دەرکەوتووە پێکهاتەیەکی جیاوازی سەرکردایەتییە، کە تێیدا دەسەڵات لە ڕێگەی دامەزراوە و تۆڕەکانەوە پیادە دەکرێت کە خۆیان دووبارە داڕشتووەتەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ پێداویستییەکانی جەنگ و ڕووبەڕووبوونەوەی درێژخایەندا بگونجێن.

ئەو ڕێبەرەی سەردەمانێک “باڵا“ بوو

کەواتە پرسیار ئەمەیە: ئەی پێگەی خامنەیی کوڕ لەم پێکهاتە نوێیەی دەسەڵاتدا لە کوێدایە؟ بێ گومان موجتەبا، کە جەنگاوەرێکی شەڕی نێوان ئێران و عێراق بووە و خاوەنی تۆڕێکی فراوانی پەیوەندییە لەگەڵ کارەکتەرە باڵا سەربازی و ئەمنییەکان، لە چەق و ناوەندی ئەم نەخشە نوێیەی دەسەڵاتدایە. بایەخی ئەو لەوەدایە کە لە ناو جەرگەی قەیرانە قووڵەکاندا، گەرەنتیی مانەوەی هەمان ڕێچکەی باوکی دەکات، چونکە لە کاتێکی ئاوادا، کۆماری ئیسلامی ناتوانێت و ڕێگەش نادات هیچ جۆرە تەمومژ و ناڕوونییەک لە دەوری جەمسەری ئایدۆلۆژییەکەی دروست ببێت.

بەڵام ڕۆڵ و دەسەڵاتی موجتەبا بەراورد ناکرێت بە باوکی، عەلی خامنەیی، کە لە ماوەی چەندان دەیەی ڕابردوودا دەسەڵاتی خۆی لە ڕێگەی تێکەڵەیەک لە پێگەی ئایینی، کۆنترۆڵی دامەزراوەیی و، ئاشنایەتیی کەسی لەگەڵ سەرجەم کوتلە سەرەکییەکانی کۆماری ئیسلامی کۆ کردبووەوە.

لە زۆربەی ژیانیدا، موجتەبا وەک زانایەکی ئایینیی خاوەن دەسەڵاتێکی گەورەی فیقهی یان پێگەیەکی بەرزی زانستی سەیر نەدەکرا. تەنیا لە ساڵی ٢٠٢٢دا بوو، کاتێک گفتوگۆکان سەبارەت بە جێنشینی باوکە بەساڵاچوو و نەخۆشەکەی زیاتر هەستیار و پەلەیان تێ کەوت، نازناوی ئایەتوڵڵای پێ بەخشرا، کە مەرجێکی پێشوەختەیە بۆ پۆستی ڕێبەری باڵا. وێنا گشتییەکەی موجتەبا، کەمتر لە ڕێگەی پۆستی فەرمییەوە نەخشێنراوە، بەڵکوو زیاتر بەهۆی هەژموونی لەناو بازنەی ناوخۆییی باوکی و پەیوەندییەکانی لەگەڵ تۆڕە ئەمنییەکانی وڵاتەکە پێک هاتووە. بەرزکردنەوەی ئەو، بەردەوامی بۆ سیستەمەکە دابین دەکات، بەڵام سەرکردەیەکی تاکڕەو و فەرماندە دەستەبەر ناکات.

لەگەڵ ئەوەیشدا، بەڕێوەبردنی کردارییانەی دەسەڵات بەرەو کۆمەڵێک کەسایەتی ڕۆیشتووە کە دەسەڵاتەکەیان لە دامەزراوە جیاوازەکانەوە سەرچاوەی گرتووە و ڕۆڵەکانیان زیاتر تەواوکەری یەکترن نەک کێبڕکێکار. سیستەمەکە بە شێوەیەکی کارا هاوپەیمانییەکی سەردەمی جەنگی لە سەرکردە سەربازی، ئەمنی و، سیاسییەکان لە دەوری موجتەبا کۆ کردووەتەوە. زۆرێک لەو سەرکردانە سەر بەو نەوەیەن کە لە جەنگی هەشتاکانی ئێران و عێراق و سەردەمی سەرەتاییی جێگیربوونی سوپای پاسدارانەوە دروست کراون.

کۆڵەکەکانی دەسەڵات

لە کاتێکدا کە ڕێبەری باڵا ئیتر تاکە دەسەڵاتدار نییە، ئەو پیاوەی کە وەک پردێک لەنێوان کایە سەربازی و سیاسییەکانی ئەم پێکهاتە نوێیەی بڕیاردان لە ئێراندا کار دەکات بریتییە لە محەمەدباقر قالیباف (Mohammad Bagher Ghalibaf)، کە چەندان جار ناسنامە گشتییەکەی خۆی لەگەڵ پێداویستییەکانی قۆناغەکەدا گونجاندووە. ئەو لە زۆربەی دامەزراوە سەرەکییەکانی کۆماری ئیسلامیدا خزمەتی کردووە: فەرماندەی سوپای پاسداران لە سەردەمی جەنگی ئێران-عێراق، سەرۆکی پۆلیسی ئێران، سەرۆکی شارەوانیی تاران بۆ ماوەی ١٢ ساڵ، کاندیدی سەرۆکایەتی و، سەرۆکی پەرلەمان لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە.

قالیباف بە ئەزموونە درێژ و قووڵەکەیەوە لەوە تێ دەگات کە چۆن ئەولەوییەتەکانی دامەزراوەی ئەمنی بۆ زمانێکی سیاسی وەربگێڕێت و چۆن لەناو دامەزراوەکاندا کار بکات بەبێ ئەوەی وەک کەسایەتییەکی تەواو سەربازی دەربکەوێت؛ ئەمەیش کۆمەڵێک تایبەتمەندین کە لە کاتی جەنگدا زۆر بەنرخن چونکە کۆماری ئیسلامی پێویستی بە کەسایەتییەک هەیە کە بتوانێت لە یەک کاتدا لەگەڵ چەندان پێکهاتەی جیاواز بدوێت—لە فەرماندە سەربازییەکانەوە بۆ یاسادانەران، لە بیرۆکراتەکانەوە بۆ دانوستانکارە دیپلۆماتییەکان تا دەگاتە سەرکردەکانی دەسەڵاتی دادوەری.

قالیباف کەسێکی خاوەن تمووح و ده‌سه‌ڵاتخوازە و ڕێڕەوە پیشەیییەکەی نیشانی دەدات کە ماوەیەکی زۆرە هەوڵی گەیشتن بە پۆستە باڵاکان دەدات. بەپێچەوانەی ئەوەی کە زۆرێک لە دەرەوەی وڵات—و هەندێک ئێرانیش—ڕەنگە خەیاڵی بۆ بکەن، گرنگیی ئەو لەم پێکهاتەیەی ئێستادا لە توانای خۆسەپاندنی بەسەر کەسانی دیکەدا سەرچاوە ناگرێت؛ بەڵکوو ئەو بەهۆی تواناکانییه‌وه‌ بۆ خستنەگەڕی بەشە جیاوازەکانی سیستەمەکە گرنگیی هەیە تا پێکەوە کار بکەن. قالیباف دەتوانێت کارەکتەرە پراگماتیکترەکانی ناو دەوڵەت بەشداریی پێ بکات، لە کاتێکدا متمانەی لای دامەزراوەی ئەمنی- کە پێکهاتەیەکی هەستیارە لە ئێراندا- دەپارێزێت.

دەنگێکی دیکەی یەکلاکەرەوە لەو دامەزراوەیەدا لە کاتێکدا ئێران بەناو ئەم جەنگەدا تێ دەپەڕێت، عەمید ئەحمەد وەحیدی (Ahmad Vahidi)، فەرماندەی گشتیی بەوەکالەتی سوپای پاسدارانە. وەحیدی کە سەر بە باڵی توندڕەوە، پۆستی باڵای هەواڵگری و ئۆپەراسیۆنی لەناو لقی سەربازیدا بەدەستەوە بووە. ئەو فەرماندەی دامەزرێنەری فەیلەقی قودس (Quds Force) بوو، کە لقێکی بەهێز و بژاردەی سوپای پاسدارانە و بەرپرسیارە لە ئۆپەراسیۆنە نهێنییەکان لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. هەروەها وەک وەزیری بەرگری و ناوخۆی ئێرانیش کاری کردووە.

دوای ئەوەی جەنگی ١٢ ڕۆژەی حوزەیرانی ٢٠٢٥ زیانێکی زۆری بە کۆماری ئیسلامی گەیاند، ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، گۆڕانکاریی لە سەرکردایەتیی سوپای پاسداراندا کرد و محەمەد پاکپوور  (Mohammad Pakpour)ی وەک فەرماندەی گشتی دانا و، وەحیدیشی وەک جێگری فەرماندە دەستنیشان کرد؛ پۆستێک کە بەدەستیەوە بوو تا کوژرانی پاکپوور لە هێرشێکی ئاسمانیی ئیسرائیلدا لە ٢٨ی شوبات. ئێستا کە سوپای پاسداران لە لووتکەدایە، وەحیدی نوێنەرایەتیی ڕوویەکی دیکەی پێکهاتە نوێیەکەی دەسەڵات لە ئێران دەکات. بەپێچەوانەی قالیباف، ئەو هەرگیز هەوڵی نەداوە ناسنامەی خۆی وەک پیاوێکی سەر بە دامەزراوەی ئەمنی بشارێتەوە.

بەڵام هەژموونی وەحیدییش سنووری خۆی هەیە. ئەو قورسایییەکی زۆری لەنێوان کوتلە توندڕەوەکانی سوپای پاسداران و دامەزراوە ئەمنییە بەرفراوانەکەدا هەیە، لەگەڵ ئەوەیشدا ئەو کەسایەتییەکی وا نییە کە بەئاسانی بتوانێت وەلائی تەواوەتیی هەموو دامەزراوەکە بەدەست بهێنێت، چ جای ئەرتەش (Artesh)- واتە سوپای ئاسایی- یان بیرۆکراسییەتە مەدەنییەکەیش بە هەمان شێوەیە. لەبەر ئەوە، دەبێت وەحیدی شانبەشانی قالیباف کار بکات. وەحیدی ئیرادەیەکی سەربازی بە پێکهاتەی فەرماندەیی دەبەخشێت؛ لە بەرامبەردا قالیباف یەکگرتووییی سیاسی پێشکەش دەکات. ڕۆڵەکانیان جێگەی یەکتر ناگرنەوە، بەڵام لە بارودۆخی جەنگدا، هەر یەکەیان ئەویتر بەسوودتر دەکات.

نەخشاندنی ڕێڕەوی ئێران

لە دەرەوەی کەسایەتییە تاکەکەسییەکان، گرنگترین دامەزراوە کە لە گه‌رمه‌ی جەنگدا هەماهەنگیی ئەولەوییەتەکانی ئاسایش و سیاسەتی دەرەوەی ئێران دەکات، ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیییە. پێشتر ئەم ئەنجومەنە لەلایەن “عەلی لاریجانی”یەوە بەڕێوە دەبردرا، کە کارگێڕێکی سیاسیی لێهاتوو و کەسێکی متمانەپێکراوی عەلی خامنەیی بوو، کە لە هێرشێکی ئیسرائیلدا لە مانگی ئازاردا کوژرا. جێگرەوەکەی، محەمەدباقر زولقەدر (Mohammad Bagher Zolghadr)، بەرجەستەکاری گۆڕانکارییەکی دیکەیە لە ناوەندی قورساییی سیستەمی ئێرانیدا، کە بەرەو دوورکەوتنەوە لە بەڕێوەبردنی سیاسی و نزیکبوونەوە لە هەماهەنگیی ئەمنی-بیرۆکراسی هەنگاو دەنێت.

زولقەدر ئەفسەرێکی دێرینی سوپای پاسدارانە و، پەیوەندییەکی قووڵی لەگەڵ بارەگای ڕەمەزان (Ramazan Headquarters)  هەیە، کە یەکەیەکی ئۆپەراسیۆنی نهێنیی سوپای پاسدارانە و، دواتر تۆڕەکانی یارمەتیدەر بوون بۆ دروستکردنی فەیلەقی قودس. لە ماوەی کارکردنیدا، وەک جێگری فەرماندەی سوپای پاسداران خزمەتی کردووە، دۆسیە ئەمنییەکانی لەناو وەزارەتی ناوخۆدا بەدەستەوە بووە، لەناو دەسەڵاتی دادوەریدا کاری کردووە و، لە کۆتاییدا بووەتە سکرتێری ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندییەکانی سیستەم (Expediency Council)، کە دەستەیەکی ڕاوێژکارییە و ئەرکی نێوەندگیرییە لەنێوان پەرلەمانی ئێران و ئیدارەی مەدەنیدا.

ڕێڕەوەکەی زولقەدر کەمتر پەیوەندیی بە فەرماندەییی مەیدانی جەنگەوە هەبووە و زیاتر پەیوەستە بە بابەتێک کە ڕەنگە هەمیشەییتر بێت: جێگیرکردنی لۆژیکی ئەمنی لەناو دامەزراوەکانی دەوڵەتدا. لەم پێکهاتەیەی ئێستادا، ئەمە بەتەواوی سەنگی زولقەدر دەردەخات. زولقەدر شانەی بەستنەەوەی سیستەمەکەیە؛ کەسایەتییەکە کە ڕۆڵی ئەوەیە دڵنیایی بدات لەوەی باڵە سیاسی، دادوەری، سەربازی و ئەمنییەکانی کۆماری ئیسلامی بەیەکگرتوویی لەگەڵ یەکتردا دەمێننەوە.

کاتێک دێتە سەر جێبەجێکردنی وەڵامدانەوەی ئێران بۆ ئەمریکا، ستراتیژیی وڵاتەکە لە جەنگی ناهاوسەنگدا (asymmetric warfare)  گرێدراوە بە سەپاندنی زیانی سزائامێز بەسەر ئابووریی جیهانیدا، ئەویش لە ڕێگەی سنووردارکردنی ڕۆیشتنی نەوت و گازی سروشتیی شلەوە لە گەرووی هورمزەوە و هێرشکردنە سەر ژێرخانی وزە و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە وڵاتانی کەنداو.

یەکێک لەو کەسانەی کە یارمەتیدەر بوو لە پەرەپێدانی ئەم ستراتیژە، عەلیئەکبەر ئەحمەدیان (Ali Akbar Ahmadian)ە. ئەو وەک فەرماندەیەکی هێزی دەریایی لە سوپای پاسداران خزمەتی کردووە، بۆ چەندان ساڵ سەرکردایەتیی ناوەندی ستراتیژیی ڕێکخراوەکەی کردووە و، وەک بەرپرسی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەییی ئێرانیش کاری کردووە. دوای جەنگی ١٢ ڕۆژەکە، کۆماری ئیسلامی ئەنجومەنی بەرگری (Defense Council)ی دامەزراند بۆ بەدامەزراوەییکردنی پلاندانانی جەنگ—کە دەستەیەکە ئەحمەدیان تێیدا وەک سکرتێری بەوەکالەت کار دەکات. ئەو نوێنەرایەتیی چینی عەقیدەییی سیستەمەکە دەکات و ڕۆڵێکی زیاتر ستراتیژی دەگێڕێت.

راستییەکەی، دوو چەک سەلماندوویانە کە گرنگییەکی بێوێنەیان هەیە لە جێبەجێکردنی ستراتیژییەتی سەربازیی ئێران بە درێژاییی جەنگەکە: درۆن (فڕۆکەی بێفڕۆکەوان) و مووشەکەکان. هێزی ئاسمانی-بۆشایی  (Aerospace Force)ی سوپای پاسداران ئەم چەکانەی بەکار هێناوە بۆ سەپاندنی تێچوو بەسەر وڵاتانی عەرەبی کەنداو، بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە سەرانسەری ناوچەکە و، ئیسرائیلدا. هێزی ئاسمانی-بۆشایی وەک گرنگترین لقی سوپای پاسداران دەرکەوتووە و، فەرماندەکەی، مەجید مووسەوی (Majid Mousavi)، لەناو تۆڕەکانی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا وەک کەسایەتییەکی ناوەندی پێگەی بەرزبووەتەوە. مووسەوی و هێزە ئاسمانییەکەی، ئێستا بۆ پیشاندانی توانای بەرپەرچدانەوەی ئێران چارەنووسسازن. لە ناوخۆی ئێراندا، مووسەوی بەراورد بە پێشەنگەکانی پێشووی، وەک کەسێک سەیر دەکرێت کە زیاتر ئامادەیە بەکارهێنانی مووشەکەکان بۆ دەرەوەی ئامانجە سەربازییەکان فراوانتر بکات. زیاتر لە هەموو کەسایەتییەکی دیکە، هەژموونی مووسەوی خێراییی سەربازی و قەبارەی  هەڵکشانی گرژییەکان دەستنیشان دەکات.

لە لایەکی دیکەوە، جەنگەکان پێویستیان بە میكانیزمێكی ئاڵۆزتر هەیە. ئەو دامەزراوەیەی کە بەرپرسیارە لە هەماهەنگی و بەڕێوەبردنی ئۆپەراسیۆنەکانی نێوان سوپای پاسداران و سوپای ئاساییی ئێران لە کاتی جەنگدا، بە بارەگای ناوەندیی خاتەمولئەنبیا (Khatam al-Anbiya Central Headquarters) ناسراوە. ئەو پیاوەی بەڕێوەی دەبات و، چینی ئۆپەراسیۆنی ئەم پێکهاتەی فەرماندەیییە تەواو دەکات، عەلی عەبدوڵڵاهی (Ali Abdollahi)یە، کە ئەفسەرێکە ڕێڕەوە پیشەیییەکەی سوپای پاسداران، پۆلیسی نیشتمانی، وەزارەتی ناوخۆ و، بیرۆکراسییەتەکانی لۆجستیک و هەماهەنگیی ئۆپەراسیۆنەکان دەگرێتەوە کە لە کاتی جەنگدا دەوڵەتێک پێکەوە دەبەستنەوە. عەبدوڵڵاهی ستراتیژی دانانێت، بەڵکوو ستراتیژییەکە دەخاتە گه‌ڕ.

ئەوەی لەم ڕێکخستنە دەردەکەوێت، پێکهاتەیەکە کە تێیدا هیچ کەسایەتییەک وەکوو تاک پێویست ناکات هەموو شتێک بکات. هەر فەرماندەیەک لە چوارچێوەی کۆمەڵێک ڕۆڵی دیاریکراودا کار دەکات کە جیاوازن، بەڵام تەواوکەری یەکترن؛ کە ئەمەیش ڕێگە بە سیستەمەکە دەدات بەبێ پشتبەستن بە تەنیا یەک ناوەندی دەسەڵات، کار بکات. هەرچەندە جیاوازی لەنێوانیاندا هەیە و، ڕەنگە ئەم جیاوازییانە دوای کۆتاییهاتنی جەنگەکە زیاتر دەربکەون. بەڵام لە ئێستادا، ئەوان لەناو چوارچێوەیەکی هاوبەشدا کار دەکەن کە بەهۆی پێویستیی مانەوە، یەکگرتووییی دامەزراوەیی و، پاراستنی کرۆکی سەربازیی کۆماری ئیسلامییەوە پێکەوە بەستراوەتەوە.

هۆکاری خۆڕاگریی ناوەندی دەسەڵات

دڵنیابوون لەوەی کە چوارچێوە ئەمنییەکە بۆ ئامانجه‌كه‌ گونجاوه‌، بە واتای کۆنترۆڵکردنی ئۆپۆزیسیۆنی ناوخۆییش دێت لە نێوەندی جەنگدا—کە ئەمەیش ئەرکێکە ئێستا دەکەوێتە ئەستۆی غولامحوسێن موحسینی ئێژەیی (Gholam-Hossein Mohseni-Ejei)، سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەریی وڵاتەکە. بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی، ئەو، سیستەمە یاسایییە بەربڵاو و بەچەککراوە سیاسییەکەی ئێرانی بەکار هێناوە بۆ دادگه‌ییکردنی خۆپیشاندەران و ناڕازییان، دەرکردنی هۆشداری دژی نەیارەکان، هەڕەشەکردن لە سزای توندتری سەردەمی جەنگ و، لەسێدارەدانی زیندانییەکان.

چینێکی دیکە و کۆتایی لە سیستەمی نوێی سەرکردایەتیی ئێران لە کاتی جەنگدا، هەرچەندە پێناسەکردنیان ئاسان نییە، بەڵام لەلایەن کۆمەڵێک لە فەرماندەکانی پێشووی سوپای پاسدارانەوە پێک دەهێنرێت کە پەیوەندیدارییان بە ناوەندی دەسەڵات و بڕیاردان بەئاسانی هەڵناسەنگێنرێت. موحسین ڕەزایی (Mohsen Rezaei)، یەحیا ڕەحیم سەفەوی  (Yahya Rahim Safavi) و، محەمەدعەلی جەعفەری (Mohammad Ali Jafari) لە دەرەوەی ئێران زۆر ناسراو نین و، سەرپەرشتیی ئۆپەراسیۆنەكانی ڕۆژانەیش ناکەن. لەگەڵ ئەوەیشدا ئەوان پێكه‌وه‌ شتێکی هەمیشەییتر بەرجەستە دەکەن: بیرەوەریی دامەزراوەیی، تۆڕە کەسییەکان کە لە ماوەی چەندان دەیەدا گەشەیان پێ دراوە و، متمانەیەک لەنێوان کادیرە کۆنەکانی سوپای پاسداراندا کە هیچ دانانێکی فەرمی ناتوانێت دروستی بکات یان هەڵی بوەشێنێتەوە.

بۆ من ڕوونە کە سەرکردایەتیی ئێستا بەردەوام پرس و ڕاوێژیان پێ دەکات، کە ئەمەیش جارێکی دیکە یارمەتیدەرە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی بۆچی دەسەڵات لە کۆماری ئیسلامیدا تەنیا پشت بە پۆستی فەرمی نابەستێت. لە سیستەمێکدا کە فەرماندە باڵاکان لە هێرشی ئامانجداردا کوژراون و هەندێک پۆست بەئەنقەست بەناڕوونی هێڵراونەتەوە، هێشتا دەکرێت هەژموون لە ڕێگەی ئەو پەیوەندییانەوە تێ پەڕێت کە لە ماوەی چەندان دەیەدا دروست کراون.

ئەوەیش دەمانگەڕێنێتەوە بۆ ئەو شوێنەی لێیەوە دەستمان پێ کرد: لۆژیکی جێی پرسیاری پشت پێداگری لەسەر لەناوبردنی لووتکەی سەرکردایەتی. لەناوبردنی فەرماندەیەک لەوانەیە زنجیرەیەکی دیاریکراوی فەرماندەیی تێک بدات، بەڵام مەرج نییە توانای فراوانتری سیستەمەکە بۆ گرتنەخۆی گورزەکە و خۆگونجاندن لاواز بکات- لانی کەم بۆ ئێستا وا نییە.

ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت، لە ماوەی چەند مانگی ڕابردوودا، کۆماری ئیسلامی وەڵامی گوشارەکانی داوەتەوە، نەک بە سادەکردنەوەی پێکهاتەی دەسەڵاتەکەی، بەڵکوو بە زیادکردن و شاراوەکردنی ئەو کەناڵانەی کە دەسەڵاتیان لە ڕێگەوە پیادە دەکرێت. هەندێک پۆست بەخێرایی پڕ کراونەتەوە؛ هەندێکی دیکە بەفەرمی بەبەتاڵی هێڵراونەتەوە و ئەرکەکانیان بەبێدەنگی دووبارە دابەش کراونەتەوە و؛ دەستە نوێیەکان یان دەستە زیندووکراوەکانی سەردەمی جەنگیش گرنگییەکی وایان وەرگرتووە کە کەمدەرکەوتنیان پێچەوانەکەی نیشان دەدات. مەبەستەکەیش پاراستنی بەردەوامیی دامەزراوەیی بووە لە کاتی کەمکردنەوەی ئەو لاوازییەی کە بەهۆی کۆکردنەوەی دەسەڵات لە هەر خاڵێکی تاکەکەسییەوە دروست دەبێت.

دەرەنجامەکە سیستەمێکی زیاتر بەسەربازیکراوە، بەڵام نەک ئەنجومەنێکی حوکمڕانیی سەربازی بەو مانا باوەی کە هەیە. دامەزراوە مەدەنییەکان هێشتا گرنگی خۆیان هەیە. پەرلەمان، سەرۆکایەتیی کۆمار، دەسەڵاتی دادوەری و، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی وەک بەشێک لەم پێکهاتەیە ماونەتەوە. بەڵام ئەو لۆژیکەی ئێستا سەرجەم ئەم دامەزراوانە ڕێک دەخات، تا دێت زیاتر لەلایەن فەرماندە ئەمنییەکان و ئەفسەرە دێرینەکانی مەیدانی جەنگەوە لەقاڵب دەدرێت، کە ئەزموونە پێگەیشتنیان نەک لە رێگەی دانوستان، بەڵکوو بە ڕووبەڕووبوونەوە پێناسە دەکرێن. دەوڵەت دەستبەرداری پێکهاتە فەرمییەکانی خۆی نەبووە، بەڵکوو بەبێ هیچ ڕاگەیاندنێک، بەرەو پێداویستییەکانی ململانێی درێژخایەن چەماندوونیەتییەوە (ئاراستەی گۆڕیون).

هەر لەبەر ئەم هۆکارەیشە کە جیاوازییە ناوخۆیییەکانی ناو سیستەمەکە ناگەنە ئاستی ئیفلیجی و په‌ككه‌وتن. بەڵام لەژێر بارودۆخی جەنگدا، ئەم جیاوازییانە لەلایەن کۆدەنگییەکی بنەڕەتییەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێن: سیستەمەکە دەبێت بمێنێتەوە، سوپای پاسداران دەبێت بەیەکگرتوویی بمێنێتەوە و، جەنگەکە نابێت بە شێوەیەک کۆتایی بێت کە خولێکی دیکەی هێرشەکان به‌دوای خۆیدا بێنێت. ڕەنگە ناکۆکییەکان دوای جەنگەکە توندتر ببنەوە، بەتایبەتی لەسەر دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری لەنێوان کوتلە جیاوازەکاندا. بەڵام بۆ ئێستا، ئەوان لە چوارچێوەیەکی هاوبەشدا کار دەکەن لەجیاتی ئەوەی دژی بن.

پرسی نەوەکان وەک گرنگترین کێشەی چارەسەرنەکراو لە سیاسەتی ئێرانیدا دەمێنێتەوە. سیستەمی ئێستای ئێران لەلایەن پیاوانێکەوە قۆرخ کراوە کە بەهۆی جەنگی ئێران و عێراق و دەیە سەرەتایییەکانی سوپای پاسدارانەوە پێک هاتوون. ئەوان تێگەیشتنێکی قووڵ و بونیادییان هه‌م بۆ پێویستی و هەم سنوورەکانی بەکارهێنانی هێز هەیە. ئەفسەرە گەنجەکان، کە لە ناو جەنگ و چاوەڕوانیی جیاوازدا پێگەیشتوون، لەوانەیە نەوەی پێش خۆیان وەک کەسانێکی زیاد لە پێویست پارێزکار و خەمخۆری تۆڕەکانی خۆیان ببینن. لەوانەیە دوای شەڕ، موجتەبا خامنەیی هەوڵ بدات لە ڕێگەی ڕاکێشان و پەروەردەکردنی ئەو نەوە گەنجە، پێگەی خۆی بەهێزتر بکات؛ بەڵام ئەو کێبڕکێیە هێشتا کاتی نەهاتووە و پەیوەندی بە داهاتووەوە هەیە.

لە ئێستادا، ئێران لەلایەن تەنیا یەک کەسەوە بەڕێوە نابرێت کە بەرامبەر فشار، گۆشەگیری، یان لابردن لاواز بێت. بەڵکو لەلایەن تۆڕێکی تاقیکراوە و توندوتۆڵەوە بەڕێوە دەبرێت کە خۆی کەمتر دەردەخات، لە بڕیاردانەکانیدا زیاتر بەکۆمەڵ دەردەکەوێت و، بۆیە ملکەچکردنی زەحمەتترە. هەر بۆیە تێگەیشتن لەم ”پێکهاتە”یە بایەخێکی زۆر زیاتری هەیە وەک لە ژماردنی ئەو ناوانەی لە لووتکەی دەسەڵاتدان.

حەمیدڕەزا عەزیزی (Hamidreza Azizi) توێژەری میوانە (Visiting Fellow) لە پەیمانگەی ئەڵمانی بۆ کاروباری نێودەوڵەتی و ئاسایش (German Institute for International and Security Affairs).

سەرچاوە:

https://time.com/article/2026/05/06/irans-new-leaders/

 سی ئێن ئێن  (CNN)

نووسەر: نیک پەیتۆن وۆڵش  (Nick Paton Walsh)

وەرگێڕان: پێنووس

بەپێی ڕاپۆرتێکی ئاژانسێکی هەواڵگریی ئەوروپی کە دەست سی ئێن ئێن (CNN) کەوتووە، کۆشکی کرێملین (Kremlin)  ڕێوشوێنی ئاسایشی کەسیی دەوروبەری سەرۆک ڤلادیمیر پووتین (Vladimir Putin)ی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کردووە و، سیستەمی چاودێری (Surveillance systems)ی لە ماڵی ستافە نزیکەکانیدا دامەزراندووە؛ وەک بەشێک لەو ڕێوشوێنە نوێیانەی کە بەهۆی شەپۆلێک لە تیرۆرکردنی کەسایەتییە باڵاکانی سوپای ڕووسیا و ترسی کودەتاوە گیراونەتە بەر.

دۆسیەکە دەڵێت کە چێشتلێنەران، پاسەوانانی تایبەت و فۆتۆگرافەرەکان کە لەگەڵ سەرۆکدا کار دەکەن، گەشتکردنیان بە ئامرازەکانی گواستنەوەی گشتی لێ قەدەغە کراوە. هەروەها دەیشڵێت، سەردانکەرانی سەرۆکی کرێملین دەبێت دوو جار پشکنینیان بۆ بکرێت و، ئەوانەیشی لەنزیکییەوە کار دەکەن تەنیا دەتوانن ئەو مۆبایلانە بەکار بهێنن کە هێڵی ئینتەرنێتیان نییە.

ڕاپۆرتەکە دەڵێت، بەشێک لەم ڕێوشوێنانە لە چەند مانگی ڕابردوودا و لەدوای کوژرانی جەنەڕاڵێکی باڵا لە مانگی کانوونی یەکەمدا گیرانە بەر، کە بووە هۆی سەرهەڵدانی ناکۆکی لە ڕیزەکانی سەرەوەی دامەزراوەی ئاسایشی ڕووسیادا. ئەمانە ئاماژەن بۆ زیادبوونی ناسەقامگیری لەناو کرێملیندا، لە کاتێکدا ڕووبەڕووی کێشەی ڕوو لەزیادبوو دەبێتەوە لە ناوخۆ و دەرەوە، لەوانە: قەیرانە ئابوورییەکان، زیادبوونی نیشانەکانی ناڕەزایەتی و، هەروەها پاشەکشەکانی گۆڕەپانی جەنگ لە ئۆکراینا.

ڕاپۆرتەکە دەڵێت، بەرپرسانی ئاسایشی ڕووسیا ژمارەی ئەو شوێنانەیان کە پووتین بە شێوەیەکی بەردەوام سەردانیان دەکات، بە ڕاددەیەکی زۆر کەم کردووەتەوە. پووتین و خێزانەکەی چیدی ناچن بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی ئاساییی خۆیان لە ناوچەی مۆسکۆ (Moscow) و لە ڤاڵدای(Valdai) ، کە موڵکێکی هاوینەی سەرۆکە و دەکەوێتە نێوان سان پێتێرزبۆرگ (St. Petersburg) و پایتەختەوە.

ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوە دەکات کە سەرەڕای گەشتە بەردەوامەکانی لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ئەمساڵ پووتین تا ئێستا سەردانی هیچ دامەزراوەیەکی سەربازیی نەکردووە. هەروەها ڕاپۆرتەکە ئەوەیش زیاد دەکات کە بۆ خۆدزینەوە لەم سنووردارکردنانە، کرێملین وێنەی پێشوەختە تۆمارکراوی ئەو بۆ ڕای گشتی بڵاو دەکاتەوە.

ڕاپۆرتەکە دەڵێت كه‌، لە کاتی داگیرکردنی ئۆکراینا لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە، پووتین چەندان هەفتە لەسەریەک لەناو پەناگە ژێرزەمینییە (Bunkers) پێشکەوتووەکاندا بەسەر دەبات؛ زۆر جار لە کراسنۆدار (Krasnodar)، کە ناوچەیەکی کەناراوە و هاوسنوورە لەگەڵ دەریای ڕەش و چەند کاتژمێرێک لە مۆسکۆوە دوورە.

دۆسیەکە، کە لەلایەن سەرچاوەیەکی نزیک لە ئاژانسێکی هەواڵگریی ئەوروپییەوە بۆ سی ئێن ئێن و دەزگه‌كانی ڕاگه‌یاندنی دیکە بڵاو کراوەتەوە، لە کاتێکدایە کە قەیرانێکی هەستپێکراو لە دەوروبەری کرێملیندا لە زیادبووندایە، ئەویش پاش تێپەڕبوونی چوار ساڵ بەسەر جەنگە دڕندانە و نەگريسەکەیدا.

زیانەکانی ڕووسیا، کە لەلایەن وڵاتانی ڕۆژاواوە بە نزیکەی ٣٠ هەزار کوژراو و بریندار لە هەر مانگێکدا دەخەمڵێنرێت، لەگەڵ دەستکەوتە سنووردارەکان لەسەر زەوی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگ و، هێرشە یه‌ك له‌دوا یه‌كه‌كانی درۆن لەلایەن ئۆکرایناوە لە قووڵاییی ڕووسیادا، زیانەکانی ململانێكەیان گەیاندووەتە ئاستێک کە زۆر کەس پێیان وایە بەرگەی ناگیرێت. تەنیا لە شەوی یەکشەممەدا (٣-٥-٢٠٢٦)، درۆنێک خۆی کێشاوە بە باڵەخانەیەکی نیشتەجێبوونی بەرزدا لە گەڕەکێکی ئاستبەرز (ڕاقی) لە ڕۆژاوای ناوەڕاستی مۆسکۆ؛ ئەمەیش بەپێی وتەی دەسەڵاتدارانی ناوخۆیی و گرتە ڤیدیۆیییەکانی شوێنی ڕووداوەکە.

تێچووی ئابووریی جەنگەکە ئێستا هەستپێکراوە – لەگەڵ پچڕانی هێڵی مۆبایل کە بە شێوەیەکی بەردەوام زیان بە شارە گەورەکان دەگەیەنێت و تەنانەت چینی بۆرژوازی (Bourgeoisie) لایەنگری پووتینیش تووڕە دەکات – ئەمەیش هەستێک دروست دەکات کە جەنگەکە خەریکە کاریگەری لەسەر نوخبەی شارنشین (Urban elite) دروست دەکات، کە تا ئێستا زۆربەیان لە کاریگەرییەکانی داگیرکارییەکە دابڕابوون.

ڕاپۆرتەکە وردەکاریی دەگمەن دەخاتە ڕوو لەسەر نیگەرانییەکانی مۆسکۆ سەبارەت بە خراپبوونی ئاسایشی ناوخۆیی (Internal security). هەروەها باس لە وردەکارییه‌كانی ڕه‌نگبێ ئابڕووبەری گرژییەکی توند دەکات لەنێوان فەرماندەییی سەربازی و ئاسایشی ڕووسیادا لەسەر ئەوەی کێ بەرپرسیار بووە لە پاراستنی بەرپرسە باڵاکانی سوپا (Top brass) –  پرسێک کە ڕاپۆرتەکە دەڵێت بووەتە هۆی پێداچوونەوە بە پرۆتۆکۆڵەکانی ئاسایشی پووتین و فراوانکردنی ئاستێکی بەرزتری ئاسایشی کەسی بۆ ١٠ فەرماندەی باڵای دیکە.

مەترسیی کودەتا

ڕاپۆرتەکە دەڵێت کە لە سەرەتای مانگی ئازاری ٢٠٢٦ەوە، ”کرێملین و خودی ڤلادیمیر پووتین نیگەران بوون لە ئەگەری دزەکردنی زانیارییە هەستیارەکان، هەروەها مەترسیی پیلانێک یان هەوڵێکی کودەتا کە سەرۆکی ڕووسیا بکاتە ئامانج. پووتین بەتایبەتی لە بەکارهێنانی درۆن بۆ ئەگەری هەوڵی تیرۆرکردن لەلایەن ئەندامانی نوخبەی سیاسیی ڕووسیاوە نیگەرانە”.

بەڵام سەرنجڕاکێشترین ڕووداو، پەیوەندیی بە کەسی متمانەپێکراوی پێشووی پووتینەوە هەیە: سێرگی شۆیگۆ (Sergei Shoigu). ڕاپۆرتەکە دەڵێت، وەزیری بەرگریی پێشووی پەراوێزخراو، کە لە ئێستادا وەک سکرتێری ئەنجومەنی ئاسایش (Security Council) کار دەکات، ”پەیوەستە بە مەترسیی کودەتاوە، چونکە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەناو فەرماندەییی باڵای سەربازی(Military high command) دا هەیە”.

سێرگی شۆیگۆ (Sergei Shoigu) و ڕوسلان تسالیکۆڤ  (Ruslan Tsalikov)

 لە ڕاپۆرتە هەواڵگرییەکەدا شۆیگۆ بە ”مەترسیی کودەتا” ناسێنرابوو. هەروەها ئەوەیش زیاد دەکات کە دەستگیرکردنی جێگری پێشوو و هاوکارە نزیکەکەی شۆیگۆ، ڕوسلان تسالیکۆڤ، لە 5ی ئازاردا وەک ”پێشێلکردنی ڕێککەوتنە نەگوتراوەکانی پاراستن لەنێوان نوخبەکاندا دادەنرێت، کە دەبێتە هۆی لاوازکردنی شۆیگۆ و زیادکردنی ئەگەری ئەوەی کە خۆیشی ببێتە ئامانجی لێکۆڵینەوەیەکی دادوەری ”.

لیژنەی لێکۆڵینەوەی ڕووسیا لە بەیاننامەیەکی مانگی ئازاردا ڕای گەیاند کە تسالیکۆڤ بە تۆمەتی پەیوەست بە بەهەدەردانی سامانی گشتی (Embezzlement)، سپیكردنەوەی پارە (Money laundering) و بەرتیل (Bribery)  دەستگیر کراوە. ڕاپۆرتەکانی گەندەڵی لەناو نوخبەی سەربازیدا زۆرن، بەڵام لەدوای دەستپێکردنی داگیرکاریی ئۆکرایناوە چەندهێندە زیادیان کردووە.

هەرچەندە ڕاپۆرتەکە هیچ بەڵگەیەک ناخاتە ڕوو بۆ پشتگیریکردنی ئەو بانگەشانەی دژی شۆیگۆ کراون، کە پێشتر بە زۆر نزیک لە پووتین سەیر دەکرا و، هەوڵدان بۆ لابردنی سەرۆکی ڕووسیا دەبێتە گۆڕانکارییەکی تەواو پێچەوانە لە دڵسۆزیدا. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە بڵاوکردنەوەی، ڕەنگە بە ئامانجی ناسەقامگیرکردنی کرێملین بێت، ڕاستییەکەی، جێگەی سەرنجە کە خزمەتگوزارییە هەواڵگرییە ئەوروپییەکە لە هەمان کاتدا بە شێوەیەکی کاریگەر کرێملین لە ئەگەری کودەتایەک ئاگادار بکاتەوە.

پووتین لە هەوڵێکی پێشووی کودەتا لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ڕزگاری بوو، کاتێک سەرۆکی هێزەکانی ڤاگنەر، یەڤگینی پریگۆژین (Yevgeny Prigozhin)، سەرکردایەتیی جووڵەیەکی سەربازیی سەرنەکەوتووی کرد بەرەو مۆسکۆ.

زۆر جار ناکۆکییە ناوخۆیییەکانی نوخبەی مۆسکۆ دەبنە جێی قسە و باسی زۆر، بەڵام دەگمەن ئاشکرا دەکرێن. لە قووڵاییی ڕووداوەکانی داگیرکردنی ئۆکراینادا، لە کاتێکدا پاڵپشتییەکانی ئەمریکا بۆ کیێڤ (Kyiv) کەم دەبنەوە، هەر بۆیە ئاژانسە هەواڵگرییەکانی ئەوروپا پاڵنەرێکی بەهێزیان هەیە بۆ ئاماژەدان بە زیادبوونی ململانێ و پارانۆیا (Paranoia)  لەناو کرێملیندا. سروشتی ئەم جۆرە زانیارییە هەواڵگرییانە، وا دەکات پشتڕاستکردنەوەی بەشێک لە وردەکارییەکان قورس بێت. هەر بۆیە سی ئێن ئێن بۆ وەرگرتنی لێدوان، پەیوەندیی بە کرێملینەوە کردووە.

ڕێوشوێنە نوێیەکان بەدوای کوشتنی لیوا فانیل سارڤارۆڤ (Fanil Sarvarov) هاتن، کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە لەلایەن ئۆکرایناوە ئەنجام دراوە. بەشێک لەو ڕێوشوێنە ئەمنییانەی کە لە دەوروبەری پووتیندا بەوردی باسیان لێوە کراوە، پێشتر ڕاپۆرتیان لەسەر دراوە، یان بە شێوەیەکی بەرفراوان وا گومان دەکرا کە وا بێت، لەوانە: پشکنینی جەستەییی چڕ، دوورکەوتنەوەی کرێملین لە مۆبایلە زیرەکەکان و سنووردارکردنی جووڵەکانی سەرۆک. هێشتا پووتین بە شێوەیەکی بەردەوام لە شوێنە گشتییەکان دەردەکەوێت؛ لەم هەفتەیەدا چاوی بە سەرکردەی چیچان، ڕەمەزان قەدیرۆڤ (Ramzan Kadyrov) و وەزیری دەرەوەی ئێران، عەباس عێراقچی (Abbas Araghchi)  کەوت.

پووتین لە کاتی پەتای کۆڤید-١٩ (Covid-19) دەستی بە دابڕاندنی خۆی کرد و، زۆر جار له‌وسه‌ری مێزێکی درێژەوە بەدوور لە میوانە باڵاکانی دادەنیشت، تا ئەو کاتەی فەرمانی داگیرکارییەکەی شوباتی ٢٠٢٢ی دەرکرد. ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە هەمان شێوازی ئۆفیس لە چەندان شوێن بەکار دەهێنێت کە لێیەوە لە ڕێگەی ڤیدیۆوە قسە بۆ کابینەکەی دەکات.

ئاشکراکردنی وردەکاریی ڕێوشوێنە ئەمنییە نوێیەکان چەند ڕۆژێک دوای ئەوە دێت کە مۆسکۆ گۆڕانکارییەکی گەورەی لە نمایشی سه‌ربازیی ٩ی ئایاری مەیدانی سوور (Red Square) بۆ یادکردنەوەی سەرکەوتن بەسەر ئەڵمانیای نازی (Nazi Germany) ڕاگەیاند. بۆنەکەی ئەمساڵ – کە پێنجەمین بۆنەیە لە دوای داگیرکارییە هەمەلایەنەکەی ئۆکرایناوە – بەبێ چەکی قورسی وەک زرێپۆش و مووشەک بەڕێوە دەچێت.

پووتین ئەمساڵ لە مەیدانی سوور میوانداریی نمایشێکی بچووککراوە دەکات. لە ناوەڕاستی گوشار و هەڕەشە زیادبووەکاندا وتەبێژی کرێملین، دیمیتری پێسکۆڤ (Dmitry Peskov) ئاماژەی بەوە دا کە هەڕەشەکان و سەرکەوتنەکانی ئەم دوایییەی هێرشە مەودادرێژەکانی ئۆکراینا، یەکێک بووە لە پاڵنەرەکان. ”لە پاشخانی ئەم هەڕەشە تیرۆریستییەدا،” ئەو وتی، ”بێ گومان هەموو ڕێوشوێنێک دەگیرێتە بەر بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان.” نمایشەکانی پێشوو نیشاندەری هێزی سەربازیی کرێملین بوون، بەڵام لە دوای دەستپێکردنی داگیرکاریی ئۆکرایناوە بە بیانووی نیگەرانییە ئۆپەراسیۆنی و ئەمنییەکان کەم کراونەتەوە.

ململانێ و دەمەقاڵێی ناو کرێملین

ڕاپۆرتە هەواڵگرییەکە ئاماژە بە شەڕەقسەیەکی توند دەکات لەنێوان بەرپرسە باڵاکانی سوپا لە کۆبوونەوەیەکی کۆتاییی ساڵی ڕابردووی کرێملیندا لەگەڵ پووتین، کە بەشێکی هۆکار بووە بۆ سەرهەڵدانی ڕێوشوێنە نوێیەکان. دوای تیرۆرکردنی لیوا فانیل سارڤارۆڤ لە مۆسکۆ لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥، کە پێ دەچێت لەلایەن بریکارەکانی ئۆکرایناوە بووبێت، سێ ڕۆژ دواتر پووتین کارمەندە سەرەکییەکانی ئاسایشی بانگهێشت کرد.

ڕاپۆرتە هەواڵگرییەکە دەڵێت: دوای کۆبوونەوەیەکی توند، دەستەبەری ئاسایشی زیاتر بۆ ١٠ بەرپرسی باڵای سەربازی دابین کرا.

 ڕاپۆرتەکە دەڵێت، لەنێو کۆبوونەوەکەدا، سەرۆکی ئەرکانی گشتی، ڤالێری گێراسیمۆڤ (Valery Gerasimov) ڕەخنەی لە سەرۆکی دەزگه‌ی ئاسایشی فیدراڵی (FSB)، ئەلێکساندەر بۆرتنیکۆڤ (Alexander Bortnikov)  گرت لەسەر ئەوەی کە نەیتوانیوە ئەفسەرەکانی بپارێزێت؛ ئەویش لە بەرامبەردا سکاڵای لە نەبوونی سەرچاوە و کارمەند بۆ ئەنجامدانی کارەکە کردووە. ”بە جەختکردنەوە لەسەر ئەو ترس و بێورەیییەی کە ئەم ڕووداوە لەناو کارمەندانی (سەربازی) دروستی کردووە، ڤالێری گێراسیمۆڤ بەتوندی ڕەخنەی لە هاوتاکانی لە خزمەتگوزارییە تایبەتەکان گرت لەسەر نەبوونی دووربینییان”.

هەروەها ڕاپۆرتە هەواڵگرییەکە دەڵێت: ”لە کۆتاییی ئەم کۆبوونەوە گرژەدا، ڤلادیمیر پووتین داوای هێوربوونەوەی کرد و، پێشنیاری فۆرماتێکی جێگره‌وه‌ی کارکردنی کرد و ڕێنماییی بەشداربووانی کرد کە لە ماوەی یەک هەفتەدا چارەسەری کۆنکرێتی بۆ کێشەکە بخەنە ڕوو.” ئەو چارەسەرە خێرایە بریتی بوو لەوەی کە پووتین دەسەڵاتی دەزگه‌ی پاراستنی فیدراڵی (FSO)ی خۆی فراوان بکات – کە لەو کاتەدا تەنیا گێراسیمۆڤی لەناو فەرماندەییی سەربازیدا دەپاراست – بۆ دابینکردنی ئاسایش بۆ ١٠ فەرماندەی باڵای دیکە.

ڕاپۆرتەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە بەرزکردنەوەی ڕێوشوێنە ئەمنییەکانی خودی پووتین، دوای ئەم فراوانکردنەی دەسەڵاتەکانی FSO هاتووە. ڕاستییەکەی، زۆر پێشهاتێکی دەگمەنە ئاژانسە هەواڵگرییەکانی ڕۆژاوا زانیاریی وردی گفتوگۆ نهێنییەکانی ئەکتەرە دوژمنکارەکان دزە پێ بکەن، کە پێ دەچێت لە سەرچاوەی مرۆیی یان ئەلیکترۆنییەوە بەدەست هاتبێت، کە هەردووکیان ئەگەر ئاشکرا ببن مەترسیی لەدەستدانیان لەسەرە. بەڵام هەر لەم سۆنگەیەوە، بڵاوکردنەوەی ئەم ڕاپۆرتە، دەکرێت ڕەنگدانەوەی هەوڵێکی بەرپرسانی ئەوروپی بێت بۆ قۆستنەوەی ئەگەری داڕمانی ڕووسیا، کە هەندێک لایەن وەک تاکە ڕێگە بۆ تێكشکاندنی ڕووسیا لە جەنگی ئۆکراینادا هەژماری دەکەن.

سەرچاوە:

https://edition.cnn.com/2026/05/04/europe/putin-russia-security-intelligence-intl?iid=cnn_buildContentRecirc_end_recirc&recs_exp=most-popular-article-end&tenant_id=popular.en

نووسینی: هه‌یلا عه‌بدوڵڵا سه‌لیم

وەرگێڕانی بۆ کوردی: پێنووس

لە نێوەندی ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەی کە جیهان بەخۆیەوەیان دەبینێت، چیتر پرسیار لەبارەی ڕۆڵی زانکۆوە پرسیارێکی ئەکادیمیی دابڕاو نییە، بەڵکوو بووەتە بابەتێکی ڕای گشتی کە پەیوەستە بە ناسنامەی کۆمەڵگە و داهاتووی زانکۆکان. ئەم مشتومڕە لە سعوودیا ئێستا بەچڕی بابەتی گفتوگۆیە، هاوکات لەگەڵ ئەو دەنگۆیانەی لەبارەی بڕیارەکانی زانکۆی شا سعوود سەبارەت بە دووبارە ڕێکخستنەوەی پڕۆگرامە ئەکادیمییەکانی، لەوانەیش کەمکردنەوە یان هەڵوەشاندنەوەی هەندێک لە پسپۆڕییە مرۆیییەکان، لە هەنگاوێکدا کە وەک هەوڵێک بۆ گونجاندنی فێربوون لەگەڵ پێویستییەکانی بازاڕی کار لێکدانەوەی بۆ دەکرێت.

ئەم هەنگاوە، سەرەڕای ئەوەی لۆژیکێکی ئابووریی ڕوونی لەپشتە، دەرگه‌یەکی فراوانتری بۆ گفتوگۆ کردەوە: ئایا دەبێت زانکۆکان خۆیان بەپێی داخوازییەکانی بازاڕ دووبارە دابڕێژنەوە، یان ڕۆڵە قووڵەکەیان لەوەدایە کە خودی ئەم بازاڕە لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی مەعریفە و هۆشیارییەوە دروست بکەن؟

لە ڕووی مێژوویییەوە، زانکۆ تەنیا دامەزراوەیەک نەبووە بۆ دەرچوواندنی فەرمانبەران. هەر لە سەرەتای دروستبوونی یەکەمین زانکۆکان لە ئەوروپا، فەزایەک بووە بۆ پیشەسازیی بیرۆکەکان، بەرهەمهێنانی هۆشیاری و نوخبە فکرییەکان. بەڵام لەگەڵ سەرکەوتنی ئابووریی پیشەسازی و پاشان دیجیتاڵی، ئەم ڕۆڵە پلەبەپلە گۆڕا، و زانکۆکان زیاتر بە سیستەمی ئابوورییەوە بەسترانەوە و، تەنانەت هەندێک جار بوونە پاشکۆی ئەو سیستەمە ئابوورییە.

لەگەڵ ئەوەیشدا، تێزی “زانکۆکان و که‌لتوور”ی توێژەر “ئەندرێ کامینۆ” کە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە زانکۆی لەندەن بڵاو کراوەتەوە، ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم وەرچەرخانە بە واتای نەمانی ڕۆڵی که‌لتووریی زانکۆ نایەت، بەڵکوو ڕۆڵی زانکۆ ئاڵۆزتر دەکات؛ چونکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە “زانکۆی ئەمڕۆ پەیوەندییەکەی بە که‌لتوورەوە لەدەست نەداوە، بەڵکوو بووەتە دامەزراوەیەکی که‌لتووریی ئاڵۆزتر”؛ بەو پێیەی زانکۆ قەوارەیەکی تێکەڵاوی که‌لتوورەکانە: که‌لتووری توێژینەوە، که‌لتووری بازاڕ و که‌لتووری ڕەخنە. زانکۆکان فەزایەکن کە ڕەخنە بەرهەم دەهێنن، پرسیار دەورووژێنن و ڕووبەرێک لە سەربەخۆیی دەپارێزن؛ کەواتە پەیوەندییەکە هێڵێکی ڕاست نییە وەک ئەوەی زۆر کەس دەیناسن.

فەیلەسووفی فەڕەنسی “میشێل فۆکۆ” چوارچێوەیەکی ڕەخنەییی بۆ تێگەیشتن لەم گۆڕانکارییانە پێشکەش کردبوو، کاتێک مەعریفە و دەسەڵاتی پێكه‌وه‌ گرێ دابوو. ئه‌و پێی وابوو ئەوەی لە دامەزراوە فێرکارییەکاندا دەخوێنرێت بێلایەن نییە، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی هاوسەنگیی هێزە لە کۆمەڵگەدا. بەپێی ئەم تێڕوانینە، ئاراستەکردنی خوێندن بەپێی بازاڕ تەنیا بە واتای گۆڕینی پسپۆڕییەکان نایەت، بەڵکوو دووبارە پێناسەکردنەوەی ئەو شتەیە کە وەک “مەعریفەی خاوەن بەها” دادەنرێت. ئەمەیش هەمان ئەو شتەیە کە تێزەکە جەختی لێ دەکاتەوە کاتێک ئاماژە بەوە دەدات کە خوێندنی زانکۆ ئێستا زیاتر وەک “کاڵایەکی ئابووری” سەیر دەکرێت نەک بەهایەکی که‌لتووریی ڕەمزی.

بازاڕی کار خۆی چیتر جێگیر نییە، بەڵکوو بەخێرایییەکی زۆر دەگۆڕێت؛ ئەمەیش وای کردووە لێهاتوویییەکانی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و فێربوونی بەردەوام ببنە پێویستی، نەک کاتبەسەربردن.

لە گۆشەنیگایەکی ترەوە، فەیلەسووفی ئەڵمانی “یۆرگن هابەرماس” جیاکارییەکی گرنگ لەنێوان “عەقڵی ئامرازی” کە سەرنج دەخاتە سەر کارایی و بەرهەمهێنان و، “عەقڵی گفتوگۆیی (په‌یوه‌ندیكارانه‌)” کە هەوڵی تێگەیشتن و بنیاتنانی مانا دەدات، دەخاتە ڕوو. لەم چوارچێوەیەدا، زانستە مرۆیییەکان بڕبڕەی پشتی ئەم عەقڵە گفتوگۆیییەن، چونکە توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی، تێگەیشتن لە خود و پرسیارکردن لە ڕێڕەوەکانی، بە کۆمەڵگە دەبەخشن. تێزەکەیش پاڵپشتیی ئەم مانایە دەکات کاتێک که‌لتوور لەناو زانکۆدا دەبەستێتەوە بە “بەرهەمهێنانی مانا بە شێوەیەکی بەکۆمەڵ و تێگەیشتن لە جیهان”.

بۆیە، کەمکردنەوەی ئەم پسپۆڕییانە تەنیا وەک ڕێکارێکی کارگێڕی ناخوێنرێتەوە، بەڵکوو وەک وەرچەرخانێک لە تێڕوانین بۆ ئەرکی فێربوون خۆی. ئەو فێربوونەی کە تەنیا جەخت لەسەر لێهاتوویییە تەکنیکییەکان دەکاتەوە، ڕەنگە لە کورتخایەندا لە دابینکردنی پێویستییەکانی بازاڕدا سەرکەوتوو بێت، بەڵام پرسیاری قووڵ لەبارەی توانای بۆ دروستکردنی مرۆڤێکی خاوەن بیرکردنەوەی سەربەخۆ و گونجاو لەگەڵ گۆڕانکارییەکاندا دەورووژێنێت. بەتایبەت ئەگەر ئەوە ڕەچاو بکەین کە بازاڕی کار خۆی چیتر جێگیر نییە، بەڵکوو بەخێرایییەکی زۆر دەگۆڕێت؛ ئەمەیش وای کردووە لێهاتوویییەکانی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و فێربوونی بەردەوام ببنە پێویستی، نەک کاتبەسەربردن.

تەنانەت زانکۆ، وەک چۆن ئەدەبیاتی نوێ جەختی لێ دەکاته‌وە، وەک یەکێک لە دوایین ئەو فەزایانە دەمێنێتەوە کە ڕێگە بە ورووژاندنی پرسیارە گەورەکان، گفتوگۆی ئازاد و جیاوازیی بەرهەمهێنەر دەدات. تێزەکەی کامینۆ ڕوونی دەکاتەوە کە زانکۆکان “ڕووبەرێک بۆ ورووژاندنی پرسیارە ڕەخنەیییەکان و دەربڕینی جیاوازی و گەیشتن بە تێگەیشتن لە ڕێگەی پێداچوونەوەی بەردەوامەوە دابین دەکەن.” بەڵام ئەم ڕۆڵە ڕووبەڕووی گوشارێکی زۆر دەبێتەوە، بەو پێیەی “بەهاکانی بازاڕ و ڕکابەریی ئابووری، دزەیان کردۆتە ناو زانکۆکان و که‌لتووری دامەزراوەیییان دووبارە داڕشتووەتەوە.”

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، نموونەکانی پەیوەندیی نێوان زانکۆ و بازاڕ جیاوازن. لە زانکۆی ستانفۆرد، هاوبەشییەکی بەهێز لەنێوان توێژینەوەی ئەکادیمی و پیشەسازیدا بەرجەستە دەبێت، کە یارمەتیدەر بووە لە دروستکردنی ژینگەیەکی داهێنەرانەی پێشکەوتوو؛ ئەگەرچی ئەمە لەسەر حیسابی کەمبوونەوەی ڕێژەییی ئامادەییی زانستە مرۆیییەکان بووە. لەبەرامبەردا، زانکۆی ئۆکسفۆرد هاوسەنگییەکی نەریتی لەنێوان پسپۆڕییە زانستی و مرۆیییەکاندا دەپارێزێت؛ ئەمەیش لە ڕوانگەیەکەوە کە پێی وایە بنیاتنانی مرۆڤ هێنده‌ی بڕوانامە و ئامادەکردنی پیشەیی گرنگه‌.

بەڵام لە چوارچێوەی وڵاتێکی وەك سعوودیادا، پرسیارەکە ڕەهەندێکی زیاتر وەردەگرێت کە پەیوەندیی بە ناسنامەوە هەیە. پسپۆڕییە مرۆیییەکان، وەک زمانی عەرەبی، مێژوو، کۆمەڵناسی و دەروونناسی، ئەرکیان تەنیا فێربوون نییە، بەڵکوو ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە پاراستنی یادەوەریی بەکۆمەڵ، لێکدانەوەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و بەهێزکردنی ئینتیمای که‌لتووری. لێرەوە، هەر کەمکردنەوەیەکیان پرسیاری ڕەوا دەورووژێنێت سەبارەت بەوەی کێ لە داهاتوودا ئەم ڕۆڵانە دەگرێتە ئەستۆ؛ سەرەڕای ئەوەی تێزەکە جەخت دەکاتەوە کە زانکۆ هێشتا وەک “فەزایەک بۆ فرەییی بەهاکان و بەرهەمهێنانی ماناکان” دەمێنێتەوە.

ئەمە بە واتای ڕەتکردنەوەی نوێکردنەوەی فێربوون یان پشتگوێخستنی داخوازییەکانی بازاڕ نایەت، بەڵکوو ئاڵنگاریی ڕاستەقینە لە بەدیهێنانی هاوسەنگییەکی ورددایە لەنێوان هەردوو لایەنەکەدا. زانکۆیەک کە وەڵامدەرەوەی پێویستییەکانی ئابووری بێت بەبێ ئەوەی پەیامە که‌لتوورییەکەی لەدەست بدات و، هاوتای داهاتوو بێت بەبێ ئەوەی لە ڕەگەکانی داببڕێت.

لە کۆتاییدا، ناتوانرێت ڕۆڵی زانکۆ لە یەک ئەرکدا کورت بکرێتەوە. ئەو تەنیا کارگەیەک نییە بۆ لێهاتوویییەکان و، تەنیا پارێزەرێکی کەلەپووریش نییە، بەڵکوو فەزایەکی ئاوێتەیە کە هەردووکیان کۆ دەکاتەوە. ئەو پرسیارەی کە دەبێت لە هەر پرۆسەیەکی چاکسازیدا ئامادە بێت ئەمەیە: ئایا زانکۆ دووبارە دادەڕێژینەوە بۆ ئەوەی خزمەتی بازاڕ بکات، یان بازاڕ دووبارە دادەڕێژینەوە بۆ ئەوەی هاوتای مەعریفە بێت؟

ڕەنگە هاوسەنگترین وەڵام ئەوە بێت کە پەیوەندیی نێوان هەردوو لا نابێت پەیوەندییەکی پاشکۆیی بێت، بەڵکوو دەبێت پەیوەندییەکی کاریگەریی دوولایەنە بێت؛ چونکە ئەو زانکۆیەی سەربەخۆییی مەعریفیی خۆی لەدەست بدات، توانای داهێنانیشی لەدەست دەدات و، ئەو کۆمەڵگەیەی مەعریفە پشتگوێ بخات، قیبلەنمای خۆی لێ ون ده‌بێت.

سەرچاوە: گۆڤاری المجلة، بەردەستە لەسەر ئەم بەستەرە: https://www.majalla.com/taxonomy/term/246111>>>>.

قەیرانی گەرووی هورمز و نەخشەی ستراتیژیترین تەنگە و ڕێڕەوە ئاوییەکانی جیهان

نزیکەی ٩٠ لەسەدی سەرجەم کاڵا بازرگانییەکان لە ڕێگەی دەریایییەوە دەگوازرێنەوە و، تەنیا نزیکەی ١١ لەسەدیان بە گەرووی هورمز (Strait of Hormuz)دا تێ دەپەڕن. بەڵام گەرووی هورمز، دەروازەیەکی ژیانی بۆ ئاسایشی کشتوکاڵی جیهانی و جەمسەرێکی ستراتیژییە بۆ سەقامگیریی سەرچاوە کشتوکاڵییەکان. نزیکەی سێیەکی هەناردەی ئۆریای جیهان – کە یەکێکە لە پڕبەکارهێنەرترین جۆرەکانی پەینی کیمیایی – بەناو ئەم گەرووەدا تێ دەپەڕێت؛ لە کاتێکدا کە نزیکەی نیوەی بەرهەمهێنانی خۆراکی جیهان پشت بە پەین دەبەستێت. جگە لەوەیش، نزیکەی ٣٠ لەسەدی بەرهەمهێنانی ئەمۆنیای جیهان و ٥٠ لەسەدی بەرهەمهێنانی ئۆریای جیهان، بەستراونەتەوە بەو زنجیرە دابینکردنانەی کە بەم ناوچەیەدا تێ دەپەڕن. ئەمەیش بایەخی یەکلاکەرەوە و ژیانیی ئەم ڕێڕەوە دەریایییانە بۆ سەقامگیریی سیستەمی خۆراکی جیهانی دەردەخات.

ئامادەکردن و وەرگێڕان: پێنووس

لە ڕاپۆرتێکی شیکاریدا، ماڵپەڕی ئەی بی سی نیوز (ABC News) دەنووسێت؛ بۆ ماوەی نزیکەی دوو مانگە، گەرووی هورمز، کە یەکێکە لە گرنگترین ڕێڕەوەکانی گواستنەوەی دەریایی لە جیهاندا، بەهۆی جەنگی ئێرانەوە بەکردەیی داخراوە. نرخی نەوت بەرز بووەتەوە، ترس لە هەڵاوسان زیادی کردووە و ئابووریی جیهانیش هەژاوە. یەک لەسەر پێنجی بەرهەمی نەوتی جیهان—و ١١ لەسەدی سەرجەم بازرگانییە دەریایییەکان—لە ڕێگەی ئەو ڕێڕەوە تەسکەوە دەگوازرێنەوە کە کەنداوی فارس (Persian Gulf) و کەنداوی عەدەن (Gulf of Aden) لە یەکتر جیا دەکاتەوە. شارەزایان ترسیان لەوەیە کە بە کۆنترۆڵکردنی گەرووەکە، ڕەنگە ئێران دەرگه‌ بەسەر سەردەمێکی نوێی مەترسیدار و پڕتێچوو لە بازرگانیی دەریاییدا بکاتەوە، کە تێیدا ڕێککەوتننامە و پەیماننامە لەمێژینەکان پەیڕەو ناکرێن. لە هەفتەکانی ڕابردوودا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (US) ڕای گەیاند کە جووڵەی دەریایی بەناو گەرووەکەدا سنووردار دەکات. هەرچەندە گەرووی هورمز تاکە ڕێڕەوی هەستیار و ستراتیژی نییە بۆ گواستنەوەی کاڵاکان لە ڕێگەی دەریایییەوە.

نزیکەی ٩٠ لەسەدی سەرجەم کاڵا بازرگانییەکان لە ڕێگەی دەریایییەوە دەگوازرێنەوە و، ١٣(choke points)  یاخود (ڕێڕەوە تەنگەبەرەکان/ گەرووە ستراتیژییەکان)ی  سەرەکی لە سەرانسەری جیهاندا هەن کە نزیکەی سێ لەسەر چواری ئەو بازرگانییە دەریایییە جیهانییە بەناویاندا تێ دەپەڕێت؛ لەنێویاندا، لەلایەن شارەزایانی ئابووری و ئەمنییەوە، پێنجیان بە گرنگترین ڕێڕەو بۆ بازرگانیی جیهانی دادەنرێن.

گەرووی هورمز لە کوێیە؟

کاتێک ئێران بەکردەیی لە ڕێگەی دانانی مینی دەریایییەوە- وەک ئەوەی ڕاگەیەنراوە- گەرووی هورمزی داخست و، هەڕەشەی هێرشکردنە سەر ئەو کەشتییانەی کرد کە بەبێ مۆڵەتی حکوومەتی ئێران هەوڵی تێپەڕین دەدەن و، تەنانەت سەپاندن یان هەڕەشەی سەپاندنی باج بەسەر هاتوچۆی تێپەڕبووندا، ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی دەیان ساڵەی پەیوەست بە گواستنەوەی دەریایی خرانە لاوە.

دۆناڵد ڕۆسوێڵ(Donald Rothwell)  لە زانکۆی نیشتمانیی ئوسترالیا (Australian National University)، کە لە یاسای نێودەوڵەتیدا شارەزایە، ڕای گەیاند کە ئەمە دەتوانێت پێشینەیەکی مەترسیدار دروست بکات و زیاتر پەکخستنی بازرگانیی جیهانی لێ بکەوێتەوە. ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان (United Nations Convention on Law of the Sea) مافی کەشتی و فڕۆکەکان دەپارێزێت بۆ تێپەڕین بەناو گەرووە نێودەوڵەتییەکاندا، کە گەرووی هورمزیش دەگرێتەوە.

لەم چوارچێوەیەدا دۆناڵد ڕۆسوێڵ گوتی، ئێران بۆ چەندان دەیە پێش جەنگەکە پابەندی ئەو ڕێککەوتننامەیە بووە، سەرەڕای ئەوەی واژۆكه‌ری ڕێککەوتننامەکە نەبووه‌. بەڵام پڕۆفیسۆر ڕۆسوێڵ نیگەرانە لەوەی کە سەپاندنی باج، چ کاریگەرییەکی لەسەر گەرووە نێودەوڵەتییەکانی دیکە دەبێت.

وەزیری داراییی ئیندۆنیزیا (Indonesia) پێشنیاری ئەوەی کرد کە ڕەنگە باج بخرێتە سەر ئەو کەشتییانەی، گەرووی مالاکا (Malacca Strait) بەکار دەهێنن. ئەو گوتی: ”ئەگەرێکی زۆر هەیە کە ئەو وڵاتانەی دیکەش کە هاوسنوورن لەگەڵ گەرووە گرنگەکاندا، بیر لەوە بکەنەوە کە ئایا دەتوانن ئەوانیش جۆرێک لە باج بسەپێنن یان نا.”

ڕاستییەکەی، مێژوویەکی دوورودرێژ لە ململانێ و گرژی لەم گەرووە ستراتیژییانەدا هەیە، بەڵام پرسیار ئەوەیە کە ئەو ڕێرەوە ستراتیژییە هەستیارانە لە کوێن و چۆن هێندە گرنگ بوون؟

گەرووی مالاکا لە کوێیە؟

بەپێی کۆڕبەندی ئابووریی جیهانی (World Economic Forum)، ساڵانە زیاتر لە ٩٠,٠٠٠ کەشتی بەناو گەرووی مالاکادا تێ دەپەڕن، کە ٣٠ لەسەدی کاڵا بازرگانییەکانی جیهان دەگوازنەوە. ئەمە تەنگەبەرێکی (bottleneck)  زۆر گرنگە بۆ بازرگانیی ئاسیا  (Asia)، بەڵام بەتایبەتی بۆ چین  (China).

ساڵانە دوو لەسەر سێی بازرگانیی چین، لەوانەیش ٨٠ لەسەدی هاوردەی وزەکەی، لە ڕێگەی کەشتییەوە بەناو ئەو گەرووەدا دەگوازرێتەوە. هەروەها کورتترین ڕێڕەوی گواستنەوەی دەریایییە لە نێوان ڕۆژهەڵاتی ئاسیا (East Asia)، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپادا (Europe)، کە زەریای هیندی (Indian Ocean) بە دەریای باشووری چینەوە (South China Sea) دەبەستێتەوە.

ئەو گەرووە، کە لە نێوان مالیزیا (Malaysia)، ئیندۆنیزیا و سەنگافوورەدا (Singapore) هەڵکەوتووە، ساڵانە نزیکەی ٤٥ لەسەدی نەوتی گواستراوەی دەریاییی جیهان بەناویدا تێ دەپەڕێت. بەپێی چاتام هاوس (Chatham House)، ساڵانە بڕێکی زۆر لە پاقلەی سۆیا و برنجیش بەناویدا دەگوازرێتەوە.

بە گوتەی مێهردۆخت پوورنادر (Mehrdokht Pournader)، شارەزای زنجیرەی دابینکردن (supply chain) لە زانکۆی مێڵبۆرن (University of Melbourne)، هەژموونی ئاسیا بەسەر بەرهەمهێنانی جیهانیدا بەو واتایە دێت کە هەر پەکخستنێک لە هاتوچۆی دەریایی لە گەرووەکەدا، کێشە بۆ ئابوورییەکانی سەرانسەری جیهان دروست دەکات. ئەو گوتی: ”کەواتە ئەگەر گەرووی مالاکا پەک بخرێت، ئەوا بەو واتایە دێت کە کارگەی جیهان و بەرهەمهێنانی جیهان پەک دەخرێت. ”هەروەها وتی: ”لەبەر ئەوە هەندێک لە گەرووەکان لەوانی دیکە هەستیارترن و گەرووی مالاکاش یەکێکە لەوانە.”

جێنیفەر پارکەر (Jennifer Parker)، شارەزای بەرگری و ئەفسەری پێشووی هێزی دەریایی، ڕای گەیاند بە لەبەرچاوگرتنی ئەو قەبارەیەی بازرگانی کە بەناو ئەو ڕێرەوە هەستیار و ستراتیژییەدا تێ دەپەڕێت، هەر پەکخستنێک کاریگەرییەکی گەورەی دەبێت. بەڵام بەپێچەوانەی گەرووی هورمزەوە، کەشتییەکان دەتوانن ڕێڕەوی جێگرەوە بگرنە بەر بۆ خۆلادان لە گەرووی مالاکا. جێنیفەر پارکەر (Jennifer Parker)  گوتی: ”یەکێک لە باجەکانی (trade-offs) ئەو جێگرەوەیە ئەوەیە کە مەوداکە درێژتر دەکاتەوە.” هەروەها وتی: ”ئەگەر بازرگانی لە ڕێگەی گەرووی مالاکاوە بوەستێنرێت، ئەوا کەمایەسی لە گەیشتنی دابینکەران بۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا (South-East Asia)  و باکووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا (North-East Asia) لە کاتی گونجاودا دروست دەبێت.” لەدرێژەیشدا، جێنیفەر دەڵێت:  ”گرفت و کێشەی گەورە لەو پێداویستییانەدا دروست دەبێت کە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیاوە دێنە دەرەوە؛ بۆ نموونە بەشێکی زۆر لە سووتەمەنییە پاڵاوتەکەی ئۆسترالیا.”

نۆکەندی سوێز (Suez Canal) لە کوێیە؟

دەیان هەزار کەشتی بەناو ئەو ڕێڕەوە ئاوییە تەسکەدا تێ دەپەڕن کە لەلایەن میسرەوە کۆنترۆڵ کراوە و دەریای سوور (Red Sea) بە دەریای ناوەڕاستەوە (Mediterranean) دەبەستێتەوە. ئەم گەشتە دەتوانێت بەلایەنی کەمەوە ١٠ ڕۆژ لە کاتی گەشتکردن لە نێوان ئاسیا و ئەوروپادا کەم بکاتەوە بە خۆلادان لە گەشتکردن بەدەوری باشووری ئەفریقادا  (South Africa).

نزیکەی ١٠ لەسەدی بازرگانیی دەریاییی جیهانی پێک دەهێنێت، لەوانە نزیکەی ٢٠ لەسەدی بارەکانی ئۆتۆمبێل، ٢٢ لەسەدی هاتوچۆی کۆنتێنەرەکان و ١٠ لەسەدی نەوت. هەروەها، بەپێی شیکارییەکی چاتام هاوس، ئەمە ڕێڕەوێکی گرنگی بازرگانییە بۆ ئەو پەینەی کە لە ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا (Eastern Europe) بەرهەم دەهێنرێت و ڕەوانەی چین دەکرێت، کە یەکێکە لە گەورەترین هاوردەکارانی پەین لە جیهاندا.

لە ساڵی ٢٠٢١، کەشتییەکی کۆنتێنەرهەڵگر بۆ ماوەی نزیکەی شەش ڕۆژ هاتوچۆی لەو تەنگەبەرە ستراتیژییەدا ڕاگرت، دوای ئەوەی بە شێوەیەکی ئاسۆیی گیری خوارد. هێرشەکانی حووسییەکان (Houthi) لە دووریی نزیکەی ٣٠٠ کیلۆمەتر لە باشووری نۆکەندی سوێز، بوونە هۆی دابەزینێکی بەرچاو لە ئاستی هاتوچۆدا. لە ساڵی ٢٠٢٣، ژمارەی ئەو کەشتییانەی بەناو ڕێڕەوە ئاوییەکەدا تێ دەپەڕین زیاتر لە ٢٦,٠٠٠ کەشتی بوو. لە ساڵی دواتردا، ئەو ژمارەیە بۆ نزیکەی ١٣,٠٠٠ دابەزی؛ بەڵام ڕێڕەوی جێگرەوە هەن.

خاتوو پارکەر گوتی: ”ئەو ڕێگەیەی کە دەتوانیت لە ڕێگەیەوە خۆت لە نۆکەندی سوێز، یان لە ڕاستیدا لە بابولمەندەب(Bab-el-Mandeb)  لا بدەیت، گەشتکردنە بەدەوری کەیپ ئۆڤ گوود هۆپدا (Cape of Good Hope) لە باشووری ئەفریقا.” هەروەها خاتوو پارکەر وتی: ”بەڵام لەو ڕێڕەوە جێگرەوانەدا، باجەکەی ئەوەیە کە کات و تێچوو زیاتر دەکات؛ بەتێکڕا ١٤ ڕۆژی زیادە.”

گەرووی بابولمەندەب (Bab el-Mandeb Strait) لە کوێیە؟

ئەم ڕێڕەوەی گواستنەوەی دەریایییە لە نێوان یەمەن (Yemen) و جبیووتیدا (Djibouti)، دەریای سوور بە کەنداوی عەدەن و زەریای هیندییەوە دەبەستێتەوە و، بۆ هەناردەکردنی نەوت و غازی سروشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە زۆر گرنگە. ئەمە نزیکەی ٨.٧ لەسەدی بازرگانیی دەریاییی جیهانی پێک دەهێنێت، لەوانە ٢٠ لەسەدی هاتوچۆی هەریەک لە ئۆتۆمبێل و کۆنتێنەرەکان و ١٣ لەسەدی نەوت. بەڵام لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٢٣وە، هێزەکانی حووسییەکان هێرشیان کردە سەر ئەو کەشتییانەی بە گەرووی بابولمەندەبدا تێ دەپەڕین، کە زۆربەی ئەو کەشتییانەی بە نۆکەندی سوێزدا تێ دەپەڕن لەوێوە دێن.

خاتوون پارکەر ڕای گەیاند کە گۆڕینی ڕێڕەوی کەشتییەکان بۆ کەیپ ئۆڤ گوود هۆپ لە نزیک باشووری ئەفریقا، بووەتە هۆی کاریگەریی دۆمینۆیی (domino effect) لە ناوچەکانی دیکەی جیهاندا. ئەو گوتی: ”ئەوەی بینیتان، دواکەوتن بوو لە بەندەری سەنگافوورە، لەبەر ئەوەی کەشتییەکان لە کاتی جیاوازدا دەگەیشتن؛ بۆیە لەو ماوەیەدا سەنگافوورە قەرەباڵغییەکی زۆری تێ کەوت.” هەروەها وتی: ”دەست دەکەیت بە بینینی کەموکورتی لە پێداویستییەکاندا. هەروەها دەست دەکەیت بە بینینی کەڵەکەبوونی بازرگانی لە بەندەرە جیاوازەکاندا.” لە درێژەیشدا ڕای گەیاند: ”بۆیە هەمیشە ئەم شتانە کاریگەریی بەردەوامیان (flow-on effect) لەسەر بازرگانیی دەریایی و سیستەمی ژینگەیی (ecosystem)ی بازرگانیی دەریایی بەگشتی هەیە.”

دکتۆر پوورنادر هاوڕا بوو و، گوتی کە ئەمە دەتوانێت ئەوە دروست بکات کە بە ”کاریگەریی قامچی” (bullwhip effect)  یاخود “کاریگەریی شەپۆلاوی” یان “کاردانەوەی زنجیرەیی” ناسراوە، کە ئەوەیش کاتێک ڕوو دەدات کە گۆڕانکارییە بچووکەکان لە خواستی بەکاربەردا دەبنە هۆی گۆڕانکاریی گەورە لە ئاستی فرۆشیارانی کۆمەڵدا و، شێوازی کارکردنی زنجیرەکانی دابینکردن دەگۆڕێت.

خاتوون پارکەر گوتی: ”کەواتە هەر پەکخستنێکت لە سەرەتای زنجیرەی دابینکردنەکەتدا هەبێت، ئەوا ئەو پەکخستنە بە شێوەیەکی خێرا و بەرچاو لەناو زنجیرەی دابینکردنی بەرهەمهێناندا گەشە دەکات، سەبارەت بەوەی چەند کاتی پێویستە تاوەکوو کڕیاران کاڵاکانیان بەدەست بگات.” لەم چوارچێوەیەیشدا ڕای گەیاند: ”بۆیە ئەگەر یەک هەفتە لە بەدەستهێنانی کاڵاکانت یان سووتەمەنییەکەدا دواکەوتنت هەبێت، ئەو دواکەوتنە دەتوانێت بۆ چەند هەفتەیەک درێژ ببێتەوە تا ئەو کاتەی کاڵاکە دەگاتە دەست کڕیارەکە.”

گەرووەکانی تورکیا (Turkish Straits) لە کوێن؟

گەرووەکانی تورکیا، کە بریتین لە بۆسفۆر (Bosporus) و دەردەنیل (Dardanelles)، تاکە ڕێڕەوی تێپەڕبوونی دەریایین لە نێوان دەریای ڕەش (Black Sea) و دەریای ناوەڕاستدا و، لەلایەن تورکیاوە (Türkiye) کۆنترۆڵ کراون. ساڵانە نزیکەی ٣ لەسەدی ئەو کاڵایانەی لە ڕێگەی دەریایییەوە بازرگانییان پێوە دەکرێت، لەوانە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی هەناردەی گەنمی جیهان، بەناو ئەم ڕێڕەوە ئاوییەدا دەگوازرێنەوە.

بەپێی شیکارییەکی چاتام هاوس، نزیکەی ٧٧ لەسەدی هەناردەی گەنم لە ڕووسیا (Russia)، ئۆکراینا (Ukraine)  و قه‌زاقستانەوە (Kazakhstan) بەناویدا تێ دەپەڕێت، لە کاتێکدا نزیکەی ٣٩ لەسەدی ئەو هەناردانە بە هەردوو نۆکەندی سوێز و گەرووی بابولمەندەبدا تێ دەپەڕن. لە سەرەتای جەنگی ڕووسیا لە ئۆکراینا، ترس لەبارەی ئاسایشی خۆراکەوە (food security) لەسەر ئۆکراینا وەک پێنجەم گەورەترین هەناردەکاری گەنم، دروست بوو. پێش جەنگەکە، هەناردەی گەنمی ئۆکراینا پێداویستییەکانی ٣٨ لەسەدی وڵاتانی ئەفریقا (African)ی دابین دەکرد. دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بە ڕاددەیەکی زۆر پشتیان بە هاوردەی دانەوێڵەی دەریای ڕەش بەستبوو.

خاتوو پارکەر دەڵێت: ”پێش ئەوەی ئۆکراینا باڵادەستی لە دەریای ڕەشدا بەدەست بهێنێت … ئێمە کاریگەرییەکەمان لەسەر دابینکردنی خۆراکی جیهانی بینی.” هەروەها خاتوو پارکەر وتی: ”گەرووەکانی تورکیا، بۆسفۆر و دەردەنیل، خاڵی خنکاندنی ڕاستەقینەن هاوشێوەی گەرووی هورمز، لە ڕووی ئەوەی کە هیچ جێگرەوەیەکی دیکەی دەریایییان نییە.” بۆیە  ”ئەوە تاکە دەروازەی چوونەژوورەوە و هاتنەدەرەوەیە بۆ دەریای ڕەش.”

نۆکەندی پەنەما (Panama Canal) لە کوێیە؟

ئەو ڕێڕەوە ئاوییەی کە زەریاکانی هێمن (Pacific) و ئەتڵەسی (Atlantic) بەیەکەوە دەبەستێتەوە، پشکی نزیکەی ٢.٥ لەسەدی بازرگانیی دەریاییی جیهانیی هەیە. سەرەڕای ئەوەی پشکێکی بچووک لە قەبارەی بازرگانیی دەریایی پێک دەهێنێت، بەڵام لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگە بۆ وڵاتانی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (United States)، کە نزیکەی ٤٠ لەسەدی کاڵا کۆنتێنەرکراوەکانی (containerised goods) ئەمریکا دەگوازێتەوە. هەروەها زۆر گرنگە بۆ هەناردە کشتوکاڵییەکانی ئەمریکا، وەک گەنمەشامی و پاقلەی سۆیا، چونکە ئەو کاڵایانە بەناو ڕێڕەوە ئاوییەکەدا تێ دەپەڕن بۆ ئەوەی بگەنە ئاسیا.

دوای دروستکردنی لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە لە سەرەتای ساڵانی (١٩٠٠)ەکاندا، کۆنترۆڵی نۆکەندەکە بەفەرمی ڕادەستی پەنەما (Panama) کرا لە ماوەی زیاتر لە چوار دەیە لەمەوبەر. بەڵام دۆناڵد ترەمپ (Donald Trump)، سەرۆکی ئەمریکا، بەڵێنی داوە کە ڕێڕەوە ئاوییەکە ”وەربگرێتەوە” و، بانگەشەی ئەوە دەکات کە ڕێرەوە ئاوییەکە کەوتووەتە ژێر کۆنترۆڵی چینەوە.

لە دەرەوەی بابەتی جیۆپۆلیتیک، نیگەرانییەکان سەبارەت بە تەندروستیی درێژخایەنی ڕێڕەوە ئاوییەکە لە زیادبووندان. نۆکەندی پەنەما بە ئاوی شیرین لە دەریاچەی گاتوونەوە (Lake Gatún) دابین دەکرێت؛ بەپێچەوانەی نۆکەندی سوێزەوە، کە بە ئاوی دەریا دابین دەکرێت. بەڵام لە ساڵانی ڕابردوودا بەهۆی وشکەساڵییە توندەکانەوە کەمبوونەوەیەکی بەرچاو لە ئاوی شیریندا هەبووە؛ کە ئەمەیش بووە هۆی دابەزینی ئاستی هاتوچۆ لە ڕێڕەوە ئاوییەکەدا بە ڕێژەی ٣٠ لەسەد لە ساڵی ٢٠٢٣دا.

خاتوو پارکەر ڕای گەیاند پەکخستنی ئەو کەشتییانەی بە نۆکەندی پەنەمادا تێ دەپەڕن، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ئەمریکا دەبێت، بەڵام گوتی کە جێگرەوە بۆ ئەو خاڵی خنکاندنە هه‌ن. ئەو گوتی: ”دەتوانن بەدەوری باشووری ئەمریکای باشووردا بڕۆن، بۆ کەیپ هۆرن(Cape Horn) . ئەوە تێپەڕینێکی تا ڕاددەیەک سەختە و یەک بۆ دوو هەفتە تێپەڕینەکە تاخیر دەکات.” بۆیە ”بژاردەکەی دیکە ئەوەیە کە دەتوانن بە ڕێگەیەکی پێچەوانەدا بڕۆن و شتەکان بە نۆکەندی سوێزدا بنێرن؛ بەڵام ئەمەیش کاتێکی زۆرتری ده‌وێ.”

دکتۆر پوورنادر دەڵێت: سەرەڕای هەبوونی جێگرەوەکان، پەکخستنەکان کێشە لە سیستەمی ژینگەیییە گەورەکەی بازرگانیی دەریاییدا دروست دەکەن. ئەو گوتی: ”ئەگەر پەک بخرێت، ئەوا جارێکی دیکە هەناردە کشتوکاڵییەکان پەک دەخرێن، کاڵا بەکاربەرییەکانیش پەک دەخرێن.” بۆیە ”تێچووی گشتیی بازرگانی لەنێوان ئەمریکای باکوور و باشووردا (North and South America) زیاد دەکات.”

دابەزینی ٧٦ لەسەدیی هاتوچۆ لە هورمز (Hormuz)؛ بازرگانیی جیهانی پەنای بردە بەر ڕێڕەوە جێگرەوەکان

کۆمپانیای وێزەرنیوز (Weathernews) لە ڕاپۆرتێکدا  لە ڕێکەوتی ( 27, 2026ئه‌پریل) ڕای گەیاندووە کە ژمارەی کەشتییەکان لە زەریای هێمنی باکوور (North Pacific Ocean) بە ڕێژەی ٥٥ لەسەد زیادی کردووە، بە درێژاییی کەناراوەکانی ڕۆژهەڵاتی دەریای سوور (Red Sea) گەشەی ٥٠ لەسەدی بەخۆیەوە بینیوە و لە دەوروبەری Cape of Good Hope  لە ئەفریقای باشوور (South Africa) بە ڕێژەی ٢٠ لەسەد زیاتر بووە. ئەم گۆڕانکارییانە نیشاندەری نامەرکەزیبوونی خێرا و دووبارە ڕێکخستنەوەی ڕێڕەوەکانی بازرگانیی جیهانین.

پەککەوتن لەم خاڵە ستراتیژییە گرنگەی وزەی جیهانیدا (گەرووی هورمز)، بووەتە هۆی گۆڕانکاریی بەرفراوان لە ڕێڕەوەکانی کەشتیوانیی نێودەوڵەتیدا. شیکاریی کۆمپانیای وێزەرنیوز (Weathernews) بۆ داتاکانی سیستەمی ناسینەوەی ئۆتۆماتیکی (Automatic Identification System – AIS)  کە پەیوەستە بە نزیکەی ٩٠ هەزار کەشتی، کەمبوونەوەی توندی هاتوچۆی کەشتییەکان لە دەوروبەری گەرووی هورمز پشتڕاست دەکاتەوە. هاتوچۆ لە گەرووی هورمز ٧٦ لەسەد (لە ١٨٢٨ بۆ ٤٤٢ کەشتی)، لە دەریای عومان ٥٣ لەسەد (لە ١٤٤٠ بۆ ٦٨٠ کەشتی) و لە کەنداوی فارس ٤٦ لەسەد (لە ١٣٨٠ بۆ ٧٥٠ کەشتی) کەم بووەتەوە. لە ئاستێکی فراوانتردا، دەریای عەرەب (Arabian Sea)یش دابەزینی ٢٥ لەسەدیی لە هاتوچۆدا بەخۆیەوە بینیوە.

لە بەرامبەردا، ڕێڕەوە جێگرەوەکان شایەتحاڵی زیادبوونێکی بەرچاوی هاتوچۆ بوون. ژمارەی کەشتییەکان لە زەریای هێمنی باکوور (نزیک هێڵی ڕێکەوتی نێودەوڵەتی (International Date Line)) بە ڕێژەی ٥٥ لەسەد زیادی کردووە، بە درێژاییی کەناراوەکانی ڕۆژهەڵاتی دەریای سوور (دەوروبەری یەنبەع (Yanbu)) گەشەی ٥٠ لەسەدی بەخۆیەوە بینیوە و لە دەوروبەری کەیپی هیوای باش لە ئەفریقای باشوور بە ڕێژەی ٢٠ لەسەد زیاتر بووە. ئەم گۆڕانکارییانە نیشاندەری نامەرکەزیبوونی خێرا و دووبارە ڕێکخستنەوەی ڕێڕەوەکانی بازرگانیی جیهانین.

لە ڕێڕەوە جێگرەوەکاندا، چالاکییەکان بە شێوەیەکی هەستپێکراو زیادیان کردووە. لە زەریای هێمنی باکوور، هاتوچۆی کەشتییە زەبەلاحەکانی هەڵگری غازی شل (Liquefied Gas) و نەوتهەڵگرەکانی نەوتی خاو (Crude Oil)  لەنێوان ئاسیا (Asia) و ئەمریکای باکوور (North America) زیاتر بووە. لە کەناراوەکانی دەریای سوور، بەندەری یەنبەع ڕۆڵێکی بەرچاوترى وەکوو ناوەندێکی هەناردەکردن وەرگرتووە و ژمارەی کەشتییەکان لە ٦٦٠ بۆ ٩٩٠ کەشتی بەرز بووەتەوە. لە ڕێڕەوی کەیپی هیوای باشیشدا، هاتوچۆ لە ١١٠٠ کەشتیی پێش داخرانی گەرووی هورمزەوە بۆ ١٣٢٠ کەشتی زیادی کردووە و تەواوی ڕێڕەوەکە، لەوانەیش باشووری زەریای هیند (Indian Ocean)، ڕووبەڕووی گەشەی هاتوچۆ بووەتەوە.

بەکارهێنانی ڕێڕەوی Cape of Good Hope (كه‌پی هیوای باش) لەبری نۆکەندی سوێز (Suez Canal) و گەرووی هورمز، نزیکەی ١١ بۆ ١٥ هەزار کیلۆمەتر دەخاتە سەر مەودای نێوان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (Middle East) و ئاسیا، کە ئەمەیش دەبێتە هۆی زیادبوونی کات و تێچووی گواستنەوە. جگە لەوەیش، مەترسییە کەشوهەوایییەکانیش جێگەی سەرنجن. بە نزیکبوونەوەی نیوەگۆی باشوور (Southern Hemisphere) لە مانگەکانی زستان (حوزەیران تا ئاب (June to August))، ئاوەکانی دەوروبەری Cape of Good Hope ڕووبەڕووی بای توند، شەپۆلی زۆر بەرز (زۆر جار لەنێوان ٨ بۆ ١٢ مەتر) و تەمومژی چڕ دەبنەوە. کەمیی بەندەرە ئارامەکان بۆ پەنابردنی لەناکاویش، مەترسییەکانی کەشتیوانی (Navigation) زیاتر دەکات.

لە کاتێکدا وڵاتان هەنگاو بۆ دابینکردنی ئاسایش لە گەرووی هورمز دەنێن، گۆڕینی ڕێڕەوەکانی کەشتیوانی لەوانەیە بەردەوام بێت. لەمەودوا، سەرنجی سەرەکی لەسەر ئەوە دەبێت کە ڕێڕەوە جێگرەوەکان چۆن کاریگەری لەسەر کاراییی گواستنەوەی جیهانی، سەلامەتیی دەریایی و ئاستی ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییە کەشوهەوایییەکان دادەنێن.

سەرچاوە:

1- https://www.abc.net.au/news/2026-04-24/mapping-the-most-critical-shipping-lanes-in-the-world/106567522

2- https://sea.weathernews.com/resources/202604/78

2- https://www.aljazeera.net/news/2026/4/23/بسبب-هرمز-هل-تتحول-الأسمدة-لقنبلة

پەیمانگه‌ی نێودەوڵەتیی توێژینەوەکانی ئاشتیی ستۆکهۆڵم (SIPRI)

(ستۆکهۆڵم، 27ی نیسانی 2026)

ئامادەکردن و وەرگێڕان: پێنووس

بەپێی ڕاپۆرتی نوێی پەیمانگه‌ی نێودەوڵەتیی توێژینەوەکانی ئاشتیی ستۆکهۆڵم (SIPRI)، خەرجییە سەربازییەکانی جیهان لە ساڵی 2025 گەیشتە 2887 ملیار دۆلار، کە بە بەراورد بە ساڵی 2024 بە ڕێژەی 2.9% لە ڕووی ڕاستەقینەوە زیادی کردووە. هەرچەندە خەرجییە سەربازییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کەمی کردووە بەڵام بە ڕێژەی 14% لە ئەوروپا و 8.1% لە ئاسیا و ئۆقیانووسیا زیادی کردووە. بەپێی ئەو داتایە نوێیانەی لەلایەن پەیمانگه‌ی نێودەوڵەتیی توێژینەوەکانی ئاشتیی ستۆکهۆڵم (SIPRI) بڵاو کراونەتەوە، سێ وڵاتی یەکەم لە ڕووی خەرجیی سەربازییەوە – ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، چین و ڕووسیا – بەگشتی بڕی 1480 ملیار دۆلاریان خەرج کردووە کە دەکاتە 51%ی کۆی گشتیی خەرجییەکانی جیهان.

پڕچەککردنەوە و زیادبوونی ناسەقامگیری، هۆکارن بۆ بەرزبوونەوەی بەرفراوانی خەرجییەکان

لە ساڵی 2025دا خەرجییە سەربازییەکانی جیهان بۆ 2887 ملیار دۆلار بەرز بووەتەوە، کە ئەمەیش 11هەمین ساڵی یەک لەدوای یەکی بەرزبوونەوەیە و، بارگرانیی سەربازیی جیهانیی — واتە پشکی خەرجییە سەربازییەکان لە تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی (GDP) — گەیاندە (2.5%)، کە بەرزترین ئاستە لە ساڵی 2009یه‌وە. بە ڕێژەی (2.9%)، زیادبوونی ساڵانەی خەرجییەکان زۆر کەمتر بوو لەو بەرزبوونەوەی (9.7%)ەی کە لە ساڵی 2024 تۆمار کرابوو. بەڵام ئەم خاوبوونەوەیە بە شێوەیەکی بەرچاو دەگەڕێتەوە بۆ دابەزینی خەرجییە سەربازییەکانی ئەمریکا؛ چونکە لە دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، تێکڕای خەرجییەکان لە ساڵی 2025 بە ڕێژەی (9.2%) گەشەیان کردووە.

شیاو لیانگ (Xiao Liang)، توێژەر لە پرۆگرامی خەرجییە سەربازییەکان و بەرهەمهێنانی چەک لە (SIPRI)، دەڵێت: ”لە ساڵی 2025 خەرجییە سەربازییەکانی جیهان دووبارە بەرز بوونەوە، چونکە دەوڵەتەکان وەڵامی ساڵێکی دیکەی جەنگ، نادڵنیایی و پشێویی جیۆپۆلیتیکییان دایەوە لە ڕێگەی هەڵمەتی پڕچەککردنی بەرفراوانەوە. بە لەبەرچاوگرتنی مەودای قەیرانەکانی ئێستا، هەروەها ئامانجە درێژخایەنەکانی چەندان دەوڵەت بۆ خەرجییە سەربازییەکان، پێ دەچێت ئەم گەشەکردنە بە درێژاییی ساڵی 2026 و دواتریش بەردەوام بێت. ”

پاشەکشەی خەرجییەکانی ئەمریکا بەهۆی پەسەندنەکردنی هیچ هاوکارییەکی سەربازیی نوێ بۆ ئۆکراینا لەم ساڵەدا

خەرجییە سەربازییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی 2025 گەیشتە 954 ملیار دۆلار، کە (7.5%) کەمتر بوو لە ساڵی 2024. ئەم دابەزینە لە بنەڕەتدا بەهۆی ئەوەوە بوو کە لەم ساڵەدا هیچ هاوکارییەکی داراییی سەربازیی نوێ بۆ ئۆکراینا پەسەند نەکرا. ئەمەیش پێچەوانەیەکی تەواوی سێ ساڵی پێشوو بوو کە تێیدا کۆی گشتیی 127 ملیار دۆلار پەسەند کرابوو.

بەڵام ئەمریکا بە مەبەستی پاراستنی باڵادەستیی خۆی لە نیوەگۆی ڕۆژاوا و، هەروەها بەرپەرچدانەوەی چین لە ناوچەی هیند-ئۆقیانووسیا  (Indo-Pacific)، وەبەرهێنانەکانی لە تواناکانی سەربازیی ئەتۆمی و تەقلیدیی باودا زیاد کرد، کە ئەمانەیش ئامانجە سەرەکییەکانی ستراتیژییەتی نوێی ئاسایشی نەتەوەیین.

نان تیان (Nan Tian)، بەڕێوەبەری پرۆگرام لە پرۆگرامی خەرجییە سەربازییەکان و بەرهەمهێنانی چەک لە (SIPRI)، گوتی: ”پێ دەچێت دابەزینی خەرجییە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ساڵی 2025 ماوەکەی کورت بێت. ئەو خەرجییەی کە لەلایەن کۆنگرێسی ئەمریکاوە بۆ ساڵی 2026 پەسەند کراوە، بەرز بووەتەوە بۆ زیاتر لە 1 تریلیۆن دۆلار، کە ئەمەیش زیادبوونێکی بەرچاوە لە ساڵی 2025ەوە و، تەنانەت ئەگەر نوێترین پێشنیازی بوودجەی سەرۆک ترەمپ (Trump) پەسەند بکرێت، دەشێت زیاتر بەرز ببێتەوە بۆ 1.5 تریلیۆن دۆلار لە ساڵی 2027.”

بەرزبوونەوەی بەرچاوی خەرجییەکانی ئەوروپا لە ناوەڕاستی جەنگ و ئامانجە نوێیەکانی خەرجیی ناتۆدا

سەرەکیترین هۆکاری پشت بەرزبوونەوەی جیهانیی خەرجییە سەربازییەکان لە ساڵی 2025، بەرزبوونەوەیەکی (14%)ی بوو لە ئەوروپا کە گەیشتە 864 ملیار دۆلار. خەرجییەکانی ڕووسیا و ئۆکراینا لە چوارەمین ساڵی جەنگی ئۆکراینادا بەردەوام بوون لە گەشەکردن؛ هاوکات هەوڵە بەردەوامەکانی پڕچەککردنەوەی ئەندامە ئەوروپییەکانی ناتۆ (NATO) بوونە هۆی خێراترین گەشەی ساڵانەی خەرجییەکان لە ئەوروپای ناوەڕاست و ڕۆژاوادا لەدوای کۆتاییهاتنی جەنگی ساردەوە.

هەروەها خەرجییە سەربازییەکانی ڕووسیا بە ڕێژەی (5.9%) لە ساڵی 2025 گەشەی کرد و گەیشتە 190 ملیار دۆلار، کە ئەمەیش بارگرانییەکی سەربازیی بە ڕێژەی (7.5%)ی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی (GDP)ی پێ بەخشی. ئۆکراینا، کە حەوتەمین گەورەترین وڵاتی خەرجکەری ساڵی 2025 بوو، خەرجییەکانی بە ڕێژەی 20% زیاد کرد و گەیاندییە 84.1 ملیار دۆلار؛ واتە 40%ی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی (GDP).

هه‌ر سه‌باره‌ت به‌مه‌، لۆرێنزۆ سکارازاتۆ (Lorenzo Scarazzato)، توێژەر لە پرۆگرامی خەرجییە سەربازییەکان و بەرهەمهێنانی چەک لە (SIPRI)، گوتی: ”لە ساڵی 2025دا پشکی خەرجییە سەربازییەکان لە کۆی خەرجییەکانی حکوومەتدا لە هەردوو وڵاتی ڕووسیا و ئۆکراینا گەیشتە بەرزترین ئاست کە تا ئێستا تۆمار کرابێت. پێ دەچێت خەرجییەکانیان لە ساڵی 2026 بەردەوام بن لە گەشەکردن ئەگەر جەنگەکە بەردەوام بێت، لەگەڵ زیادبوونی داهاتەکانی فرۆشی نەوتی ڕووسیا و، هەروەها ئەو قەرزە گەورەیەی یەکێتیی ئەوروپا کە چاوەڕوان دەکرێت بدرێت بە ئۆکراینا. ”

سەبارەت بە ناتۆ،29  ئەندامە ئەوروپییەکەی ناتۆ لە ساڵی 2025دا بە کۆی گشتی 559 ملیار دۆلاریان خەرج کرد و، بەپێی لێکۆڵینەوەکانی (SIPRI)،  22  لەو دەوڵەتانە خەرجیی سەربازییان لانی کەم (2.0%)ی GDP بووە. ئەڵمانیا گەورەترین خەرجکەری سەربازی بوو لەناو گرووپەکەدا، کە خەرجییەکەی بە ڕێژەی (24%) ساڵانە گەشەی کرد و گەیشتە 114 ملیار دۆلار. بارگرانیی سەربازیی ئەڵمانیا بۆ یەکەمین جار لە ساڵی (1990)وە سنووری (2.0%)ی تێ پەڕاند و گەیشتە (2.3%)ی GDP  لە ساڵی 2025دا. خەرجییە سەربازییەکانی ئیسپانیاش بە ڕێژەی 50% بەرز بووەوە بۆ 40.2 ملیار دۆلار، کە ئەمەیش هەروەها بارگرانییە سەربازییەکەی بۆ یەکەمین جار لە ساڵی (1994)ەوە بۆ سەرووی (2.0%)ی GDP بەرز کردەوە.

لەم بارەیەوە، جەید گیبێرتۆ ڕیکارد (Jade Guiberteau Ricard)، توێژەر لە پرۆگرامی خەرجییە سەربازییەکان و بەرهەمهێنانی چەک لە  SIPRI، گوتی: ”لە ساڵی 2025 خەرجییە سەربازییەکانی ئەندامانی ئەوروپیی ناتۆ خێراتر لە هەر کاتێکی دیکە لەدوای ساڵی 1953 بەرز بووەوە؛ ئەمەیش ڕەنگدانەوەی هەوڵە بەردەوامەکانی ئەوروپایە بۆ پشتبەخۆبەستن شانبەشانی ئەو گوشارە زیاترەی ویلایەتە یەکگرتووەکان کە داوای بەهێزکردنی دابەشکردنی ئەرکەکان (Burden sharing) دەکات لەناو هاوپەیمانییەکەدا. لە کاتێکدا دەوڵەتەکان هەوڵ دەدەن ئامانجە نوێیەکانی خەرجیی ناتۆ جێبەجێ بکەن کە لە ساڵی 2025 ڕێککەوتنی لەسەر کراوە، بەڵام ئەم مەترسییە هەیە کە سنوورەکانی نێوان خەرجییە سەربازییەکان و خەرجییەکانی دیکەی “پەیوەست بە بەرگری و ئاسایش” کاڵ ببنەوە؛ کە ئەمەیش شەفافییەت کەم دەکاتەوە و هەڵسەنگاندنی توانا سەربازییەکان ئاڵۆزتر دەکات. ”

سەقامگیریی خەرجییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەرەڕای بەردەوامیی پێکدادانەکان و ململانێ ناوچەیییەکان

مەزەندە دەکرێت خەرجییە سەربازییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی 2025دا گەیشتبێتە 218 ملیار دۆلار، کە تەنیا (0.1%) بەرزترە لە ساڵی 2024. جگە لە ئیسرائیل، زۆربەی وڵاتە خەرجکەرە گەورەکانی دیکەی ناوچەکە کە داتایان لەبەردەستدایە، خەرجییەکانیان زیاد کردووە.

خەرجییە سەربازییەکانی ئیسرائیل بە ڕێژەی (4.9%) کەمی کرد و گەیشتە 48.3 ملیار دۆلار، کە ئەمەیش ڕەنگدانەوەی کەمبوونەوەی توندیی جەنگی غەززەیە لە ماوەی ساڵی 2025، دوای ڕێککەوتنی ئاگربەست لەگەڵ حەماس (Hamas) لە مانگی یەنایەری 2025دا. سەرباری ئەوەیش، خەرجییەکانی ئیسرائیل لە ساڵی 2022 بە ڕێژەی (97%) بەرزتر مایەوە. خەرجییە سەربازییەکانی تورکیاش لە ساڵی 2025دا بە ڕێژەی (7.2%) گەشەی کرد بۆ 30.0 ملیار دۆلار، کە بەشێکی پاڵنەرەکەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییە بەردەوامەکانی بوو لە عێراق، سۆماڵ و سووریادا.

خەرجییەکانی ئێرانیش بۆ دووەم ساڵی لەسەریەک دابەزینی بەخۆیەوە بینی، بە دابەزینی (5.6%) بۆ 7.4 ملیار دۆلار لە ساڵی 2025دا. دابەزینە ڕاستەقینەکە بەهۆی بەرزیی هەڵاوسانی ساڵانە بوو کە گەیشتە (42%) و، خەرجییەکان لە ڕووی ژمارە ناوەکییەکانەوە (Nominal terms) زیادیان کردووە.

(تێبینی: لە ئابووریدا، کاتێک باس لە Nominal terms دەکرێت، مەبەست لەو بڕە پارە یان ئەو ژمارەیەیە کە تەنیا لەسەر کاغەز هەیە و دەیبینین، بەبێ ئەوەی کاریگەریی هەڵاوسان (Inflation)ی لێ دەرکرابێت. بەپێچەوانەی وشەی Real terms (لە ڕووی ڕاستەقینەوە) کە هەڵاوسانی لێ دەردەکرێت بۆ ئەوەی بەها و هێزی کڕینی ڕاستەقینەی پارەکە دەربکەوێت).

زوبەیدە کەریم (Zubaida Karim)، توێژەر لە پرۆگرامی خەرجییە سەربازییەکان و بەرهەمهێنانی چەک لە SIPRI، دەڵێت: ”سەرەڕای ململانێکانی ئەم دوایییە، خەرجییە سەربازییەکانی ئێران لە ڕووی ڕاستەقینەوە بەهۆی کێشە ئابوورییەکانەوە کەمی کردووە. بەڵام دڵنیاین ژمارە فەرمییەکان ئاستی ڕاستەقینەی خەرجییەکانی ئێران کەمتر نیشان دەدەن — هەروەها ئێران داهاتە نەوتییەکانی دەرەوەی بوودجە بەکار دەهێنێت بۆ دابینکردنی دارایی بۆ سوپاکەی، لەنێویاندا بۆ بەرهەمهێنانی مووشەک و درۆنەکان. ”

ئاسیا و ئۆقیانووسیا خێراترین گەشەی خەرجییە سەربازییەکانیان لەدوای ساڵی (2009)وه‌ بەخۆوە بینی

کۆی گشتیی خەرجییە سەربازییەکان لە ئاسیا و ئۆقیانووسیا گەیشتە 681 ملیار دۆلار لە ساڵی 2025دا، کە (8.1%) بەرزترە لە ساڵی 2024—ئەمەیش گەورەترین بەرزبوونەوەی ساڵانەیە لە ساڵی (2009)وە. چین، کە دووەمین گەورەترین خەرجکەری سەربازییە لە جیهاندا، تێچووە سەربازییەکانی بە ڕێژەی (7.4%) زیاد کرد و گەیاندییە 336 ملیار دۆلار. ئەمەیش 31هەمین ساڵی یەک لەدوای یەکی گەشەی بەردەوام بوو، لە کاتێکدا کە چین هەڵمەتی مۆدێرنکردنی سوپاکەی درێژە پێ دەدات. تەنانەت هەڵمەتی دژی گەندەڵی لە دابینکردنی کەلوپەلی سەربازی، پێ ناچێت خەرجییەکانی سنووردار کردبێت.

هەروەها خەرجییە سەربازییەکانی ژاپۆن بە ڕێژەی (9.7%) بەرز بووەوە و گەیشتە 62.2 ملیار دۆلار لە ساڵی 2025، کە یەکسانە بە (1.4%)ی (GDP)؛ ئەمەیش بەرزترین پشکە لەدوای ساڵی (1958)ەوە. خەرجییە سەربازییەکانی تایوانیش بە ڕێژەی (14%) بەرز بووەوە بۆ 18.2 ملیار دۆلار (2.1%یGDP)، کە گەورەترین زیادبوونی ساڵانەیە لانی کەم لە ساڵی (1988)ەوە؛ ئەمەیش لە پاشخانێکی چڕبوونەوەی مەشقە سەربازییەکان لە دەوروبەری دوورگەکە لەلایەن سوپای ڕزگاریخوازی گەلی چینەوە دەبینرێت.

دیێگۆ لۆپێز دا سیلڤا (Diego Lopes da Silva)، گەورە توێژەر لە پرۆگرامی خەرجییە سەربازییەکان و بەرهەمهێنانی چەک لە SIPRI، دەڵێت: ”هاوپەیمانەکانی ئەمریکا لە ئاسیا و ئۆقیانووسیا، وەک ئوسترالیا، ژاپۆن و فلیپین، زیاتر لەسەر سوپاکانیان خەرج دەکەن؛ نەک تەنیا بەهۆی گرژییە ناوچەیییە مێژوویییەکانەوە، بەڵکوو بەهۆی گەشەکردنی نادڵنیایی لەبارەی پاڵپشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە. هاوشێوەی ئەوروپا، هاوپەیمانەکانی ئەمریکا لە ئاسیا و ئۆقیانووسیاش لەژێر گوشاری ئیدارەکەی ترەمپدان بۆ ئەوەی خەرجیی زیاتر بۆ سوپاکانیان تەرخان بکەن.”

پێشهاتە بەرچاوەکانی دیکە

لە نێوان ساڵانی 2024 و 2025، خەرجییە سەربازییەکانی شانشینی یەکگرتوو (بریتانیا) بە ڕێژەی (2.0%) بۆ 89.0 ملیار دۆلار کەمی کرد.

 لەبەرامبەردا، خەرجییە سەربازییەکانی فەرەنسا لە هەمان ماوەدا بە ڕێژەی (1.5%) بۆ 68.0 ملیار دۆلار بەرز بووەوە.

هیندستان، کە پێنجەمین گەورەترین خەرجکەری سەربازیی جیهانە لە ساڵی 2025، خەرجییە سەربازییەکانی بە ڕێژەی (8.9%) زیاد کرد و گەیاندییە 92.1 ملیار دۆلار.

خەرجییە سەربازییەکانی پاکستان بە ڕێژەی (11%) زیادی کرد بۆ 11.9 ملیار دۆلار.

هەروەها خەرجییە سەربازییەکانی عەرەبستانی سعوودیا بە ڕێژەی (1.4%) زیادی کرد و گەیشتە 83.2 ملیار دۆلار؛ کە ئەمەیش کردییە هەشتەمین گەورەترین خەرجکاری سەربازی لە جیهاندا.

 تێکڕای خەرجییە سەربازییەکان لە ئەفریقا بە ڕێژەی (8.5%) لە ساڵی 2025 زیادی کرد و گەیشتە 58.2 ملیار دۆلار.

خەرجییە سەربازییەکانی نێجیریا بە ڕێژەی (55%) لە ساڵی 2025دا گەشەی کرد و گەیشتە 2.1 ملیار دۆلار؛ ئەمەیش لەبەر ئەوەی یاخیبوونەکان و توندوتیژییە توندڕەوییەکان بەشدار بوون لە خراپترکردنی ناسەقامگیریی ئاسایش.

خەرجییە سەربازییەکانی گویانا (Guyana) بە ڕێژەی (16%) لە ساڵی 2025دا زیادی کرد بۆ 248 ملیۆن دۆلار؛ ئەمەیش بەهۆی هەڵکشانی گرژییەکان لەگەڵ ڤەنزوێلا لەسەر ناوچەی ئیسێکیبۆ (Essequibo). هەرچەندە خەرجییە سەربازییەکانی ڤەنزوێلا بەهۆی نەبوونی داتای بەردەستی گشتییەوە بەنەزانراوی دەمێنێتەوە.

سەرچاوە:

https://www.sipri.org/media/press-release/2026/global-military-spending-rise-continues-european-and-asian-expenditures-surge