جۆناسان گۆرناڵ (JONATHAN GORNALL)، ٢١ی نیسانی ٢٠٢٦

ماڵپەڕی عەرەب نیوز (Arab News)

ئابوورییە وێرانبووەکەی ئێران بەهۆی جەنگەوە تا کەی دەتوانێت لەبەرامبەر گەمارۆی هورمز خۆڕاگری بکات؟
ماڵپەڕی عەرەب نیوز (Arab News) لە ڕاپۆرتێکدا لەم بارەیەوە دەنووسێت؛ تەنانەت پێش هەڵگیرسانی دوایین جەنگیش، ئێران لە کێشەیەکی قووڵی ئابووریدا بوو.

دەستبەجێ دوای جەنگی ١٢ ڕۆژەی مانگەکانی حوزەیران و تەممووزی ساڵی ڕابردوو، کە تێیدا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیان کردە سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران، شیکارییەکی ڕێکخراوی قازانجنەویستی سەربەخۆی فۆکەسی ئێران (Iran Focus) ڕاستییەکانی ئەوەی ئاشکرا کرد کە ناوی نابوو “ئابوورییە ئیفلیجبووەکەی ئێران.”

ڕاپۆرتەکەی، ئەوەی خستە ڕوو کە لەم ساڵانەی دواییدا ئابووریی ئێران ڕووبەڕووی زنجیرەیەک “قەیرانی ئاڵۆز بووەتەوە، کە هەر یەکێکیان دەتوانێت تەواوی سیسته‌مێکی ئابووری تێک بدات. لە ناسەقامگیریی وزە و سزای نێودەوڵەتییەوە بگرە، تا دەگاتە سیاسەتی ناوخۆییی ناسەقامگیر و هەڵاوسانی وەستاو (stagflation)، هەموو ئەم ئاڵنگارییانە بەتوندی زنجیرەی دابینکردن، بەرهەمهێنان و بازرگانیی دەرەکیی ئێرانیان تێک داوه‌.”

هەروەها کاریگەرییە لاوەکییەکان بەرچاو بوون؛ بۆ نموونە، کەمیی غاز و کارەبا کاریگەریی کردووەتە سەر ئەو پیشەسازییانەی کە زۆر پشت بە وزە دەبەستن، وەک: پۆڵا، چیمەنتۆ و پترۆکیمیایی. تەنانەت پێش جەنگی ساڵی ٢٠٢٥یش، ئابوورییەکە بەهۆی سیسته‌می سزاکانی نێودەوڵەتییەوە کە چەندان ساڵە بەردەوامە، زنجیرەیەک گورزی بەرکەوتبوو.

شیکاریی ڕاپۆرتە گومرگییەکان ئەوەی دەرخستووە کە تەنیا لە بەهاری ساڵی ٢٠٢٥دا، بەهای هەناردە نانەوتییەکان بە ڕێژەی ١٤.٤ لەسەد دابەزیبوو، لە کاتێکدا قەبارەی هەناردەی پترۆکیمیایی نزیکەی ٣٠ لەسەد دابەزیبوو. هاوردەکردنیش دابەزیبوو، لە کاتێکدا تەرکیزی ناچاریی ئێران لەسەر هاوبەشە بازرگانییە ئاسیایییەکان “و کورتهێنانی ١.٣٧٤ ملیار دۆلاریی لە بازرگانیی نانەوتیدا، گوشاری سەر یەدەگەکانی دراوی بیانییان زیاد کردووە و هاندەری هەڵاوسان بوون.”

سەبارەت بە ڕژێمی ئێستا، فۆکەسی ئێران بەم جۆرە ئەنجامگیریی کردووە: “ئابووریی ئێران لە گێژاوی قەیرانە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکاندا گیری خواردووە. ناسەقامگیریی وزە، سزاکان، سیاسەتە ناسەقامگیرەکان و هەڵاوسانی وەستاو، زنجیرەکانی دابینکردن و بازرگانییان ئیفلیج کردووە.” دابەزینی هەناردەکردن، کەمبوونەوەی توانای کێبڕکێ و کورتهێنانی بازرگانی، نیشانەی ڕوونی داهاتوویەکی تاریکن، مەگەر ئەوەی ڕژێمەکە بە حکوومەتێک جێگە بگرێتەوە کە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی گەل بکات.”

 دوایین هەڵگیرسانی جەنگ، کە لە ٢٨ی شوبات دەستی پێ کرد، کاتێک ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشی نوێیان بۆ سەر ئێران دەست پێ کرد، دۆخەکەی زۆر خراپتر کردووە. ئێران بە شێوەیەکی کردەیی گەرووی هورمزی داخست، کە تێیدا نزیکەی ٢٠ لەسەدی وزەی جیهان تێپەڕ دەبێت؛ بەو هیوایەی ئازارە ئابوورییە جیهانییەکانی دەرەنجامی ئەمە، وەک ئامرازێک بەکار بهێنێت بۆ سەپاندنی ڕاگرتنی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل.

دوای ئەوەی دانوستانەکانی ئاگربەست لە پاکستان شکستیان هێنا، دۆناڵد ترەمپ (Donald Trump)، سەرۆکی ئەمریکا ڕای گەیاند کە هێزی دەریاییی ئەمریکا گەمارۆی ئەو کەشتییانە دەدات کە دەچنە ناو گەرووەکە یان لێی دەردەچن و، گوتی مەبەست لەم هەنگاوە ئەوەیە تاران ناچار بکرێت ڕێڕەوە ئاوییەکە بکاتەوە. توانای مانەوەی ئابووریی بەرگریی ئێران، ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی وجوودیی بێپێشینە دەبێتەوە بەهۆی گەمارۆی دەریاییی ئەمریکا بۆ سەر گەرووەکە، کە زیاتر لە ٩٠ لەسەدی بازرگانییە ساڵانەیییەکەی ئێران پێک دەهێنێت کە بەهای ١٠٩.٧ ملیار دۆلارە.

لە زنجیرە پۆستێکدا لەسەر پلاتفۆرمی ئێکس (X) لە ١٢ی نیسان، میعاد مالێکی (Miad Maleki)، گەورە توێژەر لە دامەزراوەی بەرگری لە دیموکراسییەکان  (Foundation for Defense of Democracies)، گوتی كه‌ پێشبینی دەکات گەمارۆکە ڕۆژانە ٤٣٥ ملیۆن دۆلار زیانی ئابووریی تێکەڵاو بگەیەنێت، کە بەگشتی دەکاتە نزیکەی ١٣ ملیار دۆلار لە مانگێکدا.

لە کاتێکدا نەوت و غاز ٨٠ لەسەدی داهاتی هەناردەکردنی حکوومەت پێک دەهێنن، لەکارخستنی ناوەندە سەرەکییەکانی وەک دوورگەی خارگ – کە ٩٢ لەسەدی هەناردەی نەوتی خاو لەخۆ دەگرێت – بە شێوەیەکی کردەیی لە شەو و ڕۆژێکدا ڕۆژانە ١٣٩ ملیۆن دۆلار داهات سفر دەکاتەوە. ئەمەیش بارگرانییەکەی زیاتر دەبێت بەهۆی لەدەستدانی ڕۆژانە نزیکەی ٥٤ ملیۆن دۆلار لە هەناردەی پترۆکیمیایی و ٧٩ ملیۆن دۆلار لە کاڵای نانەوتی، کە هیچ جێگرەوەیەکی گونجاوی وشکانییان بۆ نییە.

لە دەرەوەی لەدەستدانی دەستبەجێی داهات، گەمارۆکە “کاتژمێرێکی کۆگه‌کردنی” کارەساتبار بۆ ژێرخانی وزەی ئێران دروست دەکات. بە هەبوونی تەنیا نزیکەی ٢٠ ملیۆن بەرمیل توانای کۆگه‌کردنی یەدەگی وشکانی و زێدە بەرهەمهێنانی ١.٥ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، تانکەکانی وڵاتەکە تەنیا لە ١٣ ڕۆژدا پڕ دەبن.

کاتێک تانکەکانی کۆگه‌کردن پڕ دەبن، ئێران هیچ بژاردەیەکی دیکەی نابێت جگە لە وەستاندنی هەڵهێنجانی نەوت لە هەندێک لە کێڵگە کۆنەکانی. ڕەنگە ئەمە کاتی بێته‌ پێش چاو، بەڵام دەتوانێت زیانی هەمیشەیی لەژێر زەویدا دروست بکات. کاتێک بەرهەمهێنان دەوەستێت، ئەو ئاوەی کە بە شێوەیەکی سروشتی لەژێر نەوتەکەدا دەمێنێتەوە، دەتوانێت بەرەو سەرەوە پاڵ بنێت بۆ ناو بیرەکە – کێشەیەک کە پێی دەگوترێت water coning.

کاتێک ئەمە ڕوو دەدات، دەرھێنانی نەوتەکە زۆر سەختتر دەبێت و، هەندێک جار مەحاڵ دەبێت، لەبەر ئەوەی لە کونیلە بچووکەکانی بەردەکەدا گیر دەخوات. دەرەنجامەکە تەنیا پچڕانێکی کورتخایەن نییە بەڵکوو لەدەستدانی هەمیشەییی بەرهەمهێنانە. لە کەیسی ئێراندا، ئەمە دەتوانێت تا ٥٠٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا لە توانای بەرهەمهێنانی داهاتوو بسڕێتەوە – کە یەکسانە بە نزیکەی ١٥ ملیار دۆلار لە داهاتی لەدەستچووی هەر ساڵێک کە ناتوانرێت قەرەبوو بکرێتەوە.

لەسەر ئاستی ناوخۆیی، گەمارۆکە ئابوورییەکی لە بنەڕەتدا فشەڵ بەرەو هەڵاوسانێکی لەڕاددەبەدەری کوشندە پاڵ دەنێت. لە کاتێکدا تا مانگی شوباتی ٢٠٢٦، ڕیاڵ بۆ ١.٣ ملیۆن بەرامبەر بە دۆلارێک داڕماوە و هەڵاوسانی خۆراک گەیشتووەتە ١٠٥ لەسەد، لەدەستدانی تەواوەتیی داهاتی دراوی بیانی، ڕژێمەکە بە چەند ئامرازێکی کەمەوە دەهێڵێتەوە کە بتوانێت بەکاریان بهێنێت.

ژێرخانی دەرەوەی گەرووەکە، وەکوو ڕێگه‌ی لاوەکیی جاسک و بەندەرەکانی ده‌ریای خەزەر، دەتوانن کەمتر لە ١٠ لەسەدی توانای تێپەڕبوونی کەنداو قەرەبوو بکەنەوە. لە کاتێکدا ڕژێم دراوی کاغەزی ١٠ ملیۆن ڕیاڵی دەردەکات کە بەهاکەی تەنیا ٧ دۆلارە، خۆڕاگریی ئابووریی درێژخایەن زیاتر و زیاتر وەک مەحاڵ دەردەکەوێت. هەروەها “گەمارۆکە بەردەوامیی بەرگری لە ڕووی ئابوورییەوە مەحاڵ دەکات.” بە هەستکردن بەوەی کە ئێران ناتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر خۆڕاگر بێت، ئێرانییە ده‌ستڕۆیشتووه‌كان داوای سازش دەکەن.

مەحەمەد جەواد زەریف (Mohammad Javad Zarif)، لە گۆڤاری فۆرین ئەفێرز (Foreign Affairs) لە ٣ی نیسان نووسیویەتی: “بەردەوامیدان بە شەڕکردن لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل “ڕەنگە لە ڕووی دەروونییەوە قایلکەر بێت، بەڵام تەنیا دەبێتە هۆی وێرانکاریی زیاتری ژیانی خەڵکی مەدەنی و ژێرخان”، لەنێویاندا “شوێنە ژیارییەکانی دەرمانسازی، وزە و پیشەسازی.” بۆ ڕێگریکردن لە تێکچوونی زیاتر، زەریف ئاماژەی بەوە کرد کە کاتی ئەوە هاتووە تاران “پێشنیاری دانانی سنوور بۆ بەرنامە ئەتۆمییەکەی و کردنەوەی گەرووی هورمز بکات لە بەرامبەر کۆتاییهێنان بە سەرجەم سزاکان.”

دابەشبوونە ناوخۆیییەکانیش سەر هەڵدەدەن. لە مانگی شوباتدا ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە درزەکانی نێو پەرلەمانی وڵاتەکە لەسەر ئابوورییە لەناوچووەکە دەرکەوتن. بەپێی ڕاپۆرتەکان په‌رله‌مانتارێكی ئێران، نیگەرانیی خۆی دەربڕی سەبارەت بەوەی داهاتی دراوی بیانی لە دەستی “چەند سەد هەناردەکارێکی گەورەدا” دەمێنێتەوە.

حوسێن سەمسامی (Hossein Samsami) کە ئابووریناسێکە، بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە نێوان ساڵی ٢٠١٨ بۆ شوباتی ئەمساڵ، دراوی بیانی بە بەهای نزیکەی ٨٥ ملیار دۆلار نەگەیشتووەتە گەنجینەی دەوڵەت. سەمسامی دەپرسێ: “ئایا بەرپرسانی جێبەجێکاری وڵاتەکە دەزانن کە ئابووری و گوزەرانی خەڵک لە ئێستادا بەرەو کوێ دەڕوات؟”

سیاسەتەکانی دەوڵەت بوونەتە هۆی “بەرزبوونەوەی لەسەدا ٣٠ بۆ ٥٠ی نزیکەی هەموو کاڵاکان، لە کەرەستەی پاککەرەوە تا دەگاتە بەرهەمە تەندروستییەکان، خواردنەوە جۆراوجۆرەکان، ڕۆنی ماتۆڕ، تایەی ئۆتۆمبێل، ئۆتۆمبێل و، کەرەستەی بیناسازی. ”هەروەها سەمسامی ئاماژەی بەوە کرد کە تێکڕاکانی ئاڵوگۆڕی دراو کە بۆ ئابووریی ئێران لەبار نین، لە ڕاستیدا لەلایەن یاریكه‌رانی بازاڕە بیانییەکانەوە دیاری دەکرێن، لەوانەیش سلێمانی (لە هەرێمی کوردستانی عێراق) و هیرات لە ئەفغانستان. بەپێی ڕاپۆرتەکان گوتوویەتی، تێکڕای ئاڵوگۆڕی دراوی وڵاتەکە “بە شێوەیەکی کردەیی لەلایەن چەند کەسێکەوە لە دەرەوەی سنوورەکانەوە دیاری دەکرێت و، تەواوی دەزگه‌ی حوکمڕانی، خۆی لەگەڵیدا دەگونجێنێت.”

سەرەڕای نەهامەتییەکان، سەنەم وەکیل (Sanam Vakil)، بەڕێوەبەری بەرنامەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە چاتام هاوس (Chatham House) دەڵێت كه‌، به‌دوور ده‌بینرێت ڕژێمەکە بە لۆژیکی ئابووری بجووڵێتەوە. سەنەم گوتی: “ئەمە پەیوەندیی بە بەردەوامیی ئابوورییەوە نییە — بەڵکوو پەیوەندیی بە مانەوەی ڕژێمەکەوە هەیە. لەبەر ئەوەی ڕژێمەکە ئەم جەنگە بە جەنگێکی بوونەکی (وجوودی) دەبینێت، هیچ بژاردەیەکی دیکەیان نییە جگە لە درێژەدان بە ململانێکان بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەکانیان، کە لە بنەڕەتدا ئاراستەی مانەوەی کۆماری ئیسلامی دەکرێن.” وەکیل ئاماژە بەوە دەکات کە هەر ”دەستکەوتێکی کتوپڕی” کورتخایەن لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت یان باجەکان ”بەس نییە بۆ ئەوەی ببێتە هۆی گەشەکردن یان جۆرێک لە وەرچەرخانی گەورە لە ئابووریی ئێراندا.”

جگە لەوەیش، “تێچووی ئابووریی جەنگەکە زۆر گەورەیە، کاتێک سەیری ئەو هەوڵی ئاوەدانکردنەوەیە دەکەیت کە پێویستە بەدواداچوونی بۆ بکرێت. بێ گومان، تێچوویەکی گەورە و پووکانەوەیەک لە بەرهەمی ناوخۆییی گشتیی ئێراندا دەبێت.” هەروەها جەنگەکە چەندە درێژە بکێشێت، به‌دوور ده‌بینرێت ئێرانییەکان کردەوەکانی ڕژێمێک “ببەخشن و لەبیری بکەن” کە لە مانگی کانوونی دووەمدا وەڵامی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکانی دایەوە کە بەهۆی کێشە ئابوورییەکانەوە سەریان هەڵدابوو، ئەویش لە ڕێگەی کوشتنی هەزاران کەس کە ڕژانە سەر شەقامەکان.

وەکیل لەسەر چۆنێتیی کاریگەریی جەنگەکە لەسەر داڕشتنی هەڵوێستی خەڵک بەرامبەر بە ڕژێمەکە گوتی: “بەڕاستی زۆر زووە بۆ ئەوەی بزانین کاریگەریی ناڕەزایەتییەکان چی دەبێت.” “بەڵام پێم وا نییە كه‌ لەبەر ئەوەی ئێرانییەکان ڕەنگە تووڕە بن لە چۆنێتیی بەڕێوەبردنی ئەم جەنگە لەلایەن ئەمریکاوە، ئەوە کێشە و گلەیییەکانیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی دەسڕێتەوە. ئەو کێشە و گلەیییانە هێشتا بەڕوونی لەوێن.” ئەوەیشی گوت، بۆ ڕژێمەکە “گەورەترین ئاڵنگاری کاتێک دروست دەبێت کە جەنگ کۆتایی دێت، لە ڕووی ئاوەدانکردنەوە، نۆژەنکردنەوە — ئەگەر تەنانەت بتوانیت بیر لەوە بکەیتەوە — و ئابوورییەوە.”

لە شیکارییەکدا کە هەفتەی ڕابردوو لەلایەن پەیمانگه‌ی شاهانەی خزمەتگوزارییە یەکگرتووەکان (Royal United Services Institute)ی بریتانیا بڵاو کرایەوە، گەورە توێژەر بورجو ئۆزچەلیک (Burcu Ozcelik) هاوڕا بوو لەگەڵ ئەوەی کە “تاقیکردنەوە ڕاستەقینەکە بۆ ئێران دوای جەنگ دێت.” لەم شیکارەدا نووسیویەتی، وێنەی دوای جەنگ لە ئێران، “پێ دەچێت نەک تەنیا بە زیانە سەربازییەکان یان پاراستنی توانا هێرشبەرییەکان دابڕێژرێت، بەڵکوو بە شتێک کە لە کورتخایەندا کەمتر دەبینرێت.” “قەبارەی زیانەکانی ژێرخانی ئابووری، قورساییی سەر بووژانەوەی پیشەسازی و، داهاتووی دەستڕاگەیشتنی ئێران بە ژینگەی دارایی و بازرگانیی ناوچەیی کە یارمەتیی داوە تا ئێستا گوشارەکان لەخۆ بگرێت.” زیاتریش گوتی: “دەرەنجامە ئابوورییەکانی جەنگەکە، چ ئیفلیجکەر بن یان لەژێر ڕێککەوتنێکی دانوستانکراودا، تا ڕاددەیەک پێچەوانە ببنەوە، ڕەنگە لە خودی قۆناغە سەربازییەکە لێکەوتەی زیاتریان هەبێت.”

هەروەها پێ دەچێت هێرشەکانی ئێران بۆ سەر دراوسێیەکانی لە کەنداو، دەرەنجامی درێژخایەنی زۆر خراپی بۆ ئابووریی وڵاتەکە هەبێت. هەزاران بازرگان و بزنسی ئێرانی لە ئیماڕاتن و، وەکیل گوتی، “ڕۆڵی ئیماڕات بەتایبەتی، لە دابینکردنی بازاڕێکی زۆر گرنگی دووبارە هەناردەکردنەوە بۆ ئێران بۆ تێپه‌ڕبوون له‌ گه‌مارۆ و سزاكان، بێ گومان وەک خۆی نامێنێت.

ئۆزچەلیک دەڵێت؛ “پێم وایە هیچ گەڕانەوەیەکی خێرا بۆ دۆخی پێشوو (status quo) بۆ ئیماڕات نابێت و، دیسانەوە ئەمە باس لە سروشتی بوونەکیی ئەم جەنگە بۆ ئێران دەکات، کە تێیدا ناچار بوون بەڕاستی پردەکانی دوای خۆیان بڕووخێنن. ”وه‌ك خۆم، پێم وایە زۆر قورس دەبێت بۆیان، كه‌ لەم بژاردە تۆڵەسەندنەوەیە کە بەرامبەر وڵاتانی کەنداو پەیڕەویان کردووە، به‌سه‌لامه‌تی ده‌ربچن.” ئۆزچەلیک هاوڕایە لەسەر ئەوەی “یەکێک لە خێراترین بەربەستەکانی تاران لە دوای جەنگ، بریتی دەبێت لە پێویستیی چاککردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی کەنداو.” ئەو گوتیشی، ئەوەی زۆر گرنگە، “ژینگە دارایییەکەیە — کە بەتایبەتی لە ئیماڕات چڕ بووەتەوە — کە هێڵەکانی مانەوەی داراییی ئێرانی، سەرباری سزاکان، ئاسان کردووە.”

پێش جەنگەکە، ئیماڕات ناوەندێکی سەرەکیی بازرگانیی ئێران بوو. لە نیسانی ٢٠٢٤، ئاژانسی ڕۆیتەرز (Reuters)  بڵاوی کردەوە کە لە ساڵی دارایی کە لە ئاداری ٢٠٢٤ کۆتایی دێت، ئێران بڕی ٢٠.٨ ملیار دۆلار کاڵای لە ئیماڕاتەوە هاوردە کردووە؛ بەمەیش دەبێتە سەرچاوەی یەکەمی هاوردەکردنی ئێران. هەروەها ئیماڕات سێیەم گەورەترین وێستگەی هەناردەکردنی ئێران بوو، کە بە بەهای ٦.٦ ملیار دۆلار کاڵای لە دراوسێکەی لە ئەوبەری کەنداوەوە هاوردە کردووە.

ئه‌وه‌ی سه‌رنجڕاكێشیشه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌، ئەنجومەنی کارسازانی ئێرانی لە دوبەی لە ماڵپەڕەکەی خۆیدا دەڵێت كه‌، ئەرکییەتی “پەیوەندییە ئابووری، که‌لتووری و بازرگانییەکانی نێوان ئێران و ئیماڕات بەهێزتر بکات” و “ناوبانگی ئێران باشتر بکات” لە سەرتاسەری ئیماڕاتدا. لە پاش بۆردوومانەکانی ئێران بۆ سەر دوبەی و شارەکانی دیکەی سەرتاسەری کەنداو لە مانگی ڕابردوودا، ئێستا ئەمە زیاتر و زیاتر وەک ئەرکێکی مەحاڵ دەردەکەوێت.

سەرچاوە:

https://www.arabnews.com/node/2640654/middle-east

ئامادەکردن و توێژینەوە: پێنووس

 

تێگەیشتن لە لۆژیکی ستراتیژیی واشنتۆن، پێویستی بە جیاکردنەوەی نێوان پێویستییە پێکهاتەیییەکانی ستراتیژیی گەورەی ئەمریکا — کە لە نێوان ئیدارەکاندا بەردەوامن — و پەسەندکردنە تاکتیکییە تایبەتەکانی ژینگەی سیاسیی تڕەمپ هەیە. پێویستییە پێکهاتەیییەکە، کە لە دوای “دۆکترینی کارتەر” (Carter Doctrine)ەوە (١٩٨٠) بەردەوامە، ڕێگریکردنە لەوەی هەر هێزێکی هەژموونگەر کۆنترۆڵی ڕەوتی وزەی کەنداوی فارس بکات. توانای ئەتۆمیی ئێران هەم مەترسییەکی ڕاستەوخۆی بڵاوبوونەوە و هەم ڕێگرێکی شاراوە پێک دەهێنێت کە ئازادیی کرداری ئەمریکا لە ناوچەکەدا بۆ هەمیشە سنووردار دەکات. لەناوبردنی ئەو توانایە، بەرژەوەندییەکی پێکهاتەییی ئەمریکایە بەبێ گوێدانە هیچ ئیدارەیەکی تایبەت.

واشنتۆن لەژێر سەرکردایەتیی تڕەمپدا، لۆژیکی “ئەوپەڕی گوشار”ی گۆڕیوە بۆ ستراتیژیی “ئەوپەڕی لەناوبردن و لەکارخستن”. ئامانجی سەرەکی، ڕووخانی ڕژێم نییە بە مانا کلاسیکییەکەی، بەڵکوو داماڵینی تەواوەتیی تواناکانییەتی لە دروستکردنی هەڕەشە. تڕەمپ دەیەوێت بە کەمترین تێچووی هێزی پیادە، سیستەمی بەرگری و ئابووریی تاران دابڕمێنێت. بەڵام لە تەلئەبیب هاوکێشەکە پەیوەستە بە مانەوەی وجوودی. ئیسرائیل ئەم جەنگە وەک دوایین دەرفەت دەبینێت بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو گۆڕەپانە سەربازییانەی کە لە ڕێگەی پرۆکسییەکانی ئێران لە لوبنان، سووریا و عێراق دروست کراون.

لەناوبردنی تەواوەتیی پرۆگرامی ئەتۆمی و تێکشکاندنی توانای دروستکردنی مووشەکی بالیستیک، خاڵی هاوبەشی بەرژەوەندییەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا پێک دەهێنن. ئەم دووانە پێیان وایە لاوازکردنی ئێران دەبێتە هۆی گۆڕینی هاوسەنگیی هێز لە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ بەرژەوەندیی هاوپەیمانێتییەکی نوێ لە چوارچێوەی پەیماننامەی ئیبراهیم (Abraham Accords).

لەبەرامبەردا، کۆماری ئیسلامی لێکدانەوەکانی لەسەر بنەمای جه‌نگی ناهاوسەنگ یاخود ناهاوتا (Asymmetric warfare) داڕشتووە. تاران پێی وایە -پێ دەچێت بۆچوونەکەیشی ڕاست بێت- کە ئەگەر بتوانێت لەژێر بۆردوومانەکاندا خۆی ڕابگرێت و بمێنێتەوە، دەتوانێت زۆرێک لە ئامانجەکانی بپێکێت. هەر بۆیە تاران تەسلیمبوون وەک بژاردەیەک نابینێت، بەڵکوو هەوڵ دەدات جەنگەکە بکاتە ململانێیەکی درێژخایەنی پڕتێچوو بۆ ئەمریکا بۆ مانەوەی خۆی. بەرژەوەندیی سەرەکیی سوپای پاسداران مانەوەی سیستەمەکەیە، تەنانەت ئەگەر بە نرخی وێرانبوونی تەواوی ژێرخانی ئابووریی وڵاتەکەیش بێت.

ستراتیژیی ئێران پشت بە سێ کۆڵەکە دەبەستێت:

 ١- داخستن یان تێکدانی ئاسایشی گەرووی هورمز بۆ دروستکردنی شۆکێکی قووڵی وزە لە جیهاندا.

 ٢- ئاراستەکردنی هێرشی وێرانکەر بۆ سەر وێستگەکانی نەوت و دامەزراوە و ژێرخانەکانی دارایی و سەربازیی وڵاتانی کەنداو.

٣- بەکارهێنانی میلیشیاکانی عێراق و سووریا بۆ لێدان لە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و حووسییەکان و حزبوڵڵا لەهەمبەر ئیسرائیل. لەم چوارچێوەیەدا ستراتیژیی تاران بەم شێوەیەیە کە دەیەوێت قەیرانەکە ئەوەندە پڕتێچوو و هەرێمایەتی و تەنانەت نێودەوڵەتی و فراوان بکات تاوەکوو وڵاتان و زلهێزەکانی تر ناچار بە دەستێوەردان و ڕاگرتنی جەنگەکە بکات.

لە لایەکی دیکەیشەوە، وڵاتانی عەرەبیی کەنداو لە دۆخێکی هەستیاردان؛ لە لایەکەوە پێشوازی لە لاوازبوونی بنچینەییی ئێران دەکەن، لە لایەکی تریشەوە هەوڵی پاراستنی بێلایەنییەکی ڕواڵەتی دەدەن، چونکە بەرژەوەندییەکانیان لە مسۆگەرکردنی پاراستنی ژێرخانەکانیاندایە.

وڵاتانی ئەوروپی بەنیگەرانییەوە دەڕواننە گۆڕەپانەکە؛ نایانەوێت تێوە گلێن. لێکدانەوەکانیان پێشان دەدات هەر داڕمانێکی دەوڵەت لە ئێران یان عێراق، شەپۆلێکی ملیۆنیی کۆچبەران بەرەو کیشوەرەکەیان بەڕێ دەخات. هاوکات پرسی وزە، دەکرێت ئابوورییەکه‌یان تووشی قەیرانی گەورە بکات.

کاریگەری و لێکەوتە نێودەوڵەتییەکانی جەنگ و دۆخی وڵاتانی عەرەبی

داهاتووی هاوسەنگیی هێز و بەم پێیەیش نەخشەی جیۆپۆلیتیکی لە ناوچەکەدا گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بەخۆیەوە دەبینێت. ئەگەر ئێران بەلاوازی بمێنێتەوە، سعوودیا و ئیسرائیل دەبنە دوو جەمسەری بێڕکابەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە لایەکی دیکەیشەوە دۆخی سیاسی و ئابووریی وڵاتانی عەرەبی پاش جەنگەکە گۆڕانکاریی گەورەی بەسەردا دێت. لە ڕووی سیاسییەوە، ڕێککەوتنەکانی ئاساییکردنەوە لەگەڵ ئیسرائیل خێراتر دەبن، چونکە هەڕەشەی ئێران نامێنێت تا وڵاتانی کەنداو پێویستیان بە بەکارهێنانی دۆزی فەڵەستین بێت بۆ هاوسەنگی. هەرچەندە لە ڕووی ئابوورییەوە، وێرانبوونی دامەزراوە نەوتییەکان و ئاستەنگەکانی بەردەم کەشتیوانی لە کەنداو، شۆکێکی کورتخایەنی وزە دروست دەکات کە زیان بە ژێرخانیان دەگەیەنێت؛ بەڵام لە درێژخایەندا، نەبوونی کێبڕکێی نەوتی ئێران بازاڕەکانیان بۆ قۆرخ دەکات. پەیوەندیی وڵاتانی کەنداو لەگەڵ ئێرانێکی لاوازکراودا، دەگۆڕێت بۆ سەپاندنی هەژموون بەسەریدا، نەک مامەڵەکردن وەک هێزێکی هاوتا. لەم چوارچێوەیەدا، ئەمریکا هەژموونی تاکجەمسەریی خۆی لە ناوچەکەدا لە ڕێگەی لێدانی گورزی سەربازییەوە دەسەلمێنێتەوە. بەڵام ڕووسیا بەهۆی لەدەستدانی درۆن و پاڵپشتییەکانی تاران، لە قەیرانی ئۆکراینادا دۆخێکی جیاوازتر لە ڕابردووی دەبێت. بۆیە ئەگەر ئەو هاوکێشەیە یاخود گریمانەیە بێتە دی، ئەوە چین گەورەترین زەرەرمەند دەبێت؛ سەرچاوەی وزە هەرزانەکەی لەدەست دەدات و دەبێت پشت بە وزەی کەنداو ببەستێت کە ڕاستەوخۆ لەژێر کۆنترۆڵی ئەمنیی واشنتۆندایە.

هەر بۆیە بەشێک لە ستراتیژیستەکان ئەم جەنگە بە جەنگی ئەمریکا لە دژی چین دەبینن لە درێژخایەندا نەک جەنگی ئەمریکا و ئێران؛ هەرچەندە داخرانی گەرووی هورمز و بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنییەکان، براوەیەکی ڕوونی هەبوو کە ئەویش تەکنەلۆژیاکانی وزەی نوێبۆوە وەک “خۆر، با و پاترییەکان”ن کە بە شێوەیەکی سەرەکی لەدەستی چیندان. پێش جەنگیش کێبڕکێی جیهانیی وزە لە نێوان “وڵاتانی نەوتی” (Petrostates) بە ڕێبەرایەتیی ئەمریکا و “وڵاتانی کارەبایی” (Electrostates) بە ناوەندێتیی چین- ئەو وڵاتەی کە زیاتر لە ٧٠٪ی کەرەستەکانی وزەی سەوزی جیهان دابین دەکات- پێناسە دەکرا؛ بەڵام جەنگ جارێکی دیکە ناسکی و له‌رزۆكییی ئابووریی جیهانی لە بەرامبەر شۆکەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەرخستووە و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و هەڕەشەی پچڕانی دابینکردنی گاز، مەترسیی سستبوونەوەی ئابووریی جیهانی (Global Recession)ی زیاد کردووە. هەر بۆیە، خواستی بژاردە جێگرەوەکان زیادی کردووە و کۆمپانیا چینییەکان لە بواری ئۆتۆمبێلی کارەبایی و پاترییشدا، لە ڕێگەی بەرزبوونەوەی بەهای پشکەکانیان و جەختکردنەوە لەسەر بازاڕە دەرەکییەکان، لەم بارودۆخە سوودمەند دەبن. بەڵام ئەوروپا، سەرەڕای پێویستییان بە وزەی سەوز، لە زیادبوونی وابەستەیی بە چین نیگەرانن. نیگەرانییەکانیشیان سەبارەت بە ئاسایش، کێبڕکێی پیشەسازی و ئەگەری بەکارهێنانی سیاسییانەی ئەم وابەستەیییانەیه‌.

جگە لەمانەیش، خاڵی سەرنجڕاکێش ئەوەیە کە چین موگناتیسەکانی ناو “ئینتەرسێپتەر” (Interceptor)ی مووشەکەکانی بەرگریی “ئارۆ” دابین دەکات کە بەرگری لە تەلئەبیب دەکات. لە لایەکی دیکەیشەوە، چین سیسته‌می سەتەلایتی “بایدۆ” (BeiDou) لەناو مووشەکی “فەتاح-٢”دا دابین دەکات کە هێرش دەکاتە سەر تەلئەبیب.

“پەیمانگه‌ی سیاسەتی ستراتیژیی ئۆسترالی”(ASPI)  دوو هەفتە لەمەوبەر پشتڕاستی کردەوە کە مووشەکە بەرگریکارەکانی ئەمریکا، لەوانە پاتریۆت، تاد (THAAD)، ئارۆ و، قۆچەقانی داوود (David’s Sling)، وابەستەی ئەو توخمە دەگمەنە پاڵفتەکراوانەی زەوین (rare earth elements) کە لە چینەوە دێن، بۆ دروستکردنی موگناتیسەکانی “نیۆدیمیۆم” و “ساماریۆم-کۆباڵت” کە سیسته‌می ڕێپیشاندەر ئاراستە دەکەن، وزە بە بزوێنەرەکان دەدەن و کۆنترۆڵی گەڕانکەرەکان (seekers) دەکەن.

هەروەها مووشەکەکانی ئێران، لەوانە “فەتاح-٢”ی هایپەرسۆنیک، “خەیبەرشكێن”، “عیماد” و هەموو درۆنەکانی “شاهید” لەم هێرشانەی ئێستادا، سیگناڵە سەربازییە کۆدکراوەکانی سەتەلایتی “بایدۆ-٣”ی چین بۆ پێکانی ئامانجەکان بەکار دەهێنن و، بە سووتەمەنیی پاڵنەری “پێرکلۆرایتی ئەمۆنیۆم”ی چینی کار دەکەن، هەستەوەر و نیمچەگەیەنەر و بگۆڕی ڤۆڵتەی چینییان تێدایە و، لە ڕێگەی وێنەکانی سەتەلایتی “خەیام”ی ڕووسی و کۆمەڵەسەتەلایتی “جی لین-١”ی چینییەوە ئاراستە دەکرێن.  لەم نێوەندەیشدا، لەپاش ٧ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠٢٣، ئیسرائیلیش ئاسایش و ئامانجە جیۆستراتیژییەکانی بە شێوەیەکی ڕێژەیی دەستەبەر دەکات؛ ئەگەر بۆ هەمیشەییش نەبێت.

سیناریۆکانی جەنگ و ململانێ لەنێوان هەژموون و مانەوەدا

تاوەکوو ئێستا ئیدارەی تڕەمپ لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکانیەوە (Operation Epic Fury) دەیەوێت سیستەمی بەرگری و ئابووریی ئێران تێک بشکێنێت و ئامانجە ستراتیژییەکانی بەدی بێنێت. واشنتۆن هیچ ئارەزوویەکی بۆ دووبارە بونیادنانەوە (Nation-Building) لە ئێراندا نییە. ئەمەیش وا دەکات ئێران بکەوێتە ناو قەیرانێکی درێژخایەن. بەردەوامیی جەنگ پەیوەستە بەوەی کە ئایا ئەو شۆکی وزەیەی لە بازاڕەکانی جیهاندا دروست دەبێت، تا چەند وڵاتانی وەکوو چین و ئەوروپا ناچار بە دەستێوەردانی خێرا دەکات.

لەبەرامبەریشدا، ئامانجە ستراتیژییەکانی تاران تەنیا لێدان لە ئاسایشی وزە و ئابووری-دارایی نین، بەڵکوو سیستەمەکانی پاککردنەوەی ئاو لە ئیمارات و تۆڕەکانی دابەشکردنی کارەبا لە سعوودیا بایەخی ستراتیژییان هەیە. تێکدانی ئەم سیستەمانە لە ژینگەیەکی بیابانیدا، قەیرانێکی مرۆییی خێرا دروست دەکات کە تاران وەک کارت دژ بە پایتەختە عەرەبییەکان بەکاری دەهێنێت بۆ ئەوەی ڕێگری لە چوونەناو جه‌نگەکە بە شێوەی ڕاستەوخۆ بکات.

پێ دەچێت سیناریۆی ئێستای ئەمریکا بریتی بێت لە دەستبەسەرداگرتن یاخود سەپاندنی گەمارۆیەکی دەریایی توند و کۆنترۆڵکردنی ئاسمانی و ئاوی بۆ ڕێگریکردن لە هەر جووڵەیەکی سەربازیی تاران. بۆ نموونە نزیکەی نیوەی داهاتی حکوومەتی ئێران لە نەوت و گاز دابین دەکرێت و گەمارۆدان یاخود لەدەستدانی “دوورگەی خارگ”، دەکرێت گورزێکی جددی لەم سەرچاوە دارایییە بوەشێنێت. هەرچەندە نزیکایەتیی خارگ لە خاکی سەرەکیی ئێران دەبێتە هۆی ئەوەی هێزە جێگیرکراوەکان تێیدا بکەونە بەر هێرشی درۆنی و مووشەکی. هەروەها دابینکردنی پێداویستیی هێزەکان لەم دوورگەیەدا، بە لەبەرچاوگرتنی دووریی بنکەکانی ئەمریکا لە بەحرێن، کوێت و قەتەر و نائەمنیی ڕێڕەوە دەریایییەکان، بە پڕ لە ئاڵنگاری دادەنرێت و ئێران و هێزە پرۆکسییەکانی دەتوانن بە مینڕێژکردن یان هێرشکردنە سەر کەشتییەکان، ئەم ڕێڕەوانە بکەنە ئامانج و تەنانەت لەوانەیە ئێران لە وەڵامدا، ژێرخانەکانی نەوت و گاز لە ناوچەکەدا بکاتە ئامانج؛ کە ئەمەیش دەکرێت نرخی وزە زیاتر بەرز بکاتەوە.

بەڵام بژاردەی “ئابڵووقەی دەریایی” (Naval Blockade) بۆ ڕێگری لە هەناردەکردنی نەوتی ئێران وەک سیناریۆیەکی جێگرەوە کاری لەسەر کراوە کە ڕەنگە لە بەراورد لەگەڵ کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی دوورگەکاندا، مەترسیی کەمتری هەبێت. بەم پێیەیش، ئەمریکا بە شێوەیەکی سیسته‌ماتیک لە ژێرخانی وزە، پەیوەندییەکان و تۆڕەکانی سوپای پاسداران دەدات بۆ ئیفلیجکردنی توانای بەڕێوەبردنی دەوڵەت. لانی کەم لە ئێستادا، ئەوروپییەکان نایەنە ناو جەنگی ڕاستەوخۆوە، چونکە ترسیان لە قەیرانی وزە و شەپۆلی کۆچبەران هەیە. بەشداریی ئەوان تەنیا لە پێشکەشکردنی زانیاریی هەواڵگری و پاراستنی ڕێڕەوە دەریایییەکاندا سنووردار دەبێت.

ئیسرائیل تەنیا یەک ئامانجی هەیە: سڕینەوەی هەڕەشەی ئێران و پرۆکسییەکانی بۆ هەمیشە و خاپوورکردنی ژێرخانی ئەتۆمی و مووشەکیی ئێران، چونکە ئێران توانای بەرگەگرتنی درێژخایەنی نییە؛ سزاکانی پێشوو ستراکچەر و بونیادی ئابوورییەکەیان پووکاندووەتەوە و گورزە سەربازییەکان و لێدان لە سەرکردە و فەرماندەکانیش توانای مانەوەی ڕێکخراوەیی لە سیستەمەکە دەستێننەوە.

هەرچەندە ئێران هێشتا ژمارەیەکی زۆر مووشەکی لەبەردەستدایە و کەمبوونەوەی هێرشە مووشەکییەکان زیاتر لە کەمبوونەوەی ڕێژەی تەقاندنەوە سەرچاوەی گرتووە، نەک لەناوبردنی تەواوی ئەم توانمەندییانە. یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی پاراستنی ئەم توانایە، بەکارهێنانی بەرفراوانی تۆڕە ژێرزەوییەکانی تونێل و ئەشکەوتەکانە لەلایەن ئێرانەوە بۆ شاردنەوەی کەرەستە سەربازییەکان؛ ژێرخانێک کە لە ماوەی چەندان ساڵدا بۆ بارودۆخێکی لەو شێوەیە دیزاین کراوە و ناسینەوە و به‌ئامانجگرتنی ئەستەم دەکات. هەروەها بەکارهێنانی سەکۆ گەڕۆکەکانی هەڵدانی مووشەک، شوێنپێهەڵگرتنی ئەم سیستەمانەی ئاڵۆزتر کردووە.

توانای بەرگریی ئاسمانیی ئێران ناکاریگەر کراوە، بەڵام هێشتا بەشێک لە توانای سەربازیی ئێران، لەوانە تۆڕی هێزە بریکارەکان، درۆنەکان و توانای هەڕەشەکردن لە کەشتیوانی، ماونەتەوە و بۆ لەناوبردنی تەواوی ئەوانە پێویستی بە هەنگاوی زیاتر دەبێت؛ بۆ نموونە، هێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی هێشتا بەشێکی بەرچاوی توانای خۆی پاراستووە و سەدان یان تەنانەت هەزاران بەلەمی خێرا و بێسەرنشینی (unmanned surface vessels) لەبەردەستدایە؛ ئامرازگه‌لێك کە بۆ دروستکردنی پەککەوتن لە هاتوچۆی دەریاییدا چەکی بەهێزن. لەبەرامبەریشدا، دراوی ئێرانی لەپاش جەنگ بەتەواوی بەهاکەی لەدەست دەدات و ئابوورییه‌كه‌ی پەکی دەکەوێت؛ کۆنترۆڵی ناوخۆیی و ناڕەزایەتییەکان ئەستەمتر و ئێران ڕەوایەتیی سیستەمەکەی، زیاتر لە ڕابردوو کەوتۆتە ژێر پرسیارەوە و، مەترسیی سەرهەڵدانی بزووتنەوە نەتەوەیییەکان و چەکداربوونی پێکهاتە ناڕازییه‌کان بەهێزتر دەبێت.

ستراتیژیی ئیسرائیل و داڕشتنەوەی پەیکەربەندیی ئەمنیی ناوچەکە

لاوازبوون یاخود داڕمانی سیستەمی سیاسیی تاران بۆشایییەکی جیۆپۆلیتیکی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێ دەهێڵێت. ناوچەکە پاش جەنگەکە پێ دەنێتە ناو قۆناغێکی نوێی ململانێ لەسەر پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییە. تورکیا و سعوودیا دەکەونە کێبڕکێیەکی توندەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی پاشماوەی وڵاتانی عێراق و سووریا. ئیسرائیلیش باڵادەستیی سەربازیی ڕەهای خۆی دەسەپێنێت.

ئیسرائیل تێڕوانینی خۆی بۆ ململانێکان گۆڕیوە. لە قۆناغی جه‌نگی پرۆکسییەکان و پەلاماردانی سنووردارەوە، پێی ناوەتە ناو ستراتیژیی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی دەوڵەت لەگەڵ دەوڵەتدا. پاش ئەو پێکدادانە سەختانەی کە لە ساڵی ٢٠٢٥دا بە “جەنگی دوانزە ڕۆژە” ناسرا، تەلئەبیب گەیشتە ئەو باوەڕەی کە مانەوەی ستراتیژیی خۆی، تەنیا بە خاپوورکردنی یەکجاره‌كیی دامەزراوە ئەتۆمی و مووشەکییەکانی ئێران مسۆگەر دەبێت. ئامانجی سەرەکیی ئیسرائیل لاوازکردنی سوپای پاسداران و بێبەشکردنیەتی لە سەرچاوە دارایی و سەربازییەکان، بەو هیوایەی ئەم گوشارە ببێتە هۆی گۆڕینی ڕژێم (Regime Change) یان لانی کەم شکانێکی گەورە لە ناوخۆی دەسەڵاتی تاران.

لە لایەکی ترەوە، وڵاتانی عەرەبی، بەتایبەت سعوودیا و ئیمارات، لەبەردەم هاوکێشەیەکی پڕمەترسیدان. تێکشکانی هەژموونی ئێران ڕێگە بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان سعوودیا و ئیسرائیل خۆش دەکات، بەبێ ئەوەی چیتر مەترسیی تۆڵەسەندنەوەی تارانیان لەسەر بێت. پێگەی ئەمریکا وەک تاکە پارێزەری ئاسایشی کەنداو بەهێزتر دەبێت، بەڵام مەترسییە گەورەکە لە کورتخایەندایە؛ ئێرانێکی بێهیوا کە لەژێر پەلاماری بەردەوامدایە، ئەگەری زۆرە پەنا بباتە بەر لێدان لە وێستگە نەوتییەکانی سعوودیا و ئیمارات بۆ ئەوەی قەیرانەکە بکاتە قەیرانێکی جیهانی. لە کاتێکدا دەستەبژێری سیاسی لەم وڵاتانە پێشوازی لە داڕمانی توانای مووشەکی و تەنانەت ئەتۆمیی ئێران دەکەن، بەڵام نادڵنیان لەهەمبەر گۆڕینی سیستەم و پشێوی و جەنگی ناوخۆ لە ئێران. هەروەها دڵەڕاوکێی سیاسی و ئاسایشییان لە باڵادەستیی ڕەهای ئیسرائیل و تەنانەت تورکیا هەیە.

هاوکێشە جیۆپۆلیتیکییەکان

سەڕەرای مەترسییەکان بۆ تورکیا، ئەنقەرە ئەم جەنگە وەک دەرفەتێکی زێڕین بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی نفووزی خۆی دەقۆزێتەوە. بە لاوازبوونی ڕەهای ئێران و پاشەکشەی میلیشیاکانی لە عێراق و سووریا، بۆشایییەکی ئەمنیی گەورە دروست دەبێت. تورکیا ڕاستەوخۆ ئه‌م بۆشایییه‌ پڕ دەکاتەوە، بەڵام  چه‌ند كێشه‌یه‌كی هه‌یه‌: گرفت و بەربەست و کێشەی گەورەی لەگەڵ ئیسرائیل و داهاتووی پرسی کورد لە ناوخۆ و لە ئێران هه‌یه‌ و، هەروەها نیگه‌رانه‌ له‌ دوودڵیی وڵاتە عەرەبەکان لە هەڵکشانی هەژموون و نفووزی خۆی.

لە ئاستی ململانێی نەزمی نێودەوڵەتی و سیستەمیدا، هەر یەک لە چین و ڕووسیا بە شێوەیەکی پراگماتیک خەریکی دووبارە داڕشتنەوەی پێگەی خۆیانن لەم هاوکێشە جیۆسیاسییانەدا. “پەکین” ڕووبەڕووی پارادۆکسێکی ستراتیژی بووەتەوە: لە لایەکەوە دەیەوێت ئەمریکا لە زەڵكاوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێز و چەکی خۆی بەتاڵ بکاتەوە، لە لایەکی تریشەوە ئابوورییەکەی بەتوندی پابەندە بە وزەی هەرزانی ئێران و کەنداو و سەدان ملیار وەبەهێنان و گرێبەست لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا لەگەڵ وڵاتە عەرەبییەکان.

مۆسکۆ گەورەترین سوودمەندی کورتخایەنی ئەم جەنگەیە. جگە لە قازانجە ئابوورییەکانی بەرزبوونەوەی نرخی وزە بۆ ڕووسیا، هەروەها ئەم جەنگە وای کردووە سەرنجی لۆجستیی ئەمریکا و سیستەمەکانی بەرگریی ئاسمانیی پاتریۆت بەتەواوی لە بەرەی ئۆکرایناوە ڕاکێشراونەتەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. مۆسکۆ بە شێوەیەکی شاراوە زانیاریی هەواڵگریی مانگدەستکردەکان و تەکنۆلۆژیای دژەتەگەرەی ئەلیکترۆنی دەداتە تاران. ئامانجی ڕووسیا سەرخستنی ئێران نییە، بەڵکوو خوێنبەربوونی ئەمریکایە لە جەنگێکی تاقەتپرووکێن و درێژخایەندا تاوەکوو هەژموونی ڕووسیا لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات جێگیر ببێت و لێکترازانی زیاتر لەنێوان وڵاتانی ئەوروپی-ناتۆ لەگەڵ ئەمریکا دروست بکات.

خۆڕاگری، سەپاندنی تێچووی زۆر و، گواستنەوەی چەقی ململانێکە بۆ دەرەوە  لەپاڵ داخستنی گەرووی هورمز و لێکترازانی دیپلۆماسی لە هاوپەیمانێتییەکانی ئەمریکادا، کاریگەرترین چەکی ئێرانن، نەک مووشەکەکانی.

  ڕاستییه‌كه‌ی، جەنگی ئێران دەکرێت ببێتە قەیرانێک لە پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو دیوی ئەتڵەسی (Transatlantic Relations)  و تەنانەت هەڕەشە لە “پەیمانی ناتۆ” بکات؛ چونکە ڕەتکردنەوەی زۆرێک لە وڵاتانی ئەوروپی بۆ هاوکاریکردنی ئەمریکا لەم جەنگەدا و هەڕەشەی دۆناڵد تڕەمپ بۆ کشانەوە لە ناتۆ، ئەم پرسەی ورووژاندووە کە ئایا ئەم هاوپەیمانێتییە ڕووبەڕووی درزێکی جددی بووەتەوە. ئەمە لە کاتێکدایە کە ئەوروپا لە ڕووی سەربازییەوە بەتوندی وابەستەی ئەمریکایە و وەبەرهێنانی ناتەواو لە کەرتی بەرگریدا، توانای سەربەخۆی ئەم کیشوەرەی سنووردار کردووە. لاوازکردنی ناتۆ لە بارودۆخی ئێستادا، دەکرێت لێکەوتەی بەرفراوانی بۆ ئاسایشی ئەوروپا و “نەزمی نێودەوڵەتی” (International Order) هەبێت و ئەم دۆخە بە نیشانەیەک لە “لاوازیی ستراتیژی” (Strategic Weakness) دادەنرێت کە لە بەرژەوەندیی ڕووسیا و چین و ئێران و کۆریای باکوردایە.

لە لایەکی دیکەیشەوە،  ئەمریکا بڕێکی زۆر لەو تەقەمەنییانەی بەکار هێناوە کە قەرەبووکردنەوەیان قورسە، وەک: مووشەکی تۆماهۆک (Tomahawk) و سیستەمی بەرگریی پاتریۆت (Patriot)؛ ئەمەیش وای کردووە بەرەکانی دیکە -لە ئەوروپا و ئاسیا- بکەونە مەترسییەوە.

ئاراستە و لێکەوتەکانی جەنگ لەسەر عێراق

عێراق و هەرێمی کوردستان ناتوانن خۆیان لە لێکەوتە و کاریگەرییەکانی ئەم جەنگە بپارێزن. عێراق نزیکەی ٪٩٠ی داهاتەکەی پشت بە فرۆشتنی نەوت دەبەستێت. داخستنی گەرووی هورمز یان پەککەوتنی جووڵەی کەشتیوانی، ئابووریی عێراق دەخاتە سەر لێواری ئیفلیجبوون. یەدەگی دراوی قورسی عێراق تەنیا دەتوانێت بۆ چەند مانگێکی کەم مووچەی فەرمانبەران دابین بکات. دراوی عێراقی لە بەرامبەر دۆلاردا بەخێرایی بەهاکەی لەدەست دەدات و هەڵاوسانێکی گەورە باڵ بەسەر بازاڕەکاندا دەکێشێت. ئەگەر داهاتی نەوت بوەستێت، ململانێی نێوان کوتلە سیاسییەکان لە بەغدا لەسەر سەرچاوە کەمەکانی داهات توندتر دەبێت و مەترسیی هەڵگیرسانی جەنگی ناوخۆی لێ دەکرێت.

 بۆ هەرێمی کوردستان، دۆخەکە لە ڕووی ئەمنییەوە مەترسیدارە. لە سەرەتای هەڵگیرسانی جەنگەکەوە، هەولێر بووەتە ئامانجی سەدان هێرشی درۆنی و مووشەکی لەلایەن ئێران و میلیشیا نزیکەکانیەوە. ئامانجی ئەم پەلامارانە دروستکردنی گوشارە لەسەر ئەمریکا، کە بنکەکانی لە هەرێم جێگیر کردووە و، هەروەها هەستکردن بە مەترسییە لە چوونەپاڵ ئەمریکا لەلایەن حزبە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دووبارەبوونەوەی ئەزموونی ساڵی ١٩٩١ی عێراق و دروستبوونی هەرێمێکی ئۆتۆنۆمیی دیفاکتۆ لە ئێران. هەر بۆیە هێزە کوردستانییەکان سیاسەتی بێلایەنیی تەواوەتییان پەیڕەو کردووە بۆ ئەوەی نەکرێنە بەشێک لە جەنگ؛ بەڵام پێ ناچێت ڕۆڵ، ناسنامە، پێگە و جوگرافیا و، هەروەها هاوکێشەکانی عێراق دەرفەتی ئەم خۆپاراستنەیان تا کۆتایی پێ بدات.

لەم چوارچێوەیەدا، سیستەمی سیاسیی عێراق لە ئەگەری لاوازبوونی ڕەهای ئێراندا ڕووبەڕووی لێکهەڵوەشانێکی خێرا دەبێتەوە. ئەو بۆشایییە هێزەی بەهۆی پچڕانی پاڵپشتییەکانی سوپای پاسدارانەوە دروست دەبێت، لەوانەیە ببێتە هۆی هەڵگیرسانی جه‌نگێکی ناوخۆی سەخت لە نێوان کوتلە شیعەکاندا لەسەر کۆنترۆڵکردنی بەغدا و سەرچاوە دارایییەکان. هەروەها میلیشیاکان سەرکردایەتییەکی ناوەندییان نامێنێت و بەرەو پەرتبوون دەچن. لەم نێوەندەیشدا هێزە سوننەکان هەوڵی دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی نفووز و گێڕانەوەی ناوچە لەدەستچووەکانیان دەدەن. لەم هاوکێشەیەدا، هەرێمی کوردستان لەبەردەم هەڕەشە و دەرفەتی گەورەدایە؛ لە لایەکەوە، کەمبوونەوەی گوشاری میلیشیاکان و ئێران پێگەی سیاسی و ئابووری و ئۆتۆنۆمیی هەرێمی کوردستان لە عێراق بەهێزتر دەکات. لە لایەکی تریشەوە، مەترسیی پەلاماردانی بەردەوامی ژێرخانەکان لەلایەن هێزە پرۆکسییەکانەوە.

کۆبەند: بەچەککردنی جیۆگرافیا 

لەگەڵ داڕمانی خێرای تواناکانی هێرشبەرانە و بەرگریی سوپای پاسداران، سیستەمی فەرمانڕەوایی لە تاران خەریکە دەگاتە خاڵی بێگەڕانەوە (Point of No Return). ئەگەرێکی مەترسیدار ئەوەیە کە وێرانبوونی دامەزراوە سەربازییە سەرەکییەکان وا بکات کە کۆماری ئیسلامی هەست بکات مەرگی سیاسی و پێکهاتەیییەکەی حەتمییە، هەوڵی کتوپڕ بدات بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم بە ڕێژەی سەربازی و ئەنجامدانی تاقیکردنەوەیەکی ئەتۆمیی خێرا. ئەم هەنگاوە تەنیا بۆ دروستکردنی چەک نییە، بەڵکوو هەوڵێکە بۆ دروستکردنی قەڵغانێکی دەروونی کە واشنتۆن و تەلئەبیب ناچار بە وەستاندنی ئۆپەراسیۆنەکانیان بکات. گەیشتن بەم لێوارە، سروشتی جەنگەکە لە ململانێیەکی هەرێمییەوە دەگۆڕێت بۆ قەیرانێکی نێودەوڵەتی کە ئەگەری بەکارهێنانی چەکی ناتەقلیدیی لێ دەکرێت.

لە ڕەهەندێکی ترەوە، ئێران لۆژیکی “بەچەککردنی جیۆگرافیا” (Weaponizing Geography) بەکار دێنێت یاخود دەخاتە گەڕ. بە درککردن بەوەی کە زۆربەی جیهان پێویستی بە بەکارهێنانی ووزە و ئالوگۆڕی بازرگانی  و کەرەستەی خاو و بەرهەمەکانی هەیە، ئێران هەڵکەوتە جوگرافیاییەکەی لەسەر گەرووی هۆرمز وەکو چەکێکی کاریگەر کە هەندە جار بە هاوتای چەکی ئەتۆمی ئێران دەناسرێت بەکارهێنا. بەڵام لەدرێژمەودادا  گواستنەوەی ڕێرەوەکانی وزە و کۆریدۆرەکانی گواستنەوەی کاڵا لە دەرەوەی گەرووی هورمز و بەتایبەتی لە ڕێگەی سعوودیا- ئۆردن-سووریا-تورکیا-ئیسرائیل و دەریای سپیی ناوەڕاست، وا دەکات کۆی هاوکێشە جیۆستراتیژی و جیۆئێکۆنۆمی و جیۆپۆلیتیکییەکان و بەم پێیەیش پەیکەربەندیی کۆمەڵەی ئاسایشی هەرێمایەتی لە ناوچەکەدا بۆ هەمیشە بگۆڕێت.

پەیکەربەندیی کۆمەڵەی ئاسایشی هەرێمایەتیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای ئەم قەیرانە، هەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش نیسانی ٢٠٢٦. هەرێمی کوردستان لەناو ئەم گێژاوەدا ڕووبەڕووی مەترسیی دووانەیی دەبێتەوە. لە نەبوونی دەوڵەتێکی مەرکەزیی بەهێز لە بەغدا، ئەگەری سەرهەڵدان و بەهێزبوونی سوننەی توندڕەو هاوکێشەی نوێ بۆ هەرێمی کوردستان لە ڕووی سیاسی و ئاسایشی و تەنانەت جیۆسیاسییەوە دەخوڵقێنێت و دروستبوونی دەوڵەتەکی ناوەندیش بە واتای دوورکەوتنەوە لە بنەماکانی فیدراڵیی عێراق-سازان، هاوبەشی و هاوسەنگی- دەبێت.

بەکورتی و لەکۆتاییدا دەتوانین بڵێین، لەرووی جیۆپۆلیتیکییەوە، ئەم جەنگ و دانووستانە وادەکات کە نەخشەی جیۆپۆلیتیکی و جیۆئێکۆنۆمی ناوچەکە و پێگەی جیۆستراتیژی وڵاتان بە تەواوی بگۆڕدرێت، چونکە ئەمریکا و ئیسرائیل دەیانەوێت قورسایی گەمارۆی گەرووی هورمز پێچەوانە بکەنەوە و بیخەنە سەر چین و هەروەها ئەوروپییەکان-ناتۆ و لەبەرامبەریشدا وڵاتانی کەنداو لەرێگەی وشکایی و بەتایبەتی ئیسرائیلەوە و هەروەها دەریای سوور رێرەوی وزە بگۆرن و گەرووی هورمز لە گرنگی بخەن و لەم رێگەشەوە مەترسییەکانی ئێران زۆر لاواز دەبێت و ئیسرائیل و ئەمریکا لەهەمبەر چین و تەنانەت ئەوروپا بەهێز دەبن و دەتوانن ئاسایشی ووزەی ئەوروپا و چین بخەنە ژێر هەژموونی خۆیان. هەروەها ئەم جەنگە-ئەگەر بە سەرکەوتنی ئەمریکا کۆتایی پێبێت- بە شێوەیەکی بەرچاو لانیکەم لەرووی سەربازی و سیاسی و ئاسایشی، وڵاتانی دەوڵەمەندی عەرەبیی کەنداو لە بەرەی ئێران و رووسیا و چین دوور دەخاتەوە و زیاتر لە ئەمریکا و ئیسرائیل نزیک دەبنەوە و تەنانەت پەیمانی ئیبراهیم دەبێتە هاوپەیمانێتییەکی بەهێز لە ناوچەکەدا. هەروەها پاش ئەم جەنگە مەترسییەکانی سەر تورکیا لەلایەن ئیسرائیلەوە بەهێزتر دەبێت. هەر بۆیە لە ماوەی چەند هەفتەی ڕابردوودا، ویلایەتە یەکگرتووەکان چریی هێرشەکانی بۆ سەر دامەزراوەکانی سەربازی و ژێرخانییەکان و سەرکردەکانی کۆماری ئیسلامی کەم کردەوە و هاوکات ئاگربەستیش هاتە ئاراوە.

جگە لە نارەزایەتی لەهەمبەر درێژەکێشانی جەنگ و ترسی ناوەندە سیاسییەکان لە تێوەگکلانی هێزەکانی وشکایی سوپای ئەمریکا لە ئێران هاوشێوەی ئەفغانستان و عێراق و لەلایەکی دیکەشەوە بەرزبوونەوەی تێچووی مرۆیی و مادی جەنگ، و زیاتربوونی گوشارە ناوخۆییەکانی ئەمریکا بۆسەر دۆناڵد ترەمپ و هەروەها پرسی ناسەقامگیریی بازارە داراییەکان و بەرزبوونەوەی نرخی ووزە، بەڵام پێدەچێت و وادیارە ویلایەتە یەکگرتووەکان مەبەستی بووە پەیامێک بۆ دەسەڵاتدارانی ئێستای کۆماری ئیسلامی بنێرێت کە خوازیاری سازش (Compromise) و کۆتاییهێنان بە جەنگە.

 راستییەکەی، ئەم گۆڕانکارییە لەپڕەی شێوازیکار (Change of approach) زیاتر پەیوەندیی بە نیگەرانییەکانەوە هەیە سەبارەت بە یۆرانیۆمی پیتێنراو (Enriched uranium) و مەترسیی کۆنترۆڵی لەلایەن هێزە توندڕەو و میلیشیاکانەوە. لە ڕووی ئۆپەراسیۆنییەوە، دەستبەسەرداگرتنی یۆرانیۆم بە ئۆپەراسیۆنێکی پڕمەترسی (High-risk) دادەنرێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە سەرنجی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەسەر رووخانی ڕژێم لەم ماددانە لە ڕێگەی دیپلۆماسی و سازشەوە چڕ بووەتەوە. لەم ڕووەوە، بەپێی لێدوانە دژبەیەکەکانی سەرۆککۆماری ئەمریکا، نییەتی ترەمپ هەرگیز گەڕاندنەوەی ڕەوتی بازرگانی و ووزە بەشێوازی رابردوو نییە بۆ گەرووی هورمز (Strait of Hormuz). بەڵکوو ئەو دەیەوێت لە ڕێگەی داواکارییە بەردەوامەکانییەوە سەبارەت بە گەرووی هورمز، ئەو گوتار و وێنایە دروست بکات کە داخرانی گەرووەکە چەکێکی وێرانکەر و هەمیشەیی دەبێت لە دەستی ئێران؛ لە کاتێکدا کە لە درێژخایەندا ناتوانێت بەو شێوەیە بەردەوام بێت.

نووسینی: ڕاتکۆ ئێم. کینژۆڤیچ (Ratko M. Knežević) | Atlantic Council| March 30, 2026

ئامادەکردن و وەرگێڕان: پێنووس

دەرهاوێشتە ستراتیژییەکان

• پەلامارەکانی ئێران بۆ سەر ژێرخانی وزەی کەنداو،دەری دەخەن کە “نادڵنیایی(Uncertainty) “—نەک تەنیا کەمبوونەوەی خستنەڕووی وزە — دەتوانێت شۆکێکی توند لە نرخەکانی بازاڕی جیهانیدا دروست بکات.
• وزە لە کاڵایەکی ئابووریی ڕێکخراوەوە خەریکە دەگەڕێتەوە بۆ پێگەی پێشووی وەک “چەکێکی جیۆپۆلیتیکی”؛ئەمەیش ئەو ڕاستییە ئاشکرا دەکات کە لە کاتی قەیرانەکاندا هێزی ڕاستەقینە لە کوێدا چڕ بووەتەوە.
• پێشبینی دەکرێت وڵاتانی کەنداو بەدوای خۆگونجاندنێکی تەواودا بگەڕێن لەگەڵ چەترە ئەمنییەکانی ئەمریکادا، لە کاتێکدا کە هەژموونی ئەمریکا وەک دەستەبەرکاری سەرەکیی وزە، سەقامگیریی دارایی و ئاسایشی جیهانی زیاتر دەچەسپێت.

جنێف — لە زانستی جیۆپۆلیتیکدا، چرکەساتگەلێک هەن کە تێیاندا سیستەمەکان بە شێوەیەکی پلەبەندی و هێواش گەشە ناکەن، بەڵکوو وەک بڵێی لە شەووڕۆژێکدا سەرلەنوێ دادەڕێژرێنەوە (Reset). پێ دەچێت ئێستا جیهان پێی نابێتە ناو چرکەساتێکی لەم شێوەیەوە. پەلامارەکانی ئێران بۆ سەر ژێرخانی وزە لە عەرەبستانی سعوودی، کوێت و قەتەر، تەنیا لەبەر قەبارەی ئەو وێرانکارییە گرنگ نین کە لێیان کەوتووەتەوە، بەڵکوو لەبەر ئەو پەیامانە گرنگن کە هەڵیان گرتووە: وەک نیشاندانی ئەوەی کە سیستەمی وزەی جیهانی تا چەندە له‌رزۆك و هەستیار ماوەتەوە و، هەروەها جیهان بە چ خێرایییەک دەگەڕێتەوە سەر “بنەما سەرەتایییەکانی مانەوە” کاتێک ئەو سیستەمە ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی ڕاستەقینە دەبێتەوە.

بۆ چەندان ساڵ، بازاڕەکان وا مامەڵەیان دەکرد وەک ئەوەی وزە ماڵی یاخود “دەستەمۆ” کرابێت — واتە سەرچاوەکانی هەمەچەشن کرابن، ڕێکاری خۆپارێزییان بۆ داڕێژرابێت و، بەتەواوی خستبێتیانە ناو قاڵبی دارایییەوە. بەڵام ئێستا ئەو وەهمە خەریکە کاڵ دەبێتەوە. ئیتر نەوت تەنیا کاڵایەک نییە بۆ کڕین و فرۆشتن، بەڵکوو تا دێت زیاتر سیمای چەکێک و ئامرازێکی گەیاندنی پەیام وەردەگرێت. نەوت بەوردییەکی بێوێنەوە پێمان دەڵێت کە هێزی ڕاستەقینە هێشتا لە کوێدا نیشتەجێیە.

دروستبوونی شۆکێکی جیهانی، مەرج نییە پێویستی بە پچڕانی تەواوەتیی هێڵی دابینکردنی وزە هەبێت، بەڵکوو تەنیا پێویستی بە دروستکردنی “نادڵنیایی” هەیە. لە بازاڕیشدا، باجی نادڵنیایی زۆر قورستر و خێراترە لە باجی دەگمەنیی کاڵا. لە هەلومەرجێکی لەم جۆرەدا، نرخەکان بە شێوەیەکی هێواش بەرز نابنەوە، بەڵکوو باز دەدەن و زۆر جار سنووری بنەما ئابوورییەکان تێ دەپەڕێنن، چونکە بازاڕەکان هەوڵ دەدەن لە کاتی ڕاستەقینەدا تێچووی “مەترسییە جیۆپۆلیتیکییەکان” بخەمڵێنن.

وڵاتانی کەنداو

وڵاتانی کەنداو بە شێوەیەکی خۆڕسک لەم ڕاستییە تێ دەگەن. بۆ چەندان ساڵ، هەندێک لەو وڵاتانە پەیڕەوییان لە سیاسەتێکی هاوسەنگیی زۆر هەستیار دەکرد؛ لە لایەکەوە پشتیان بە ئاسایشی ئەمریکی دەبەست و لە لایەکی تریشەوە پەیوەندییەکی پراگماتییان (بەرژەوەندیخوازانەیان) لەگەڵ ئێراندا دەپاراست، تەنانەت لەناو گێژاوی ئەو تۆمەتانەیشدا کە گوایە باڵگەلێک لە ناوخۆی ئەو وڵاتانەدا چاوپۆشییان لە تۆڕە بریکارەکانی سەر بە ئێران کردووە یان بەناڕاستەوخۆ پاڵپشتییان کردوون. بەڵام ئەو ستراتیژییە ڕێک لەو ساتەدا دادەڕمێت کە ژێرخانی وڵاتەکانیان دەبێتە ئامانجی سەربازی. “سیاسەتی تەمومژاوی و ناڕوونی”، ئیمتیازێکە تەنیا لە سایەی سەقامگیریدا دەتوانرێت پەیڕەو بکرێت و؛ زۆر دەگمەنە بتوانێت لە کاتی بەرکەوتن لەگەڵ مەترسیدا خۆی بگرێت. ئەو دەوڵەتانەی کە گەشە و خۆشگوزەرانییان بەستراوەتەوە بە لێشاوی بێپچڕانی وزەوە، ناتوانن بەرگەی نادڵنیایییەکی درێژخایەن بگرن. لەبەر ئەوە، ئەوان بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دەچنە پاڵ تاکە تەلارسازییەکی ئەمنی کە سەلماندوویەتی توانای گەرەنتیکردنی سەقامگیریی هەیە، ئەویش تەلارسازییە ئەمریکییەکەیە.

ئێران
لە بەرامبەردا، ئێران لە سایەی ڕژێمی ئێستایدا، كه‌وتۆته‌ به‌رده‌م مه‌ترسیی “هەڵسەنگاندنێكی هه‌ڵه‌ی مێژووییییه‌وه‌”. لەمێژە ستراتیژیی ئەم وڵاتە لەسەر بنەمای ناهاوتایی (Asymmetry) بونیاد نراوە، واتە دروستکردنی گوشار بەبێ چوونە ناو ڕووبەڕووبوونەوەی گشتگیرەوە و، نانەوەی پشێوی بەبێ ئەوەی وەڵامێکی یەکلاکەرەوە وەربگرێت. بەڵام سنوورێک هەیە کە گەر تێ بپەڕێنرێت، ئەم ستراتیژییە دەبێتە هۆی لەناوبردنی خودی بونیادنەرەکەی. بەئامانجگرتنی ئەو ژێرخانەی کە بڕبڕەی پشتی هێڵەکانی گواستنەوەی وزەی جیهانە، تێپەڕاندنی ئەو سنوورەیە. نەتەوەکان زۆر کەم بەهۆی نەبوونی هێزەوە تووشی داڕمان دەبن، بەڵکوو زیاتر بەهۆی هەڵەخەمڵاندنی دەرهاوێشتەکانی بەکارهێنانی هێزەوە شکست دەهێنن. ئەگەر ئێران تەنیا وەک ڕکابەرێکی ناوچەیی سەیر نەکرێت، بەڵکوو وەک تێکدەرێکی “سیستەماتیک”ی تۆڕی وزەی جیهانی وێنا بکرێت، ئەوا ئەو کاردانەوەیەی کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە کاردانەوەیەکی هەنگاو-بە-هەنگاو نابێت، بەڵکوو وەڵامدانەوەیەکی پێکهاتەیی و ڕیشەیی (Structural) دەبێت.

ڕووسیا، چین و کۆریای باکوور

زۆر شت نووسراوە دەربارەی دروستبوونی ڕیزبەندییەکی نوێ لە نێوان ڕووسیا، چین، ئێران و کۆریای باکووردا، وەک تەوەرەیەکی دەرکەوتوو کە دژی ڕۆژاوا دەوەستێتەوە. بەڵام لە واقعیدا، ئەمە هەمیشە زیاتر لە خەیاڵێکی سیاسی چوووە تا ڕاستییەکی بەرجەستە. چین بەتوندی پشتی بە لێشاوی سەقامگیری وزەی کەنداو بەستووە. ڕووسیا سوودمەندە لە بەرزبوونەوەی نرخەکان، بەڵام هاوکات بەدوای هاوسەنگیدا دەگەڕێت نەک پشێویی ڕەها. کۆریای باکووریش تەنیا پاشکۆیەکی شوێنکەوتووە، نەک سەرکردەیەکی ئاراستەکەر. کاتێک مەترسییەکان دەبنە ڕاستییەکی مەیدانی، ئایدیۆلۆژیا پاشەکشە دەکات بۆ بەرژەوەندی؛ لەو خاڵەیشدا بەرژەوەندییەکانی ئەم وڵاتانە بەتەواوی لێک جیا دەبنەوە.

ئەوروپا
ڕەنگە ئەوروپا قوربانییەکی تری گەورەی ئەم هاوکێشەیە بێت. ڕێک لەو ساتەوەختەدا کە پێویستییەکی زۆر بە “هێزی ڕەق”، ئاسایشی وزە و ڕوونیی ستراتیژی هەیە، ئەوروپا دەبینێت کە بە شێوەیەکی فراوان لە گۆڕەپانەکەدا غائیبە. بۆ چەندان دەیە، ئەوروپا مۆدێلێکی بونیاد نا کە پشتی بە وزەی دەرەکی، ئاسایشی پشتپێبەستراو بە ئەوانی تر (Outsourced Security) و، ئەو باوەڕە دەبەست کە گوایە هێزی نەرمی ئابووری و پێوەرە ئەخلاقییەکان دەتوانن جێگەی هێزی جیۆپۆلیتیکی بگرنەوە. ئەم مۆدێلە ئێستا درزەکانی خۆی دەردەخات و، قەیرانێکی بەردەوامی وزە دەتوانێت ڕۆڵی جیۆپۆلیتیکی ئەوروپا هێشتا زیاتر پەراوێز بخات. بەبێ بوونی توانایەکی سەربازیی یەکگرتوو یان ئاسایشی سەربەخۆی وزە، ئەوروپا تا دێت زیاتر دەبێتە لایەنێک کە تەنیا کاردانەوەی بەرامبەر ڕووداوەکان هەیە لە جیاتی ئەوەی ئاراستەیان بکات. ئەوروپا بێدەنگانە، بەڵام بە شێوەیەکی حاشاهەڵنەگر، لە “ئەکتەرێکی بڕیاردەرەوە” دابەزیوە بۆ تەنیا “گۆڕەپانێکی ململانێ”.

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

لە پشت هەموو ئەمانەوە، حەقیقەتێکی قووڵتر هەیە کە ساڵانێکە لە زەینمدا ماوەتەوە. کاتێک لە قوتابخانەی بازرگانیی لەندەن (LBS) خوێندکار بووم، پرۆفیسۆرەکەم، بەڕێز ئەندرۆ سکۆت، تێبینییەکی کرد کە لە ڕواڵەتدا زۆر سادە دیار بوو: “نەوت و دۆلار، نەختینەیی (Liquidity) جیهانن.” ئەو ڕاستی دەکرد. نەوت وەک نەختینەییی فیزیکی بۆ ئابووریی جیهان دەمێنێتەوە. دۆلاریش وەک ئەو سیستەمە دارایییە دەمێنێتەوە کە نرخ لەسەر ئەم نەختینەیییە دادەنێت و سەقامگیری دەکات. سەرەڕای ساڵانێک مشتومڕی چڕ دەربارەی گواستنەوەی وزە بۆ سەرچاوەی جێگرەوە، دراوی ئەلتەرناتیڤ و، دروستبوونی جەمسەری نوێی جیۆپۆلیتیکی، چرکەساتەکانی وەک ئێستا دەری دەخەن کە لە بنەڕەتدا چەندە کەم شت گۆڕاوە. بزوێنەری سیستەمەکە هێشتا ئەو لێشاوی وزەیەیە کە نرخەکەی بە دۆلار دیاری دەکرێت. لە دواجاردا، “نەختینەیی” هیچ جێگرەوەیەکی نییە.

هەروەها لێکچوونێکی مێژوویی هەیە کە جێگەی سەرنجە. کاتێک سەرۆکی ئەمریکا، ڕۆناڵد ڕەیگن، گەیشتە کۆشکی سپی، کۆمەڵێک ئەولەوییەتی ستراتیژیی کەمی دیاری کرد. ئەم ئەولەوییەتانە بریتی بوون لە گەڕاندنەوەی هێزی ئابووری و ڕووبەڕووبوونەوەی یەکێتیی سۆڤیەت. بەڵام سەبارەت بە هەر شتێکی تر، ئەو تەنیا کاردانەوەی هەبوو. ئەم ڕوونییە ستراتیژییە وای کرد ڕووداوەکان، کە زۆربەیان پێشبینینەکراو بوون، لە بەرژەوەندیی ئەودا بشکێنەوە. پێ دەچێت ئەمڕۆش هەمان داینامیک خەریکە دووبارە دەبێتەوە. دۆناڵد ترەمپ بە مەبەستی ڕێکخستنەوەی نەزمی جیهانی لە ڕێگەی قەیرانەوە دەستی بە کارەکانی نەکرد. بەڵام مێژوو پرسیاری ئەوە ناکات کە ئایا سەرکردەکان پلانیان بۆ ڕووداوەکان داڕشتبوو یان نا؛ بەڵکوو پرسیاری ئەوە دەکات ئایا ئەوان لە پێگەیەکی گونجاودا بوون بۆ ئەوەی قازانج لەو ڕووداوانە بکەن.

ئەگەر ویلایەتە یەکگرتووەکان بتوانێت هێزی ئابووری، کارتی گوشاری وزە و متمانەپێکراویی سەربازیی خۆی بپارێزێت، ئەوا قەیران و شۆکی لەم جۆرە نەک پێگەکەی لاواز ناکەن، بەڵکوو قایمتری دەکەن. لەبەر ئەوەی کاتێک سیستەمێکی جیهانی ناسەقامگیر دەبێت، جیهان بەدوای “کۆدەنگی”دا ناگەڕێت؛ بەڵکوو بەدوای “نەزم و ڕێکخستن”دا دەگەڕێت. نەزمیش پێویستی بە “دەستەبەرکار” (Guarantor) هەیە.

لێرەدایە کە میراتی ڕاستەقینەی سەرکردەکان پێناسە دەکرێت — نەک لە ساتەکانی ئارامیدا، بەڵکوو لەو چرکەساتانەدا کە سیستەمەکە خەریکە درزی تێ دەکەوێت، کاتێک نادڵنیایی باڵ بەسەر هەموو شتێکدا دەکێشێت و بڕیارەکان دەبنە بڕیاری نەگەڕاوە. ڕەیگن لەمە تێ گەیشتبوو. ئەو کۆنترۆڵی ڕووداوەکانی نەدەکرد، بەڵکوو ئەو ژینگەیەی ئاراستە دەکرد کە ڕووداوەکانی تێدا دەقەوما. مێژووش پاداشتی ئەمەی دایەوە. ڕەنگە ترەمپیش لە هەلومەرجێکی هاوشێوەدا بێت. ئەگەر ئەم داینامیکەی ئێستا بەردەوام بێت، ڕەنگە ئەم قۆناغە تەنیا وەک زنجیرەیەک قەیرانی دابڕاو لە مێژوودا تۆمار نەکرێت، بەڵکوو وەک ئەو چرکەساتە سەیر بکرێت کە تێیدا “تەمومژاویبوونی جیهانی” هەرەسی هێنا و توانای ئەمریکا جارێکی تر خۆی سەپاندەوە — نەک لە ڕێگەی نەخشەسازییەکی پێشوەختەوە، بەڵکوو بە حوکمی “پێویستییەکی حەتمی”.

لە زانستی جیۆپۆلیتیکدا، پێوەری هێز ئەوە نییە کە کێ دەنگی لە هەمووان بەرزترە، بەڵکوو ئەوەیە کە “کێیە جێگرەوەی نییە”. لە جیهانێکدا کە جارێکی تر لە ڕێگەی وزە، ئاسایش و نەختینەیییەوە پێناسە دەکرێتەوە، ویلایەتە یەکگرتووەکان وەک هێزێکی حاشاهەڵنەگر و بێجێگرەوە (Indispensable) دەمێنێتەوە.

 

سەرچاوە:

The Iran war has set in motion a global realignment

 

نووسەر: “محەمەد ئەیوب” (Mohammed Ayoob)^*

وەرگێڕان و ئامادەکردن: پێنووس

لە کاتێکدا ئەگەری بەرپابوونی پێکدادانی سەربازیی ڕاستەوخۆ لە نێوان عەرەبستانی سعوودی و دەوڵەتی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی تا ئاستێکی زۆر کەم و دوورە، بەڵام ئەو ڕکابەرییە نوێیەی کە لە نێوان ئەم دوو ئەکتەرەدا سەری هەڵداوە، خەریکە بە شێوەیەکی ڕیشەیی سیمای جیۆپۆلیتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەڕێژێتەوە. لە هەلومەرجێکدا کە کەشتیگەلە جەنگییە گەورەکانی ئەمریکا لە ناوچەی کەنداودا جێگیر کراون و گوتاری توند و تەحەدداکەرانەی تاران پانتاییی ناوچەکەی تەنیوە، زۆربەی شرۆڤەکارە ستراتیژییەکان هەموو سەرنج و توانای خۆیان لەسەر هەڵسەنگاندنی ئەگەری هێرشی ئەمریکا بۆ سەر ئێران و نەخشاندنی لێکەوتە و دەرهاوێشتە مەترسیدارەکانی ئەو پێکدادانە چڕ کردووەتەوە، کەچی لە هەمان کاتدا قەیرانێکی دیکە لەناو جەرگەی ناوچەی کەنداودا خەریکە گەشە دەکات و، پێ دەچێت زۆر زووتر لەوەی چاوەڕوان دەکرێت بتەقێتەوە.

هەرچەندە ئەم قەیرانە نوێیە ڕەنگە وەک ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان واشنتۆن و تاران ڕەهەندی کارەساتبار و جەنگی لێ نەکەوێتەوە، بەڵام بێ گومان توانای ئەوەی هەیە سەقامگیریی ئەم ناوچە دەوڵەمەند بە وزەیە، تێک بدات و دەرەنجامی قورسی بۆ سیاسەتەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا هەبێت. ئەم تەنگژە چاوەڕوانکراوە پەیوەندیی بە تێکچوونی ڕایەڵەکانی پەیوەندیی نێوان دوو هاوپەیمانی هەرە نزیکی ئەمریکا لە ناوچەکەدا هەیە، کە بریتین لە سعوودیا و ئیمارات؛ قەیرانێک کە کاریگەرییەکانی تەنیا لە چوارچێوەی ناوچەکەدا کورت نابنەوە، بەڵکوو دەگەنە دوورترین خاڵەکانی جیهان و ڕاستەوخۆ دەست دەخەنە سەر نیگەرانییە ئەمنییەکانی ئەمریکا، بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورەدا و تەنانەت کاریگەریی لەسەر نرخی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکانیشدا دەبێت.

تا ماوەیەک لەمەوبەر، زۆربەی چاودێرانی سیاسیی کاروباری کەنداو، وایان دادەنا کە سعوودیا و ئیمارات بە هەماهەنگییەکی تەواو لەگەڵ واشنتۆن کار دەکەن بۆ سنووردارکردنی هەژموونی ئێران و بریکارەکانی لە ناوچەکەدا و، هەروەها پاراستنی هاوسەنگیی نرخی نەوت و ئاستی بەرهەمهێنان، بەتایبەت لە ماوەی دەیەی ٢٠١٠دا و دوای سەرکەوتنی محەمەد بن سەلمان بۆ لووتکەی دەسەڵات لە ڕیاز و چەسپاندنی پێگەی شێخ محەمەد بن زاید وەک فەرمانڕەوای ئەبوزەبی و سەرۆکی ئیمارات، هەر بۆیە وا دەردەکەوت کە ئەم دوو دەوڵەتە لەسەر لە پێشینەبوونی پرسەکانی سیاسەتی دەرەوە، گەیشتوونەتە جۆرێک لە یەکگرتنی نائاسایی.

هاوکارییە نزیکەکانی سعوودیا و ئیمارات لە جه‌نگی یەمەن، وەستانەوەی هاوبەشیان دژی بزووتنەوەی ئیخوان و ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی ئێران لە ناوچەکەدا دوای بەهاری عەرەبی، ئاماژەیەک بوون بۆ دەرکەوتنی “جەمسەرێکی نوێی کەنداو” کە توانای گۆڕینی هاوکێشە جیۆپۆلیتیکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هەیە. بەڵام لەپشت ئەم پەردە جوانەی یەکگرتوویییەوە، هەردوو دەوڵەت لە هەمان کاتدا خەریکی داڕشتنی ئەجێندایەکی گەورەی هەمەجۆرکردنی سەرچاوەکانی ئابووری و دەسپێشخەری بوون بۆ فراوانخوازی لە بواری سیاسەتی دەرەوە، کە بە تێپەڕبوونی کات، هەر یەکەیانی بەرەو ئاراستەیەکی لێکجیاواز برد.  ئەگەرچی پەیوەندییە دیپلۆماسییە فەرمییەکان تا ئێستایش بەبەهێزی ماونەتەوە و کەناڵەکانی پەیوەندی لە نێوان سەرکردایەتیی هەردوو وڵاتدا دانەخراون، بەڵام بناغە پێکهاتەیییەکانی هاوبەشیی نێوان سعوودیا و ئیمارات بەرەو لاوازی ڕۆیشتوون. ئێستا شرۆڤەکاران بە شێوەیەکی فراوانتر باس لەوە دەکەن کە ئەم پەیوەندییە چیتر هاوپەیمانییەکی پتەو نییە، بەڵکوو “ڕکابەرییەکی کۆنترۆڵکراوە” کە تێیدا ململانێکان لە ڕێگەی وابەستەییی دوولایەنە، سنووردارکردنی دامەزراوەیی و ویستێکی باڵا بۆ پاراستنی سەقامگیریی ئەنجومەنی هاریکاریی کەنداو بەڕێوە دەبردرێن.

بۆ نموونە، دوای ساڵی ٢٠١٥، هەردوو دەوڵەت گۆڕانکاریی ناوخۆییی قووڵیان بەسەردا هات؛ سعوودیا پڕۆژەی “دیدگه‌ی ٢٠٣٠”ی ڕاگەیاند کە پلانێکی گەورە بوو بۆ گۆڕینی ئاراستەی ئابووریی وڵاتەکە لە پشتبەستن بە نەوتەوە بەرەو ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی و بوونی ”ڕیاز” بە مەڵبەندێکی بازرگانیی جیهانی، لە کاتێکدا ئیمارات مۆدێلی مێژووییی خۆی وەک ناوەندێکی بازرگانی و خزمەتگوزاریی فرە-ڕەهەند بە چڕکردنەوەی سەرنجی لەسەر دوبەی و ئەبوزەبی قووڵتر دەکردەوە. سەرەتا وا دەردەکەوت کە ئەم دوو ئاراستەیە تەواکەری یەکتر بن، بەڵام لەگەڵ گەیشتن بە سەرەتاکانی ساڵی ٢٠٢٠، دژایەتییەکانی نێوان ئەم دوو دیدگه‌یە بەڕوونی دەرکەوتن، چونکە هەردوو وڵات ئامانجیان ئەوە بوو کە ببنە مەکۆی سەرەکیی کۆمپانیا فرەنەتەوەیییەکان و وەک ناوەندێکی گەورەی گەشتی ئاسمانیی جیهانی و ڕێڕەوێکی لۆجستی کە ئەوروپا بە ئاسیا و ئەفریقاوە دەبەستێتەوە، ڕۆڵ بگێڕن.

گەرچی هەردوو ئابوورییەکە تا ئاستی جیاواز هێشتا بەستراوەی نەوتن، بەڵام هەوڵیان داوە کەرتی ئابووری و وزەی خۆیان فرەچەشن بکەن و، کاتێک هەردوو دەوڵەت ویستیان ئابوورییەک بنیات بنێن کە توانای ڕکابەریی لە ئاستی جیهانیدا هەبێت، ئاراستەکانیان لە هەماهەنگییەوە گۆڕا بۆ ڕکابەرییەکی پێکهاتەیی و، کەرتی ئابووری بوو بە مەیدانێکی سەرەکیی ململانێکانیان. ئاشکراترین خاڵی تەقینەوەکە لە بواری ئابووریدا لە نێوان ساڵانی ٢٠٢١-٢٠٢٢دا بوو، کاتێک سعوودیا بڕیاری دا گرێبەستە حکوومییەکان تەنیا بەو کۆمپانیا بیانییانە بدات کە بارەگای سەرەکیی ناوچەییی خۆیان دەگوازنەوە بۆ ناو خاکی سعوودیا؛ کە ئەمەیش وەک ئاڵنگارییەکی ڕاستەوخۆ بۆ پێگەی دوبەی لێک درایەوە کە ساڵانێکی درێژە مەڵبەندی بێڕکابەری کۆمپانیا جیهانییەکانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئیمارات ئەم سیاسەتەی وەک هەوڵێک بۆ لێدانی بەرژەوەندی و سوودە ڕکابەرییەکانی لە بوارەکانی دارایی، لۆجستی و خزمەتگوزاریی بازرگانیدا لێک دایەوە و، سعوودیاش بەڕوونی ئاماژەی بەوە کرد کە دەیەوێت لە پێگەی ناوەندی دارایی لە کەنداودا پێش ئیمارات بکەوێت.

سەرەڕای ئەمانە، دامەزراندنی کۆمپانیای “ڕیاز ئایر” (Riyadh Air) و پەرەپێدانی فڕۆکەخانەکان بە ملیاران دۆلار لەلایەن سعوودیاوە، بەئاشکرا بۆ ڕکابەریکردنی کۆمپانیاکانی ئیمارات، وەکوو؛ ئیتیحاد (Etihad Airways) و فلای دوبەی (flydubai) بوو، چونکە ئامانجی ڕیاز، گۆڕینی پایتەخت و شاری “جەددە”یە بۆ وێستگەیەکی گەورەی فڕۆکەوانی کە ئاسیا و ئەوروپا و ئەفریقا پێکەوە گرێ بدات؛ واتە هەمان ئەو ڕۆڵەی کە ماوەیەکی درێژە دوبەی دەیگێڕێت. بە هەمان شێوە، پڕۆژە گەشتیارییە زەبەلاحەکانی وەک؛ نیۆم (NEOM)، زە لاین (The Line)، پڕۆژەی دەریای سوور (RED SEA PROJECT) و گەشەپێدانی “ئەلعولا” ( Al-Ula development)، مەبەست لێیان نیشاندانی سعوودیایە وەک مەڵبەندێکی گەشتیاریی جیهانی کە ڕاستەوخۆ دەست دەخاتە سەر باڵادەستیی ئیمارات لە کەرتی گەشتیاری، بەتایبەت گەشتیاریی لوکس.

 جیاوازییەکانی نێوان ڕیاز و ئەبوزەبی لە بواری ئاسایشی ناوچەییشدا بەڕوونی بەرجەستە بوو؛ بوارێک کە ستراتیژییە جیۆپۆلیتیکییەکانیان بەتوندی لێک جیا بوونەوە و ئاشکراترین نموونەی ئەم دابەشبوونەیش لە گۆڕەپانی یەمەندا بینرا. گەرچی لە سەرەتای دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی “گەردەلوولی یەکلاکەرەوە” ( Decisive Storm) لە ساڵی ٢٠١٥دا هەردوو وڵات بە هەماهەنگییەکی توند بۆ گەڕاندنەوەی حکوومەتی شەرعیی یەمەن دژی حووسییەکانی سەر بە ئێران دەستیان پێ کرد، بەڵام لە نێوان ساڵانی ٢٠١٧ بۆ ٢٠١٩دا ئامانجەکانیان گۆڕانکاریی بەسەردا هات.

لە کاتێکدا پاراستنی ئاسایشی سنوورەکانی باکووری یەمەن، پاراستنی یەکپارچەییی خاکی ئەو وڵاتە لەژێر سایەی حکوومەتێکی ناوەندیدا و بەرپەرچدانەوەی هێرشە مووشەکی و درۆنییەکانی حووسییەکان لە پێشینەترین کارەکانی سعوودیا بوو، بەڵام ئیمارات زیاتر بایەخی بە کۆنترۆڵکردنی خاڵە ستراتیژییە دەریایییەکان وەک؛ باب المندب (Bab al-Mandab)، عەدەن (Aden)، موکەلا (Mukalla) و، هەروەها بەهێزکردنی بریکارە ناوخۆیییەکانی وەک ئەنجومەنی ئینتیقالیی باشوور و لێدان لە حزبی “ئیسڵاح”ی سەر بە ئیخوان دەدا. ئەمەیش وای کرد کە ئیمارات هەژموونی خۆی لە باشوور و کەناراوەکان بچەسپێنێت، لە کاتێکدا سعوودیا لە جه‌نگێکی درێژخایەن و پڕتێچوو لەگەڵ حووسییەکان لە باکووردا گیری خواردبوو، کە دەرەنجامەکەیشی دروستبوونی پێکدادان بوو لە نێوان هاوپەیمانە ناوخۆیییەکانی هەردوو لادا.

ئەم ململانێیانە کاتێک گەیشتنە لووتکە، کە ئەنجومەنی ئینتیقالیی باشووری سەر بە ئیمارات پێشڕەویی گەورەی لەسەر حیسابی حکوومەتی فەرمیی سەر بە سعوودیا لە باشووری یەمەن بەدەست هێنا؛ ئەمەیش وای کرد سعوودیا ڕاستەوخۆ دەستوەردان بکات بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگییەکە و تەنانەت هێرشی کردە سەر ئەو بارە چەکانەی ئیمارات کە بۆ بەهێزکردنی توانای سەربازیی ئەنجومەنی ئینتیقالی نێردرابوون. لە دوای ئەم ڕووداوانە، ئیمارات کشانەوەی خۆی لە گۆڕەپانی یەمەن ڕاگەیاند و پڕۆژە هاوبەشەکەی نێوان ڕیاز و ئەبوزەبی بەتەواوی لێک هەڵوەشایەوە. بەڵام یەمەن تەنیا شوێنی ململانێکان نییە، بەڵکوو ئیمارات پەیوەندییەکی ستراتیژی و ئابووریی زۆر بەهێزی لەگەڵ ئیسرائیل بنیات ناوە، لە کاتێکدا سعوودیا، سەرەڕای پەیوەندییە نهێنییەکانی لەگەڵ ئیسرائیل، زۆر بەوریایییەوە مامەڵە لەگەڵ پرسی ئاشکراکردنی پەیوەندییەکانیان دەکات، چونکە دەترسێت پێگەی سەرکردایەتییەکەی لە جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا لەکەدار بێت. ئەم جیاوازییە بۆ پێکهاتەی دیمۆگرافیی هەردوو دەوڵەتیش دەگەڕێتەوە، چونکە نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی ئیمارات بیانین، لە کاتێکدا لە سعوودیادا ئەم ڕێژەیە تەنیا ٤٢% بۆ ٤٤٪ە؛ ئەمەیش وای کردووە ئیمارات کەمتر لە پەرچەکرداری ناوخۆیی بەرامبەر ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ ئیسرائیل بترسێت، بەپێچەوانەی سعوودیا کە دەبێت زۆر هەستیار بێت بەرامبەر ڕای گشتی و دامەزراوە ئایینییە وەهابییەکان کە پایەیەکی گرنگی دەسەڵاتن لەو وڵاتەدا.

وڵاتی سوودانیش خاڵێکی سەرەکیی تێکهەڵچوونی نێوان ئەم دوو دەوڵەتەیە، کە تێیدا سعوودیا و میسر پشتیوانی لە حکوومەتە سەربازییەکەی سوودان دەکەن، لە کاتێکدا ڕاپۆرتە پشتڕاستکراوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیمارات بەنهێنی چەک بۆ هێزەکانی پشتیوانیی خێرا (RSF) دەنێرێت؛ هۆکاری ئەم جیاوازییەیش دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی کارکردنیان لە کەناراوەکانی دەریای سوور، قۆچی ئەفریقا (Horn of Africa) و ناوچەی ساحل (Sahel)، کە تێیدا سعوودیا پشتگیری لە حکوومەتە فەرمییە دانپێنراوە نێودەوڵەتییەکان دەکات، بەڵام ئیمارات زیاتر حەز بە کارکردن لەگەڵ میلیشیا و گروپە یاخیبووەکان دەکات، بەتایبەت ئەوانەی دەتوانن دەستڕاگەیشتن بە بەندەرەکانی بۆ دابین بکەن، وەک ئەوەی لە قۆچی ئەفریقا دەیبینین کە سعوودیا پشتگیریی حکوومەتی سۆماڵ دەکات و ئیماراتیش بە هاوکاریی ئیسرائیل پشتیوانی لە قەوارەی جیابووەوەی سۆماڵیلاند (Somaliland) دەکات.

سەبارەت بە ئێرانیش، گەرچی هەردوو لا نەیاری تارانن، بەڵام شێوازی مامەڵەیان جیاوازە؛ سعوودیا تا ماوەیەکی درێژ ئێرانی وەک هەڕەشەی سەرەکی دەبینی و تەنانەت فەرمانڕەواکانی پێشووی سعوودیا، کۆماری ئیسلامیی ئێرانیان بە “سەری مارەکە” وەسف دەکرد، بەڵام ئیمارات بەهۆی بوونی ڕەوەندێکی گەورەی ئێرانی لە دوبەی، پەیوەندییەکی بازرگانی و پراگماتیی پڕقازانجی لەگەڵ تاران پاراستووە. لە لایەکی دیکەیشەوە، ڕێککەوتنی ساڵی ٢٠٢٣ی نێوان سعوودیا و ئێران بە ناوبژیوانیی چین، گۆڕانکارییەکی ستراتیژی بوو بەبەراورد بە ساڵانی ڕووبەڕووبوونەوەی نێوانیان، بەڵام هێشتا گومانەکان ماون و ئیماراتیش بەوریایییەوە دەڕوانێتە ئەم نزیکبوونەوەیە و، دەترسێت ببێتە هۆی پەراوێزخستنی هەژموونی خۆی.

لە لایەکی تریشەوە، پەیوەندییە کەسییەکانی نێوان بن سەلمان و بن زاید کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ئەم هاوکێشەیە هەبووە، بە جۆرێک کە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٥ بۆ ٢٠١٨ بن زاید وەک “مامۆستا و ڕێپیشاندەر”ی بن سەلمانی گەنج دەردەکەوت، بەڵام لە دوای ساڵی ٢٠١٩وە بن سەلمان وەک کارەکتەرێکی سەربەخۆ و خاوەن متمانەبەخۆ دەرکەوتووە کە دەیەوێت سعوودیا بکاتە هێزی یەکەمی ناوچەکە. ئەمەیش لێکترازان و گرژیی زۆری دروست کردووە، چونکە هەردوو سەرکردە ئامانجیان ئەوەیە دەوڵەتەکەیان لە کەنداو هێزی باڵادەست بێت.

سەرەڕای هەموو ئەم ململانێ و ڕکابەرییە ئابووری و سیاسییانە، هیچ کام لەم دوو دەوڵەتە لە ئێستادا ئارەزووی ئەوەیان نییە پەیوەندییە دووقۆڵییەکانیان بگەیەننە خاڵی شکان و بنبەستی تەواو، ئەویش بەهۆی وابەستەییی ئابووری و نیگەرانییە ئەمنییە هاوبەشەکانیان بەرامبەر بزووتنەوە ئیسلامییەکان، بەتایبەت ئیخوان موسلمین، کە هەڕەشەن بۆ سەر رەوایەتیی هەردوو دەوڵەتەکە. هەروەها هەردوو دەوڵەت خاوەن رژێم یاخود سیسته‌مێکی پاشایەتین، بەرژەوەندییان لە پاراستنی سەقامگیرییەکی پاوانخوازانەدایە و پشت بە گەرەنتییە ئەمنییەکانی ئەمریکا دەبەستن کە وەک “ڕایەڵەیەکی ستراتیژیی کۆکەرەوە” ڕێگری لە تەقینەوەی ناکۆکییەکانی نێوانیان دەکات.

وێڕای ئەوانەیش، بەپێچەوانەی هاوکێشەی نێوان سعوودیا و ئێرانەوە، جەمسەرگیریی ئایدیۆلۆژی وەک فاکتەرێکی جەوهەری لە پەیوەندییە ڕکابەرییەکەی نێوان سعوودیا و ئیماراتدا بەدی ناکرێت، بەڵکوو چەقی ناکۆکیی بەرژەوەندییەکانیان لەسەر کۆمەڵێک هۆکاریی ماددی و پراگماتی بونیاد نراوە کە وای کردووە ململانێکە تا ئاستێکی بەرچاو دەرفەتێکی زیاتری بۆ بەڕێوەبردن و کۆنترۆڵکردن هەبێت؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەیشدا، نابێت بە هیچ کلۆجێک مەترسیی سەر‌هەڵدانی قەیرانێکی کتوپڕ، بەتایبەت لە چوارچێوەی جه‌نگی ناوخۆی یەمەندا، بەکەم سەیر بکرێت یان هەر لەبەرچاو نەگیرێت، چونکە هەر جۆرە تەقینەوەیەکی سیاسی لەو چەشنە، دۆخە پڕ لە گرێ و شڵەژاوەکەی ئێستای ناوچەی کەنداو و پانتایییە فراوانەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو ئاڵۆزییەکی قووڵتر و تەڵەزگەیەکی بێبن ڕاپێچ دەکات.

دەربارەی نووسەر:

* محەمەد ئەیوب، هەڵگری نازناوی زانستیی پرۆفیسۆری نایاب و خانەنشینە لە بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی ویلایەتی میشیگان و توێژەری باڵایە لە ناوەندی سیاسەتی جیهانی. کتێبە دیارەکانی بریتین لە: “ڕوخسارە جیاوازەکانی ئیسلامی سیاسی” (چاپخانەی زانکۆی میشیگان، ٢٠٠٨)، “ئایا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لێک هەڵدەوەشێت؟” (٢٠١٤) و، نوێترین بەرهەمیشی بە ناونیشانی “لە ئاسایشی ناوچەیییەوە بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییە جیهانییەکان: گەشتێکی فیکری” (٢٠٢٤). هەروەها وەک سەرپەرشتیاری ئامادەکردنی کتێبی “هەڵسەنگاندنی جه‌نگی دژی تیرۆر” (٢٠١٣) ڕۆڵی گێڕاوە.

سەرچاوە:

Ayoob, M. (2026) ‘Saudi Arabia vs. the UAE: The Other Gulf Crisis’, The National Interest, 10 July. Available at: https://nationalinterest.org/blog/middle-east-watch/saudi-arabia-vs-the-uae-the-other-gulf-crisis (Accessed: 17 February 2026).

نووسەران: ئارەش ڕەئیسی نژاد و ئارشام ڕەئیسی نژاد

ڕەنگە واشنتۆن و تاران لە هەموو کاتێک زیاتر لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی نزیک بن، بەڵام لەبەردەم دەرگه‌ی جەنگێکی تەقلیدیدا نین. سیناریۆی هەرە بەهێز لە قۆناغی ئێستادا، بریتی نییە لە داگیرکردنی ئێران لەلایەن ئەمریکاوە یان هەڵگیرسانی جەنگێکی هەرێمیی گشتگیر، بەڵکوو بریتییە لە لێدانێکی سنوورداری ورد و دیراسەکراو، کە ئامانجی داڕشتنەوەی هاوکێشەکانی دانوستانە نەک یەکلاکردنەوەیان.

لە ماوەی هەفتەکانی ڕابردوودا، دژایەتییەکە بەڕوونی دەرکەوت؛ ویلایەتە یەکگرتووەکان بڵاوەپێکردنی سەربازیی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەکی بەرچاو بەهێز دەکات، بەرپرسانی ئێرانیش دووپاتی دەکەنەوە کە ملکەچی گوشار نابن. لەگەڵ ئەوەیشدا، هەردوو لا بەردەوامن لە قسەکردن دەربارەی دانوستان. ئەم دژایەتییە دۆخی شڵەژان نییە، بەڵکوو بەرجەستەکردنی لۆژیکێکی ناسراوە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا کە لەسەر بنەمای بەکارهێنانی جەنگ، یان هەڕەشەکردن پێی، وەک ئامرازێکی دانوستان دامەزراوە.

لە چوارچێوەی “مۆدێلی مامەڵەکردن (مساومة)” لە جەنگەکاندا، هێزی سەربازی تەنیا لە شکستپێهێنانی نەیاردا کورت نابێتەوە، بەڵکوو هەوڵ دەدات تێڕوانینەکان دەربارەی تێچوو، ئاستی خۆڕاگری و نییەتەکانی داهاتوو دەستکاری بکات؛ ئەوەیش کاتێک دیپلۆماسییەت بەتەنیا نەتوانێت پابەندبوونی جێی متمانە بەرهەم بهێنێت. بەمەیش ئەوەی ئەمڕۆ ڕوو دەدات ئاماژە نییە بۆ هەرەسهێنانی ڕێڕەوی دیپلۆماسی، بەڵکوو ئاماژەیە بۆ “بەسەربازیکردنی دیپلۆماسی”.

ئەم داینامیکییە، هاوکاتە لەگەڵ ئەو دانوستانە هێمنانەی کە لە سەڵتەنەتی عومان بەڕێوە دەچن، کە تێیدا دانوستانکارانی ئێران و ئەمریکا هێڵە سوورەکانی لایەنەکەی تر و ئاستی ئامادەیییان بۆ پێشکەشکردنی سازش (تنازل) تاقی دەکەنەوە. ئەم گفتوگۆیانە ناکۆک نین لەگەڵ ئەو بارگرژییە (تصعید)ی کە هەیە، بەڵکوو دەچنە ناو هەمان لۆژیکەوە. لە حساباتی مامەڵەکردندا، دیپلۆماسییەت و گوشاری سەربازی شان بە شانی یەکتر دەڕۆن، نەک بەدوای یەکدا.

ئەوەی ئەمڕۆ ڕوو دەدات ئاماژە نییە بۆ هەرەسهێنانی ڕێڕەوی دیپلۆماسی، بەڵکوو ئاماژەیە بۆ بەسەربازیکردنی، کە تێیدا دانوستانکاران هێڵە سوورەکانی لایەنەکەی تر و ئاستی ئامادەیییان بۆ پێشکەشکردنی سازش تاقی دەکەنەوە.

لە ڕوانگەی واشنتۆنەوە، ئەمڕۆ ئێران بە بەراورد بە دەیەی ڕابردوو، لاوازتر دەردەکەوێت. بە درێژاییی دوو ساڵی ڕابردوو، پێکهاتەی ڕێگری یان ترساندن (ردع- deterrence)ی هەرێمی کە تاران لەژێر ناوی “میحوەری موقاوەمە” (بەرگری) چنیبووی، داخورانێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە. حزبوڵڵا لەژێر گوشارێکی بەردەوامدایە، بزووتنەوەی حەماس تا ڕاددەیەکی زۆر وەک هێزێکی سەربازی هەڵوەشاوەتەوە و، ڕژێمی ئەسەد لە سووریا هەرەسی هێناوە. تەنانەت ئاسمانی ئێرانیش لەو جەنگەدا ئاشکرا بوو کە ساڵی ڕابردوو دوازدە ڕۆژی خایاند لەگەڵ ئیسرائیل؛ ئەمەیش ئەو گریمانە چەسپاوانەی ئێرانی دەربارەی پارێزبەندیی بەرگرییەکەی هەڵوەشاندەوە.

هێشتا ئێران توانای بەرچاوی هەیە لە بواری مووشەک و درۆن (فڕۆکەی بێفڕۆکەوان) و، ڕەنگە هەندێک لایەنی جبەخانەکەیشی فراوانتر کردبێت. گرنگتر لەوەیش، مووشەکەکانی لە جەنگی کۆتاییدا دزەکردنێکی بەشەکییان بۆ ناو سیستەمی “گومبەزی ئاسنین”ی ئیسرائیلی تۆمار کرد. بەڵام لە کاتێکدا ڕێگری (ردع) دەوەستێتە سەر هێزی کەرەستە و ئامێر، زیاتر لەسەر “متمانە” دەوەستێت. ئەم متمانەیە، بەتایبەتی توانای سەپاندنی تێچووی قورس بەسەر نەیارەکاندا لە گۆڕەپانی جیاوازدا، تووشی لاوازییەکی ڕوون بووەته‌وه‌‌.

ئەم هەڵسەنگاندنە مشتومڕێکی گەرمی لە واشنتۆن هەڵگیرساندووە دەربارەی چۆنێتیی وەبەرهێنان لەم ساتەوەختەدا، بە بوونی ڕەوتێک کە پێی وایە دەرفەتەکە گونجاوە بۆ توندکردنەوەی گوشار لەسەر ئێران؛ چونکە بەپێی ئەم بۆچوونە ئێران لە ڕووی ستراتیژییەوە گەمارۆ دراوە و بەدەست لاوازییەکی بێپێشینەوە دەناڵێنێت. کەواتە، دەبێت دانوستانەکان بەکار بهێنرێن نەک بۆ جێگیرکردنی دۆخی ئێستا، بەڵکوو بۆ دەسکەوتنی زۆرترین سازش سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران، مووشەکەکان و بریکارە هەرێمییەکان. تەنانەت هەندێک لە لایەنگرانی ئەم ئاراستەیە دوورتر دەڕۆن و بەڕاشکاوی داوا دەکەن “گۆڕینی ڕژێم” بکرێتە ئامانج ئەگەر هێزی پێویست بەکار بهێنرێت. ئەم لۆژیکە لەسەر هاوکێشەیەکی ڕوون وەستاوە کە بریتییە لە: پاشەکشەی هێزی ڕێگریی ئێران، لاوازیی هاوپەیمانان و، فشۆڵیی سەرکردایەتی. خاوەنانی ئەم گەڵاڵەیە دەپرسن: بۆچی ویلایەتە یەکگرتووەکان پەتێکی ڕزگاربوون بدات بە کۆماری ئیسلامی لە کاتێکدا خەریکە لەپێش چاومان نقوم دەبێت؟ بۆچی بە دەستکەوتی سنووردار ڕازی بین ئەگەر تەرازووی هێز لە بەرژەوەندیی ئێمەدا بێت؟

لە بەرامبەردا، ڕەوتێکی دووەم هەیە کە خوێندنەوەیەکی جیاوازی هەیە. بەڵێ، ئێران لەژێر گوشارێکی تونددایە، بەڵام ئەم واقعە ڕەنگە پەنجەرەیەک بۆ سەرکەوتنی دانوستانەکان بکاتەوە. لایەنگرانی ئەم ئاراستەیە جەخت لەوە دەکەنەوە کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، چەندان جار دژایەتیی خۆی بۆ دەستێوەردانی سەربازیی بەرفراوان و ئەوەی پێی دەڵێت “جەنگە بێکۆتاکان” دەربڕیوە. لەم ڕوانگەیەوە، ساتەوەختی ئێستا دەرفەتێک دەدات بە ترەمپ بۆ ڕاگەیاندنی سەرکەوتنێکی سیاسی، بەبێ تێوەگلانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ململانێیەکی نوێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەو ڕێککەوتنەی لەژێر زەبری گوشاردا بەدەست دێت، واشنتۆن وا لێ دەکات دەست و پێی ئێران ببەستێتەوە و، لە هەمان کاتدا ئەو ڕوانگەیە بەهێز دەکات کە ترەمپ ماوەیەکی زۆرە دیگرێتە بەر، کە ناوەڕۆکەکەی ئەوەیە كه‌ “توندوتۆڵی، ڕێگه‌یە بۆ گەیشتن بە ئەنجامەکان.”

هێشتا ئێران توانای بەرچاوی هەیە لە بواری مووشەک و درۆن و، مووشەکەکانی لە جەنگی کۆتاییدا دزەکردنێکی بەشەکییان بۆ ناو سیستەمی “گومبەزی ئاسنین”ی ئیسرائیلی تۆمار کرد.

بەڵام ئێستا ترەمپ ڕووبەڕووی گرفتێک بووەتەوە کە خۆی دروستی کردووە. چونکە لەگەڵ بەڵێنە بەردەوامەکانی بۆ پشتیوانی لە خۆپیشاندەرانی ئێران و وەسفکردنی سەرکردایەتیی تاران بەوەی شەرعی نییە، سەقفی چاوه‌ڕوانییه‌كانی لە ناوخۆ و دەرەوەدا بەرز کردەوە بۆ ئاستێک کە سنووری دۆسیەی ئەتۆمی تێ دەپەڕێنێت. ئەم پابەندبوونانە دەرفەتی مانۆڕکردن لە بەردەم ئەمریکادا تەسک دەکەنەوە. خۆبەدوورگرتن لە کردار (جەنگ) ڕەنگە وەک لاوازی لێک بدرێتەوە، لە کاتێکدا چوونەناو جەنگێکی گشتگیرەوە، دژە لەگەڵ ئەو وێنە سیاسییەی کە ئەمریکا سوور بوو لەسەر چەسپاندنی.

لێرەدا ڕۆڵی ستراتیژیی “ئاشتی لە ڕێگەی هێزەوە”ی ترەمپ دەردەکەوێت. لەم لۆژیکەدا، هێزی سەربازی ئامانج نییە بە زاتی خۆی، بەڵکوو وەک ئامرازێک بەکار دەهێنرێت بۆ سەپاندنی دانوستان بە مەرجی گونجاو. کردەی سەربازیی سنووردار و یەکلاکەرەوە، ئامانجی ڕێگریکردنە لە نەیارەکان و دڵنیاکردنەوەی هاوپەیمانان و نیشاندانی ویست و ئیرادەیە، بەبێ ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بخاتە ناو ململانێیەکی درێژخایەنەوە.

ئەم هاوکێشەیە مەیلی واشنتۆن بۆ پەسەندکردنی لێدانێکی سنووردار بەسەر بژاردەی داگیرکردندا ڕوونتر دەکاتەوە. لێدانی دیراسەکراو (محسوب) زیاتر لەگەڵ ئەم چوارچێوەیەدا دەگونجێت بە بەراورد بە بژاردەی پاشەکشە یان داگیرکاری و، پەیامێکی توند دەنێرێت و، دەنگە توندڕەوەکانی ناوخۆ ڕازی دەکات و، پارێزگاری لە وێنەی ترەمپ دەکات وەک کەسێک کە جەنگی درێژخایەن ڕەت دەکاتەوە و، گرنگترین خاڵ ئەوەیە کە ژینگەی دانوستان دەڕەخسێنێت وەک ئامادەکارییەک بۆ گفتوگۆی جددیتر. ئەم سیناریۆیە ئەگەرەکەی زیاتر دەبێت ئەگەر تاران خۆی بەدوور بگرێت لە پێشکەشکردنی ئەو سازشانەی ترەمپ پێویستی پێیەتی بۆ ڕاگەیاندنی دەستکەوتێکی سیاسی.

 دەتوانین بڵێین ئۆپەراسیۆنەکەی ئەمریکا لە ڤەنزوێلا، شیاوێتیی جێبەجێکردنی ئەم مۆدێلەی بەهێزتر کرد. ئەزموونی ڤەنزوێلا، سەرەڕای جیاوازیی بارودۆخەکەی، ئەوەی دەرخست کە دەکرێت سەری دەسەڵات لە دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری بکرێتە ئامانج و، قەدەغەیەکی (تابۆیەکی) نێودەوڵەتی لاواز کرد کە ماوەیەکی زۆر جێگیر بوو. بەڵام ڕیزبەندیی هەنگاوەکان لەوێ، جیاوازە لەوەی ڕەنگە لە ئێران ڕوو بدات. لە ڤەنزوێلا پەیوەندییە هێمنەکان لەگەڵ بازنەکانی ناو ڕژێم پێش جووڵەکە کەوت، بەر لە دەستگیرکردنی سەرۆک نیکۆلاس مادۆرۆ. بەڵام لە دۆخی ئێراندا، ڕەنگە ڕیزبەندییەکە پێچەوانە بێتەوە: سەرەتا دانوستانی ئاشکرا، بەدوایدا لێدانێک کە سەرکردایەتی دەکاتە ئامانج، پاشان دەستپێکردنەوەی دانوستان لەگەڵ کەسایەتییەکانی ڕیزی دووەم. لەگەڵ ئەوەیشدا، پێشینەکەی ڤەنزوێلا دەنگدانەوەی خۆی لە تاران بەجێ هێشت؛ ئەو هەستەی لای بڕیاربەدەستان دروست کرد کە بەئامانجگرتنی لووتکەی هەڕەمی دەسەڵات چیتر مەحاڵ نییە، یان تێچووەکەی هێندە زۆر نییە کە ڕێگری لە بیرکردنەوەیەکی وەهادا بکات بۆ ڕژێمی ئێرانیش-ئەمەیش تێگەیشتنێکە کە حساباتی هەڕەشەی ئێران دادەڕێژێتەوە و ناچارن حسابی بۆ بکەن.

هێزی سەربازی لە بنەڕەتدا خودی ئامانج نییە، بەڵکوو وەک ئامرازێک بەکار دەهێنرێت بۆ سەپاندنی دانوستان بە مەرجی گونجاو.

لەم سۆنگەیەوە داگیرکردنی ئێران وەک بژاردەیەک دەمێنێتەوە کە لە ڕووی ستراتیژییەوە ژیرانە نییە؛ چونکە تێچووەکەی زۆرە و، لێکەوتە هەرێمییەکانی کۆنترۆڵ ناکرێن و، پشتیوانیی ناوخۆیی لێی جێگەی گومانێکی گەورەیە. کێشەکە پەیوەندیی بە توانای ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە نییە بۆ ئەنجامدانی داگیرکاری، بەڵکوو بە نەبوونی پاساوی سیاسی و ستراتیژییەوەیە. هێشتا دێوەزمەی عێراق لە یادەوەریدا ئامادەیە و، کەمن ئەوانەی لە واشنتۆن بڕوایان بەوە هەیە، کە دەوڵەتێک بە قەبارە و دانیشتووان و ئاڵۆزییە ناوخۆیییەکانی ئێرانەوە بەڕێوە ببردرێت، بەبێ کردنەوەی دەرگه‌ بۆ پشێوییەکی درێژخایەن.

سه‌ره‌ڕای بارگرانییە سەربازی و سیاسییە ڕاستەوخۆکان، داگیرکردنی ئێران برینێکی ستراتیژیی خودی دەبێت لە چوارچێوەی کێبڕکێی نێوان زلهێزەکان. جەنگێکی زەمینیی درێژخایەن، سەرچاوە سەربازی و دارایی و سیاسییەکانی ئەمریکا دادەخورێنێت و، لە ئەولەوییەتە ستراتیژییە یەکەمەکەی دووری دەخاتەوە، کە ڕكابه‌رێتیی چینە. هەروەها ململانێیەکی “پەکخەر” (استنزافي) لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نرخی وزە لە جیهاندا بەرز دەکاتەوە و، هەڵاوسان لە ناوخۆی ئەمریکا زیاد دەکات و، گوشار دەخاتە سەر هاوپەیمانییەکان و، توانای واشنتۆن بۆ ناردنی هێزەکەی لە ناوچەی زەریای هیندی و هێمن کەم دەکاتەوە.

لە ڕوانگەی پەکینەوە، ململانێیەکی لەم شێوەیە وەک دەرفەتێک دەردەکەوێت بۆ لابردنی سەرنجی ویلایەتە یەکگرتووەکان، لە کاتێکدا چین پێگەکانی خۆی لە تایوان و دەریای باشووری چین و زنجیرەکانی دابینکردنی تەکنەلۆژیای هەستیار بەهێز دەکات. تەنانەت ئەگەر سەرکەوتنێکی سەربازیی سەرەتاییش بەدەست بێت، زەمانەتی کەوتنی ڕژێمی ئێران ناکات، لە کاتێکدا ویلایەتە یەکگرتووەکان نقوم بووە لە هەوڵەکانی جێگیرکردنێکی پڕتێچوو بە سوودێکی ستراتیژیی کەم. بۆیە، بژاردەی داگیرکاری تەنیا لە خانەی “ئەوەی خوازراو نییە”دا نییە، بەڵکوو بە شێوەیەکی ڕیشەیی، دژە لەگەڵ ئەولەوییەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەسەر ئاستی جیهان لە مەودای دووردا.

پلاندانەرە سەربازییەکان دەرک بەم ڕاستییانە دەکەن، هەروەها سەرکردە سیاسییەکانیش. بۆیە گفتوگۆکە لە بیرۆکەی داگیرکردنەوە، گۆڕا بۆ شێوازگەلی نەشتەرگەری (جراحی)ی تر لە بەکارهێنانی هێزدا. لە بەرامبەردا، ڕەنگە تاران لۆژیکی هەیمەنەی ئەمریکی بەسەر بارگرژی (تصعید)دا لە بنەڕەتەوە ڕەت بکاتەوە. لەو کاتەدا ڕەنگە وا ببینێت کە دانبەخۆداگرتن تەنیا گوشاری زیاتر دەهێنێت، بۆیە بە هەنگاوگەلێک وەڵام دەداتەوە کە ڕووبەری ململانێکە بەئەنقەست فراوان دەکات و توانای واشنتۆن لە کۆنترۆڵکردنی خێرایی و مەوداکەی تاقی دەکاتەوە. ڕەنگە ئەمە بەئامانجگرتنی سەرمایە و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ناوچه‌ی جیاواز، یان هەڕەشەکردن بە ڕێڕەوە دەریایییە گرنگەکان، یان خێراکردنی چالاکییە ئەتۆمییەکان بۆ دەستکاریکردنی حساباتە ستراتیژییەکان لەخۆ بگرێت.

لێرەدا مەترسییەکە چڕ دەبێتەوە؛ چونکە مامەڵەکردن (مساومە) لە ڕێگەی هێزەوە بە سروشتی خۆی ناسەقامگیرە. تەنانەت کاتێک هەردوو لا هەوڵ دەدەن خۆیان لە جەنگی گشتگیر بەدوور بگرن، ڕەنگە هەڵە لە خەمڵاندن، یان بەهەڵە تێگەیشتن لە نیازی نەیار، یان گوشاری ناوخۆ، پاڵیان پێوە بنێت بۆ ئەوەی لە سنووری نیازه‌ ئەسڵییەکە تێ پەڕن. کاتێک هێز دەبێتە زمانی گفتوگۆ، ئاماژەکان دەشێوێنرێن و، ڕەنگە ئەو کردارانەی ئامانجیان ڕێگرییە (ردع)، ببێتە هۆی دنه‌دانی نەخوازراو. لە کەشێکی وادا، مەودای نێوان بارگرژییەکی کۆنترۆڵکراو و ململانێیەکی لەدەستدەرچوو زۆر باریک دەبێتەوە و دەرناکەوێت، مەگەر دوای ئەوەی کار لەکار ترازاوە.

بۆیە ئەم ساتەوەختە زۆر ناسەقامگیر دیارە. زنجیرە ڕووداوە چاوەڕوانکراوەکە بەم شێوەیە دەست پێ ناکات کە دانوستان بکرێت و دواتر هێز بەکار بێت، بەڵکوو بە هێزێک دەست پێ دەکات کە دەبێتە هۆی دانوستان. سیناریۆکە بەم شێوەیە دەبێت: لێدانێک ڕوو دەدات، ویلایەتە یەکگرتووەکان باڵادەستیی خۆی لە بەڕێوەبردنی بارگرژییەکان ڕادەگەیەنێت؛ ئێران وەڵام دەداتەوە، پاشان گفتوگۆی جددی دەست پێ دەکات کاتێک هەردوو لا قەناعەت دەکەن کە ڕووبەری دانوستان داڕشتنەوەی بۆ کراوە. بەم مانایە، لێدانەکە ڕاگەیاندنی شکست نییە، بەڵکوو توندییە بە مەرجی دیپلۆماسی.

واتە، پرسیارەکە چیتر ئەوە نییە “ئایا هێز بەکار دێت؟”، بەڵکوو ئەوەیە “ئایا دەکرێت بەکار بهێنرێت بەبێ ئەوەی دەرگه‌کانی ململانێیەک بکرێتەوە کە هیچ یەک لە لایەنەکان نایانەوێت و، ئەگەر هەڵگیرسا کۆنترۆڵکردنی قورس بێت؟” ئەوەیە پارادۆکسی مامەڵەکردن بە لۆژیکی هێز، چونکە بۆ خۆبەدوورگرتن لە جەنگ بەکار دێت، بەڵام لە جیاتی ئەوە لە خودی جەنگمان نزیک دەخاتەوە. ئەمڕۆ ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکان لەناو ڕێڕەوێکی تەسکدا دەجووڵێنەوە، کە تێیدا هەر ئاماژەیەک قورساییی خۆی هەیە و، هەر هەنگاوێک لێکەوتەی خۆی هەیە، لە کاتێکدا پەراوێزی هەڵە بە شێوەیەک کەم دەبێتەوە کە ئاگادارکەرەوەیە لە دەرەنجامەکان.

بۆ پەکین ئەم ململانێیە دەرفەتێکە بۆ لابردنی سەرنجی واشنتۆن، لە کاتێکدا چین پێگەکانی خۆی لە تایوان و دەریای باشووری چین و بازنەکانی دابینکردنی تەکنەلۆژیای هەستیار بەهێز دەکات.

لەو سیناریۆیەی لە واشنتۆن باس دەکرێت، بژاردەی هەرە بەهێز بەرەو “بڕینی سەری ڕژێم” دەچێت نەک داگیرکردنی خاکی ئێران. لێدانێکی لەم شێوەیە کۆمەڵێک ئامانجی دیاریکراو دەگرێتەوە: ڕێبەری باڵا، سەرکردە سەربازی و سیاسییە باڵاکان، دامەزراوە ئەتۆمییە هەڵبژێردراوەکان، ژێرخانی مووشەکی و، گرێکانی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ و؛ پێ دەچێت بەدوایدا ستراتیژیی “باڵادەستی بەسەر بارگرژیدا” (Escalation Dominance) پەسەند بکرێت، هاوشێوەی ئەو نزیکبوونەوەیەی واشنتۆن گرتییە بەر دوای تیرۆرکردنی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی سەربازیی ئێران، لە ساڵی ٢٠٢٠، بە ئامانجی ڕێگریکردن لە تاران لەوەی وەڵامە بەڵێندراوەکەی بگۆڕێت بۆ جەنگێکی گشتگیر. مەبەست لێرەدا وێرانکردنی تەواوەتیی تواناکانی ئێران نییە، کە شتێکە لە دەرەوەی سنووری مومکینە، بەڵکوو نیشاندانی باڵادەستییەکی یەکلاکەرەوەیە لە بەڕێوەبردنی پەیژەی هەڵکشاندا.

پەیامەکە لەم تێڕوانینەدا ڕوون و ئاشکرایە: ویلایەتە یەکگرتووەکان دەتوانێت لە دڵی ڕژێمی ئێران بدات و، وەڵامێکی سنووردار هەڵبمژێت و، جڵەوی کۆنترۆڵکردنی پلەکانی بارگرژی لەدەست خۆیدا بهێڵێتەوە. گرنگتر لەوەیش ئەوەیە کە لێدانەکە هاوشان بێت بە دانبەخۆداگرتن، بە شێوەیەک دیزاین کرابێت کە بەخێرایی کۆتایی بێت؛ بە جۆرێک کە ئەو پەیامە بگەیەنێت کە واشنتۆن هەوڵی بەهێزکردنی کارتەکانی دانوستان دەدات نەک هەڵگیرساندنی جەنگ.

لێرەدا وەڵامدانەوەی ئێران وەک ناڕوونترین هۆکار دەمێنێتەوە. ڕەنگە تاران وەڵامێکی هەژمارکراو و سنوورداری خاوەن سروشتی ڕەمزی هەڵبژێرێت، بۆ پاراستنی هێزی ڕێگری (ردع) و متمانەی ناوخۆیی، بەبێ ئەوەی بخلیسکێتە ناو بارگرژییەکی جڵه‌ونه‌كراو. ڕەنگە ئەمە شێوەی جووڵەیەکی ناڕاستەوخۆ وەربگرێت لە ڕێگەی هاوبەشە هەرێمییەکانەوە، یان لێدانی مووشەکی یان درۆن بە ئیقاعێکی کۆنترۆڵکراو، کە ئاماژەی پتەوی بنێرێت بەبێ چوونەناو ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ هێزەکانی ئەمریکا. ئەم ڕێگه‌یە لەگەڵ ئەو پەسەندکردنە چەسپاوەی ئێران بۆ “ناڕوونی” و “پلەبەندی” لە وەڵامدانەوەدا، دەگونجێت.

پوختە

ئەم بابەتە شیکارییەکی ورد بۆ دۆخی گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ دەکات؛  پێی وایە سەرەڕای ئەوەی هەر یەکە لە واشنتۆن و تاران لە هەموو کات زیاتر لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی نزیکن، بەڵام سیناریۆی داگیرکردنی ئێران یان جەنگێکی فراوانی زەمینی، دوورە لە ڕاستییەوە. لە جیاتی ئەوە، ئەگەرە بەهێزەکان بەرەو ئاڕاستەی لێدانێکی سەربازیی سنووردار و ورد دەچن کە ئامانجی سەرەکی، “بڕینی سەری ڕژێم” و بەئامانجگرتنی سەرکردە باڵاکان و شوێنە ئەتۆمییەکانە، نەک هێرشی زەمینی و داگیرکردنی خاک. ئەمەیش وەک تاکتیکێک بۆ گۆڕینی هاوکێشەی هێز و ناچارکردنی تاران بە سازشکردن و گەڕانەوە بۆ سەر مێزی دانوستان، بەتایبەت کە ئێران بەهۆی لاوازبوونی هاوپەیمانەکانی وەک حەماس و حزبوڵڵا و ئاشکرابوونی لاوازیی بەرگریی ئاسمانییەکەی، لە دۆخێکی ستراتیژیی لاوازدایە.

لەم چوارچێوەیەدا، ستراتیژیی ئەمریکا لەسەر بنەمای “ئاشتی لە ڕێگەی هێزەوە” دامەزراوە، کە تێیدا گوشارە سەربازییەکان و دیپلۆماسییەت بەیەکەوە بەکار دێن، نەک وەک جێگرەوەی یەکتر. واشنتۆن دەیەوێت بەبێ ئەوەی لە جەنگێکی پەکخەر و درێژخایەن تێوە بگلێت، کە ئابووریی جیهان دەشێوێنێت و خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی چین دەکات، گورزێکی کاریگەر لە ئێران بوەشێنێت. بەڵام مەترسییە گەورەکە لەوەدایە کە ئەم “مامەڵەکردنە بە هێز” لەوانەیە لەکۆنترۆڵ دەربچێت؛ چونکە هەر هەڵەیەک لە خوێندنەوەی کاردانەوەی یەکتری یان وەڵامدانەوەی ئێران لە ڕێگەی بریکارەکانییەوە، ڕەنگە ببێتە هۆی هەڵگیرسانی جەنگێکی فراوانی نەخوازراو، سەرەڕای ئەوەی ئامانجی سەرەتایی تەنیا باشترکردنی پێگەی دانوستانەکان بووە.

سەرچاوە:

Reisinezhad, A., & Reisinezhad, A. (2026, February 11). What war with Iran would look like. Foreign Policy. <<https://foreignpolicy.com/2026/02/11/iran-war-trump-usa-decapitation-regime-change-invasion/>>.

https://www.majalla.com

وەرگێڕان: پێنووس

ئایا کشانەوەی پشتیوانیی ئەمریکا بۆ پێکهاتە چەکدارە کوردییەکان لە سووریا، تەنیا وەڵامدانەوەیەکی کاتی بوو بۆ گۆڕانکاریی ڕاستییەکانی سەر زەوی، یان ئێمە شایەتحاڵی وەرچەرخانێکی قووڵتر لە ستراتیژیی ناوچەییی ئەمریکاین؛ جووڵەیەک بە ئاراستەی دوورکەوتنەوە لە جه‌نگی پرۆکسییەکان یاخود بەنوێنەرایەتییه‌كان  (Proxy Warfare)و بەرەو داڕشتنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕێگەی گەڕاندنەوەی هەژموون (Hegemony) و پلەبەندی (hierarchy)ی دەوڵەت و هەڵوەشاندنەوەی ناوەندە هاوتەریبەکانی دەسەڵات؟

داڕشتنی پرسیارەکە بەم شێوەیە گرنگییەکی تایبەتی هەیە. ئەمە شیکردنه‌وه‌كه‌ لەو گێڕانەوە باوە -“کوردە خیانەتلێکراوەکان“- دەباتە دەرەوە و ڕووداوەکانی ئەم دوایییە دەخاتە چوارچێوەی گۆڕانکارییەکی بەرفراوانترەوە لە سیاسەتی ئاسایشیی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، لە قۆناغێکدا کە دەکرێت ناوی بنێین “قۆناغی پاش جه‌نگی بەنوێنەرایەتی (post-proxy era)”.

لە جه‌نگی بەوەکالەتەوە بۆ مەرکەزییەت (چەقگەرایی)ی دەوڵەت: چوارچێوەیەک لە گۆڕاندا

لەوەتەی سەرەتای ساڵانی ٢٠١٠وە، سیاسەتی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر دۆکترینێک وەستاوە کە بنەماکەی بریتییە لە “بەشداریی سنووردار “(Limited Engagement)، ئەوەی کە کارەکتەرە چەکدارە نادەوڵەتییەکانی دەخستە سەنتەری پلان و به‌رنامه‌ی كار‌ییەوە. ئەم مۆدێلە که بەفراوانی لە عێراق، سووریا، لیبیا و یەمەن پەیڕەو کرا، بەڵێنی ئەوەی دەدا کە تێچووه‌ ڕاستەوخۆکان بۆ کەمترین ئاست دابەزێنێت، لە هەمان کاتدا توانای واشنتۆن بۆ پیادەکردنی دەسەڵات بپارێزێت. هێزە کوردییەکان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا – کە دواجار لەژێر ناوی هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF)  دامەزرا – بوونە یەکێک لە ڕوونترین نموونەکانی ئەم لۆژیکە. ئەوان لە یەک کاتدا چەند ئامانجێکیان دەپێکا: هێزێکی زەمینی دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، میکانیزمێک بۆ سنووردارکردنی دیمەشق و تاران، هەروەها خاڵێکی گوشار لەسەر ئەنقەرە.

بەڵام مۆدێلی “بەوەکالەت” سنووری خۆی هەیە. ئەم مۆدێلە لە گەرمەی شەڕی سەر زەوی کار دەکات، بەڵام هەر کە شەڕەکە هێور بووەوە، دەست دەکات بە دروستکردنی بەرپرسیارێتی و باری قورسی ستراتیژی. گرنگترینیان بریتییە لە سەرهەڵدانی قەوارەی نیمچە-دەوڵەت؛ کە شەرعییەتی نێودەوڵەتییان نییە، بەڵام تایبەتمەندییەکانی سەروەرییان هەیە، هەر لە کۆنترۆڵکردنی خاکەوە تا بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان و دامەزراوە چەکدارییەکان. لە نێوان ساڵانی ٢٠٢٠-٢٠٢٤، ئەمریکا ڕاستەوخۆ چووە ناو ئەم تەڵەیەوە لە سووریا.

ئاماژەیەکی دامەزراوەیی: لێدوانەکەی “تۆم باراک” وەک هێمایەکی گۆڕینی پارادایم

ئەو لێدوانانەی لە ئەنقەرە لەلایەن تۆم باراک، نوێنەری تایبەتی سەرۆکی ئەمریکا بۆ سووریا، پێشکەش کران، کەمتر وەک پەیامێکی دیپلۆماسی دەردەکەوتن و زیاتر وەک ئاماژەیەکی “عەقیدەیی” (Doctrinal)  بوون. جەختکردنەوەی ناوبراو لەسەر ئەوەی کە ئەرکیSDF  کۆتایی هاتووە، لەگەڵ بانگەوازی ڕاستەوخۆی بۆ تێکەڵکردنی تەواوەتییان لەناو دەوڵەتی سووریا، بە مانای ڕەتکردنەوەی ئەو گریمانە پێشوەختە بوو کە پێی وابوو پێکهاتە چەکدارە خۆبەڕێوەبەرەکان خاوەن ڕێککەوتنێکی قبووڵکراوی درێژخایەنن. بەکارهێنانی ئەدەبیاتەکی لەو شێوەیە (لەلایەن تۆم باراک) هەڕەمەکی نییە. لە سیستەمی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکادا، باڵیۆزێک – بەتایبەتی یەکێک کە پۆستی نوێنەری تایبەتی هەبێت – گوزارشت لە کۆدەنگییەکی هەماهەنگکراوی نێوان دەزگه‌کان دەکات. کەواتە ئەوەی دەرکەوت، دەستکارییەکی تاکتیکی نەبوو، بەڵکوو پێداچوونەوەیەک بوو بەو بنەما سەرەکییەی کە بوونی ئەمریکا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریای لەسەر بونیاد نرابوو.

ڕۆڵی کۆشکی سپی: جێگیرکردنی گۆڕانکارییەکە لە بەرزترین ئاستدا

ساتەوەختی یەکلاکەرەوە بە لێدوانێکی ئاشکرای دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان هات، کاتێک دیمەشقی وەک هاوبەشێکی نوێی ئەمریکا لە شەڕی دژ بە پاشماوەکانی دەوڵەتی ئیسلامی دەستنیشان کرد. لە لۆژیکی دامەزراوەییی واشنتۆندا، بەیاننامەکانی سەرۆک وەک لەنگەری ستراتیژی کار دەکەن: تەنیا ڕەنگدانەوەی کۆدەنگی نین، بەڵکوو ئەو چوارچێوەیە دیاری دەکەن کە هەموو دەزگه‌کانی تر کاری تێدا دەکەن. خاڵی گرنگ ئەوەیە، بەیاننامەکە هیچ ئاماژەیەکی بە SDF وەک لایەنێک بۆ ڕێکخستنەکانی ئاییندە تێدا نەبوو. ئەو فەرامۆشکردنە، قورسایییەکی زۆرتری لە هەر سەرزەنشتێکی ئاشکرا هەبوو. لە سیاسەتی ئەمریکادا، بێدەنگی زۆر جار ئاماژەیە بۆ دەرکردن لە نەخشە ستراتیژییەکە. پەیامەکەی کۆشکی سپی زۆر ڕوون بوو: سەردەمی هاریکاری لەگەڵ هێزە کوردییە نادەوڵەتییەکان کۆتایی هاتووە و، گرەوە نوێیەکە لەسەر بونیادنانەوەی پێکهاتەی ستوونیی دەوڵەتێکی دانپێدانراوە – بەبێ گوێدانە ئەوەی کێ لە لووتکەی دەسەڵاتدایە!

باکگراوەندی مێژوویی: هاوپەیمانیی کورد هەمیشە کاتی بوو

ئەگەر سەیری ڕابردوو بکەینەوە، نابێت ئەم وەرچەرخانە جێی سەرسوڕمان بێت. هێشتا لە ساڵانی ٢٠١٧دا، بەرپرسانی وەزارەتی دەرەوە بەئاشکرا جەختیان لە سروشتی تاکتیکیی هاریکارییەکان لەگەڵ پێکهاتە کوردییەکان دەکردەوە. دڵنیاییدانە گشتییەکان سەبارەت بە سروشتی کاتیی ئەم پەیوەندییانە و نەبوونی هیچ پابەندبوونێکی درێژخایەن، لەناو جەوهەری هەڵوێستی فەرمیی ئەمریکادا جێگیر کرابوو. لە سەرەتاوە، پڕۆژەی کوردی لە سووریا وەک “ئامرازێک” دەبینرا، نەک “هاوبەشی”. بەهاکەی تەنیا بەپێی سوودی خێرای ئەو ساتەوەختە پێناسە دەکرا – کە بریتی بوو لە شکستپێهێنانی دەوڵەتی ئیسلامی و پاراستنی ناوچەکان دوای ڕووخانی بەناو خەلافەتەکە. کاتێک ئەو ئەرکانە ئەولەوییەتیان نەما و، کاتێک دیمەشق وەک کەناڵێکی بەدیلی گونجاو سەری هەڵدایەوە، ئیتر هەڵبژاردەی واشنتۆن تا ڕاددەیەکی زۆر پێشوەختە یەکلا بووبووەوە.

شەرعییەت بەرامبەر بە کارایی: گرێكوێره‌ی سەرەکیی واشنتۆن

لە سەردەمی پاش جەنگی سارد، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا بەردەوام لە نێوان دوو پێویستیی دژبەیەکدا لە هاتوچۆدا بووە: کاراییی مەیدانی (Operational efficiency) و شەرعییەتی نێودەوڵەتی (International legitimacy).  پێکهاتەکانی جه‌نگی بەوەکالەت مەیلیان هەیە یەکەمیان (کارایی) دابین بکەن بەڵام دووەمیان (شەرعییەت) لاواز دەکەن. دەوڵەتان پێچەوانەی ئەمە دەکەن. پێکهێنانی ئیدارەیەکی نوێ لە دیمەشق و تێکەڵکردنەوەی بەناو میکانیزمە نێودەوڵەتییەکانی دژە-تیرۆر، ئەو هاوکێشەیەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی. ویلایەتە یەکگرتووەکان بژاردەیەکی دەست کەوت کە بتوانێت لە ڕێگەی دەوڵەتێکی فەرمی و دانپێدانراوەوە کار بکات، کە ئەمەیش هەم بەرپرسیارێتییە یاسایییەکان و هەم مەترسییە سیاسییەکان کەم دەکاتەوە. ئەگەر لەم گۆشەنیگایەوە سەیر بکرێت، دەستبەرداربوون لە هێزەکانی سووریای دیموکرات(SDF)  بڕیارێکی ئەخلاقی نەبوو، بەڵکوو هەژمارکردنێکی سارد(بێڕۆح)ی دامەزراوەیی بوو.

ڕەهەندی هەرێمایەتی: بۆچی تورکیا بووە گۆڕاوێکی دیاریکەری سیستەمەکە؟

هەر شیکارییەکی جددی بۆ گۆڕانی هەڵوێستی واشنتۆن، ئەستەمە بەبێ ڕەچاوکردنی فاکتەری تورکیا. بۆ ئەنقەرە، پرسی کورد هەمیشە پرسێکی وجوودی (Existential) بووە و، زۆر لە سنوورەکانی گۆڕەپانی سووریا تێپەڕ دەکات. بیرکردنەوەی ستراتیژیی تورکیا بۆ چەندان دەیە لەسەر گریمانەیەکی بنەڕەتی وەستاوە: هەر پێکهاتەیەکی سیاسی یان سەربازی کە پەیوەست بێت بە “پارتی کرێکارانی کوردستان” (په‌كه‌كه‌)وە، مەترسییە بۆ سەر یەکپارچەییی دەوڵەت، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەو دروشمەی کاری لەژێردا دەکات. دەرکەوتنی قەوارەیەک لەسەر سنووری باشووری تورکیا کە ڕەگی لە ژێرخانی سەربازی و سیاسیی PKKدا هەبێت، وەک هێڵێکی سوور مامەڵەی لەگەڵ دەکرا – هێڵێک کە بەزاندنی، نەک تەنیا متمانە، بەڵکوو خودی لۆژیکی پەیوەندییەکانی هاوپەیمانێتیی، دەکردە شتێکی مەحاڵ.

لە ناوەندی ساڵانی ٢٠١٠دا، پرسی کورد بووە سەرچاوەی سەرەکیی گرژیی بونیادی (Structural tension) لە نێوان واشنتۆن و ئەنقەرەدا. پشتیوانیی ئەمریکا بۆSDF – کە لە تورکیا وەک درێژکراوەیەکی ڕاستەوخۆی PKK دەبینرا- لەلایەن دامەزراوەی حوکمڕانیی تورکیاوە وەک فەرامۆشکردنێکی ئاشکرای بەرژەوەندییە سەروەرییەکانیان و پێشێلکردنی ئیتیکی سەرەتاییی هاوپەیمانێتی لەناو ناتۆ لێک دەدرایەوە. ئەم دژایەتییە تاکتیکی نەبوو، بەڵکوو سیسته‌می بوو: پشتبەستنی ئەمریکا بە هێزە کوردییەکان، لە دیدی تورکەکانەوە، یەکسان بوو بە پشتیوانیی دیفاکتۆ لە ڕێکخراوێک کە ئەنقەرە بەفەرمی بە تیرۆریستیی ناساندووە. وەڵامدانەوەی تورکیا لە ناڕەزایەتییەکی دیپلۆماسی زیاتر ڕۆیشت و، بووە هۆی زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆن کە دیمەنی ستراتیژیی ناوچەکەیان گۆڕی.

ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی قەڵغانی فورات (٢٠١٦)، چڵە زەیتون (٢٠١٨) و به‌هاری ئاشتی (٢٠١٩) بەرجەستەبوونی کردەییی دۆکترینەکەی تورکیا بوون بۆ “بەرگریی کارا “(Active defense). ئەوان تەنیا ڕێگرییان لە پێکهێنانی کۆریدۆرێکی بەردەوامی ژێر کۆنترۆڵیPKKیان نەکرد کە لە عێراقەوە تا دەریای ناوەڕاست درێژ دەبووەوە، بەڵکوو ناوچەی ئەمنیی نوێیان دروست کرد کە ئەنقەرە بوونی ئیداری، ئابووری و مرۆییی خۆی تێدا جێگیر کرد. بەم کارە، تورکیا سەلماندی کە هەڵوێستەکەی تەنیا خۆنواندنێکی زارەکی و وتاربێژانە نییە، بەڵکوو ستراتیژییەکی درێژخایەنە کە پشتیوانیی تەواوی قورساییی دامەزراوە نیشتمانییەکانی هەیە – لە سەرۆکایەتیی ئەرکانەوە تا وەزارەتی دەرەوە.

واشنتۆن دردۆنگ بوو لە تێگەیشتن لەم ڕاستییە. هەوڵەکان بۆ پاراستنی هاوسەنگی لە نێوان تورکیا و هاوبەشە کوردەکان بێمتمانەییی لای هەردوو لا زیاد کرد. بەڵام کاتێک ستراتیژیی ئەمریکا لە سووریا دەستی بە لەدەستدانی کاریگەریی کرد و هەژموونی تورکیا بەسەر داینامیکی ناوچەکەدا بوو بە یەکلاکەرەوە – بەتایبەتی لەسەر وزە، کۆچبەران و بەرگری – کۆشکی سپی بانگەوازێکی پراگماتیکیی کرد بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان (De-escalation).

لابردنی هۆکارە بێزارکەرە کوردییەکە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دەرگه‌ی کردەوە بۆ دەستپێکردنەوەی گفتوگۆی ستراتیژیی نێوان ئەمریکا و تورکیا. بۆ ئەنقەرە، ئەمە لە سەرکەوتنێکی دیپلۆماسی زیاتر بوو؛ ئەمە پەسەندکردنی هێڵێک بوو کە لە ٢٠١٥وە بەبەردەوامی پەیڕەو دەکرا. بۆ واشنتۆن، ڕێگەیەکی خستە ڕوو بۆ گەڕاندنەوەی پێگەی تورکیا وەک هاوبەشێکی سەرەکی و سەقامگیرکەرێکی ناوچەیی. بەم جۆرە، وەرچەرخانەکەی ئەمریکا تەنیا ماندووبوون لە ململانێی نیشان نەدا، بەڵکوو دانپێدانان بوو بە ڕاستییەکی تاڵ: هەر ستراتیژییەک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە تورکیا پەراوێز بخات، چارەنووسی شکستە.

لەژێر ئەم ڕۆشنایییەدا، دەستبەرداربوونی ئەمریکا لە پڕۆژەی بریکارە کوردییەکان لە سووریا، نابێت وەک کاری هەڕەمەکی یان “فرۆشتن”ی ئەخلاقی خوێندنەوەی بۆ بکرێت، بەڵکوو وەک بەشێک لە داڕشتنەوەیەکی بەرفراوانتری ستراتیژیی ناوچەییی ئەمریکا پێناسە دەکرێت- وەرچەرخانێک لە بەڕێوەبردنی ململانێی پارچەپارچەبووەوە، بەرەو گەڕاندنەوەی پلەبەندیی بەرپرسیارێتی و شەرعییەتی دەوڵەت.

هەڵوەشاندنەوە بەپلان: تێکەڵکردنەوە (Integration) وەک چەک-داماڵینی ستراتیژی

ڕێککەوتنە ١٤ خاڵییەکەی تایبەت بە تێکەڵکردنەوەی تەواوەتی لە نێوان دیمەشق و هێزەکانی سووریای دیموکراتدا، کە بە نێوەندگیریی ئەمریکا ئەنجام درا، سازشکردن نییە بە مانا کلاسیکییەکەی. ئەمە میکانیزمێکی بەوردی ئەندازیاری-کراوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی کارەکتەرێکی چەکداریی سەربەخۆ. تایبەتمەندییە دیارەکەی بریتییە لە “لاسەنگی.” پێکهاتە کوردییەکان دەستبەرداری بکەرێتی (Subjectivity)ی سیاسی و سەربازی دەبن، لە کاتێکدا دەوڵەتی سووریا هیچ پابەندبوونێکی هاوشێوە ناگرێتە ئەستۆ سەبارەت بە بەفیدڕاڵیکردن یان دابەشکردنەوەی سەروەری. لە پراکتیکی نێودەوڵەتیدا، ئەم جۆرە ڕێکخستنانە لە قۆناغەکانی “دووبارە یەکگرتنەوەی پاش جه‌نگی بەوەکالەت” باون، کاتێک پاڵپشتیکارێکی دەرەکی بەئەنقەست هاوبەشێکی پێشووی دادەبەزێنێت و، دەیگۆڕێت لە بکەرەوە بۆ بەرکار (Object)ی حوکمڕانی. مۆدێلی هاوشێوە لە عێراق دوای ساڵی ٢٠٠٨ لەگەڵ هێزەکانی سەحوەی سوننە و، لە ئەفغانستان لە کاتی هەوڵەکان بۆ تواندنەوەی میلیشیا ناوخۆیییەکان لەناو دامەزراوە ئەمنییە نیشتمانییەکاندا، لەلایەن ئەمریکاوە جێبەجێ کران.

بە شێوەیەکی فەرمی، تێکەڵکردنەوەی SDF ئەمانە دەگرێتەوە:

• گواستنەوەی چەکی قورس بۆ دەسەڵاتدارانی ناوەندی.
• خستنەپاڵی ئەندامان بۆ ناو دەزگه ئەمنییەکانی سووریا بە شێوەی تاکەکەسی نەک بەکۆمەڵ.
• هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەکانی فەرماندەییی سەربەخۆ.
• دەستبەرداربوون لە کەناڵەکانی پەیوەندیی دەرەکی و نوێنەرایەتیی سیاسی.

لە جەوهەردا، ئەمە هەڵوەشاندنەوەیەکی قۆناغ بە قۆناغی تەلارسازیی هێزێکی بەوەکالەتە – نەک لە ڕێگەی پچڕانی توندوتیژ و کتوپڕەوە، بەڵکوو لە ڕێگەی لەدەستدانی کۆنترۆڵکراوی ئۆتۆنۆمییەوە.

ئیدارەی نوێی دیمەشق: شەرعییەتی مەرجدار وەک سەرمایەیەکی ستراتیژی

پێکهێنانی ئیدارەکەی “ئەحمەد ئەلشەرع” لە دیمەشق، بووە مەرجی سەرەکیی پێکهاتەیی (Structural precondition)  بۆ وەرچەرخانەکەی واشنتۆن. سەرەڕای ناکۆکییە ناوخۆیییەکان و سنوورداریی ناوبانگە نێودەوڵەتییەکەی، کێشەیەکی گرنگی پلە-یەکی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان چارەسەر کرد: “ڕووبەرێکی پەیوەندی “(Interface)ی شیاوی کارکردنی بۆ مامەڵەکردن دروست کرد. بۆ واشنتۆنێک کە هەوڵی کەمکردنەوەی مەترسییە سروشتییەکانی پشتبەستن بە هێزە چەکدارە نادەوڵەتییەکان دەدات، بوونی هاوبەشێکی شیاوی بەڕێوەبردن لە شێوەی دەوڵەتی سووریادا هەڵبژاردەیەکی ژیرانە بوو کە بە پراگماتیزم ئاڕاستە کرابوو نەک ئایدیۆلۆژیا.

ئەمە بە واتای چاکبوونەوەی تەواوه‌تیی سیاسیی دیمەشق نایەت لە دیدی ڕۆژاوادا. نە واشنتۆن و نە برۆکسل ئامادە نین مامەڵە لەگەڵ حکوومەتەکەی شەرع بکەن وەک هاوبەشێکی تەواو شەرعی کە لە دامەزراوە جیهانییەکاندا یەک خرابێتەوە. بەڵام لە بواری سیاسەتی ئەمنیدا، ئەم شێوازە دەرکەوت کە کار دەکات. ئەمەیش بوو بە مۆدێلێکی “لانی کەمی پێویست”(Minimally sufficient) –  کە ڕێگەی بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دا بریکارە متمانەپێنەکراوەکان بگۆڕێتەوە بە بکەرێکی دەوڵەتی کە لە چوارچێوەیەکی یاساییدا کار دەکات.

ئیدارەکەی شەرع سێ مەرجی تێدایە کە واشنتۆن بە یەکلاکەرەوەی دەزانێت. یەکەم، کۆنترۆڵکران  (Controllability): بەپێچەوانەی پێکهاتە کوردییە لامەرکەزییەکانەوە، حکوومەتی سووریا دەتوانێت پابەندبوونەکان بە شێوەی ستوونی جێبەجێ بکات و دیلی فەرماندە مەیدانییە سەربەخۆکان نییە. دووەم، خودان-کەسێتیی یاسایی: ڕێککەوتن لەگەڵ دەسەڵاتی ناوەندیی سووریا لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیدا دەگونجێت و، ئەمریکا لە پێویستی بۆ ئەنجامدانی ڕێککەوتنی ناڕوون کە پێگەی یاساییی خۆی لاواز دەکات، دەپارێزێت. سێیەم، گونجاویی هەرێمی: ئیدارە نوێیەکە پەیوەندیی کاریی پراگماتیکی لەگەڵ ئەنقەرە، بەغدا و عەممان بنیات ناوە – سێ پایتەختی گرنگ بۆ ئەندازیاریی ئاسایشی سنوور و لۆجیستیکی داهاتووی ناوچەکە.

بۆ واشنتۆن، ئەم فاکتەرانە بەس بوون بۆ پاساودانی جووڵەیەکی سیمبۆلیک، بەڵام گرنگ لە ڕووی ستراتیژییەوە: جێگرتنەوەی SDF وەک هاوبەشێکی بەوەکالەت بە بکەرێکی دەوڵەتی، هەرچەندە لە ڕووی سیاسییەوە کێشەدار بێت. ئەم هەڵبژاردنە ڕەنگدانەوەی ڕەوتێکی بەرفراوانترە بەرەو بەدامەزراوەکردنی پشێوی (Institutionalization of chaos) –  واتە پێشخستنی “توانای بەڕێوەبردن، بەرپرسیارێتی و، لانی کەمی پێشبینیکردن” بەسەر “هەماهەنگیی ئایدیۆلۆژی”دا. بەم کارە، ویلایەتە یەکگرتووەکان بوارێکی بۆ خۆی دابین کرد تا سیستەمێکی نوێی “پشکنین و هاوسەنگی”  (Checks and balances)  دروست بکات کە تێیدا دیمەشق، لەگەڵ هەموو سنووردارییەکانیدا، دەبێتە بەشێک لە چوارچێوەی نوێی سەقامگیریی ناوچەیی.

تورکیا لە بەرگێکی نوێدا: لە ڕێگریکەرەوە بۆ هاو-داڕێژەری تەلارسازییە ئەمنییەکە

بۆ ئەنقەرە، گۆڕانکارییەکە گوزارشتە لە شتێک زیاتر لە لابردنی مەترسی – دانپێدانانی دامەزراوەیییە بە هێڵێکی ستراتیژی کە لە ساڵی ٢٠١٥وە کاری لەسەر دەکرێت. هەر لە سەرەتای ململانێکانی سووریاوە، تورکیا بەبەردەوامی دژایەتیی هەر جۆرە ئۆتۆنۆمییەکی کوردی کردووە لەسەر سنووری باشووری وڵاتەکەی و، وەک درێژکراوەیەکی ژێرخانی PKK تەماشای کردووە. ئەو باوەڕە هاندەری زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی سەربازی بوو – لە قەڵغانی فوراتەوە تا به‌هاری ئاشتی – کە نەک تەنیا بۆ دەرکردنی هێزەکانی سەر بە PKK، بەڵکوو بۆ دروستکردنی کۆریدۆرێکی ئەمنی لەژێر کۆنترۆڵی تورکیادا ئەنجام دران.

خاڵی گرنگ ئەوەیە، هەڵوێستی تورکیا هەرگیز “کاردانەوە” نەبوو؛ بەڵکوو دۆکترینی (عەقیدە) بوو و، لە بەڵگەنامە ستراتیژییە نیشتمانییەکاندا چەسپێنرابوو. لە که‌لتووری ستراتیژیی تورکیادا، پرسی کورد دەچێتە خانەی “مەترسییە دابەش-نەکراوەکان “(Indivisible threats)، کە تێیدا سازشکردن نەک وەک سەرکەوتنی دیپلۆماسی، بەڵکوو وەک “شکستی دواخراو” سەیر دەکرێت. ئەنقەرە هەمیشە پێی وابووە کە هەر ئۆتۆنۆمییەکی سەر بە PKK مەترسییەکی درێژخایەنە – نەک تەنیا بۆ سەر یەکپارچەییی خاکی تورکیا، بەڵکوو بۆ سەقامگیریی گشتیی ناوچەکەیش.

ئەم باوەڕە پاڵپشتیی وەبەرهێنانی سیسته‌ماتیکی تورکیای دەکرد لە هەڵوەشاندنەوەی پڕۆژە فیدراڵی و نیمچە-دەوڵەتییەکان لە باکووری سووریا. ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان هاوشان بوون لەگەڵ گوشاری دیپلۆماسی، دانوستان لەگەڵ مۆسکۆ، واشنتۆن و تاران و، سیاسەتێکی چالاکی سەقامگیرکردنی ناوخۆیی لە ناوچە کۆنترۆڵکراوەکان. دروستکردنی ئیدارەی خۆجێیی، پڕۆژەکانی ژێرخان و، بەرنامە مرۆیییەکان بۆ ئەوە داڕێژرابوون تا نیشان بدەن کە ئاسایش و حوکمڕانی، دەکرێت بوونیان هەبێت بەبێ جوداخوازی یان چاودێریی دەرەکی.

ئەم وەرچەرخانەی ئێستای واشنتۆن – کە بە کشانەوەی پشتیوانی لە SDF ئاماژەی پێ کراوە – بە واتای داننان بە تورکیا دێت وەک “هاو-داڕێژەر”ی تەلارسازییە ئەمنییە نوێیەکەی ناوچەکە. سیاسەتوانانی ئەمریکا گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە هەوڵەکان بۆ دروستکردنی هاوسەنگی لە نێوان ئەنقەرە و هێزە کوردییەکان گەیشتۆتە بنبەست. دژایەتیی نێوان هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەندامێکی ناتۆ و پشتیوانیکردن لە هێزەکانی سەر بە ڕێکخراوێک کە وەک تیرۆریست دیاری کراوە، نەدەتوانرا بەردەوامیی پێ بدرێت.

لە دەرەنجامیشدا، تورکیا جارێکی تر دەگۆڕێت لە “هاوپەیمانی کێشەدار”ەوە بۆ “دەوڵەتی لەنگەر” (Anchor state) –  کە توانای هەیە وەک سەقامگیرکەر و گەرەنتیکاری ئاسایش کار بکات. ئەمە گۆڕانکارییەکی چۆنێتی (Qualitative)یە. بۆ یەکەم جار لە ماوەی چەندان ساڵدا، ستراتیژیی تورکیا تەنیا لەگەڵ بەرژەوەندیی ئەکتەرە گەورەکان یەکی نەگرتەوە؛ بەڵکوو لە حیساباتە درێژخایەنەکانی ئەواندا یەک خرا. ئەنقەرە نەک تەنیا پاساوی مەعنەویی دەست کەوت، بەڵکوو بەڵگەی سیاسیی دەست کەوت کە هێڵەکەی سەبارەت بە ڕێگریکردن لە ئۆتۆنۆمیی کوردی پاساوی ستراتیژیی هەبوو – و، لە چوارچێوەی واقعی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەکردار جێبەجێ کرا.

کۆتاییهاتنی سەنتەرە هاوتەریبەکانی دەسەڵات وەک ڕەوتێکی ناوچەیی

بڕیاری واشنتۆن بۆ دەستبەرداربوون لە پشتیوانیی هێزەکانی سووریای دیموکرات، نابێت وەک ئەڵقەیەکی دابڕاو خوێندنەوەی بۆ بکرێت. بەڵکوو نیشانەی گۆڕانکارییەکی زۆر فراوانترە لە ئەندازیاریی ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کە تێیدا یاریکەرە دەرەکییە گەورەکان لە ستراتیژیی “کۆنترۆڵکردن لە ڕێگەی ئاژاوەوە” دوور دەکەونەوە بەرەو مۆدێلێکی “سەقامگیریی بەڕێوەبراو.”

لەوەتەی ساڵانی ٢٠١٠وە، ناوچەکە لەژێر سیستەمێکی ئاسایشی پارچەبوودا کاری دەکرد – تۆڕێک لە گرووپە چەکدارەکان کە وەک بریکاری هێزە دەرەکییەکان کاریان دەکرد. ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئێران، ڕووسیا، تورکیا و دەوڵەتانی کەنداو هەموویان پشتیان بەم بکەرانە دەبەست وەک ئامرازی کاریگەری. ئێستا ئەو مۆدێلە بەسەر چووە. لە عێراقدا، هەنگاوەکان بەڕێوەن بۆ تێکەڵکردنەوەی پێکهاتە شیعەکانی حەشدی شەعبی بۆ ناو وەزارەتی بەرگری و، سەندنەوەی پێگەی سەربەخۆ لێیان. لە لوبنان، گوشاری نێودەوڵەتی لەسەر حزبوڵڵا توندتر دەبێتەوە: دوای لاوازبوونی تۆڕە ناوچەیییەکەی ئێران و لە نێوان قەیرانە قووڵە ناوخۆیییەکاندا، بەیرووت ناچار دەکرێت ڕووبەڕووی پرسی سنووردارکردنی سەربەخۆیییە سەربازییەکەی ببێتەوە. لە سووریا، مۆسکۆ و دیمەشق بە شێوەیەکی سیسته‌ماتیکی ئەو “ناوچە خۆڵەمێشی”یانە لا دەبەن کە جاران میلیشیا ناوخۆیییەکان و ئیدارە هاوتەریبەکان کاریان تێدا دەکرد. لە یەمەن، دانوستانەکانی نێوان ڕیاز و حووسییەکان بە دەوری مەرکەزییەت (سەنترالیزم)ی پاش جەنگ و ملکەچپێکردنی پێکهاتە چەکدارییەکان بۆ دەسەڵاتێکی دەوڵەتیی یەکگرتوو دەسووڕێنەوە.

هێزی بزوێنەر لەپشت ئەم گۆڕانکارییە، “ماندووبوون”ە. ناوەندە هاوتەریبەکانی دەسەڵات – کە سەردەمانێک وەک ئامرازی گوشار تەماشا دەکران – گۆڕان بۆ سەرچاوەی مەترسیی کۆنترۆڵنەکراو. ئابوورییەکانی ناوچەکە خلیسکانە ناو تاوانبارکردن  (Criminalization): قاچاخچێتیی نەوت، چەک و ماددەی هۆشبەر، بازاڕە یاسایییەکانی کلۆر کردەوە. تیرۆریزم کە سنووری تێ دەپەڕاند، لەگەڵ ئەو چەکدارانەی لە نێوان سووریا، عێراق و ئەفغانستان هاتووچۆیان دەکرد، ئیکۆسیستەمێکی خۆبژێوی توندوتیژییان بەرهەم هێنا. کەشی وەبەرهێنان هەرەسی هێنا؛ هیچ سەرمایەیەکی جددی ناچێتە ئەو ناوچانەی کە دەسەڵات تێیدا پارچەپارچە بووە. تەنانەت خودی سپۆنسەرە دەرەکییەکانیش درکیان بەوە کرد کە “ئاژاوەی بەڕێوەبراو” چیتر توانای بەڕێوەبردنی نەماوە.

ئێستا ناوچەکە دەچێتە قۆناغێکەوە کە ڕەنگە ناوی بنێین “بونیادنانەوەی سنوورداری دەوڵەت”. گرەوە نوێیەکە لەسەر گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی ستوونی (Vertical authority)یە – هەرچەندە ناتەواو و زۆر جار نەخوازراویش بێت، بەڵام ناوەندییە. ئەمە گەڕانەوە نییە بۆ نەزمە ئۆتۆریتارییەکەی کۆن، بەڵکوو هەوڵێکە بۆ بونیادنانی دەوڵەتانی لانی كه‌م-کارا کە توانای دابینکردنی ئاسایشی بنەڕەتی و پێشبینیکردنیان هەبێت. بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەمە ڕێگەیەکە بۆ کەمکردنەوەی تێچووەکان و سەرنجخستنە سەر کێبڕکێ لەگەڵ چین. بۆ ڕووسیا، کەناڵێکە بۆ جێگیرکردنی کاریگەری لە ڕێگەی دامەزراوە دەوڵەتییەکانەوە. بۆ تورکیا، دەرفەتێک دروست دەکات بۆ پاراستنی سنوورەکانی و سەقامگیرکردنی باکووری سووریا.

لەو ڕوانگەیەوە، دەستبەرداربوون لە SDF نیشانەی لاوازی یان پاشەکشە نییە، بەڵکوو ئاماژەیە بۆ گۆڕینی سەردەمێک. سەردەمی گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان وەک ئامرازی پەسەندکراوی سیاسەتی دەرەوە کۆتایی دێت. ئەوەی بەدوایدا دێت، پرۆسەیەکی خاوتر، پڕکێشەتر، بەڵام لە کۆتاییدا هەر دەبێت ڕوو بدات، کە بریتییە لە: بونیادنانەوەی دەوڵەتداری لەسەر داروپەردووی دەیان ساڵ لە بێسەروبەری.

پرسی کورد: تەڵەیەکی ستراتیژی بەبێ دەرچە

بۆ نوخبەی کوردی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، ساتی ئێستا بەئاگاهاتنەوەیەکی بەئازار، بەڵام حەتمیی لەگەڵ خۆیدا هێناوە. خەیاڵەکان ڕەوینەوە. ئەوەی دەمێنێتەوە سیاسەتی نێودەوڵەتیی کلاسیکی ڕووتە – بەبێ سۆز، بەبێ ڕەسیدی ئەخلاقی، یان ڕۆمانسییەتی “بەهاکان.” هەڵەی ستراتیژیی بنەڕەتیی پێکهاتە سیاسی و سەربازییەکانی کورد لەوەدا بوو کە جێگۆڕکێیەکی کوشندەیان کرد: هاوپەیمانێتییەکی تاکتیکی و کاتییان بەهەڵە وەک هاوبەشییەکی ستراتیژیی بەردەوام لێک دایەوە. ئەو بەد-تێگەیشتنە لەوەی کە سیاسەتی دەرەوەی زلهێزەکان چۆن لەگەڵ واقع کار دەکات، لە دڵی قەیرانەکەی ئەمڕۆدایە. مێژوو لەم ڕووەوە لێبووردنی نییە. بۆ دەیان ساڵ، فاکتەری کوردی وەک کارت (Leverage) بەکار هێنراوە و، بەدەگمەن وەک ئامانجێک بۆ خۆی سەیر کراوە. لە ساڵانی حه‌فتاکاندا، کوردەکانی عێراق بوونە دراوێکی خەرجکراو لە هاوسەنگییەکی ناوچەییی گۆڕاودا و، هەر کە بەرژەوەندییەکان گۆڕدران و ئەولەوییەتیان نەما، پشتیوانییەکەیان لەدەست دا. لە ساڵی ١٩٩١دا، دوای جەنگی کەنداو، جارێکی تر هیوایان پێ درا – بەڵام هیچ گەرەنتییەک نەبوو. هەر جارێک، پشتیوانیی ڕۆژاوا دەردەکەوت کە مەرجدار و گەڕاوەیە  (Reversible)و، هەر کە شێوەی بەرژەوەندییەکان دەگۆڕان، پشتیوانییەکە دەکشایەوە.

باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا بەدەر نەبوو لەمە. پشتبەستنی سیاسی و سەربازی بە ویلایەتە یەکگرتووەکان بە پاڵنەری ئامانجێکی تەواو سوودخوازانە (Utilitarian) بوو: شەڕکردن دژی تۆڕە تیرۆریستییەکان و کۆنترۆڵکردنی بکەرە نەخوازراوەکان. هەرگیز هیچ پابەندبوونێکی یاسایی بۆ ئۆتۆنۆمیی کوردی، چ جای دەوڵەتبوون، نەبووە – و ئەمڕۆش هیچ بوونی نییە. لەو سۆنگەیەوە، نوخبەی کوردی نەک دیلی بەڵێنە شکێنراوەکان، بەڵکوو دیلی پێشبینییەکانی خۆیان بوون.

لەم قۆناغەدا، بوار بۆ مانۆڕ نزیکەی سفرە؛ بەرهەڵستیی یەکگرتنەوە دەبێتە هۆی کاردانەوەیەکی زنجیرەییی پێشبینیکراو:

یەکەم، لەدەستدانی کەڤەر (داپۆشین)ی ئەمریکا: واشنتۆن بە پراگماتیزمێکی بێبەزەیییانە کار دەکات: هەر کاتێک ئامرازێک سوودی نەما – یان دەستی کرد بە دروستکردنی مەترسیی زیاتر – لەسەر مێزەکە لا دەبرێت. ئەمە خیانەت نییە؛ ئەمە حیساباتە و، هەرگیز نەدەبوو وەک سوپرایز بێت.

دووەم، ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ تورکیا: ئەنقەرە هەر قەوارەیەکی نیمچە-دەوڵەتیی کوردی لەسەر سنوورەکانی وەک مەترسییەکی ئاسایشی نەتەوەییی وجوودی (Existential) دەبینێت. بەپێچەوانەی بەیاننامە نێودەوڵەتییە سۆزدارییەکانەوە، هەڵوێستی تورکیا بە هێزی ڕاستەقینەی سەربازی، هەواڵگری و سیاسی پشتیوانی کراوە، کە لە دۆکترینێکی ستراتیژیی درێژخایەندا چەسپاوە.

سێیەم، گۆشەگیریی نێودەوڵەتی: هیچ ئەکتەرێکی جددی ئەمڕۆ ئامادە نییە خەرجیی پڕۆژەیەکی کوردیی ئۆتۆنۆم لە سووریا بگرێتە ئەستۆ. نەبوونی دانپێدانان، بەرکەوتنی سزاکان و، کورتهێنانی شەرعییەت ناوچەکە دەکاتە ناوچەیەکی خۆڵەمێشی بەبێ هیچ ڕێگەیەکی گەشەسەندنی بەردەوام.

چوارەم، ماندووبوونی وردەوردەی سەربازی: تەنانەت بەئیرادەترین هێزەکانیش ناتوانن بۆ ماوەیەکی نادیار خاک بپارێزن بەبێ پاڵپشتیی دەرەکی، دارایی جێگیر و، دەستگەیشتن بە سەرچاوەی مۆدێرن.

لەم دۆخەدا، تێکەڵبوونەوە – هەرچەندە پڕتێچوو بێت (باجەکەی زۆر بێت) – تەنیا بژاردەی عەقڵانییە. ئەمە دەربارەی سەرکەوتن نییە، بەڵکوو کۆنترۆڵکردنی زیانە. بەهای دەستبەرداربوون لە ئۆتۆنۆمیی سیاسی، بریتییە لە پاراستنی بەشێک لە سەرمایەی کۆمەڵایەتی، ئیداری و ستاف؛ مانەوەی فیزیکیی نوخبە و خەڵکی مەدەنی بە هەمان شێوە؛ هەروەها دەرفەتێک، هەرچەندە سنووردار بێت، بۆ بەشداریکردن لە نەزمی داهاتووی سووریا.

سیاسەتی نێودەوڵەتی کەم جار هەیە کە پاداشتی ئایدیالیزم بداتەوە؛ بەڵکوو لایەنگری ئەوانەیە کە دەتوانن ئاماژەکان زوو بخوێننەوە و ئاراستەی خۆیان لە کاتی گونجاودا ڕاست بکەنەوە. بۆ پێکهاتە کوردییەکان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، ئەو ساتە هاتووە. لاساریی زیاتر واقع ناگۆڕێت – تەنیا تێچووی خۆگونجاندن (Adaptation)  بەرز دەکاتەوە.

لۆژیکی ئەمریکا: کەمکردنەوەی پابەندبوونەکان، زۆرکردنی کۆنترۆڵ

لە ڕوانگەی واشنتۆنەوە، هێڵە نوێیەکە کۆمەڵێک سوودی ڕوونی هەیە:

• تێچووە ڕاستەوخۆکانی مانەوەی ئەمریکا کەم دەکاتەوە.
• باری ئاسایش دەخاتە سەر ئەستۆی ئەکتەرە ناوچەیییەکان.
• ئاستی بەریەککەوتن (گرژی) لەگەڵ تورکیا دادەبەزێنێت.
• بە شێوەیەکی فەرمی پرەنسیپی یەکپارچەییی خاک بەهێز دەکات.

گرنگترین خاڵ ئەوەیە، ئەمە “گەڕانەوە” نییە بۆ دەستێوەردانی کلاسیکی و، کشانەوەی تەواوەتیی ئەمریکاش نییە لە ناوچەکە؛ بەڵکوو ئەوەی ئێمە دەیبینین پەرەسەندنە بەرەو مۆدێلێکی حوکمڕانی لە دوورەوە لە ڕێگەی دەوڵەتانی خاوەن شەرعییەتی فەرمییەوە – مۆدێلێک کە تێیدا ویلایەتە یەکگرتووەکان کارتی گوشاری دەمێنێت بەڵام لە ڕۆڵی گەرەنتیکاری ڕاستەوخۆی ئاسایش خۆی بەدوور دەگرێت.

دەرەنجامە درێژخایەنەکان: پەنجەرەیەک بۆ سەقامگیری یان قەیرانێکی دواخراو؟

سەرەڕای هەموو لۆژیکە ناوخۆیییەکەی، ئەم وەرچەرخانەی ئێستا مەترسیی جەوهەریی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە. تێکەڵکردنەوەی هێزەکانی پێشووی بریکار (Proxy) بۆ ناو سیستەمی دەوڵەتیی لاواز، هەمیشە هەڵگری مەترسیی پارچەبوون، تێکدان و توندوتیژیی نوێیە. چەند گۆڕاوێک یەکلاکەرەوە دەبن:

• توانای ڕاستەقینەی دیمەشق بۆ کۆنترۆڵکردنی هێزە تێکەڵکراوەکان.
• ئامادەییی تورکیا بۆ وەستان لەسەر دەستکەوتە بەدەستهاتووەکان نەک فراوانکردنی نفووز و جێپێی سەربازیی خۆی.
• ڕاددەی مانەوەی چاودێریی سیاسی و هەواڵگریی ئەمریکا.
• تێکەڵکردنەوەی سۆسیۆ-ئیکۆنۆمیی (ئابووری-کۆمەڵایەتی)ی ناوچە زۆرینە کوردنشینەکان.

تەنانەت بەم شێوەیەیش، بە بەراورد لەگەڵ بەدیلەکە – کە پاراستنی قەوارەیەکی نیمچەدەوڵەتییە – مۆدێلی ئێستا بۆ بکەرە دەرەکییەکان کەمتر مەترسیدار دەردەکەوێت.

هەڵسەنگاندنی کۆتایی و دەرهاوێشتە ستراتیژییەکان

کشانەوەی پشتیوانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ SDF بەشێکە لە گۆستنەوەیەکی سیسته‌می (Systemic transition)  لە بەڕێوەبردنی ململانێ لەسەر بنەمای بریکارەکان، بەرەو گەڕاندنەوەی پلەبەندیی دەوڵەت. وەرچەرخانەکە بە پلەی یەکەم بەهۆی تێکەڵەیەک لە گوشاری بەردەوامی تورکیا و دەرکەوتنی هاوبەشێک لە دیمەشق کە واشنتۆن بە “شیاوی بەڕێوەبردن”ی دەزانێت، ئەنجام درا. لە سەرەتاوە، پێکهاتە کوردییەکان لەلایەن ئەمریکاوە وەک ئامرازێکی کاتی مامەڵەیان لەگەڵ کراوە، نەک هاوپەیمانێکی ستراتیژی. ناوچەکە دەچێتە قۆناغی هەڵوەشاندنەوەی ناوەندە هاوتەریبەکانی دەسەڵات – پرۆسەیەک کە ڕەنگە پشێوی کەم بکاتەوە، بەڵام سەقامگیریی جێگیر و بەردەوام گەرەنتی ناکات. بۆ وەبەرهێنەرە دەرەکییەکان و بکەرە دیپلۆماتکارەکان، ئەم ڕێکخستنە نوێیە توانای پێشبینیکردنی زیاتر پێشکەش دەکات لە کاتێکدا مەترسییە بونیادییە قووڵەکان دەپارێزێت.

ڕاسپاردە ستراتیژییەکان

• پێویستە ویلایەتە یەکگرتووەکان میکانیزمێکی چاودێریی سیاسی بۆ پرۆسەی تێکەڵکردنەوەکە بهێڵێتەوە.
• پێویستە تورکیا ئەو دەستکەوتانەی بەدەستی هێناون جێگیریان بکات و خۆی لە فراوانکردنی ئامانجە سەربازییەکانی بەدوور بگرێت.
• پێویستە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان پێشینە بە تێکەڵکردنەوەی ئابووریی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا بدەن.
• دەوڵەتانی ناوچەکە پێویستیان بە پەرەپێدانی فۆرماتی ئاسایشی فرەلایەنە، کە پشت بە بکەری بەوەکالەت (بریکار) نەبەستێت.

ئەوەی ڕوو دەدات چارەسەرێکی پاک و بێگەرد نییە، بەڵکوو ڕاستکردنەوە (Recalibration)یە. واشنتۆن پابەندبوونەکانی خۆی تەسک دەکاتەوە لە کاتێکدا هەوڵی پاراستنی کاریگەریی خۆی دەدات – کەموکوڕی قبووڵ دەکات لە بەرامبەر کۆنترۆڵدا و، پێشبینیکردن (Predictability) هەڵدەبژێرێت بەسەر کاری هەڕەمەکیی بەردەوامدا.

 

سەرچاوە:

Baku Network; The End of the Kurdish Moment: Why U.S. Strategy in Syria Took a Hard Turn. 22  January 2026.

https://www.bakunetwork.org