ڕۆڵ و پێگەی ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان لە بەڕێوەبردنی ململانێكاندا: دیپلۆماسیی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە بەیەكگەیاندنی واشنتۆن و تاران بە نموونە  

د. موه‌فه‌ق عادل عومه‌ر، دكتۆرا له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و مامۆستا له‌ به‌شی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و سیاسه‌تی گشتی/ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین-هه‌ولێر

پێشەكی

لە ساڵی 2026دا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەرچەرخانێكی چۆنایەتیی لە سروشتی ململانێی نێوان ئێران و ئەمریكادا بەخۆیەوە بینی؛ بە جۆرێك كە ڕووبەڕووبوونەوەكان ئاستەكانی بەرپەرچدانەوەی ناڕاستەوخۆ، سزاكان و گوشارە سیاسییەكانی تێ پەڕاند كە خەسڵەتی قۆناغەكانی پێشووتر بوون. بەمەیش ناوچەكە كەوتە بەردەم ژینگەیەكی ئەمنیی مەترسیدارترەوە، كە دەست كرا بە گەڕان  بەدوای شێوازێك بۆ ڕاگرتنی جەنگ و دووبارەكردنەوەی كەناڵەكانی دانوستان لەنێوان واشنتۆن و تاراندا. لەم جۆرە ژینگەیەدا، گرنگیی بكەرە ناوچەیییەكان تەنیا بە بڕی ئەو هێزە سەربازی و ئابوورییەی هەیانە دیاری ناكرێت، بەڵكوو بە توانایشیان بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ لایەنە ناكۆكەكان و ڕەخساندنی كەناڵەكانی دیالۆگ دیاری دەكرێت؛ ئەوەیش لە كاتێكدا كە دیپلۆماسیی فەرمی، پەككەوتوو دەبێت یان تێچوویەكی سیاسیی قورسی دەبێت.

لەم چوارچێوەیەدا، ڕۆڵ و ناوی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، لەناو ئەو هەوڵانەدا دەركەوت كە ئامانجیان كەمكردنەوەی گرژییەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێران بوو. قسەكردن لەسەر ئەم ڕۆڵەیش، چیتر تەنیا لەسەر بنەمای دەرەنجامگیری لە تۆڕی پەیوەندییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانییەوە نەماوەتەوە؛ چونكە ڕاپۆرتێكی ماڵپەڕی ئاكسیۆس (Axios) كە لە 16ی ئابی 2026دا بڵاو كراوەتەوە و پشتی بە سێ سەرچاوەی خاوەن زانیاریی ڕاستەوخۆ بەستووە، ئەوەی ئاشكرا كرد كە ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ پەنای بۆ سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بردووە بۆ یارمەتیدان لە دروستكردنی كەناڵێكی پەیوەندیی پشتپەردە (قناة اتصال خلفیة) لەگەڵ سەركردایەتیی سوپای پاسدارانی ئێران. ئەمەیش دوای ئەوە هات كە دانوستانكارە ئەمریكییەكان ڕووبەڕووی كێشەیەك بوونەوە سەبارەت بەوەی تا چەند دانوستانكارە ئێرانییەكان نوێنەرایەتیی سەنتەرە كردارییەكانی هێز، واتا دەسەڵاتە فیعلییەكان لەناو سیستەمی ئێرانیدا دەكەن.

بەپێی ڕاپۆرتەكە، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بە داوایەكی ئەمریكا ڕازی بووە بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ پەیوەندییەكانی لەناو سوپای پاسداران و گواستنەوەی پەیامێكی ئیدارەی ترەمپ. پاشان، بەدوای وەڵامە ئێرانییەكەدا، پێشنیارێكی دیكەی ئەمریكی هاتووە؛ لە پڕۆسەیەكی پەیوەندیكردندا كە لە كاتی خۆیدا ڕانەگەیەنرابوو. هەروەها ڕاپۆرتەكە ئاماژەی بەوە كردووە كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دواتر پێشنیاری كردووە كە دووبارە هاوكاری بكات لە چالاككردنەوەی دانوستانەكانی نێوان ئەمریكا و ئێراندا.

له‌ نێوه‌ندی ئەم پێشهاتانە، لە بابەتی ئەم جارەمان هەوڵ دەدەین وەڵامی ئەم پرسیارە سەرەكییە بدەینەوە: چۆن و بۆچی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، بووە یەكێك لە كەناڵەكانی پەیوەندیكردن لەنێوان واشنتۆن و سەنتەرەكانی هێزی ئێرانیدا؟ هه‌روه‌ها سروشتی ئەم ڕۆڵە، سنوورەكانی و گرنگییە جیۆسیاسییەكەی چین؟

لەم سۆنگەیەوە، شیكردنەوەی ئەم ڕۆڵە پێویستیی بە كۆكردنەوە و تێكەڵكردن هەیە لەنێوان ئەدەبیاتی نێوەندگیریی نێودەوڵەتی “International Mediation” و، دیپلۆماسیی “كەناڵە پشتپەردەكان” (Back Channel Diplomacy) و نێوەندگیریی تۆڕی(Brokerage)، لەگەڵ ڕەچاوكردنی سروشتی تایبەتی هەرێمی كوردستان وەك ئەكتەرێكی نادەوڵەتی، كە لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا كار دەكات، بەڵام خاوەنی تۆڕێكی فراوانی پەیوەندییە نێودەوڵەتی و ناوچەیییەكانە.

ململانێی ئەمریكا-ئێران و هەستیاریی كەناڵەكانی نێوەندگیری

بۆ تێگەشتن لە دەركەوتن و هەڵكشانی ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، پێویستە سەرەتا لەو ژینگەیە تێ بگەین كە پێویستیی بەو ڕۆڵەی هێناوەتە ئاراوە. چونكە بەزۆری نێوەندگیری لە بۆشاییدا دەرناكەوێت، بەڵكوو كاتێك دێتە ئاراوە كە توانای لایەنەكان بۆ ئیدارەدانی ناكۆكییەكە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ پاشەكشە دەكات، یان كاتێك تێچووی پەیوەندیكردنی فەرمی زۆر بەرز دەبێتەوە، یاخود كاتێك كەناڵە فەرمییەكان توانای ئەوەیان نابیت بگەنە سەنتەرە ڕاستەقینەكانی بڕیادان.

بەتایبەت ساڵی 2026 قۆناغێكی نائاساییی لە پەیوەندییەكانی نێوان ئێران و ئەمریكادا بەخۆیەوە بینی و، ململانێكەیش هاوكات بوو لە گەڵ دووبارە ڕێكخستنەوەی سەنتەرەكانی هێز (دەسەڵات) لەناوخۆی ئێراندا. ئەو زانیارییانەی كە ماڵپەڕی ئاكسیۆس (Axios) بڵاوی كردوونەتەوە، ئاماژە بەوە دەكەن كە دانوستانكارە ئەمریكییەكان لەناوەڕاستی مانگی ئایاردا ڕووبەڕووی كێشەیەكی بنەڕەتی بوونەتەوە كە ئەویش بریتییە لەوەی كە ئەوان دڵنیا نەبوون لەوەی ئەو لایەنە ئێرانییانەی گفتوگۆیان لەگەڵ دەكەن، بە شێوەیەكی فیعلی و ڕاستەقینە نوێنەرایەتیی سەركردایەتیی سوپای پاسداران دەكەن یاخود نا؛ كە كاریگەرییەكەی ئەم سوپایە لە پڕۆسەی دروستكردنی بڕیاری ئەمنی و دەرەكیدا لەدوای جەنگەوە زۆر گەورەتر ببوو.

ئەم كێشەیش تەنیا وردەكارییەكی ڕێكاری واتا ئیجرائی نییە، بەڵكوو ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە جەوهەری پڕۆسەی دانوستاندنەكەوە. چونكە ڕێككەوتنی دیپلۆماسی پێویستی بە لایەنێكە كە خاوەنی دەسەڵات  (Authority) بێت؛ واتە دەسەڵاتی بڕیاردان و جێبەجێكردنی پابەندبوونەكانی هەبێت. ئەگەریش دەوڵەتێك دانوستان لەگەڵ لایەنێكدا بكات كە نەتوانێت سەنتەرەكانی دیكەی هێز لەناو سیستەمە سیاسییەكەدا پابەند بكات، ئەوا ڕەنگە ڕێككەوتنەكە شكست بهێنێت و بێكاریگەر بێت، هەرچەندە داڕشتنەكەیشی زۆر باش بێت.

هەر لێرەوە پێویستیی ئەمریكا بە كەناڵێك دەركەوت كە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆتر بگاتە سوپای پاسداران. بەپێی ڕاپۆرتەكەی ئاكسیۆس، كۆشكی سپی دركی بەوە كرد كە پێویستی بە كەناڵێكی پشتپەردە (Back Channels) هەیە بۆ گەیشتن بە سەركردایەتیی سوپای پاسداران- لێرەدا سەرۆك نێچیرڤان بارزانی هاتە ناو پڕۆسەكەوە.

كەواتە، دەركەوتنی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەم ڕێرەوەدا دەرەنجامی پڕۆتۆكۆڵێكی دیپلۆماسی نەبوو، بەڵكوو بەدەمەوەچوونێك و وەڵامدانەوەیەك بوو بۆ كێشەیەكی دیاریكراوی دانوستاندن كە بریتی بوو لەوەی “ئایا واشنتۆن چۆن دەتوانێت بگاتە سەنتەرێكی هێزی ئێرانی، كە گەیشتن پێی لە ڕێگەی كەناڵە ئاسایییەكانەوە قورسە؟” ئەمەیش دەروازە بنەڕەتییەكەیە بۆ تێگەیشتن لەم ڕۆڵە.

چوارچێوەی تیۆریی بنەڕەتیی ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی وەك نێوەندگیرێكی كاریگەر

بۆ لێكدانەوەی ڕۆڵی  بەرچاو و سەرنجڕاكێشیی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە پێشهاتە ناوچەیییەكانی ئێستادا، تەنیا ئەوە بەس نییە بڵێین كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی خاوەنی پەیوەندییەكی باشە لەگەڵ توركیا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و، ئێران؛ چونكە تەنیا بوونی تۆڕێكی فراوان لە پەیوەندییەكان، لەخۆرا توانای نێوەندگیری بەرهەم ناهێنێت. لەبەر ئەم هۆكارە، شیكردنەوەی ئەم ڕۆڵە پێویستیی بە گواستنەوە هەیە لە ئاستی وەسفكردنەوە بۆ ئاستێكی شیكاریی قووڵتر؛ بە جۆریك كە واقعە سیاسییەكان گرێ بداتەوە بە ئەدەبیانی نێوەندگیریی نێودەوڵەتی، شیكاری تۆڕەكان و، هەروەها ئەو دیپلۆماسییەی كە ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان پیادەی دەكەن.

لەم چوارچێوەیەدا یاكۆب بێركۆڤیچ (Jacob Bercovitch) نێوه‌ندگیریی نێودەوڵەتی وەك جۆرێك لە جۆرەكانی ئیدارەدانی ململانێ پێناسە دەكات كە جیاوازە لە دانوستانی ڕاستەوخۆ؛ بە جۆرێك كە لایەنەكانی ململانێ پەنا بۆ لایەنێكی دەرەكی دەبەن یان هاوكارییەكەی قبووڵ دەكەن لەپێناو دروستكردنی كاریگەری لەسەر تێڕوانین و ڕەفتاریان و، گەیشتن بە ڕێككەوتن، بەبێ بەكارهێنانی هێزی ڕاستەوخۆ یاخود پەنابردن بۆ دەسەڵاتێكی یاساییی پابەندكەر.

هەر لە هەمان ئاراستەدا، زارتمان و تۆڤاڵ (Zartman & Touval) ئەوە دەخەنە ڕوو كە نێوەندگیری تەنیا پشت بەبێلایەنیی تەواو نابەستێت، بەڵكوو پشت بە توانای لایەنی سێیەم دەبەستێت بۆ دابینكردنی شتێك كە لایەنەكانی ململانی ناتوانن لە ڕێگەی دانوستانە ڕاستەوخۆكانیانەوە بەدەستی بهێنن. لەبەر ئەوە، قبووڵكردنی نێوەندگیر، پەیوەستە بە توانای پێشبینیكراوی ئەو نێوەندگیرە بۆ بەشداریكردن لە بەرهەمهێنانی دەرەنجامێكی قبووڵكراودا. ئەم بیرۆكەیەیش لە ڕێگەی چەمكی “Mediator Leverage”، واته‌ “هەژموونی نێوەندگیر” گەشەی سەند؛ چونكە توێژینەوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە جۆری ئەو هەژموونەی نێوەندگیر هەیەتی، كاریگەریی دەبێت لەسەر سەركەوتنی ڕێككەوتنەكە و توانای بەردەوامبوونی.

لەم چوارچێوەیەدا دەكرێت نێوەندگیریی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە ڕێگەی ئەم خاڵە پێكەوەگرێدراوانەی خوارەوە لێك بدرێنەوە:

1. قبووڵكراوی لە ڕووی سیاسییەوە لەجیاتی گریمانەكردنی بێلایەنیی ڕەها

ئەم خاڵە لە دۆخی سەرۆك نێچیرڤان بارزانیدا گرنگییەكی تایبەت وەردەگرێت؛ چونكە ئەو بكەرێكی دەرەكی نییە كە بەرژەوەندییەكی بە پرسی ناوچەكەوە نەبێت، بەڵكوو سەرۆكی هەرێمی كوردستانی عێراق و كەسایەتییەكی سیاسیی دیاری كوردە لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لەبەر ئەوە، لە ڕووی زانستییەوە قورس دەبێت بە “نێوەندگیرێكی بێلایەن” بەرامبەر بە پرسی كورد بە مانا فراوانەكەی وەسف بكرێت.

بەڵام ئەدەبیاتی نێوەندگیری، نەبوونی بەرژەوەندی ناكاتە مەرجێكی ڕەها بۆ كارایی؛ چونكە متمانەپێكراوی، توانای نێوەندگیر بۆ دروستكردنی كاریگەری و، متمانەی لایەنەكان پێی، دەتوانن لە بێلایەنیی ڕەها گرنگتر بن، بەتایبەتی كاتێك نێوەندگیر دەتوانێت بەشدارییەكی فیعلی لە پڕۆسەی دانوستاندنەكاندا پێشكەش بكات. هاوكات، توێژینەوەكان سەبارەت بە نێوەندگیریی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەكەن، هەبوونی بەرژەوەندی یان پەیوەندی لەلایەن نێوەندگیرەوە لەگەڵ لایەنەكاندا، لەخۆڕا ناگاتە شكستی نێوەندگیرییەكە، بەڵكوو بوونی هەژموون و متمانەپێكراوی، دەتوانێت تواناكەی بۆ یارمەتیدان لە بەرهەمهێنانی ڕێككەوتنەكاندا بەهێزتر بكات.

هەر لەم سۆنگەیەوە، دەكرێت دۆخی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە ڕێگەی چەمكی “مەقبووڵییەتی وەزیفی- پەسەندكراویی كاركردیی”ەوە لێك بدرێتەوە؛ مەبەستیش لێرەدا توانای بكەرێكە كە خاوەنی بەرژەوەندی و پەیوەندیی تایبەتە، بۆ ئەوەی بۆ مامەڵەكردن لەلایەن لایەنە جیاوازەكانەوە بە قبووڵكراوی بمێنێتەوە.

واقعە سیاسییەكانیش ئاماژە بۆ بوونی ئاستێك لەم پەسەندكراوییە دەكەن. چونكە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی پێشوازی لە فەرماندەی هێزەكانی سووریای دیموكرات، مەزڵووم عەبدی دەكات؛ لە هەمان كاتیشدا پەیوەندیی سیاسیی ئاستباڵا لەگەڵ توركیا دەپارێزێت؛ هەروەها كەناڵێكی ڕاستەوخۆی پەیوەندیكردنی لەگەڵ سەركرادیەتییە نوێیەكەی سووریادا پەرە پێ داوە؛ ئەمە سەرباری پەیوەندییەكانی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا؛ لە هەمووان گرنگتریش لەسەر ئاستە جیاوازەكانی ئەم وڵاتەدا پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ سەركردەكانی ئێراندا هەیە.

لەبەر ئەوەیە، تایبەتمەندی و خاڵی بەهێز لێرەدا خۆی لە هەبوونی “مەودای یەكسان” لەگەڵ سەرجەم لایەنەكاندا نابینێتەوە، بەڵكوو لە هەبوونی مەودایەكی سیاسیدایە كە ڕێگە بە هەر لایەنێك دەدات بەردەوام بێت لە پەیوەندیكردن لەگەڵیدا؛ سەڕەرای جیاوازیی بەرژەوەندییەكانی لایەنەكان لەنێوان خۆیاندا.

2. پێگەی تۆڕی و ڕۆڵی لە بەرهەمهێنانی نفووزی دیپلۆماسیدا

دەتوانین ڕەهەندی دووەم لە ڕێگەی ئەدەبیاتی شیكاری تۆڕەكانەوە لێك بدەینەوە. چەمكی “ناوەندێتیی نێوانگیری” (Betweenness Centrality) بە یەكێك لە چەمكە بنەڕەتییەكانی ئەم بوارە هەژمار دەكرێت، چونكە پێگەی گرێیەك (العقدة – Node) دەپێوێت لە ڕێگەی بڕی كەوتنی بەسەر ئەو ڕێڕەوانەی كە گرێكانی دیكە پێكەوە دەبەستنەوە. نیومان (Newman) ڕوونی دەكاتەوە كە دەكرێت ئەم جۆرە لەناوەندێتییە، وەك نیشاندەرێك بۆ توانای گرێیەكە لە دروستكردنی كاریگەری لەسەر لێشاوی زانیارییەكان لەناو تۆڕەكەدا خوێندنەوەی بۆ بكرێت.

ئەم بیرۆكەیە بۆ لێكۆڵینەوەكانی بواری دیپلۆماسییش گواستراوەتەوە. توێژینەوەكانی پەیوەست بە تۆڕە دیپلۆماسییەكان ئەوە دەردەخەن كە “ئەو پێگەیەی بكەرێك هەیەتی” لەناو تۆڕی پەیوەندییەكاندا، ڕەنگە هێزێكی زێدەتری پێ ببەخشیت، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی داهاتە ماددییەكانیشەوە لە گەورەترین بكەرەكان نەبێت؛ هەروەها چەمكی ” ناوەندێتیی نێوانگیری” (Betweenness Centrality)، بەتایبەتی بۆ تێگەیشتن لە ئەركی نێوەندگیرەكان لەناو تۆڕە دیپلۆماسییەكاندا زۆر گونجاوە.

دەكرێت ئەم لۆژیكە لەسەر ئەو تۆڕە پەیوەندییانە جێبەجێ بكرێت كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەناویاندا دەجووڵێتەوە. چونكە هاوكێشەی ئێستای ناوچەكە لانی كەم كێشە و گرفتەكانی ئەم وڵات و لایەنانە لەخۆ دەگرێت؛ پێشهاتەكانی سووریا، فاكتەری توركیا، جەنگی ئێران و ئەمریكا، ئیسرائیل، لوبنان، فاكتەری عێراق و هەرێمی كوردستان. لەنێوان سەرجەم ئەم بكەرانەیشدا ئاستی هاوشێوە لە پەیوەندیكردن و متمانە، بوونی نییە. كاتێكیش بكەرێكی سیاسی دەتوانێت پەیوەندی لەگەڵ زیاتر لە گرێیەك لەم گرێیانەدا دروست بكات، ئەوا ڕەنگە ئەركی نێوەندگیریی تۆڕی بگرێتە ئەستۆ.

3. لە هێزی ماددییەوە بۆ هێزی گەیشتن (قوة الوصول- Access Power)

هەرێمی كوردستان خاوەنی ئەو داهاتە ماددییانە نییە كە توركیا یان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، تەنانەت ئێران هەیانە؛ هەر لەبەر ئەمەیشە ناكرێت كاریگەرییە چاوەڕوانكراوەكەی بە لۆژیكی هێزی ڕەق (Hard Power) لێك بدرێتەوە. بەڵام ئەدەبیاتی نێوەندگیری، جیاوازی دەكات لەنێوان سامان و داهاتە تەقلیدییەكان و، ئەو شێوازانەی نفووز كە نێوەندگیر دەتوانێت بۆ دروستكردنی كاریگەری لەسەر پڕۆسەی دانوستاندنەكان بەكاریان بهێنێت.

توێژینەوەكەی لیندزی ڕید (Lindsay Reid) بە ناونیشانی “دۆزینەوەی ئاشتییەكی بەردەوام: هەژموونی نێوندگیر و چارەسەری درێژخایەنی جه‌نگە ناوخۆیییەكان” (Finding a Peace that Lasts: Mediator Leverage and the Durable Resolution of Civil Wars) ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە “نفووزی نێوەندگیر” شێوازی جیاواز لەخۆ دەگرێت و، ئەو نفووزەی كە لەسەر بنەمای توانا و متمانەپێكراوی بونیاد نراوە، بە شێوەیەكی جیاواز كاریگەریی دەبێت لەسەر سەركەوتن وبەردەوامبوونی ڕێككەوتنەكان.

لەم سۆنگەیەوە، دەكرێت لە بابەتەكەمان دەستەواژەی “هێزی گەیشتن/پەیوەندیكردن” وەك چەمكێكی ئیجرائی و كرداری بەكار بهێنین نەك وەك وەرگرتنێكی ڕاستەوخۆ لە تیۆرییەكی دیاریكراو. مەبەست لەم چەمكەیش، توانای بكەرێكە بۆ گەیشتنی ڕاستەوخۆ یان ڕێكخراو بەو ناوەندانەی بڕیاردان كە پەیوەندییان بە ململانێكەوە هەیە. گرنگیی ئەم فاكتەرەیش لە كاتی شیكاریكردنی ڕۆڵی نێوەندگیریی سەرۆك نێچیرڤان بارزانیدا، لە ڕێگەی تواناكانییەوە بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ سەركردەكانی سوپای پاسداران و بەرپرسە باڵاكانی ئەمریكا، دەردەكەوێت.

بەم پێیەیش، بەهای ئەم پەیوەندییانە تەنیا لە هەبوونیاندا نییە، بەڵكوو لە ئەگەری بەكارخستنیاندایە بۆ گواستنەوەی تێڕوانینەكان، تێگەیشتن لە هێڵە سوورەكان و، كەمكردنەوەی هەڵەتێگەیشتن لەنێوان لایەنەكاندا.

4. 4. دیپلۆماسییەتی ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان و لێكدانەوەی پێگەی سەرۆکی هەرێمی كوردستان

شیكردنەوەی ئەم ڕۆڵە، پێویستیی بەوەیش هەیە بخرێتە چوارچێوەی ئەدەبیاتی “دیپلۆماسییەتی ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان” (Sub State Diplomacy) یان “پارادیپلۆماسی” (Para diplomacy). ئەم چەمكە باس لە چالاكییە نێودەوڵەتییەكانی ئەو ئەكتەر و یەكە سیاسییانە دەكات كە دەكەونە خوار ئاستی دەوڵەتەوە، وەك هەرێمەكان، حكوومەتە خۆجێیییەكان و یەكە فیدراڵییەكان، كە بوونەتە پیادەكەری چەندان شێوازی جۆراوجۆری پەیوەندییە سنووربڕە ئابووری، سیاسی و كه‌لتوورییەكان. لێكۆڵینەوە پەیوەندیدارەكانی بواری دیپلۆماسییەتی هەرێمی جەخت لەوە دەكەنەوە كە نابێت چالاكیی یەكەكانی خوار دەوڵەت وەك ڕیزپه‌ڕ (ئیستسنا)یەكی لاوەكی سەیر بكرێت، بەڵكوو بووەتە بەشێك لە گۆڕانكارییەكی بەرفراوانتر لە پێكهاتەی دیپلۆماسییەتی هاوچەرخدا، سەرەڕای جیاوازیی ئاستی دەسەڵاتەكان و كۆتوبەندەكان لە سیستەمێكی سیاسییەوە بۆ سیستەمێكی تر.

لەم ڕوانگەیەوە دەتوانرێت لە جووڵەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە دەرەوەی چوارچێوەی دیپلۆماسییەتی باو، كە لەلایەن دەوڵەتی ناوەندییەوە قۆرخ كراوە، تێ بگەین. بەڵام لێرەیشدا پێویستە لەنێوان دیپلۆماسییەتی فەرمیی دەوڵەتی عێراق و چالاكییە نێودەوڵەتییەكانی سەرۆكی هەرێم جیاوازی بكرێت؛ چالاكییەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بەو مانایە نییە كە هەرێمی كوردستان بە چەمكە یاسایییەكە خاوەنی سیاسەتێكی دەرەكیی سەروەریی سەربەخۆیە، بەڵكوو بەو مانایەیە كە شێوازێك لە چالاكیی دەرەكی پەیڕەو دەكات كە تایبەتمەندییە سیاسی و فیدراڵییەكەی و تۆڕی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی، ڕێگەی پێ دەدەن.

5. لە پەیوەندییە ئاسایییەكانەوە بەرەو سەرمایەی دیپلۆماسی

لێرەدا دەتوانرێت بە شێوەیەكی وریایانە، بۆ لێكدانەوەی كەلەكەبوونی پەیوەندییەكان سوود لە چەمكی سەرمایەی سیاسی/كۆمەڵایەتی وەربگیرێت. ئەو پەیوەندییانەی بە درێژاییی ساڵان بەردەوام دەبن و لە قەیرانەكان ڕزگاریان دەبێت، دەتوانن متمانە، لێكتێگەیشتنی دوو لایەن و پێشبینیكردنی هەڵسوكەوتەكان بەرهەم بهێنن؛ كە ئەمانە هەموویان ئەو سەرچاوانەن سەركردە دەتوانێت لە دانوستاندندا بەكاریان بهێنێت.

لەبەر ئەوە، دەتوانرێت زاراوەی سەرمایەی دیپلۆماسی (Diplomatic Capital) بە شێوەیەكی كارپێكراو، واته‌ ئیجرائی بەكار بهێنرێت بۆ ئاماژەدان بە دەستكەوت و كۆی (ئەزموون، پەیوەندییەكان، متمانە، دەستڕاگەیشتن بە سەركردەكان، متمانەپێكراوی، شارەزایی لە بارودۆخ و ژینگەكاندا).

هەڵسەنگاندنی ڕۆڵی نێوەندگیریی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە چوارچێوەی دیپلۆماسییەتی پشتپەردەكان (Backchannel Diplomacy)

دەكرێت دیپلۆماسیی پشتپەردەكان (Backchannel Diplomacy \ Negotiation) بە یەكێك لە پڕتواناترین دەروازە تیۆرییەكان دابنرێت بۆ لێكدانەوەی ئەو ڕۆڵەی كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، لە پەیوەندییە ڕانەگەیەنراوەكانی نێوان ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ و سەركردایەتیی سوپای پاسدارانی ئێرانیدا بەجێ دەگەێنێت؛ نەك تەنیا لەبەر ئەوەی پەیوەندییەكە بەپێی زانیارییە ڕۆژنامەوانییە بڵاوكراوەكان، بەدوور لە كەناڵە دیپلۆماسییە تەقلیدی و باوەكان ئەنجام دراوە، بەڵكوو لەبەر ئەوەی پێكهاتەی وەزیفی (كاركردی)ی پەیوەندییەكە، بە ڕاددەیەكی بەرچاو لەگەڵ كۆمەڵێك لەو خەسڵەتانەدا یەك دەگرێتەوە كە ئەدەبیانی دانوستاندن لە ڕێگەی كەناڵە پشتپەردەكان دیاری كردوون.

لەم ڕووەوە، توێژینەوەكەی “ئەنتۆنی وانیس – سانت جۆن” بە یەكێك لە سەرچاوە بنەڕەتییەكانی ئەم بوارە هەژمار دەكرێت: “Anthony Wanis-St.John, Back-Channel Negotiation: International Bargaining in the Shadows”. لەم چوارچێوەیەدا خاڵی دەستپێكی توێژینەوەكەی وانیس – سانت جۆن” بریتییە لە جیاكردنەوەی نێوان “كەناڵی پێشەوە” یان فەرمی (Front Channel) لەگەڵ “كەناڵی پشتەوە: یان پشتپەردە (BackChannel). كەناڵی یەكەم، بریتییە لەم بوارە دیپلۆماسی و سیاسییە كە بەئاشكرا دانی پێدا نراوە و، حكوومەتەكان و دانوستانكارە فەرمییەكان لە ڕێگەیەوە دەجووڵێنەوە. لە كاتێكدا كەناڵی دووەم، ئاماژەیە بۆ پەیوەندی یان دانوستاندن كە خاوەنی ئاستێك لە ڕاسپاردە (تەفویز) یان قبووڵكردن لەلایەن دروستكەرانی بڕیارەوە، بەڵام بەدوور لە پانتاییی گشتی، واته‌ بەدوور لە چاوی ڕای گشتی، بەڕێوە دەچن. ڕەنگە ئەم كەناڵە هاوتەریب لەگەڵ كەناڵە فەرمییەكەدا كار بكات، یان ببێتە جێگرەوەی، ئەویش كاتێك كە كەناڵە فەرمییەكە ڕووبەڕووی چەقبەستوویی، یاخود كۆتوبەندی سیاسی و دامەزراوەیی دەبێتەوە. وانیس-سانت جۆن ئەمە بەوە وەسف دەكات كە لە ڕووی مەجازییەوە لەناو “سێبەركان” بەڕێوە دەچن؛ واتە لە دەرەوەی پانتاییی بینراوی دانوستانە نێودەوڵەتییە ئاشكراكاندا.

لەم گۆشەنیگایەوە، نابێت كەناڵی پشتپەردە وەك پەیوەندییەكی نهێنی لێی تێ بگه‌ین؛ چونكە نهێنیبوون مەرجێكی گرنگە، بەڵام بەتەنیا بەس نییە. ئەوەی گرنگی بە كەناڵی پشتپەردە دەبەخشێت ئەوەیە كە پانتایییەكی جێگرەوەی دانوستاندن دروست دەكات، كە ڕێگە بە دروستكەرانی بڕیار دەدات ده‌ست بكه‌ن بە جێبەجێكردنی ئەركێك كە قورس یان مەحاڵە لەناو كەناڵە فەرمییەكاندا جێبەجێ بكرێن. ئەم جیاكردنەوەیش زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتن و شیكردنەوەی ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە بابەتی نێوەندگیریی نێوان ئێران و ئەمریكا.

بەم شێوەیە دەتوانین بەگشتی ئەركە سەرەكییەكانی كەناڵە پشتپەردەكان بەم شێوەی خوارەوە بخەینە ڕوو:

یەكەم: كەناڵی پشتپەردە وەك میكانزمێك بۆ تێپەڕاندنی چەقبەستووییی دامەزراوەیی

یەكەمین ئەركی كەناڵە پشتپەردەكان بریتییە لەوەی كە توانای تێپەڕاندنی ئەو كۆتوبەندە دامەزراوەیی و سیاسییانەی هه‌یه‌ كە ڕووبەڕووی كەناڵە فەرمییەكان دەبنەوە. لە قەیرانە نێودەوڵەتییەكاندا، بوونی دانوستانی فەرمی، مەرج نییە بەو واتایە بێت كە كەناڵە فەرمییەكە توانای گەیشتنی بە سەرجەم سەنتەرە ڕاستەقینەكانی دەسەڵات لەناو لایەنی بەرامبەردا هەیە. لێرەدا یەكێك لە گرنگترین پرسە تیۆرییەكان لە كەیسی ئەمریكا و ئێراندا دەردەكەوێت كە ئەویش بریتییە لە كەلێنی نێوان دانوستانكاری فەرمی و سەنتەری فیعلیی بڕیاردان.

به‌پێی ئەو زانیارییانەی دەربارەی ئەم ڕێرەوە بڵاو كراونەتەوە، كێشە بنەڕەتییەكەی ئەمریكا ئامادەنەبوونی دانوستانكاری ئێرانی نەبووە، بەڵكوو گومانكردن بووە لە ئاستی توانای ئەو دانوستانكارە ئێرانییانەی كە واشنتۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەكات بۆ پابەندبوونی كۆتایی بە لێكتێگەیشتنەكانەوە؛ بەتایبەتی لە سایەی قورساییی سیاسی و ئەمنیی سوپای پاسدارانی ئێران. ڕاپۆرتەكان ئاماژەیان بەوە كردووە كە بەرپرسە ئەمریكییەكان ویستوویانە بزانن سەركرادیەتیی سوپای پاسداران بەڕاستی پاڵپشتیی ئەو ڕێرەوە دەكات كە محەمەدباقر قاڵیباف و عەباس عێراقچی تێیدا دەجووڵێنەوە یان نا.

ئەمەیش ئەركی كەناڵی پشتپەردە لە تەنیا گواستنەوەی پەیامەكانەوە، دەگۆڕێت بۆ ئەركێكی ئاڵۆزتر كە دەكرێت ناو بنرێت “تاقیكردنەوەی پێكهاتەی دەسەڵات لەناو لایەنی بەرامبەردا” (Testing the Structure of Authority). بەپێی ئەم لێكدانەوەیە، واشنتۆن تەنیا بەدوای هەڵوێستێكی تری ئێراندا نەدەگەڕا، بەڵكوو دەیویست وەڵامی پرسیارێكی جەوهەریتر بدۆزێتەوە: “ئایا ئەو كەسانەی دانوستانیان لەگەڵ دەكەین، بەڕاستی خاوەنی توانای سیاسین بۆ جێبەجێكردنی ئەوەی كە پێی دەگەین؟“

بەم جۆرەیش، كەناڵی پشتپەردە دەبێتە ئامرازێك بۆ چارەسەركردنی كێشەیەكی ناوەندی لە تیۆریی دانوستاندنی نێودەوڵەتیدا، كە ئەویش كێشەی ڕاسپاردە، واته‌ پێدانی دسەڵات و توانای پابەندبوونە.

دووەم: كەناڵی پشتپەردە وەك ئامرازێك بۆ كەمكردنەوەی نادڵنیایی

دەكرێت شیكردنەوەكە زیاتر بەرەوپێش ببردرێت لە ڕێگەی چەمكی نادڵنیایی (Uncertainty)یەوە. لە قەیرانە نێودەوڵەتییەكاندا، دروستكەری بڕیار لەسەر بنەمای زانیاریی تەواو بە نیازی لایەنی بەرامبەر، بڕیارەكانی نادات. ڕەنگە كێشەكەیش ئاڵۆزتر بێت كاتێك خودی لایەنی بەرامبەر لە چەندان دامەزراوە و سەنتەری هێز و دەسەڵاتی جیاواز پێك هاتبێت. لە حاڵەتی ئێرانیشدا، لە ڕووی تێۆرییەوە دەكرێت جیاكاری بكرێت لەنێوان دامەزراوە دیپلۆماسی، دامەزراوە سیاسییە هەڵبژێردراوەكان، دامەزراوەی ڕێبەری باڵا، دامەزراوەكانی ئاسایش و بەرگری، سوپای پاسداران و تۆڕەكانی دیكەی خاوەن نفووز و هەژموون لەناو پێكهاتەی سیستەمەكەدا. هەر لەبەر ئەمەیش، پرسیارە ئەمریكییەكە تەنیا ئەوە نەبوو كە “ئێران چیی دەوێت؟”، بەڵكوو ئەوەیش بوو كه‌ “كێ خاوەنی دەسەڵاتی دیاریكردنی ئەوەیە كە ئێران لەم قۆناغەدا چیی دەوێت؟“. لێرەیشدا كەناڵەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی گرنگیی خۆی وەردەگرێت؛ چونكە بەپێی ئەو وردەكارییە بڵاوكراوانەی له‌باره‌ی پەیوەندییەكەوه‌، ئەو كەناڵە هەوڵی داوە نادڵنیاییی ئەمریكا سەبارەت بە هەڵوێست و خواستەكانی سه‌نته‌رێكی بنه‌ڕه‌تیی هێز لە ئێران، كەم بكاتەوە.

بەم واتایەیش، دەكرێت لە ڕووی تیۆرییەوە بەم هاوكێشەیەی خوارەوە گوزراشت لەم ئەركە بكرێت:

ئەم خاڵەیش وا دەكات ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی زۆر گرنگتر بێت لەوەی تەنیا بە “گەیه‌نەری پەیام” وەسف بكرێت؛ چونكە گەیەنەری پەیام، زانیارییەكی زانراو لەلایەن (أ)ەوە دەگوازێتەوە بۆ لایەنی (ب)، لە كاتێكدا كەناڵی پشتپەردە لە حاڵەتی پەیوەندییەكانی ئێران و ئەمریكادا، بەپێی زانیارییە بڵاوكراوەكان، بە مەبەستی بەرهەمهێنانی ئەو زانیارییە سیاسیییە بەكار هێنراوە كە واشنتۆن لە بنەڕەتدا لێی دڵنیا نەبووە.

سێیەم: لە گواستنەوەی زانیارییەوە بۆ تاقیكردنەوەی ڕاسپاردە

لێرەدا دەكرێت چەمكێكی شیكاریی وردتر بۆ لێكدانەوەی هەڵوێستی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی پێشنیار بكرێت، كە ئەویش بریتییە لە ئەركی پشتڕاستكردنەوەی ڕاسپاردە (Mandate Verification Function). مەبەست لەم چەمكەیش، بەكارهێنانی لایەنێكی متمانەپێكراوە بە سەنتەرێكی بڕیاردان كە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەردەست نییە؛ ئەویش لەپێناو دڵنیابوونەوە لەوەی كە ئایا دانوستانكاری فەرمی لەلایەن سەنتەرەكانی دیكەی دەسەڵاتەوە پاڵپشتی دەكرێت یان نا.

ئەم ئەركەیش زۆر گرنگە لەو سیستەمانەدا كە پڕۆسەی دروستكردنی بڕیار تێیاندا بەسەر چەندان دامەزراوەی فەرمی و نافەرمی، یاخود دامەزراوەی سیاسی و ئەمنیی جۆراوجۆردا دابەش دەبێت. بەپێی ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەكە، كرۆكی ئەو پرسیارەی كە ئاراستەی سەركردایەتیی سوپای پاسداران كراوە، پەیوەندیی بە ئاستی ئاڵپشتیكردنیانەوە هەبووە بۆ دانوستانەكان و دانوستانكارە ئێرانییەكان. گێڕانەوەكە ئاماژە بەوە دەكات كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دوای پەیوەندییەكە، وەڵامەكەی گواستووەتەوە بۆ تولسی گابارد (Tulsi Gabbard)، بەڕیوەبەری هەواڵگریی نیشتمانیی ئەمریكا (Director of National Intelligence – DNI)؛ ئەویش لای خۆیەوە وەڵامەكەی گواستووەتەوە بۆ كۆشكی سپی. بەم پێیەیش دەكرێت پڕۆسەكە بەم شێوەیەی خوارەوە وێنا بكرێت:

 پاشان لە ئاراستەی پێچەوانەوە:

بەڵام گرنگیی ئەم زنجیرەیە تەنیا لە پێكهاتە پەیوەندییەكەیدا نییە؛ بەڵكوو لەوەدایە كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی پێگەی “گرێی ناوەندی-العقدة المركزیة”ی گرتووەتە دەست، كە دوو تۆڕی سیاسیی پێكەوە بەستۆتەوە، لە كاتێكدا لەو ساتەوەختەدا هیچ كەناڵێكی ڕاستەوخۆی متمانەپێكراو لەنێوانیادا لەو ئاستەی كە پێویست بوو، بوونی نەبووە.

چوارەم: سەرۆکی هەرێمی کوردستان وەك گرێی بەیەكگەیاندن لەنێوان دوو تۆڕی سیاسیدا

ئەمەیش ڕێگە دەدات بە بەرەوپێشبردنی شیكردنەوەكە لە ڕوانگەی “دیپلۆماسی تۆڕی” (Network Diplomacy)یەوە، چونكە هێزی دیپلۆماسی هەمیشە بە قەبارەی دەوڵەت یان توانا ماددییەكانی ناپێورێت؛ بەڵكوو لە هەندێك حاڵەتدا، لەو پێگەیەوە سەرچاوە دەگرێت كە بكەرەكە لەناو تۆڕی پەیوەندییەكاندا هەیەتی. ڕەنگە بكەرەكە لە ڕووی سەربازی و ئابوورییەوە لە لایەنە گەورەكان كەمهێزتر بێت، بەڵام پێگەیەكی تۆڕیی نائاسایی داگیر دەكات، كە ڕێگەی پێ دەدات بگاتە ئەو لایەنانەی كە هێزە گەورەكان بەئاسانی ناتوانن پێیان بگەن.

ئەمەیش بەدیاریكراوی ئەوەیە كە وا دەكات ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی خاوەنی گرنگییەكی تیۆری بێت. ئەمریكا خاوەنی هێزێكی نێوەوڵەتیی زەبەلاحە، بەڵام بەپێی ڕاپۆرتە بڵاوكراوەكەی ئاكسیۆس، پێویستیی بە بكەرێكی ناوچەیی هەبوو كە بتوانێت بگاتە سەركردایەتیی سوپای پاسداران. لەبەرامبەریشدا، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی خاوەنی سەرچاوەیەك بوو كە ناكرێت لەناو هێزی ماددیدا كورت بكرێتەوە، ئەویش بریتییە لە “سەرمایەی پەیوەندیداری” (Relational Capital)؛ بەم پێیەیش:

هێزی ئەمریكی = داهاتی ماددی و ستراتیژیی بەرز + گەیشتنێكی سنووردار بە هەندێك لە سەنتەرەكانی بڕیاردانی ئێرانی

لە كاتێكدا: سەرۆك نێچیرڤان بارزانی = داهاتی ماددیی كەمتر + توانایەكی بەرزی گەیشتنی پەیوەندیداری بە هەردوو لایەنەكە.

لێرەدا بۆمان دەردەكەوێت كە توانای گەیشتن (Access) دەبێتە سەرچاوە و داهات و ئامرازێكی دیپلۆماسیی سەربەخۆ.

پێنجەم: متمانەی دوولایەنە وەك مەرجێك بۆ سەركەوتنی كەناڵی پشتپەردە

ئەمەیش دەمانباتە سەر گۆڕاوێكی دیكەی زۆر گرنگ كە ئەویش متمانەیە (Trust). هەر كەسێك ناتوانێت ئەركی كەناڵی پشتپەردە جێبەجێ بكات، تەنیا لەبەر ئەوەی هەردوو لایەنەكە دەناسێت؛ چونكە پێویستە جیاوازی بكرێت لەنێوان پەیوەندی (Contact)، توانای گەیشتن (Access) و، متمانە (Trust).  بوونی پەیوەندی بە كەسێكەوە، بەو واتایە نایەت كە لە بارودۆخێكی ئەمنیی هەستیاردا توانای ئه‌وه‌ت هه‌بێت پێی بگه‌یت؛ هەروەها توانای گەیشتنیش مەرج نییە بەو واتایە بێت كە لایەنەكە هەڵوێستێكی سیاسیی گرنگ ئاشكرا دەكات.

لەم سۆنگەیەوە، كەناڵی پشتپەردەی كارا پێویستیی بە شتێك هەیە كە دەكرێت ناو بنرێت “متمانەی دوو ئاراستە” (Bidirectional Trust)؛ واتە لایەنی (أ) متمانەی بەوە هەبێت كە نێوەندگیرەكە پەیامەكەی بە شێوەیەكی ورد دەگوازێتەوە و، لایەنی (ب)یش متمانەی بەوە هەبێت كە پەیوەندیكردن لەگەڵی لە ڕێگەی نێوەندگیرەكەوە، نابێتە تەڵەیەكی سیاسی یاخود ئەمنی.

لێرەیشدا دەكرێت لێكدانەوە بۆ ڕۆڵی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بكرێت وەك نێوەندگیرێكی كاریگەر؛ چونكە بەپێی ڕاپۆرتەكەی ئاكسیۆس، دەتوانین ئەم هاوكێشەیە بخەینە ڕوو:

متمانە + توانای گەیشتن  + قبووڵكراویی سیاسی؛ “واتە لە ڕووی سیاسییەوە بۆ هەر دوو لا قبووڵكراو بێت.”

ڕاپۆرتە بڵاوكراوەكەی ئاكسیۆس، وەسفكێی برێت مەكگۆركی گواستووەتەوە كە ئاماژە بە فراوانیی پەیوەندییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دەكات لە تاران و واشنتۆن؛ ئەمەیش بەڵگەیە بۆ ئەوەی كە لەگەڵ لێكدانەوەی هەڵبژاردنەكە لە گۆشەنیگای “سەرمایەی پەیوەندیداری”دا یەك دەگرێتەوە.

شەشەم: نهێنیبوون وەك سەرچاوەیەكی دانوستاندن

یەكێك لە هەڵە چەمكییەكان ئەوەیە كە لە دیپلۆماسیی كەناڵە پشتپەردەكاندا، مامەڵە لەگەڵ نهێنیبووندا بكرێت وەك ئەوەی تەنیا هەوڵێك بێت بۆ شاردنەوەی دانوستانەكان. ڕاستییه‌كه‌ی، خودی نهێنیبوون دەتوانێت ئەركێكی دانوستاندن بەجێ بگەیەنێت، چونكە ڕاگەیاندنی پێشوەختەی پەیوەندییەكە، ڕەنگە تێچووی سیاسی بەسەر لایەنەكاندا بسەپێنێت و، ببێتە هۆی دروستبوونی گوشار لەلایەن دامەزراوە ناوخۆیییەكان، هاوپەیمانان یان ڕای گشتییەوە؛ هاوكات ڕەنگە لایەنەكە ناچار بكات بەئاشكرا هەڵوێستێكی توند بگرێتە بەر كە دواتر پاشگەزبوونەوە لێی قورس بێت.

هەر لەبەر ئەم هۆكارەیش، كەناڵی پشتپەردە ڕێگە بە هەردوو لایەن دەدات كە ئەگەرە دیاریكراوەكان تاقی بكەنەوە، بەبێ ئەوەی دەستبەجێ بیانگۆڕن بۆ پابەندبوونێكی سیاسیی ئاشكرا. لێرەیشدا چەمكێكی گرنگ دەردەكەوێت كە ئەویش بریتییە لە شیاویی ڕەتكردنەوەی لۆژیكی پاساوبۆهێنراو (Plausible Deniability)؛ واتە لایەنەكە دەتوانێت لە ئەگەرەكانی ڕێككەوتن بكۆڵێتەوە، بەبێ ئەوەی دەستبەجێ باجی ئەو تێچووە سیاسییە بدات كە پەیوەستە بە داننانی ئاشكرا بە دانوستاندن لەگەڵ نەیارەكەیدا. بەم پێیەیش، كەناڵی پشتپەردە شتێك بەرهەم دەهێنێت كە دەكرێت ناو بنرێت “پانتایییەكی سیاسیی پارێزراو بۆ پشكنین و دۆزینەوە” (Protected Political Space for Exploration).

كۆبەند

هەوڵ و جووڵە دیپلۆماسییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی ئەوەمان بۆ دەردەخات كە ئەرك و ڕۆڵی نێوەندگیری و كەناڵە پشتپەردەكان لە دانوستانە نێودەوڵەتییەكاندا، مەرج نییە پشت بە هێزی ماددیی نێوەندگیر ببەستێت، بەڵكوو پشت بە تواناكەی بۆ دابینكردنی داهات و دەرامەتێكی دەگمەن دەبەستێت؛ كە ئەویش خۆی لە توانای گەیشتنی متمانەپێكراودا دەبینێتەوە بەو سەنتەرانەی بڕیاردان كە كەناڵە دیپلۆماسییە فەرمییەكان ناتوانن بە هەمان كارامەیی پێیان بگەن. هەر لەم چوارچێوەیەدا، دەكرێت ئەو ڕۆڵەی كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی ده‌یگرێته‌ ئه‌ستۆ، بە جۆرێك لە جۆرەكانی “نێوەندگیریی پشتبەستوو بە توانای گەیشتن” (Access-Based Mediation) لێك بدرێتەوە؛ كە تێیدا سەرمایە پەیوەندیدارییەكەی و ئەو تۆڕەی متمانە كە لە لای واشنتۆن و تاران هەیەتی، گۆڕا بۆ سەچاوەیەكی دانوستاندن، كە دەرفەتی دا بۆ كەمكردنەوەی نادڵنیایی سەبارەت بە هەڵوێستی یەكێك لە سەنتەرە بنەڕەتییەكانی هێز لە ئێراندا.

بەڵام لێرەدا پرسیاری ئەوەمان بۆ دروست دەبێت: بۆچی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بەم شێوەیە قبووڵكراو و متمانەپێكراوە وەك نێوەندگیرێك، لە كاتێكدا چەندان وڵات و لایەنی بەهێزتر لە ڕووی دەسەڵاتەوە بوونیان هەیە؟ واته‌، تایبەتمەندییە پێكهاتەیییەكەی متمانەكردن بە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بەراورد بە بەكارهێنانی دەوڵەتێكی گەورەی نێوەندگیر چییە؟ دەكرێت وەڵامی ئەم پرسیارە جەوهەرییە لەم پێنج خاڵەی خوارەوە كورت بكەینەوە:

1. خۆبەدوورگرتن لە بەنێودەوڵەتیكردنی نێوەندگیری (Avoiding Internationalization): هاتنەناوەوەی دەوڵەتێكی گەورە وەك نێوەندگیر، پەیوەندییە نهێنییە سنووردارەكە دەگۆڕێت بۆ ڕێڕەوێك كە ڕەهەندی ناوچەیی و نێودەوڵەتی و بەرژەوەندیی تایبەت بە دەوڵەتە نێوەندگیرەكەی هەیە. لە كاتێكدا سەرۆك نێچیرڤان بارزانی ڕێگە دەدات پەیوەندییەكان لە چوارچێوەیەكی وەزیفیی تەسكدا بمێنێتەوە، بەبێ دروستكردنی “لایەنێكی سێیەمی نێودەوڵەتی”ی فیعلی لەناو دانوستانەكاندا.
2. كەمبوونی تێچووی پابەندبوونی سیاسی (Low Political Commitment Cost): پەنابردن بۆ دەوڵەتێكی نێوەندگیر ڕەنگە وەك سەرەتایەك بۆ ڕێرەوێكی دانوستاندنی فەرمی یان نیمچەفەرمی لێك بدرێتەوە، لە كاتێكدا بوونی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە پڕۆسەكەدا ڕێگە بە هەردوو لایەن دەدات كە ئەگەری پەیوەندیكردن تاقی بكەنەوە، بەبێ ئەوەی پێشوەختە بە پڕۆسەیەكی دانوستاندنەوە پابەند بن. ئەمەیش خاڵێكی جەوهەرییە لە لۆژیكی كەناڵی پشتپەردەدا.
3. 3. نەبوونی ئەجێندای جیۆسیاسیی ڕكابەر: ئەو دەوڵەتە گەورانە یان ناوچەیییانەی كە نێوەندگیری لەنێوان واشنتۆن و تاراندا دەكەن، بەزۆری خاوەنی بەرژەوەندی و حیساباتی ئەمنی و ئابووری و داراییی خۆیانن. بەڵام سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، لەم ئەركە دیاریكراوەدا، ڕكابەرێكی ستراتیژی نییە بۆ هیچ یەكێك لەم دوو لایەنە لەسەر ئاستی سیستەمی نێودەوڵەتی؛ لەبەر ئەوە كێشەی ئەجێندای ستراتیژیی نێوەندگیر (Mediator`s Strategic Agenda) كەم دەبێتەوە.
4. ئەگەری جیاكردنەوەی نێوان كەناڵەكە و كەسایەتیی یاساییی دەوڵەت: بەكارهێنانی دەوڵەتێكی نێوەندگیر وا دەكات پەیوەندییەكە بە دامەزراوەكانی، وەزارەتی دەرەوە، دەزگه‌كانی و بەرژەوەندییەكانییەوە ببەسترێتەوە. بەڵام بوونی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە پڕۆسەكەدا ڕێگە بە دروستكردنی كەناڵێكی كەسی-سیاسیی سنووردار دەدات، كە دەكرێت كارا بكرێت یان ڕابگیرێت، بەبێ بونیادنانی میكانزمێكی دیپلۆماسیی دامەزراوەییی تەواو. ئەمەیش ئاستێكی بەرزی نەرمی بە كەناڵەكە دەبەخشێت.
5. 5. ئەو بەهایەی كە لە “نایەكسانیی هێز” (Asymmetry Advantage)ەوە سەرچاوە دەگرێت: پارادۆكسەكە لێرەدا ئەوەیە كە ڕەنگە سنوورداریی هێزی ماددی، ببێتە تایبەتمەندییەكی باش؛ چونكە نێوەندگیرێكی بەهێز لەوانەیە بتوانێت پڕۆسەی نێوەندگیرییەكە بۆ بەهێزكردنی هەژموون و نفووزی ناوچەییی خۆی بەكار بهێنێت.

سەرچاوەكان:

• https://www.axios.com/2026/08/16/iran-backchannel-trump-gabbard-barzani-war?fbclid=IwY2xjawTzLn5wZG9mBWV4dG4DYWVtAjExAGJyaWQRMXBIV0ppZjJnN1hwbmNuQVdzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeuB1FOH_7YYr7vjc5XBnzqHpSWEC-FB55-6KTg_i9LyiM_oH85LVvNU50rR4_aem_oxq043hWHlAk0JJJ2qsQbg
• https://www3.gmu.edu/programs/icar/ijps/vol8_1/Bercovitch.html
• https://warpreventioninitiative.org/peace-science-digest/types-of-mediator-leverage-and-the-strength-of-peace-agreements/?utm_source=chatgpt.com
• https://www.researchgate.net/publication/227728201_Back-Channel_Negotiation_International_Bargaining_in_the_Shadows