هەرێمی کوردستان لەدوای کشانەوەی هێزەکانی  ئەمریکا و هاوپەیمانان؛ هەڕەشە و مەترسییەکان

نەوزاد هێتوتی، دکتۆرا لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا بەرامبەر ڕۆژھەڵاتی ناڤین و پرسی كورد-زانكۆی لێستەر-بریتانیا- پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە  بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دیپلۆماسی/  زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین-هه‌ولێر

 

 

لە جه‌نگی دژی داعش بۆ هێزی ڕاوێژکاری؛ گۆڕانی ڕۆڵی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق لە سەردەمی حکوومەتی کازمی

 

 لەدوای کشانەوەی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١١، لەسەر داوای بەرپرسانی بەغدا لە ساڵی ٢٠١٤، دووبارە هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان گەڕانەوە بۆ پاڵپشتیکردنی عێراق لە جه‌نگی دژی داعش. دیارە ئەم گەڕانەوەی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان  بۆ جه‌نگی دژی داعش، بە دڵی ئێران و هێزە پرۆکسییەکانی نەبوو  و، پێیان وا بوو دووبارە گەڕانەوەی ئەمریکا دەبێتە هۆی دروستکردنی بەربەست لەبەردەم بەهێزبوونی هەژموون و کاریگەرییەکانیان لە عێراق و ناوچەکەدا. بەتایبەت لە قۆناغی یەکەمی دەسەڵاتداریی “ترەمپ”دا (٢٠١٦-٢٠٢١)، دوای کوشتنی قاسم سوله‌یمانی لە کانوونی دوومی ٢٠٢، گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران گەیشتە ئاستێکی زۆر توند.

بۆیە،  هێزە شیعەکان گوشارەکانیان چڕ کردەوە بۆ سەر حکوومەتی کازمی  بۆ کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراقدا. هەر بۆیەیش، لە سەردەمی حکوومەتی کازمی (٢٠٢٠–٢٠٢٢)، بە شێوەیەکی فەرمی دانوساندنەکان دەستی پێ کرد؛ کە ناسراون بە دیالۆگی ستراتیژیک بۆ کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق. لەم ڕووەوە،  چوار گەڕی دانوساندن لەنێوان ئەمریکا و عێراقدا بۆ یەکلاکردنەوەی پرسی ئەمنییەت و کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراقدا بەڕێوە چوون. لە حوزەیران و ئابی ٢٠٢٠، دوو گەڕی دانوساندن لەنێوان ئیدارەی ترەمپ و دەوڵەتی عێراق بەڕێوە چوون.

گەڕی سێیەمی دیالۆگی ستراتیژیک لە ٧ی نیسانی ٢٠٢١، بە ڕێگەی ئۆنلاین، بەڕێوە چوو. گەڕی سێیەمی دیالۆگی ستراتیژیک لە کاتێکدا بوو کە بایدن بووە سەرۆکی ئەمریکا و بە بەراوردکردن لەگەڵ سیاسەتی ئیدارەی ترەمپ، لەسەر ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی، سیاسەتێکی زۆر جیاوازتری پڕاکتیزە دەکرد. هەروەها، گەڕی چوارەمی دیالۆگی ستراتیژیک لەنێوان ئەمریکا و عێراق لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢١ بەڕێوە چوو، کە کۆتا گەڕی دانوساندن بوو لە سەردەمی کازمی و، لە ٣١ی دێسەمبەری ٢٠٢١، ئەمریکا بڕیاری دا هێزە شەڕکەرەکانی لە عێراق بکێشێتەوە و تەنیا هێزە ڕاوێژکارەکانی بمێننه‌وه‌. بەرپرسانی ئەمریکا سەبارەت بەم هەنگاوە ئاماژەیان بەوە کرد کە ئەمە بە مانای دەستبەرداربوون له‌ عێراق نییە و، ئەمریکا بەتەواوەتی لەو وڵاتە پاشەکشە ناکات. بەرپرسانی ئەمریکا باسیان لەوە کرد کە  کە پابەندییەکی درێژخایەنیان بەرامبەر عێراق دەبێت و هێزە شەڕکەرەکانی لەژێر ناوی ڕاوێژکاریدا بەردەوامی بە کارەکانیان دەدەن.

بە شێوەیەکی گشتی، ئەوەی لە دیالۆگی ستراتیژیکدا عێراق و ئەمریکا لەسەری ڕێک کەوتن، بەتایبەت لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە، کۆمەڵێک خاڵی لەخۆ دەگرت، لەوانەیش: یەکەم، ئەمریکا بنکەی سەربازیی هەمیشەییی لە عێراقدا نابێت. دووەم، ئەمریکا هەوڵ نادات عێراق وەک پێگەیەک بۆ هێرشکردنە سەر دەوڵەتانی دراوسێ بەکار بهێنێت. سێیەم، ئەمریکا پابەندە بە ڕێزگرتن لە سەروەری و سیادەی عێراق. چوارەم، جەختکردن لەسەر بەهێزکردنی پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەکان و فرەچەشنکردنی ئابووریی عێراق. پێنچەم، بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی عێراق لەگەڵ دەوڵەتە عەرەبییەکان و هەوڵدان بۆ ئەوەی لە ڕووی وزە و گازەوە تەنیا پشت بە ئێران نەبەستێت. شەشەم، بەهێزکردنی هەماهەنگیی نێوان ئەمریکا و عێراق لە ڕووی ئاسایشەوە و پاڵپشتیکردنی هێزە عێراقییەکان لە ڕووی چەکەوە؛ لەوانەیش هێزەکانی پێشمەرگە. حەوتەم، گۆڕینی ئەركی هێزەکانی ئەمریکا لە هێزی شەڕکەرەوە بۆ ڕاهێنان‌ و ڕاوێژکردن بە هێزەکانی عێراق. لەم ڕووەوە ڕێککەوتن کرا هێزە شەڕکەرەکان لە عێراق بکێشنەوە و نزیکەی ٢٥٠٠ کەس وەک هێزی ڕاوێژکاری لە عێراقدا بمێننه‌وه‌. هەر لەسەر ئەم بنەمایەیش هێزە شەڕکەرەکان لە ٣١ی  دێسەمبەری ٢٠٢١ لە عێراق کشانەوە و  نزیکەی ٢٥٠٠ کەس وەک هێزی ڕاوێژکاری مانەوە.

لە حکوومەتی “سوودانی”یەوە بۆ “عەلی زەیدی”؛ کۆتاییهاتن بە ئەرکی ئەمریکا و هاوپەیمانان و کشانەوەی تەواوی هێزەکانیان لە عێراق

وەک ئاماژەمان پێ کرد، لە سەردەمی حکوومەتی کازمی هێزە شەڕكه‌رەکانی ئەمریکا لە عێراق کشانەوە  و نزیکەی ٢٥٠٠ سەرباز وەک هێزی ڕاوێژکاری لە عێراق مانەوە. دوای ئەوەی سوودانی دەسەڵاتی وەرگرت، ئێران و گرووپە چەکدارەکان گوشارێكی زیاتریان خسته‌ سه‌ر حكوومه‌ت، كه‌ کار بکات بۆ ئه‌وه‌ی  تەواوی هێزەكانی هاوپەیمانان لە عێراق بکشێنەوە. ئەم گوشارانە، بەتایبەتی دوای ڕووداوەکانی ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ و هێرشی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل و، دواتر هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکە، زیاتر بوون.

هەرچەندە لە سەرەتادا وا دەردەکەوت کە سوودانی مەبەستی نییە داوا لە ئەمریکا بکات بەتەواوی هێزەکانی لە عێراق بکشێنێتەوە و ئەرکی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژی داعش کۆتایی پێ بهێنێت. لەم ڕووەوە،  سەبارەت بە پێویستیی مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراقدا، سوودانی لە دیدارێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی Wall Street Journal  لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە هیچ بەرنامەیەکیان نییە بۆ ئەوەی داوای کشانەوەی هێزە ڕاوێژکارەکانی ئەمریکا لە عێراق بکەین. هەروەها ڕۆژنامەکە ئاماژەی بەوە کرد کە سوودانی جەختی لەسەر پێویستیی مانەوەی هێزە ڕاوێژکارەکانی ئەمریکا لە عێراق کردۆتەوە. بەڵام، لەژێر گوشاری گرووپە چەکدارە شیعەکاندا و بەهۆی لێکەوتەکانی جەنگی غەززە، لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٤، وەک گۆڕانێک لە سیاسەتی سوودانی، ڕای گەیاند کە لەگەڵ ئەمریکا دەستی بە دانوستان کردووە بۆ گەیشتن بە خشتەیەکی کاتی بۆ کۆتاییهێنان بە ئەركی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژی داعش.

لەو ڕووەوە، لە یەکەم هەنگاودا لە کانوونی دووەمی  ٢٠٢٤، کۆمیسیۆنی باڵای سەربازی (HMC) لەنێوان بەرپرسان و پسپۆڕانی بەرگریی عێراق و ئەمریکا، پێك هێنرا. لەم کۆمیسیۆنەدا، سێ لێژنەی لاوەکی، دروست کران بۆ  گفتوگۆکردن لەسەر پرسی کشانەوەی تەواوەتیی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان و کوتایهێنان بە ئەرکی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بۆ تێكشکاندنی داعش لە عێراقدا بە لە بەرچاوگرتنی سێ خاڵی سەرەکی: یەکەم، ئاستی مەترسیی داعش؛ دووەم، بارودۆخی کارپێکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان؛ سێیەم، هەڵسەنگاندنی تواناکانی هێزە ئەمنییەکانی عێراق. هەروەها بڕیار درا، کار بکرێت بۆ ئەوەی پەیوەندیی نێوان ئەمریکا و عێراق لە ڕووی ئاسایشەوە، بگوازرێتەوە بۆ پەیوەندیی هاوبەشیی دووقۆڵی؛ بەپیێ ڕێککەوتنی چوارچێوەی ستراتیژیی نێوان عێراق و ئەمریکا کە  لە ساڵی ٢٠٠٨ واژۆ کراوە.

لەم چوارچێوەیەدا، لە یەکەم دیداری نێوان بایدن و سوودانی لە ١٥ی نیسانی ٢٠٢٤، بەئاشکرا باس لەوە کرا، کە بە شێوەیەکی ڕێکخراو کار دەکەن بۆ کوتایێهینان بە ئەرکی هێزە هاوپەیمانەکان لە عێراقدا. لەدوای ئەمە، لە ڕاگەیه‌نراوێکی هاوبەشی نێوان ئەمریکا و عێراق لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤، بڕیار درا ئەرکی  هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژ بە داعش لە عێراق بە شێوەیەکی قۆناغبەندی کۆتایی پێ بێت: قۆناغی یەکەم، کشانەوە لەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی فیدراڵدان تا کۆتاییی ئەیلوولی ٢٠٢٥. بەپێی ئەم خشتەیە، هێزەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢٥ لە بنکەی عەین ئەسەد کشانەوە و، لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا عێراق ڕای گەیاند کە هێزەکانی هاوپەیمانی بەتەواوی لە بنکە سەربازییەکانی عێراق کشاونەتەوە و،  دەسەڵاتی بنکەی عەین ئەسەد بەتەواوی درایە دەست هێزەکانی عێراق. له‌ قۆناغی دووەمدا، بڕیارە تا ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان له‌ هەرێمی کوردستانیش بکشێنەوە، بەتایبەتی لە بنکەی هەریر و دەوروبەری فڕۆکەخانەی نێوده‌وڵه‌تیی هەولێر.

حکوومەتی زەیدی، کە لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ دەسەڵاتی وەرگرتووە، جەختی کردۆتەوە لەسەر پابەندبوون بەو وادەیەی دیاری کراوە بۆ ئەوەی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان بەتەواوەتی لە عێراق بکشێنەوە. لەم ڕووەوە، لە دیدارەکەیدا لەگەڵ ترەمپ لە ١٤ی تەممووز، زەیدی وتی لە ٣٠ی ئەیلوولدا هێزەکانی ئەمریکا عێراق جێ دەهێڵن؛ لە هەمان کاتدا کۆمپانیا ئەمریکییەکان دەچنە ناو عێراق و، پەیوەندییەکانمان ئێستا لەسەر بنەمای هاوکاریی ئابووری دامەزراوە، نەک پەیوەندییە سەربازییەکان. هەروەها عەلی زەیدی، لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٦، دووبارە جەختی لەوە کردەوە کە بڕیاری کۆتاییهێنان بە ئەرکی هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتی لە عێراق لە ٣٠ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٢٦، بڕیاری کۆتایییە و بە هیچ شێوەیەک ماوەکەی درێژ ناکرێتەوە. هەروەها جەختی لەسەر جێبەجێکردنی پلانە ئەمنییەکان کردەوە بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیریی ناوخۆیی و پاراستنی سەروەریی وڵات.

بەگشتی، ئەگەر بەرنامەکە وەک ڕێککەوتنی لەسەری کراوە، بەڕێوە بچێت، ئەمە بەو مانایە دێت كه‌:  یەکەم، تەواوی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان لە عێراق ده‌كشێنه‌وه‌. دووەم، ئەرکی هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتیی دژ بە داعش لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ لە عێراق كۆتایی دێت و، له‌مه‌ودوا ئەو هاوپەیمانێتییە نامێنێت. سێیەم، پەیوەندییەکانی ئەمریکا و عێراق زیاتر دوولایەنە دەبن. لەم ڕووەوە، ئەمریکا و عێراق  پابەند دەبن بە بەهێزکردنی پەیوەندییە ئاسایشی و  سەربازییەکان بە پشتبەستن بە ڕێککەوتنی چوارچێوەی ستراتیژیی ساڵی ٢٠٠٨. ئەمەیش واتە ئەمریکا یارمەتیی عێراق دەدات لە فرۆشتنی کەلوپەلی سەربازی و چەک، هاوبەشکردنی زانیاریی هەواڵگریی دژ بە تیرۆر، ڕاهێنان و مەشقە هاوبەشەکان لەسەر داوای عێراق.

 

کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق؛ کاریگەری و دەرهاوێشتە ستراتیژییەکانی لەسەر هەرێمی کوردستان

 کشانەوەی ئەمریکا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان دەبێت. گومانی تێدا نییە کە هەرێم، وەک بەشێک لە عێراق، بەتەواوی لە مەترسی و هەڕەشەکان بەدەر نابێت. لێرەدا، سەبارەت بە هەرێمی کوردستان، پرسیاری سەرەکی ئەمەیە: لە ئەگەری کشانەوەی ئەمریکا، گرنگترین ئەو مەترسییانەی لەسەر هەرێمی کوردستان دروست دەبن، کامانەن؟ ئایا کورد، دوای سی و شەش ساڵ لە پاراستنی بێبەرامبەر، ئێستا دەتوانێت بەبێ ئەمریکا لەسەر پێی خۆی بوەستێت؟ ئایا کورد کارێکی وەهای کردووە کە بتوانێت لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە پشت بە خۆی ببەستێت و پشتگیری و یارمەتیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەدەست نەدات؟ ئایا کورد دەتوانێت خۆی لەبەردەم گوشارەکانی ئێران، میلیشیا شیعەکان و داعشدا ڕابگرێت؟

بە شێوەیەکی گشتی، دیارترین ئەو  مەترسی و هەڕەشانەی کە لەدوای کشانەوەی ئەمریکا و هاوپەیمانان لەسەر هەرێم دروست دەبن، دەکرێت لەم خاڵانەدا کۆیان بکەینەوە:

یەکەم، هەڕەشەی میلیشیا شیعەکان

یەکێک لە سەرەکیترین ئەو هەڕەشانەی ڕووبەڕووی هەرێم دەبێتەوە، هەبوونی گرووپە میلیشیاکانه‌ کە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەتی عێراقدان و لە دەرەوەی دەسەڵاتی بەغدا کار دەکەن. ئەوەی جێی سەرنجە، ئێستا هەوڵەکانی حکوومەتی عێراق و ئەمریکا بەو ئاراستەیەیە کە ئەو گرووپانە بخرێنە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتەوە. لە کاتی دیداری زەیدی لەگەڵ ترەمپ لە ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦، یەکێک لە خاڵە هەرە سەرەکییەکان کە زەیدی جەختی لەسەر کرده‌وه‌، ئەوە بوو کە هەموو هەوڵێک دەدرێت كه‌ تاوەکوو ٣٠ ئەیلوولی ٢٠٢٦ چەک لەدەستی گرووپە چەکدارەکان داماڵرێت. هەروەها، لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٦، زەیدی ڕای گەیاند: یان دەبێت گرووپە چەکدارەکان چەکەکانیان ڕادەست بکەن، یان دوای ٣٠ی ئەیلوول  بە ‌هێز ڕووبەڕوویان دەبینەوە؛ هاوکات، لە ١٢ی ئاب لە کۆبوونەوەی “هاوپەیمانیی ئیدارەی دەوڵەت”، کە زۆربەی هێزە سیاسییەکان دەگرێتەوە، جەختی لەسەر هەمان بابەت کردۆتەوە.

بەڵام ئەوەی دیارە، بەشێک لە گرووپە چەکدارەکان بەتوندی ئه‌وه‌ ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ چه‌ك دابنێن. بەرەی بەرگریی ئیسلامی لە عێراق (IRI)، کە لە چەند گرووپێکی شیعە پێک دێت و نزیکە لە ئێران، لە ١٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ ڕای گەیاند کە گرووپە چەکدارەکان چەکەکانی خۆیان ڕادەست ناکەن و دەست لە چەکەکانیان هەڵناگرن. هەروەها بەڵێنی دا توانا سەربازی و ئەمنییه‌كانی خۆی بەهێزتر بکات. سەرچاوەکان باس لەوەیش دەکەن کە “قائانی” لە ٩ی ئابی ٢٠٢٦ سەردانی بەغدای کردووە و دژایەتیی خۆی بۆ چەکكردنی گرووپە چەکدارەکان لەم قۆناغەدا دەربڕیوە و داوای دواخستنی ئەم پڕۆسەیەی کردووە. هەروەها داوای کردووە هیچ هەنگاوێک نەگیرێتە بەر، کە بتوانێت هاوسەنگیی هێزی هەنووکەیی بگۆڕێت.

بۆیە، ئەگەر زەیدی نەتوانێت هاوکات لەگەڵ دەرچوونی هێزەکانی ئەمریکا ئەم گرووپانە کۆنترۆڵ بکات و بخرێنە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتەوە، بێ گومان ده‌بنه‌ هەڕەشەیه‌كی گەورە لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان. لەدوای دەستپێکردنی جه‌نگی ئەمریکا و ئێران، گرووپە میلیشیاکان لە عێراق، بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جه‌نگی به‌وه‌كاله‌ت له‌ دژی ئەمریکا تێوە گلان. لەم چوارچێویەدا له‌ گه‌رمه‌ی جه‌نگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێراندا، ئەو هێزانە هێرشێكی بەرفراوانیان کردە سەر هەرێمی کوردستان. سەرچاوە کوردییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ٢٨ی شوبات  تا ٢ی ئابی  ٢٠٢٦، زیاتر لە ١٠٠٠ درۆن و مووشەک ئاراستەی هەرێمی کوردستان کراون.

بۆیە لەدوای كشانەوەی ئەمریكا ئەم ھەڕەشانە ڕاناوەستن، بەڵكوو بەردەوام دەبن و ڕه‌نگه‌ زیاتریش ببن. بەتایبەتی، گرووپە چەکدارەکان لەبەر زۆر هۆکار هێرش دەکەنە سەر هەرێم: یەکەم، لە لایەک بۆ ئەوەی هەرێم ناسەقامگیر بکەن؛ دووەم، لێدان لە ژێرخانی ئابووریی هەرێم؛ سێیەم، زۆر جاران حکوومەتی عێراق و ئێرانیش ئەم گرووپانە وەک کارتی گوشار دژی هەرێم بەکار دەهێنن بۆ سەپاندنی خواست و داواکارییەکانیان؛ چوارەم، لە ناوچە جێناکۆکەکاندا ئەم گرووپانە دەتوانن پێگە و دەسەڵاتی خۆیان زیاتر بەهێز بکەن و هەڕەشە و مەترسی لەسەر هەرێم و هاووڵاتیانی کورد دروست بکەن.

دووەم، زیاتربوونی گوشارە سیاسی و یاسایییەکان لەسەر هەرێم

گومانی تێدا نییە هێزە شیعەکان لە عێراقدا باوەڕیان بە دەستوور و پڕۆسەی دیموکراسی زۆر لاوازە و، زیاتر پرسی دیموکراسییان بەکار هێناوە بۆ بەهێزکردنی پێگەکەیان لە بەغدا لەدوای ٢٠٠٣. لەم ڕووەوە، بەشێکی زۆری هێزە شیعەکان خەون بەوەوە دەبینن کە دەسەڵاتەکان لە عێراق سەنتراڵ بکرێن و کورد و سوننە زیاتر پەراوێز بخرێن.

 لەدوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر، پێگەی هەرێم لە عێراقدا زیاتر لاواز بووە. ئێستا هەرێم لە جاران زۆر لاوازترە و بەغدا بەردەوام هەوڵ دەدات هەموو دەسەڵاتەکان سەنتراڵ بکرێن. لەم ڕووەوە، لە سەردەمی سوودانی، بەغدا زیاتر هەوڵی سەنتراڵکردنی دەسەڵاتەکانی داوە: لە لایەکەوە، پرسی مووچە و بوودجە لەدەستی هەرێم نەماوە و ڕاستەوخۆ ڕادەستی بەغدا کراوە؛ لە لایەکی تریشەوە، مەلەفی نەوت و پرسی هەناردەکردنی لەدەستی هەرێم نەماوە و ڕادەستی بەغدا کراوە.

بە هەمان شێوەیش، دادگه‌ی دەستووری لەلایەن هێزە شیعەکانەوە هان دراوە و، لە زۆر پرس و مەلەفدا له‌ دژی هەرێم بەکار دەهێنرێت. تەنانەت ئێستا باس لەوە دەکرێت کە هێزەکانی پێشمەرگەیش بخرێنە ژێر کۆنترۆڵی بەغدا. له‌وه‌یش خراپتر، بەهۆی لاوازبوونی پێگەی کورد و ناکۆکییە سیاسییەکانی نێوان لایەنە کوردییەکان، لە بەرنامەی وەزاریی حکوومەتی عەلی زه‌یدی، بە وشەیه‌كیش باس لە کێشەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا نەکراوە؛ وەک ئەوەی هەرێم و بەغدا هیچ کێشەیەکیان نەبێت! ئەمە یەکەم جاره‌ لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە حکوومەتێک پێک دێت کە تەنانەت بە وشه‌یه‌كیش باس لە کوردستان ناکات. ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت، دابەشبوون و لێکترازانی هێزە سیاسییە کوردییەکان، وای کردووە هێزە شیعەکان ئەو جورئەت و بوێرییەیان هەبێت بەو شێوەیە سیاسەت بکەن.

بۆیە، وای دەبینم بە دەرچوونی هێزەکانی ئەمریکا، بەغدا گوشاری زیاتر لەسەر هەرێم دروست دەکات و هێزە شیعەکان کار دەکەن بۆ زیاتر لاوازکردن و لێدان لە پێگەی فیدراڵیی هەرێم؛ بەتایبەتی كه‌ ئێستا هەرێمی کوردستان تووشی دابەشبوونێکی قووڵی سیاسی بووە و ناکۆکییەكانی نێوان پارتی و یەکێتی زۆر گەورە بوونەتەوە. دوو ساڵە هەڵبژاردن کراوە، بەڵام هێشتا حکوومەت پێک نەهێنراوە. دەرگه‌ی پەرلەمانیش داخراوە. هەروەها، پارتی و یەکێتی هه‌ردووكیان له‌ سیاسەت و بەرنامەدا سەبارەت به‌ چارەنووسی هەرێم و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان جیاوازییەکی زۆریان هەیە و، لەسەر بەرنامە و ستراتیژییەکی هاوبەش بەرامبەر بەغدا و دەوڵەتانی دەرەوەی هەرێم هاودەنگ نین. ئەمەیش پێگەی هەرێمی لاوازتر کردووە و ڕێگەی بۆ دەستێوەردانی بەغدا و دەوڵەتانی دەرەوەی هەرێم خۆش کردووە.

سێیەم، کەمبوونەوە یان نەمانی یارمەتیی سەربازی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە

نەمانی پاڵپشتی و یارمەتیی سەربازی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە، یەکێکی ترە لەو مەترسییانەی لە ئەگەری کشانەوەی ئەمریکا ڕووبەڕووی هەرێم دەبێتەوە. ڕاستە، بە گوێرەی دەستووری عێراق، پێشمەرگە بەشێکە لە سیستەمی بەرگریی عێراق و بەغدا لەسەریەتی یارمەتیی هێزەکانی پێشمەرگە بدات و پڕچەکیان بکات، بەڵام بە درێژاییی ١٨ ساڵ لەدوای پڕۆسەی ڕزگارکردنی عێراق، دەسەڵاتدارانی بەغدا نەک هەر ئەرکە دەستوورییەکانی خۆیان بۆ یارمەتیدانی پێشمەرگە جێبەجێ نەکردووە، بەڵکوو بە هەموو شێوەیەک دژایەتیی هێزی پێشمەرگەیان کردووە؛ مووچەیان لێ بڕیوە و بە هیچ شێوەیەک لە ڕووی سەربازییەوە یارمەتیی هێزی پێشمەرگەیان نەداوە. لە کاتی هاتنی داعش، نەک هەر بەغدا ئامادە نەبوو یارمەتیی پێشمەرگە بدات، بەڵکوو زۆر جار ڕێگرییشی دەکرد لەوەی هاوپەیمانان چەک بدەنە پێشمەرگە.

ئەوەی زیاتر دەبێتە هۆی لاوازبوونی پێگەی هەرێم و دروستبوونی هەڕەشەکان، بەتایبەتی دوای نەمانی هێزەکانی ئەمریکا، نەبوونی هێزێکی یەکگرتووە لە هەرێم. دیارە بەرپرسانی ئەمریکا و دەوڵەتە ئەورووپییەکان زۆر هەوڵیان داوە بۆ دروستکردنی هێزێکی یەکگرتوو لە کوردستاندا، بەڵام بەهۆی ناکۆکیی ناوخۆیییەوە نەتوانراوە ئەم کێشەیە بەتەواوی چارەسەر بکرێت.

 لە ساڵی ٢٠١٧، ئەمریکا، ئەڵمانیا و بریتانیا پلانێکی ٣٥ خاڵییان پێشکەش بە هەرێم کردووە بۆ یەکگرتنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە، بە شێوەیەک کە بتوانێت بەرگری لە ئاسایش و قەوارەی هەرێم بکات. هەروەها، لە ٢ی ئاداری ٢٠٢٣، مه‌تیۆ مه‌کفارلان، سەرۆکی (فه‌رمانده‌ی؟) هێزەکانی هاوپەیمانان لە عێراق و سووریا، لەگەڵ سەرۆکی هەرێم کۆ بووەوە و داوای کرد هەوڵەکان چڕتر و خێراتر بکرێن بۆ ئەوەی لە کوردستان هێزێکی یەکگرتوو دروست ببێت. هەروەها داوای کرد پەلە بکرێت بۆ ئەنجامدانی ڕیفۆرم لەناو وەزارەتی پێشمەرگە و، هەوڵ بدرێت هێزێکی یەکگرتوو لە کوردستان دروست بکرێت. بەڵام، تاکوو ئێستا هەوڵەکان ئەنجامێکی باشیان نەبووە.

بۆیە، شتێکی زۆر ئاسایی و چاوەڕوانکراوە کە بە دەرچوونی ئەمریکا، لە چەند ڕوویەکەوە گوشارەکان لەسەر هێزەکانی پێشمەرگە و هەرێم زیاتر ببن و هەوڵی لاوازکردنیان بدرێت: یەکەم، ئەگەری زۆر هەیە هەرێمی کوردستان سیستەمی بەرگریی نەمێنێت و ئەمریکا بە ئەگەری زۆر ئەو سیستەمە دەکشێنێتەوە. لەم ڕووەوە، ئەلمۆنیتۆر لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ ڕای گەیاند، کە ئەمریکا بە شێوەیەکی فەرمی دەستی بە هەڵوەشاندنەوە و کشانەوەی “سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی پاتریۆت” کردووە، کە لە بنکەیەی سەربازیی نزیک فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر، لە هەرێمی کوردستان، جێگیر کراوه‌. کەواتە، کشانەوەی ئەمریکا هەڕەشەی زۆر لەسەر هەرێم دروست دەکات، بەتایبەتی کە عێراق تا ئێستا ئامادە نییە سیستەمێکی بەرگری لە هەرێم جێگیر بکات. دووەم، یارمەتییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان بۆ هێزی پێشمەرگە زۆر لاواز دەبن یان کۆتایییان پێ دێت؛ ئەمەیش کاریگەرییه‌كی خراپ لەسەر پێگەی پێشمەرگە دەبێت- بەتایبەتی كه‌ تا ئێستا عێراق ئامادە نەبووە لە ڕووی چەک و تەقەمەنییەوە یارمەتیی هێزی پێشمەرگە بدات. سێیەم، دەکرێت گوشارەکان زیاتر بن بۆ ئەوەی هێزی پێشمەرگە بخرێتە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندییه‌وه‌. هەرچەنده‌ لە ڕووی دەستوورییەوە ئەم هەنگاوە نایاسایییە، بەڵام لە بەغدا ئەوانەی دژایەتیی کورد دەکەن، مەلەفی پێشمەرگەیش ڕادەستی بەغدا دەکه‌ن؛ هاوشێوەی مەلەفی نەوت و بوودجە و مووچە. چوارەم، بە ئەگەری زۆره‌وه‌ بەغدا بەردەوام دەبێت لە سەپاندنی ئابڵووقەی سەربازی بەسەر هێزی پێشمەرگەدا، بۆ ئەوەی زیاتر لاوازی بکات.

 

چوارەم، مەترسییەکانی داعش و گرووپە تیرۆریستییەکان

بەهێزبوون و سەرهەڵدانەوەی داعش، یەکێکی تر دەبێت لە مەترسی و هەڕەشەکانی دەرەنجامی کشانەوەی ئەمریکا. دیارە ئەگەر بەهۆی گەڕانەوە و پاڵپشتیی هێزەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤ نەبووایە، عێراق هەرگیز نەیدەتوانی خۆی لەبەردەم داعشدا ڕابگرێت. بەڵام لەسەر داوای بەرپرسانی عێراق خۆیان، ئەمریکا دووبارە هێزەکانی گەڕاندەوە و، بۆ پاڵپشتیی سوپای عێراق و پێشمەرگە لە جه‌نگی دژی داعش هاوپەیمانێتییەکی گەورەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دروست کرد.

گومانی تێدا نییە، ئێستایشی لە گەڵدا بێت سوپای عێراق لاوازە و توانایه‌كی زۆر سنوورداری هه‌یه‌ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داعش. بۆیە، بە نەمانی پاڵپشتییەکانی ئەمریکا لە لایەک و بەهێزبوونی گرووپە میلیشیاکان لە لایەکی ترەوە، دووبارە ڕێگە بۆ بەهێزبوون و سەرهەڵدانەوەی داعش خۆش ده‌بێت، بەتایبەتی لە ناوچە جێناکۆکەکان و ناوچە سوننەنشینەکان.

بەتایبەتی، بە کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا، سوپای عێراق لە چەند لایەنەوە زیانی پێ دەگات: یەکەم، پاڵپشتیی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لەدەست دەدات یان زۆر کەمتر دەبێت. دووەم، گوشارەکانی ئێران و میلیشیا شیعەکان بۆ لاوازترکردنی سوپای عێراق زیاتر دەبێت؛ بەتایبەت كه‌ ئێران و هێزە شیعەکان هەر لە بنەڕەتەوە لەگەڵ بەهێزبوونی سوپای فەرمیی عێراقدا نین و دەیانەوێت سوپایەکی زۆر لاوازی هه‌بێت. سێیەم، گوشارەکانی داعش و گرووپە تیرۆریستییەکان زیاتر دەبن و ئەمەیش زیاتر سوپای عێراق شەپرزە دەکات. چوارەم،  ئەم گریمانەیش هه‌یه‌ کە ئەگەری پێکدادان لەنێوان گرووپە میلیشیاکان- کە سەر بە ئێرانن- و حکوومەتی عێراق لە ئارادا بێت، بەتایبەت ئەگەر زەیدی پێداگری لەسەر نەمانی چەک له‌دەستی گرووپە چەکدارەکان بکات. پێنجەم، ئەمە جگە لەوەی هاتنە سەر دەسەڵاتێکی ئیسلامیی سوننی لە سووریا، دەکرێت ببێتە هۆکارێک بۆ پێکدادانی سەربازی لەنێوان عێراق و سووریا، بەتایبەتی لەگەڵ میلیشیا شیعەکان. بۆیە، هەموو ئەمانە تەنیا مەترسی لەسەر عێراق دروست ناکەن، بەڵکوو دەبنە مەترسی لەسەر هەرێمیش، بەتایبەتی لە ناوچە جێناکۆکەکان.

پێنجەم، زیادبوونی دەستێوەردانەکانی تورکیا و ئێران لە کوردستان

لەسەر ئاستی ناوچەیی، ململانێکان لەسەر عێراق و هەرێم توندتر دەبن؛ بەتایبەتی لەنێوان تورکیا و ئێراندا، بۆ ئەوەی پێگە و بەرژەوەندییەکانیان بپارێزن. گومانی تێدا نییە دەستێوەردانەکانی ئەم دوو وڵاتە لەپاش نەمانی ئەمریکا، لە کوردستانیش زیاتر دەبن. لێرەدا خاڵی مەترسیدار سەبارەت بە سیاسەتەکانی ئەم دوو وڵاتە ئەوەیە کە، سەرەڕای ناکۆکییەکانیان، لەسەر لاوازکردنی پێگەی کورد و هەرێم هاوڕا و هاودەنگن.

ئێستا تورکیا هێزە سەربازییەکانی بە قووڵاییی زیاتر لە ١٥ کیلۆمەتر هێناوەتە ناو خاکی هەرێمی کوردستان و ژمارەی بنکە و سەربازگەکانی تورکیا لە ناوچە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە سەرووی ١٠٠ بنکەی سەربازی. بۆیە تورکیا بە کشانەوەی ئەمریکا، دەستبەرداری پێگە و بەرژەوەندییەکانی نابێت، بەڵکوو لە لایەکەوە هەوڵی بەهێزکردنی پێگەی سیاسی و سەربازیی خۆی لە هەرێمی کوردستان و لە تەواوی عێراقدا ده‌دات؛ لە لایەکی تریشەوە، دەکرێت زیاتر لەگەڵ عێراق هەماهەنگی بکات بۆ ئەوەی هەرێم گۆشەگیر بکرێت- بەتایبەتی ئەگەر دەسەڵاتێک لە بەغدا دروست ببێت کە بەرژەوەندییەکانی تورکیا بپارێزێت.

سەبارەت بە ئێران، لەدوای دەستپێکردنی هێرشی سەربازیی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی هێرشی توندی درۆنی و مووشەکیی ئێران و میلیشیاکانی لە عێراق بووتەوە؛ ئەمەیش لە کاتێکدا کە هەر لە سەرەتای جەنگەوە هەرێمی کوردستان بەڕوونی ڕای گەیاند کە بەشێک نییە لەم ململا‌نێیە. بۆیە، بە کشانەوەی ئەمریکا، چاوەڕێ ده‌کرێت گوشارەکان زیاتر ببن.  بەگشتی، ئێران هەوڵ دەدات لە گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە کوردەکانی ئێران بدات و، هه‌روه‌ها له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ئه‌م گرووپانه‌ لە هەرێم نەمێنن؛ چونکە ئێران وا هەست دەکات کوردەکانی ئێران لەلایەن ئەمریکاوە بۆ دژایەتیکردنی ئێران و ڕووخاندنی سیسته‌می سیاسیی ئەو وڵاتە، بەکار بهێنرێن. هەروەها، ئێران بەردەوام هەرێمی کوردستان بە هاوپەیمانێکی نزیکی ئەمریکا دەزانێت لە عێراقدا و، وەک هێزێک سەیری دەکات کە زیان بە پێگە و بەرژەوەندییەکانی ئێران دەگەیەنێت. بەتایبەتی، ئه‌و وڵاته‌ وای دەبینێت کە هەرێمی کوردستان تەنیا ناوچەیەکە لە عێراقدا کە لەژێر کاریگەریی ڕاستەوخۆی ئێراندا نییە.

بۆیە، ئامرازەکانی ئێران بۆ لێدان لە پێگەی هەرێم بریتین لە: یەکەم، هێرشی ڕاستەوخۆ لەلایەن ئێرانەوە بۆ دژایەتیکردنی هەرێم. دووەم، هاندانی هێزە بەوەکالەتەکانی لە عێراق، كه‌ هێرش بکەنە سەر هەرێمی کوردستان، بۆ ئەوەی گوشاری زیاتر لەسەر هەرێم دروست بکات و تەنانەت زیاتر هەوڵ بۆ ناسەقامگیرکردنی بدات. سێیەم، ئەو ئەگەرەیش بەهێزە کە ئێران هەوڵ بدات ئۆپەراسیۆنی زەمینی لەناو خاکی هەرێمی کوردستان دژی گرووپەکانی ئۆپۆزیسیۆنی کوردی ڕۆژهەڵات ئەنجام بدات. چوارەم، گوشاری زیاتر بخاتە سەر حکوومەتی عێراق، کە لەلایەن شیعەکانەوە سەرکردایەتی دەکرێت، بۆ پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی توندتر بەرامبەر هەرێمی کوردستان.

بەگشتی، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵنگارییانەی کە لە ئەگەری کشانەوەی ئەمریکا ڕووبەڕووی هەرێم و کورد دەبنەوە، زۆر گرنگە هەرێم ئەم هەنگاوانە بهاوێژێت: یەکەم، یەکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە و بەدامەزراوەییکردنیان. دووەم، بەهێزکردنی پڕۆسەی دیموکراسی لە کوردستان، واته‌ کۆتاییهینان بە قەیرانی پێکنەهێنانی حکوومەت. هەروەها کار بکرێت بۆ ئەوەی هەرێم یەک زۆن و یەک قەوارەی هەبێت. کورد لەسەر پرسه‌ نیشتمانییەکان، دەبێت یەکگرتوو و یەکهەڵوێست بێت. سێیەم، دەبێت کورد زۆر گرنگی بە هەبوونی پێگەیەکی بەهێز بدات لە بەغدا. لەم قۆناغەدا دەبێت ئەولەوییەتی کورد ئەوە بێت کە لە بەغدا بەهێز بێت و لە بەغداوە کار بۆ بەهێزکردنی پێگەی هەرێم بکرێت. چوارەم، کورد لەسەر ئاستی دەرەکی، دەبێت پەرە بە چالاکیی سیاسی و دیپلۆماسی بدات، بەتایبەتی لەسەر ئاستی ئەمریکا و ئەورووپا. زۆر گرنگە بەرپرسانی کورد چالاک بن؛ بەتایبەتی لە واشنتۆن، بەردەوام بن لە لۆبیکردن و، هەوڵ بدەن بەرژەوەندییەکانی کورد لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و دەوڵەتانی ئەورووپا هاوئاراستە بکەن.

سوود لەم سەچاوانە وەرگیراوە:

Al Arabiya. “Weapons Monopoly Talks Continue in Iraq as September 30 Deadline Approaches.” Al Arabiya, August 15, 2026. https://www.alarabiya.net/arab-and-world/iraq

Al-Iraq News. “Qaani in Baghdad Draws the ‘Lines of Confrontation’: Tehran Pressures to Prevent the Disarmament of Armed Factions” Al-Iraq News, August 12, 2026. https://aliraqnews.com

Biden, Joseph R., and Mohammed Shia’a Al-Sudani. “Joint Statement by President Biden and Prime Minister Muhammad Shia’ al-Sudani of Iraq.

Cloud, David S., and Michael Amon. “Iraqi Prime Minister Supports Indefinite U.S. Troop Presence.” The Wall Street Journal.

CNN. “Iraq Announces Full Withdrawal of US Forces from Its Federal Territory.” CNN, January 18, 2026. CNN — Iraq Announces Full Withdrawal of US Forces

Foltyn, Simona. “BBC World Service, Reporting from Iraqi Kurdistan.” BBC News, 30 April 2025. BBC News — Simona Foltyn, Iraqi Kurdistan

Rudaw English. “Kurdistan Attacked with Nearly 1,000 Missiles, Drones During Iran War: Rudaw Data.” Rudaw, August 2, 2026. https://beta.rudaw.net/english/categories/kurdistan/107863

Shafaq News. “Al-Zaidi: The International Coalition’s Mission in Iraq Has Ended, and the Final Deadline Is Approaching.” Shafaq News, August 2026.

The White House. “President Donald J. Trump Welcomes Iraqi Prime Minister Ali al-Zaidi to the White House.” Video. July 14, 2026

U.S. Department of Defense. “U.S./Iraq Higher Military Commission Principals Meeting Statement.” U.S. Department of Defense, April 9, 2024. https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/3735450/usiraq-higher-military-commission-principals-meeting-statement

  U.S. Department of Defense. “U.S.-Iraq Joint Security Cooperation Dialogue Joint Statement.” U.S. Department of Defense, August 8, 2023.. U.S. Department of Defense — Joint Security Cooperation Dialogue

  U.S. Department of State. “Joint Statement Announcing the Timeline for the End of the Military Mission of the Global Coalition to Defeat ISIS in Iraq.” U.S. Department of State, September 27, 2024. U.S. Department of State — Joint Statement

U.S. Department of State. “U.S.-Iraq Strategic Dialogue.” U.S. Department of State, 2021. U.S. https://2021-2025.state.gov/u-s-iraq-strategic-dialogue

zaman, Amberin. “US Nears Full Withdrawal from Iraq as Bases in Kurdistan Region Face Attacks from Iran, Proxies.” Al-Monitor, July 2026. Al-Monitor article

نەوزاد هێتوتی، جه‌نگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران: هەرێمی کوردستان وەک بەرەیەکی نوێی ڕووبەڕووبوونەوە https://penus.krd/?p=4867