پێنووس

    دیپلۆماسی ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان لە چوارچێوەی هاوكێشە و گۆڕانكارییە جیۆسیاسییەكاندا:  سەردانی سەرۆكی هەرێمی کوردستان بۆ سووریا بە نموونە

    2026-08-21

     

    موه‌فه‌ق عادل عومه‌ر، دكتۆرا له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و مامۆستا له‌ به‌شی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و سیاسه‌تی گشتی/ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین-هه‌ولێر

    پێشەكی

    ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە 8ی كانوونی یەكەمی 2024ەوە، پێی ناوەتە قۆناغێكی نوێوە، كە لە ڕووی سروشتەكەیەوە جیاوازە لەو قۆناغەی دوای سەرهەڵدانی قەیرانی سووریا لە ساڵی 2011دا هاتە ئاراوە؛ چونكە پرسەكە چیتر تەنیا پەیوەست نییە بە ئیدارەدانی ململانێی نێوان ڕژێم و ئۆپۆزیسیۆن یاخود ڕووبەڕووبوونەوەی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، بەڵكوو پەیوەستە بە دووبارە بونیادنانەوەی دەوڵەتی سووریا و دیاریكردنی سروشتی سیستەمە سیاسییە نوێیەكە، لەگەڵ دووبارە ڕێكخستنەوەی پەیوەندیی نێوان ناوەند و لایەنەكانی دیكەی سووریا و، دیاریكردنی پێگەی پێكهاتە نەتەوەیی و ئایینییەكان، هەروەها دووبارە پێناسەكردنەوەی پەیوەندییەكانی سووریا لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و هێزە نێودەوڵەتییەكان.

    لەم كەشوهەوایەدا، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە سەردانێكی فەرمی لە 3ی ئابی 2026 گەیشتە دیمەشقی پایتەختی سووریا. لەم سەردانەدا لەلایەن ئەحمەد شەرع، سەرۆكی سووریاوە لە كۆشكی گەل پێشوازیی لێ كرا. ئەمەیش یەكەم سەردانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بوو بۆ سووریا لەدوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەدەوە. گفتوگۆكانی دیمەشقیش تیشكیان خستە سەر پەیوەندییەكان و هاوكاریی هاوبەش، بەتایبەتی لە ڕووی ئابوورییەوە، لەگەڵ ڕەوشی ناوچەكە، ئاسایش و سەقامگیری و، پرسە ناوخۆیییەكانی سووریا كە پەیوەستن بە پێكهاتەكانەوە؛ ئەمە سەرەڕای تاوتوێكردنی پەیوەندییەكانی نێوان سووریا، عێراق و هەرێمی كوردستان.

    لەم چوارچێوەیەدا دەتوانین بانگەشه‌ی ئەوە بكەین كە سەردانەكە گوزارشت لە وەرچەرخانێكی پلە بە پلە لە دیپلۆماسیی “ئیدارەدانی لێكەوتەكان”ە‌وه‌ بۆ دیپلۆماسیی “كاریگەری و نێوەندگیری” ده‌كات؛ واتە هەرێمی كوردستان چیتر تەنیا وەك سەرچاوەیەك بۆ هەڕەشەی ئەمنی، قەیرانی پەنابەران، تیرۆر و ناسەقامگیری، مامەڵە لەگەڵ قەیرانی سووریادا ناكات، بەڵكوو هەوڵ دەدات بەشدارییەكی دیپلۆماسییانەی هەبێت لە داڕشتنی ئەو ژینگە سیاسییەی كە قۆناغی دوای ململانێكان بەرهەمی دەهێنێت.

    بۆیە ناكرێت ڕەهەند و ئاماژەكانی ئەم سەردانە و جووڵە دیپلۆماسییە هاوشێوەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، تەنیا لە چوارچێوە پرۆتۆكۆڵییەكەیدا كورت بكرێتەوە؛ چونكە دیدارەكە لە ساتەوەختێكدا بەڕێوە چوو كە تێیدا پەیوەندیی نێوان دیمەشق و هێزە كوردییەكانی سووریا، بووه‌ته‌ یەكێك لە گرنگترین دیاریكەرەكانی ئاییندەی دەوەڵەتی سووریا؛ ئەمەیش هاوتەریبە لەگەڵ وەرچەرخانەكانی سیاسەتی ئەمریكا بەرامبەر بە دیمەشق، گۆڕانی تێڕوانینی ئەورووپا بۆ سزاكان، هەروەها زیادبوونی ئەو گوشارانەی كە ئامانجیان یەكخستنی دامەزراوە سەربازی و كارگێڕییەكانی سووریایە.

    بۆیە هەوڵ دەدەین لە بابەتی ئەم جارەمان وەڵامی ئەم پرسیارە سەرەكییە بدەینەوە: ئایا سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە كوێی هاوكێشە ستراتیژییەكان و گۆڕانكارییە جیۆسیاسییەكانی ناوچەكەدایە لە چوارچێوەی پێشهاتەكانی سووریادا؟  

    هاوكێشە ستراتیژییەكانی ناوچەكە و جووڵە دیپلۆماسییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی

    هەنگاوه‌ دیپلۆماسییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی و سەردانی ئەم دوایییەی بۆ دیمەشق، كۆمەڵێك هاوكێشەی ستراتیژی دەخاتە ڕوو كە ئاراستەی دیدارەكەی لەگەڵ ئەحمەد شەرع، سەرۆككۆماری سووریا و، هه‌روه‌ها ئەو دۆسیانەی كە جەختیان لەسەر كراوەتەوە، ڕوون ده‌كاته‌وه‌. گرنگترینی ئەم هاوكێشانەیش بریتین لە پەیوەندیی نێوان یەكپارچەییی دەوڵەتی سووریا و مافەكانی كورد، هاوسەنگیی نێوان دیمەشق و هێزەكانی سووریای دیموكرات و، لەبەرچاوگرتنی ڕۆڵ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی توركیا و ئەمریكا؛ ئەمە سەرباری پەیوەندیی نێوان هەرێمی كوردستان و حكوومەتی فیدراڵیی عێراق.

    هەر لە یەكەم دیداری سەرۆك نێچیرڤان بارزانی و ئەحمەد شەرع لە ئەنتاڵیا لە 11ی نیسانی 2025ەوە، بەڕوونی دەركەوت كە دۆسیەی كورد پێگەیەكی ناوەندیی لە پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو لادا هەیە؛ چونكە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی جەختی لە گرنگیی پاراستنی مافی سەرجەم پێكهاتە سوورییەكان، بەتایبەتی كورد، لە چوارچێوەی سووریایەكی یەكگرتوو و سەقامگیردا كردەوە، لە كاتێكدا لایەنی سووری جەختی لە گرنگیی بەشداریپێكردنی پێكهاتە جیاوازەكان لە بونیادنانی دەوڵەتی نوێدا كردەوە. لێرەدا هاوكێشەیەكی بنەڕەتی لە گوتاری سیاسیی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەردەكەوێت، كە لەسەر كۆكردنەوەی پاراستنی یەكپارچەییی سووریا لە لایەك و، مسۆگەركردنی مافە سیاسی، نەتەوەیی و كه‌لتوورییەكانی كورد لە لایەكی ترەوە دامەزراوە. ئەم هاوكێشەیە گرنگییەكی تایبەتی هەیە، چونكە لە دوو بژاردەی دژبەیەك دوور دەكەوێتەوە: یەكەمیان گەڕانەوەیە بۆ مەركەزییەتی سیاسی كە تایبەتمەندییە نەتەوەیی و كه‌لتوورییەكان پشتگوێ دەخات و، دووەمیان هاندانی جیابوونەوە یان هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی سووریایە.

    ئەم دیدگه‌یە لە دیدارەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ مەزڵووم عەبەدی، فەرماندەی هێزەكانی سووریای دیموكرات، دووبارە بووەوە. لە شوباتی 2026دا، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی جەختی لەسەر پێویستیی چارەسەركردنی ناكۆكییەكان لە ڕێگەی دیالۆگەوە و، مسۆگەركردنی مافەكانی كورد و سەرجەم پێكهاتەكانی سووریا لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی یەكگرتوودا كردەوە. ئەم هەنگاوە و داڕشتنە، ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە هەرێمی كوردستان بە لۆژیكێكی نەتەوەییی دابڕاو لە ئاییندەی سووریا مامەڵەی لەگەڵ پرسی كورد لە سووریادا نەكردووە، بەڵكوو هەوڵی داوە میكانیزمێك بخاتە ڕوو كە لەسەر تێكەڵكردتی داننان بە مافەكان و پاراستنی یەكپارچەییی دەوڵەت دامەزراوە.

    گرنگیی ئەم پرسە زیاتر دەبێت، ئەگەر بخرێتە چوارچێوه‌ی ڕێككەوتنەكانی نێوان حكوومەتی سووریا و هێزەكانی سووریای دیموكراتەوە. ڕێككەوتنی 10ی ئاداری 2025 هەوڵێكی بنەڕەتی بوو بۆ دووبارە تێكەڵكردنەوەی دامەزراوە سەربازی و كارگێڕییەكانی ڕۆژاوا لەناو دامەزاروەكانی دەوڵەتدا، بەڵام جێبەجێكردنی ڕێككەوتنەكە ڕووبەڕووی كۆسپ بووەوە كە پەیوەندییان بە شێوەی تێكەڵبوونە سەربازییەكە، ئیدارەی خۆجێیی، داهاتەكان و كۆنترۆڵكردنی ناوچەكەكانەوە هەبوو. پاشان سەرەتای ساڵی 2026 هەوڵی نوێی بەخۆیەوە بینی بۆ تەواوكردنی پرۆسەی تێكەڵبوونەكە و كەمكردنەوەی ئەگەرەكانی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی.

    لەم چوارچێوەیەدا، ڕۆڵی سەرۆكی هەرێمی کوردستان وەك لایەنێك دەركەوت، كە لە هەمان كاتدا توانای پەیوەندیكردنی لەگەڵ دیمەشق و هێزە كوردییەكاندا هەیە؛ چونكە لەگەڵ مەزڵووم عەبدی كۆ بووەوە، هەروەها پێشوازیی لەسەركردەكانی ئەنجومەنی نیشتمانیی كوردی لە سووریا (ئەنەكەسە) كرد و، لە هەمان كاتیشدا پەیوەندییە ڕاستەوخۆكانی لەگەڵ ئەحمەد شەرع، سەرۆكی سووریا پاراست.

    ئەم دۆخەی ئێستا، یەكێك لە گرنگترین خاڵە بەهێزەكانی ڕۆڵی سەرۆكی هەرێمی کوردستان پێك دەهێنێت؛ ڕاستە لەوانەیە هەرێمی كوردستان ڕاستەوخۆ توانای سەپاندنی چارەسەرێكی بەسەر لایەنە سوورییەكاندا نەبێت، بەڵام توانای ئاسانكاریكردنی دیالۆگ و بەكراوەیی هێشتنەوەی كەناڵەكانی پەیوەندیی هەیە- كە سەرۆكی هەرێم ئه‌م ڕۆڵه‌یشی به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر شارەزایانە به‌جێ گەیاندووە. لەبەر ئەوە، ڕۆڵەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لە نێوەندگیریی سیاسی و ئاسانكاریی دیپلۆماسییەوە نزیكترە؛ كە ئەمەیش بەش بە حاڵی خۆی، یارمەتیدەر دەبێت بۆ كاریگەریدانان لەسەر دروستكردنی بڕیار لە سووریا.

    ئەم هەڵوێستانەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، هاوتەریبە لەگەڵ هەڵوێستەكانی هەر یەك لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و فەڕەنسا و وڵاتانی دیكه‌ی ئەورووپی. هه‌ر سه‌باره‌ت به‌مه‌، لە دیداری سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ “تۆم باراك”، نوێنەری سەرۆك ترمپ بۆ كاروباری سووریا و باڵیۆزی ئەمریكا لە توركیا، لە شوباتی 2026دا، لایەنی ئەمریكی ستایشی ئەو دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییانەی كرد كە بەشدارییان لە كەمكردنەوەی گرژییەكان و پاڵپشتیكردنی دیالۆگی نێوان دیمەشق و هێزە كوردییەكاندا كردووە. هەروەها “ژۆن نوێل بارۆ”، وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا، لە كاتی دیداره‌كەیدا لەگەڵ سەرۆك نێچیرڤان بارزانی، جەختی لە گرنگیی گەیشتن لە چارەسەرێك كردەوە كە مافە سیاسی، كه‌لتووری و، زمانەوانییەكانی كورد لە چوارچێوەی سووریایەكی یەكگرتوودا مسۆگەر بكات؛ هاوكات ستایشی ڕۆڵی سەرۆكی هەرێمی كوردستانی كرد لە لێكنزیككردنەوەی هەڵوێستەكاندا.

    لەم سۆنگەیەوە، دەكرێت لەو ڕۆڵە تێ بگەین كە نێچیرڤان بارزانی گێڕاویەتی؛ وەك بەشێك لە هاوكێشەیەكی فراوانتر كە لەسەر كۆكردنەوەی نێوان یەكپارچەییی دەوڵەتی سووریا، تێكەڵكردنی دامەزراوە سەربازییەكان، مسۆگەركردنی مافی پێكهاتەكان و، ڕێگریكردن لە گەڕانەوەی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، دامەزراوە.

    لەپاڵ فاكتەری ئەمریكیدا، توركیا گۆڕاوێكی بنەڕەتیی ناو ئەم هاوكێشەیە پێك دەهێنێت؛ ئەنقەرە وەك پرسێكی ڕاستەوخۆ پەیوەست بە ئاسایشی نەتەوەییی توركیاوە، دەڕوانێتە پێكهاتەی سەربازیی هێزەكانی سووریای دیموكرات، بەتایبەتی یەكینەكانی پاراستنی گەل (یەپەگە). لەبەر ئەوە، هیچ چارەسەرێك یاخود ڕێككەوتنێكی نێوان سووریا و كورد ناتوانێت هەڵوێستی توركیا پشتگوێ بخات.

    لێرەدا دەكرێت تێبینی بكرێت كە بیرۆكەی تێكەڵكردنی هێزە كوردییەكان لەناو دامەزراوەكانی دەوڵەتی سووریادا، لەگەڵ پاراستنی مافە سیاسی و كه‌لتوورییەكانیان، دەتوانێت چارەسەرێكی مامناوەندیی ڕێژەیی بێت لەنێوان نیگەرانییەكانی توركیا و داواكارییەكانی كورددا؛ چونكە تا هێزە چەكدارەكان زیاتر لەناو دامەزراوەكانی دەوڵەتی سوویادا تێكەڵ ببن، نیگەرانییەكانی ئەنقەرە لە بوونی هێزێكی سەربازیی سەربەخۆ لەسەر سنوورەكانی كەمتر دەبنەوە- لە كاتێكدا كوردیش دەتوانێت لە چوارچێوەیەكی دەستووری و یاساییدا پارێزگاری لە داواكارییە سیاسییەكانی بكات.

    ئەم پرسە، پەیوەستیشە بەو پەیوەندییە توندوتۆڵانەی كە سەرۆكی هەرێم بە توركیاوە دەبەستێتەوە. بەگشتی هەرێمی كوردستان ناتوانێت سیاسەتێك پەیڕەو بكات كە بەرژەوەندییە ئەمنییەكانی توركیا پشتگوێ بخات، بەڵام لە هەمان كاتیشدا پەیوەندیی نەتەوەیی و سیاسیی لەگەڵ كوردانی سووریادا هەیە. بۆیە دەبینین كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی پەیڕەوی له‌ سیاسەتێكی هاوسەنگ دەكات كە لەسەر پاڵپشتیكردنی مافەكانی كورد دامەزراوە، بەبێ ئەوەی گوتارێك هەڵبگرێت كە بانگەشە بۆ جیابوونەوە لە سووریا بكات.

    هاوكێشە ستراتیژییەكە لە پەیوەندیی نێوان هەولێر و بەغداشدا دەردەكەوێت. هەرێمی كوردستان بەپێی دەستووری عێراق بەشێكە لە دەوڵەتی عێراقی فیدراڵ و، سیاسەتی دەرەوەیش یەكێكە لە تایبەتمەندییە سیادییەكانی حكوومەتی فیداڵ؛ لەبەر ئەوە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی له‌ لێدوانه‌كانیدا، سوور بوو لەسەر بەستنەوەی پەیوەندییەكان لەگەڵ دیمەشق بە پەیوەندییەكانی نێوان سووریا و عێراقه‌وه‌ بەگشتی. هەر بۆیەیش لە دیدارەكەی كۆڕبەندی دیپلۆماسیی ئەنتاڵیا لەگەڵ ئەحمەد شەرع، سەرۆككۆماری سووریا، جەخت لەسەر پەرەپێدانی پەیوەندییەكانی نێوان سووریا، عێراق و هەرێمی كوردستان كرایەوە، نەك لەسەر  بونیادنانی ڕێرەوێكی جیاواز لە بەغدا.  ئەمەیش ئاماژەیەكی گرنگە كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دەیەوێت وەك نێوەندگیرێك كاریگەریی پەیوەندییەكانی بەغدا و دیمەشق دوای ڕووخانی ئەسەد، ئاسایی بكاتەوە.

     ئەمەیش ڕەنگدانەوەی هەوڵێكە بۆ پیادەكردنی جۆرێك لە “دیپلۆماسیی پاڵپشتیكار” لەناو چوارچێوەی عێراقدا؛ واتە هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی دەرەكی لەو بوارانەدا دەجووڵێتەوە كە پەیوەستن بە بەرژوەندییە ڕاستەوخۆكانییەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا خۆی وەك جێگرەوەی دەوڵەتی عێراق ناخاتە ڕوو.

    هاوكات، هاوكێشەیەكی ئەمنییش پەیوەستە بە سەردانەكەوە كە گرنگییەكەی  كەمتر نییە لەوانی دیكە، ئەویش بەرنگاربوونەوەی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعشە. ئەزموونی سووریا و عێراق ئەوەی سەلماندووە كە ڕێكخراوە توندڕەو و تیرۆرستییەكان سوود لە بۆشایییە ئەمنییەكان و ناكۆكییەكانی نێوان هێزە ناوخۆیییەكان و حكوومەتە ناوەندییەكان دەبینن. لەبەر ئەوە، بەردەوامبوونی ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان دیمەشق و هێزەكانی سووریای دیموكرات دەتوانێت ژینگەیەكی ناسەقامگیر دروست بكات كە گرووپە چەكدارەكان سوودی لێ وەربگرن. بۆیەیش دۆسیەی بەرەنگاربوونەوەی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، لە دیدارەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانیدا لەگەل مەزڵووم عەبدی و بەرپرسانی ئەمریكی و فەڕەنسیدا دووبارە بۆتەوە.

    لەم سۆنگەیەوە، پاڵپشتیكردنی ڕێككەوتنی تەسویە (یه‌كلاكه‌ره‌وه‌)ی نێوان دیمەشق و كورد تەنيا پرسێكی سياسی يان نەتەوەیی نییە، بەڵكوو دەچێتە چوارچێوەی ستراتیژییەتێكی فراوانتر بۆ ئاسایشی ناوچەیی؛ چونكە سەقامگیریی ڕۆژاوا ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بەسەر سەقامگیریی عێراق و هەرێمی كوردستانەوە دەبێت و، ئەگەری گەڕانەوەی ڕێكخراوە توندڕەوەكان بۆ ناوچە سنوورییەكان كەم دەكاتەوە.

    سەبارەت بە ڕەهەندی ئابوورییه‌وه‌، ئەوا ئەویش لای خۆیەوە بووەتە بەشێك لەم هاوكێشە ستراتیژییانە. لە گفتوگۆكانی نێوان سەرۆك نێچیرڤان بارزانی و ئەحمەد شەرعدا، باس لە هاوكاریی ئابووری، بازرگانی، وەبەرهێنان و پەیوەندییەكانی نێوان سووریا، عێراق و هەرێمی كوردستان كراوە؛ پێش ئەوەیش، لە ئەنتاڵیا گفتوگۆ دەربارەی ئەگەری فراوانكردنی پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەكان كرابوو.

    گرنگیی لایەنی ئابووری لەوەدایە كە قۆناغی دوای ململانێكانی سووریا، پێویستیی بە تۆڕی نوێ دەبێت بۆ گواستنەوە، بازرگانی، وەبەرهێنان و ئاوەدانكردنەوە. هەرێمی كوردستانیش خاوەنی پێگەیەكی جوگرافییە كە دەتوانێت ببێتە بەشێك لەو تۆڕانە، بەتایبەتی لە سایەی پەیوەستبوونی ئابووری بە توركیا و ناوچەكانی دیكەی عێراقەوە، لەگەڵ نزیكییشی لە ڕۆژاوا لە سووریا. ئەم ئاراستەیه‌یش لەگەڵ باسكردن لە هەنگاوەكانی سووریا بۆ كردنەوەی كونسوڵخانەیەكی گشتی لە هەولێر، به‌هێزتر بوو؛ كە ئەمەیش دەتوانێت پەیوەندییەكان لە ئاستی سیاسیی كەسییەوە بگوازێتەوە بۆ ئاستێكی زیاتر دامەزراوەیی و بەردەوام.

    بەم جۆرە ڕوون دەبێتەوە كە سەردانەكەی نێچیرڤان بارزانی بۆ دیمەشق لەناو تۆڕێك لە هاوكێشە ستراتیژییە بەیەكداچووەكاندا ئەنجام دراوە، كە ئەمانەن: یەكپارچەییی سووریا لەبەرامبەر داننان بە مافەكانی كورد، تێكەڵكردنی هێزەكانی سووریای دیموكرات لەبەرامبەر سەقامگیریی ئەمنی، بەرژەوەندییەكانی توركیا لەبەرامبەر داواكارییەكانی كورد، ڕۆڵی ئەمریكا لەبەرامبەر بونیادنانی دەوڵەتی سووریا، جووڵەی دیپلۆماسیی سەرۆكی هەرێم لەبەرامبەر چوارچێوەی فیدراڵیی عێراق و، لە كۆتاییشدا ئاسایش لەبەرامبەر گەشەپێدانی ئابووری. هەر لەم ڕوانگه‌یشه‌وه‌ سەردانەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بۆ سووریا، گرنگییە بنەڕەتییەكەی خۆی ده‌خاتە ڕوو؛ چونكە هەوڵی داوە پێكەوە مامەڵە لەگەڵ سەرجەم ئەو هاوكێشانەدا بكات، نەك تەنیا لەگەڵ پرسێكی تاك و دابڕاودا.

    هەروەها توێژینەوەكانی دواتری “بێركۆڤیچ” ئەوە ڕوون دەكەنەوە كە خەسڵەتەكانی نێوەندگیر، سروشتی پەیوەندییەكانی لەگەڵ لایەنەكان، متمانەپێكراوییەكەی و، ئەو ژینگەی نێوەندگیرییەكەی تێدا ئەنجام دەدرێت، هەموویان گۆڕاوی كاریگەرن لەسەر دەرەنجامەكانی.

    گۆڕانكارییە جیۆسياسييەكان لە چوارچێوەی سەردانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بۆ سووریا

    ئەگەر هاوكێشە ستراتیژییەكان ئەو دۆسیە ڕاستەوخۆیانە ڕوون دەكەنەوە كە دەوری سەردانەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانییان دابوو، ئەوا وەرچەرخانە جیۆسیاسییە بەرافراوانەكان هۆكاری بەرزبوونەوەی بەهای سیاسیی ئەم سەردانە لەم كاتە دیاریكراوەدا ڕوون دەكەنەوە.

    لەدوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەدەوە، سووریا چیتر لەو پێگە جیۆسیاسییەدا نەماوەته‌وه‌ كە پێش كانوونی یەكەمی 2024 هەیبوو. وڵاتەكە پێی ناوەتە قۆناغی دووبارە بونیادنانەوەی پەیوەندییە هه‌رێمایه‌تی و نێودەوڵەتییەكانه‌وه‌، لە كاتێكدا تۆڕەكانی نفووزی پێشوو، گۆڕانكاریی قووڵیان بەخۆیەوە بینیوە و، دیمەشقی نوێ زیاتر بە ڕووی توركیا، وڵاتانی عەرەبی، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئەورووپادا كراوەتەوە. ئەم وەرچەرخانەیش هاوكات بوو لەگەڵ سووككردنی سزاكانی ڕۆژاوا.

    لە ساڵی 2025دا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەنگاوی نا بۆ هەڵگرتنی بەشە سەرەكییەكانی ئەو كۆتوبەندە ئابوورییانەی سەپێنرابوونە سەر سووریا، هەروەها یەكێتیی ئەورووپاش بڕیاری دا سزا ئابوورییە گشتییەكان هەڵبگرێت؛ ئەوەیش وەك پاڵپشتییەك بۆ قۆناغی گواستنەوە، سەقامگیری و ئاوەدانكردنەوە.  ئەمەیش بە واتای ئەوە دێت كە سووریا هەنگاو بە هەنگاو لە پێگەی دەوڵەتێكی گۆشەگیركراوەوە، دەگوازرێتەوە بۆ پێگەی دەوڵەتێك كە هەوڵی دووبارە تێكەڵبوونەوە دەدات لەناو سیستەمی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا.

     ئەم وەرچەرخانەیش دەرفەت بۆ دووبارە بونیادنانەوەی پەیوەندییەكی نوێ لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ دەڕەخسێنێت؛ لەوانەیش عێراق و هەرێمی كوردستان. لەبەر ئەوە، سەردانەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی ناتوانرێت لەو ژینگە نوێیە داببڕێنرێت كە تێیدا دیمەشق زیاتر ئامادەیە بۆ پێشوازیكردن لە بكەرە هه‌رێمایه‌تییه‌كان و بونیادنانی هاوبەشیی نوێ. لە ڕووی جیۆسیاسییەوە، هەرێمی كوردستان پێگەیەكی زۆر هەستیاری هەیە؛ دەكەوێتە نێوان توركیا، ئێران، سووریا و ناوچەكانی دیكەی عێراقەوە و، لە هەمان كاتیشدا پەیوەندییەكی بەهێزی له‌گه‌ڵ ویلایەتە یەكگرتووەكان و وڵاتانی ئەورووپادا هەیە. ئەم پێگەیە بە درێژاییی دەیەكانی ڕابردوو، هەرێمی كردووەتە بەركەوتەی كاریگەریی ململانێكانی دەوربەری؛ جا بابەتەكە پەیوەندیی بە جەنگی عێراقەوە هەبووبێت، یان قەیرانی سووریا، سەرهەڵدانی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، ململانێی توركی-كوردی، یاخود كێبڕكێی ئەمریكی – ئێرانی.

    لەگەڵ ئەوەیشدا، ئەو سیاسەتەی كە سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە ساڵانی ڕابردوودا پەیڕەوی كردووە، ئاماژەیە بۆ هەوڵدان بۆ گۆڕینی ئەم پێگەیە لە سەرچاوەی لاوازییەوە بۆ سەرچاوەی كاریگەری.  لە بری ئەوەی هەرێمی كوردستان ناوچەیەك بێت بكەوێتە پەراوێزی ململانێی هێزە گەورەكانەوە، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی هەوڵ دەدات هەولێر ببێتە پانتایییەك بۆ پەیوەندیكردنی ئەم هێزانە و بكەرە ناوخۆیییەكان. ئەمەیش لە توانای سەرۆك نێچیرڤان بارزانیدا دەردەكەوێت بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ ژمارەیەكی فراوان لە لایەنەكان، وەك: ئەحمەد شەرع لە دیمەشق، مەزڵووم عەبدی، ئەنجومەنی نیشتمانیی كوردی، تۆم باراك و بەرپرسانی فەڕەنسی؛ ئەمە سەرەڕای پەیوەندییە بەردەوامەكانیشی لەگەڵ بەغدا و ئەنقەره‌ و تاران.

    ئەم وەرچەرخانەیش گوزارشت لە شتێك دەكات كە دەكرێت بە “جیۆسیاسەتی نێوەندگیر” (الجیوسیاسیة الوسیطة) وەسف بكرێت؛ واتە بەكارخستنی پێگەی جوگرافی و تۆڕی پەیوەندییەكان لەپێناو بەرهەمهێنانی هەژموونێكی سیاسی كە لە قەبارەی هێزە ماددییە بەردەستەكە گەورەترە و، تێی دەپەڕێنێت. سەرەڕای ئەوەی كە هەرێمی كوردستان خاوەنی تواناكانی دەوڵەتێكی گەورەی ناوچەیی نییە، بەڵام خاوەنی تایبەتمەندییەكە، كە جیاوازە لە هێزی تەقلیدی؛ ئەویش خۆی لەمه‌دا دەبینێتەوە: توانای پاراستنی كەناڵەكانی پەیوەندی لەگەڵ لایەنە ناكۆكەكاندا لە یەك كاتدا لە ڕێگەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانییەوە.

    هەر لەم سۆنگەیەوە، هێزی سیاسیی هەرێمی کوردستان تەنیا پشت بە سەرچاوە و داهاتە ئابووری یان توانا سەربازییەكان نابەستێت، بەڵكوو پشت بە “هێزی تۆڕی” (القوة الشبكیة) دەبەستێت؛ واتە هەرێم توانای پێكه‌وه‌گرێدانی‌ ئه‌و لایه‌نانه‌ی هه‌یه‌‌ كە هەمیشە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بەیەكترەوە ناكەن یاخود خاوەنی ئاستێكی بەرزی متمانەی هاوبەش نین. سەردانەكەی دیمەشقیش وەك گوزارشتێكی كرداریی ئەم ئەركە دێتە ئاراوە؛ بۆ نموونە گەیشتنی نێچیرڤان بارزانی بۆ پایتەختی سووریا، دوای زنجیریەك لە پەیوەندیكردن لەگەڵ لایەنە كوردی، ئەمریكی و فەڕەنسییەكان، بەو واتایە دێت كە چیتر هەولێر تەنیا وەرگێڕێكی وەرچەرخانەكانی سووریا نییە، بەڵكوو هەوڵ دەدات ببێتە بەشێك لەو ژینگە دیپلۆماسییەی كە بەشداری لە داڕشتندا دەكات. هاوكات سەردانەكەی ئاشكرا دەكات كە گۆڕانكاری لە چەمكی هەژموونی ناوچەییدا ڕووی داوە. لە ڕابردوودا، هەژموون بە شێوەیەكی بنەڕەتی پەیوەست بوو بە كۆنترۆڵی سەربازی یان توانای پاڵپشتیكردنی لایەنە ناوخۆیییەكانەوە، لە كاتێكدا لە ژینگە ناوچەیییە نوێیەكەدا بەشێك لە نفووز، پەیوەست بووە بە توانای نێوەندگیری و بونیادنانی لێكتێگەیشتنەكانه‌وه‌.

    لەم چوارچێوەیەدا، دەكرێت بڕوانرێتە ئەو ڕۆڵەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دەیگێڕێت، وەك نموونەیەك بۆ “دیپلۆماسییەتی ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان” (الدبلوماسیة دون الدولتیة)، كە تێیدا یەكەیەكی فیدراڵی چالاكییەكی دەرەكی پیادە دەكات كە لە پەیوەندییە ناوخۆیییە تەقلیدییەكان تێ دەپەڕێت، بەبێ ئەوەی بگۆڕێت بۆ بكەرێكی سەروەریی سەربەخۆ. ئەم پرسە گرنگە، چونكە هەرێمی كوردستان خاوەنی دامەزراوەی سیاسی و دەستووری و پەیوەندیی دەرەكیی فراوانە؛ كە ئەمەیش توانای پێ دەبەخشێت پەیوەندییە نێودەوڵەتی و ناوچەیییەكانی بۆ خزمەتكردنی بەرژەوەندییەكانی گەشە پێ بدات، بەو مەرجەی ناكۆك نەبێت لەگەڵ چوارچێوەی دەستووریی دەوڵەتی عێراقدا.

    لە لایەكی دیكەوە، سەردانەكەی دیمەشق ڕەنگدانەوەی وەرچەرخانێكە لە نەخشەی پەیوەندییە هه‌رێمایه‌تییه‌كانی سووریا؛ چونكە حكوومەتی نوێی سووریا هەوڵ دەدات تۆرێكی پەیوەندیی فرەچەشنتر بونیاد بنێت و، پشت بە هەمان ئەو جەمسەرانەی پێشوو نابەستێت كە لە سەردەمی ئەسەددا حوكمی سیاسەتی دەرەوەی سووریایان دەكرد. ئەم وەرچەرخانەیش دەرفەتێك بە عێراق و هەرێمی كوردستان دەبەخشێت بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی فراوانتر تێكەڵ بە دووبارە بونیادنانەوەی پەیوەندییەكان ببن لەگەڵ دیمەشقدا.

    ئەم پرسە، پەیوەستیشە بە پێكهاتەی ئابووریی ناوچەكەوە؛ چونكە ئەگەر سووریا سەقامگیر بێت و پڕۆژەكانی ئاوەدانكردنەوە دەست پێ بكەن، ئەوا ڕەنگە ببێتە بەشێك لە تۆڕێكی گواستنەوە و بازرگانی كە عێراق و هەرێمی كوردستان بە توركیا و ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە دەبەستێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، هەرێمی كوردستان دەتوانێت بەهایەكی جیۆپۆلیتیكیی زێدەتر بەدەست بهێنێت وەك خاڵی بەگرێدانی عێراق، توركیا و سووریا.

    لێرەدا نابێت وەك فاكتەرێكی دابڕاو لە جیۆپۆلیتیك بڕوانرێتە ئابووری؛ چونكە ڕێگه‌كانی بازرگانی، وزە، گواستنەوە و وەبەرهێنان دەتوانن ببنە ئامرازێك بۆ گۆڕینی پەیوەندییە سیاسییەكان و كەمكردنەوەی پشبەستن بە ململانێی سەربازی. هەر لەبەر ئەوەیە كە باسكردن لە هاوكاریی ئابووری لەنێوان سەرۆك  نێچیرڤان بارزانی و ئەحمەد شەرعدا، هەڵگری ئاماژەیەكی جیۆپۆلیتیكییە، چونكە ئاماژەیە بۆ ئەگەری گواستنەوەی پەیوەندییەكان لە قۆناغی ئاسایش و ململانێوە بۆ قۆناغی بەرژەوەندییە ئابوورییە ئاڵوگۆڕكراوە هاوبەشەكان. هەروەها كردنەوەی كونسوڵخانەی سووریا لە هەولێر، دەتوانێت ڕەنگدانەوەی گواستنەوەی پەیوەندییەكان بێت بۆ ئاستێكی دامەزراوەییی نوێ و، بنەمایەكیش بۆ پەرەپێدانی هاوكاریی ئابووری، كۆمەڵایەتی و كونسوڵی دەڕەخسێنیت.

    لەم چوارچێوەیەدا، هەرێمی كوردستان هەوڵ دەدات پارێزگاری لە پەیوەندییە هاوسەنگەكانی خۆی لەگەڵ ئەم هێزە جیاوازانەدا بكات. ئەم سیاسەتەیش بێمەترسی نییە، بەڵام مەودایەكی گەورەتر و فراوانتری جووڵانەوەی پێ دەبەخشێت، بەراورد بە چوونەپاڵ یەك جەمسەر. هەروەها سەردانەكەی دیمەشق، وەرچەرخانێك لە پێگەی خودی پرسی كورد لەناو هاوسەنگییە ناوچەیییەكاندا ئاشكرا دەكات؛ چونكە پرسەكە چیتر تەنیا پەیوەست نییە بە داواكارییە كه‌لتووری یان كارگێڕییە ناوخۆیییەكانەوە، بەڵكوو بووەتە بەشێك لە ڕێكخستنە ئەمنی و سیاسییە ناوچەیییەكان، كە توركیا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، عێراق و سووریا دەگرێتەوە.

    هەر لەبەر  ئەمەیشە، چارەسەكردنی پرسی ڕۆژاوا (كوردی سووریا) پەیوەست بووە بە ئاییندەی خودی دەوڵەتی سووریا، سەقامگیریی سنوورەكان، بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و، پەیوەندییەكان لەگەڵ توركیادا. لەبەر ئەم هۆكارە، ئەو ڕۆڵەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی هەوڵی گێڕانی دەدات، تەنیا پەیوەست نییە بە بەرگریكردن لە مافەكانی كورد لە سووریا، بەڵكوو هەوڵدانە بۆ تێكەڵكردنی ئەم مافانە لەناو هاوكێشەیەكی فراوانتری سەقامگیریدا؛ ئەمەیش وا دەكات ئەگەری قبووڵكردنی ئەم گوتارە لەلایەن دیمەشق و هێزە نێودەوڵەتییەكانەوە زیاتر بێت.

    لە لایەكی دیكەوە، سەردانەكە هەڵگری ئاماژەیەكە كە پەیوەستە بە پێگەی هەولێر لەناو سیاسەتی هه‌رێمایه‌تیدا؛ چونكە سەركەوتنی هەرێمی كوردستان لە بونیادنانی پەیوەندی لەگەڵ دیمەشقی نوێدا، دەتوانێت مەودای جووڵە دیپلۆماسییەكەی لە دەرەوەی ئەو بازنە تەقلیدییانە فراوانتر بكات كە لە ساڵی 2003ەوە پێیانەوە بەسترابووەوە؛ هەروەها توانایەكی گەورەتری پێ دەبەخشیت بۆ بەشداریكردن لە پرسە ناوچەیییەكاندا.

    بەڵام ئەم وەرچەرخانە بە مەرجدار دەمێنێتەوە بەو توانایەی هەرێم بۆ پاراستنی هاوسەنگییەكی ورد لەنێوان پەیوەندییەكانی بە دیمەشق، بەغدا، ئەنقەرە و واشنتۆنەوە، هەروەها لەنێوان پاڵپشتیكردنی بۆ مافەكانی كورد و ڕیزگرتن لە یەكپارچەییی سووریا. لەم سۆنگەیەوە، ئەو جیۆپۆلیتیكە نوێیەی كە سەردانەكە دەرفەتی بۆ دەڕەخسێنێت، لەسەر بنەمای فراوانخوازی یان ململانێ دانەمەزراوە، بەڵكوو لەسەر بنەمای فراوانكردنی تۆڕەكانی پەیوەندیكردن و گۆڕینی پێگەی جوگرافییە بۆ ئەركێكی سیاسی. بەم واتایەیش، بەهای جیۆپۆلیتیكیی سەردانەكە لەوەدایە كە گوزارشت لە وەرچەرخانێك دەكات لە ڕۆڵی ناوچەییی هەرێمی كوردستاندا؛ لە پێگەی لایەنی كاریگەرلێكراو بە ڕووداوەكانەوە، بۆ پێگەی بەشداربوو لە ئیدارەدانی هەندێك لە ڕێرەوەكانیدا.

    كۆبەند

    جووڵە دیپلۆماسییەكان و دیدارە دووقۆڵییەكانی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ بەرپرسە باڵاكانی وڵاتانی جیهان و، بەتایبەت سەردانەكەی بۆ دیمەشق لە 3ی ئابی 2026دا، وەك ڕووداوێكی سیاسی دەردەكەون كە دەكرێت بە شێوەیەكی ڕوونتر لێك بدرێنەوە كاتێك دەخرێنە ناو دوو ئاستی پێكەوەگرێدراوەوە: ئاستی هاوكێشە ستراتیژییەكان و ئاستی وەرچەرخانە جیۆسیاسییەكان.

    لەسەر  ئاستی هاوكێشە ستراتیژییەكان، ئەم جۆرە جووڵە دیپلۆماسییانە و سەردانەكەی بۆ دیمەشق، پەیوەستە بە پرسە جەوهەرییەكانەوە، كە بریتین لە: ئاییندەی پەیوەندیی نێوان دیمەشق و كورد لە سووریا، تێكەڵكردنی هیزەكانی سووریای دیموكرات لە دامەزراوە فەرمییەكانی دەوڵەتدا، بەدیهێنانی هاوسەنگی لەنێوان یەكپارچەییی سووریا و مسۆگەركردنی مافەكانی كورد، ڕەچاوكردنی نیگەرانییە ئەمنییەكانی توركیا و، هەماهەنگی لەگەل ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و فەڕەنسا؛ ئەمە سەرباری پاراستنی ڕۆڵی هەرێمی كوردستان لەناو چوارچێوەی فیدراڵی عێراقدا. پەیوەندییەكانی پێش سەردانەكەیش ئەوەیان دەرخست كە سەرۆك نێچیرڤان بارزانی هەوڵی داوە سیاسەتێك بونیاد بنێت، لەسەر بنەمای نێوەندگیری و دیالۆگ بێت لە بری خۆیەكلاكردنەوە و چوونەپاڵ جەمسەرێك؛ هەروەها لەسەر بەستنەوەی مافەكانی كورد بە سەقامگیریی دەوڵەتی سووریاوە دامەزرابێت نەك هەڵوەشاندنەوەی.

    بەڵام لەسەر ئاستی وەرچەرخانە جیۆسیاسییەكان، سەردانەكە لە كاتێكدا ئەنجام درا كە ئەركە ناوچەیییەكەی سووریا لەدوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەدا لە گۆڕاندایە؛ بەتایبەتی لەگەڵ هەڵگرتنی بەشێكی فراوانی سزاكانی ڕۆژاوا و كرانەوەی دووبارەی دیمەشق بە ڕووی ژینگە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكەیدا. لە هەمان كاتیشدا، سەردانەكە ئاشكرای دەكات كە هەرێمی كوردستان هەوڵ دەدات دووبارە پێناسەی پێگە جوگرافی و سیاسییەكەی بكاتەوە؛ بە جۆرێك كە چیتر تەنیا ناوچەیەك نەبێت كە بەركەوتەی دەرەنجامی ململانێ هه‌رێمایه‌تییه‌كان بێت، بەڵكوو قۆناغ بە قۆناغ بگۆڕێت بۆ پانتایییەك بۆ پەیوەندیكردن، نێودەندگیری و بونیادنانی لێكتێگەیشتنەكان.

    هەر لەم سۆنگەیەوە، گرنگییە بنەڕەتییەكەی سەردانەكە تەنیا لە ناوەڕۆكی دیدارەكەی نێوان سەرۆك نێچیرڤان بارزانی و ئەحمەد شەرع كورت نابێتەوە، بەڵكوو لەو ژینگەیەیشدایە كە سەردانەكەی بەرهەم هێناوە، لەگەڵ ئەو ئەركە سیاسییەیشدا كە دەتوانێت لە ئاییندەدا جێبەجێ بكات. چونكە ئەگەر پرۆسەی ڕێككەوتنی ناوخۆییی سووریا بەردەوام بێت، پەیوەندیی نێوان دیمەشق و هێزە كوردییەكان گەشە بكات، هاوكاریی ئابووری بەهێزتر بێت و، پەیوەندیی نێوان هەولێر و دیمەشقیش بۆ ئاستێكی دامەزراوەییی چەسپاوتر بگوازرێتەوە، ئەوا سەردانەكەی ئابی 2026 دەتوانێت ببێتە خاڵێكی گرنگ لە بونیادنانی شێوازیكی نوێ لە پەیوەندییەكانی نێوان سووریا و هەرێمی كوردستان.

    بەمەیش، دەكرێت بگوترێت كە سەردانەكە ڕەنگدانەوەی گواستنەوەیەكی قۆناغ بە قۆناغە؛ لە قۆناغێكەوە كە تێیدا سووریا سەرچاوەی مەترسییە ئەمنی و جیۆپۆلیتیكییەكان بوو بۆ هەرێمی كوردستان، بەرەو قۆناغێك كە سووریا دەتوانێت ببێتە هاوبەشێك لە تۆڕێكی نوێدا بۆ بەرژەوەندییە سیاسی، ئابووری و ئەمنییەكان. هەروەها ئەوەیش دەردەخات كە هەوڵە دیپلۆماسی و سیاسییەكانی نێچیرڤان بارزانی به‌و ئاراستەیه‌ ده‌ڕوات، كه‌ لە تەنیا بەدەمەوەچوونی قەیرانەكانەوە، بگوازرێتەوە بۆ بەشداریكردن لە ئیدارەدانی وەرچەرخانە ناوچەیییەكاندا؛ ئەویش لە ڕێگەی نێوەندگیری، هاوسەنگی و بونیادنانی پەیوەندییەكانەوە.

    لەسەر ئەم بنەمایە، سەردانەكەی سەرۆك نێچیرڤان بارزانی بۆ دیمەشق، لە جەوهەردا لێكنزیكبوونەوە و یەكگرتنەوەیەكە لەنێوان ئیدارەدانی هاوكێشە ستراتیژییەكان و دووبارە داڕشتنەوەی پێگە جیۆسیاسییەكەی هەرێمی كوردستان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا. بەمەیش ڕەهەندە پرۆتۆكۆڵییەكانی خۆی تێ دەپەرێنێت بۆ ئەوەی ببێتە نیشاندەرێك بۆ وەرچەرخانێكی فراوانتر لە سروشتی ئەو ڕۆڵە سیاسی و دیپلۆماسییەی كە سەرۆکی هەرێمی کوردستان هەوڵ دەدات لە ناوچەكەدا بیگێڕێت.

    سەرچاوەكان:

    image_pdfimage_print

    بابەتی پەیوەندیدار