موهفهق عادل عومهر، دكتۆرا له سیستهمه سیاسییهكان و مامۆستا له بهشی سیستهمه سیاسییهكان و سیاسهتی گشتی/ زانكۆی سهڵاحهددین-ههولێر
پێشەکی
سەرۆکی هەرێمی کوردستان “نێچیرڤان بارزانی” بە سەردانێکی فەرمی لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ گەیشتە بەغدا. ئەم هەنگاوە لەم ساتەوەختەدا بە جووڵەیەکی سیاسیی گرنگ لە چوارچێوەى پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی نێوان هەولێر و بەغدا دادەنرێت.
سەردانەکەى سەرۆک نێچیرڤان بارزانی لە قۆناغێکدایە کە تێیدا گەشێکی پڕ لە بێمتمانەیی زاڵە و، ئاستی نیگەرانییە ناوخۆیییەکان لە عێراقدا ڕووی لە هەڵکشان کردووە. دیارترین تایبەتمەندییەکانی ئەم قۆناغە بریتین لە بەرزبوونەوەى ئەو گوشارە ئابووری و ئەمنییانەى کە ڕووبەڕووی عێراق بەگشتی و هەرێمی کوردستان بەتایبەتی بوونەتەوە.
لەبەر ئەم هۆکارانە، ناکرێت ئەم سەردانە تەنیا وەک سەردانێکی پرۆتۆکۆڵیی سادە یاخود جووڵەیەکی سیاسیی ئاسایی سەیر بکرێت، بەڵکوو دەبێت وەک هەنگاوێکی ستراتیژیی بنیاتنەر بخوێنرێتەوە؛ کە ئامانجی سەرەکیی بریتییە لە پاراستنی قەوارەی دەستووریی هەرێمی کوردستان لە ڕێگەى ئاساییکردنەوەى پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغداوە.
لەم سۆنگەیەوە، ئەم پرسیارە جەوهەرییە دێتە پێشەوە: ئایا ئەم هەنگاوە دەستپێکێکە بۆ “کرانەوەیەکی ستراتیژیی نوێ” لەنێوان هەردوو لادا، کە ئامانج لێی داڕشتنەوەى پەیوەندییە فیدراڵییەکان بێت لەسەر بنەمایەکی سەقامگیر، دواى قۆناغەکانی پێشوو کە پڕە لە کێشە و گرفت و ئاڵۆزی.
لەم وتارە هەوڵ دەدەین تیشک بخەینە سەر هەنگاوەکانی کرانەوەى ستراتیژی لەگەڵ بەغدا.
لە “ئیدارەدانی کاتیی قەیرانە کەڵەکەبووەکانەوە” بۆ “کرانەوەیەکی ستراتیژیی نوێ”
پرۆسەی هەڵبژاردنی دەستەى سەرۆکایەتیی ئەنجومەنى نوێنەران و سەرۆککۆمارى عێراق، گرژى و ئاڵۆزییەکانی نێوان لایەنە سیاسییەکانی عێراقی گەیاندە لووتکە، بەتایبەتیش لەسەر ئاستی پەیوەندییەکانی “پارتی دیموکراتی کوردستان” لەگەڵ هێز و لایەنە سیاسییە شیعە و سوننەکان لە لایەک و، پەیوەندییەکانی لەگەڵ “یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان” لە لایەکی دیکەوە. پەرەسەندنی ئەم گرژییانە، پارتی دیموکراتی کوردستانی گەیاندە ئاستێک کە بڕیار بدات ئەندامانی فراکسیۆنەکەى لە ئەنجومەنى نوێنەرانی عێراق بانگهێشت بکاتەوە؛ ئەمەیش بە مەبەستی ڕاوێژپێکردنیان. ئەم پێشهاتانە لە کاتێکدان کە هاوشانی لایەنە شیعە و سوننەکان، نێوماڵی کوردیش بە دۆخێکی زۆر ئاڵۆز و نالەباردا تێ دەپەڕێت. سەرەڕای هەموو ئەمانەیش، ئەم دۆخە پڕ لە ململانێیە لە کاتێکدایە کە چەندان پێشهاتی ئەرێنی و ئاماژەى گۆڕانکاری لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی، هەروەها ناوچەکە بەگشتی و عێراق و هەرێمی کوردستانیش بەتایبەتی گرتووەتەوە.
لە هەلومەرجێکی ئاڵۆزی لەم شێوەیەدا، سەرۆک نێچیرڤان بارزانی سەردانێکی ستراتیژیی گرنگی بۆ بەغدا ئەنجام دا. ئەم سەردانە تەنیا جووڵەیەک و چالاکییەکی سیاسیی ئاسایی نەبوو، بەڵکوو ڕەنگدانەوەى ستراتیژییەتێکی گشتگیرتر بوو کە ئەم چوار ئامانجە سەرەکییەى دەپێکا: ڕێگریکردن لە داڕمانی یەکجارەکیی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا، کۆنترۆڵکردنی گرژییە سیاسی و میدیایییەکان، پاراستنی هاوسەنگی لەناو پرۆسەى سیاسیی عێراقدا، کەمکردنەوەى مەترسیی گۆڕانی ناکۆکییەکان بۆ پێکدادانی سیاسی یان ئەمنیی کراوە.
دواى ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان لە ساڵى ٢٠١٧، ئەوەمان بۆ دەرکەوت کە ژینگەی سیاسیی هەرێمی و نێودەوڵەتی، ڕێگرە لەوەى کە هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی بەغدا ببێتەوە. ئەزموونی ئەو قۆناغە سەلماندی، کە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی گشتگیر و ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەغدا، دەرەنجامی نەرێنیی وەک (گۆشەگیرکردنی سیاسی، گوشارى ئابوورى، کەمبوونەوەى پاڵپشتیی نێودەوڵەتی، لاوازکردنی پێگەى هەرێمی کوردستان لەناو هاوکێشەکانی عێراقدا)ی لێ دەکەوێتەوە، بۆیە پێویستە ستراتیژیی هەرێمی کوردستان لە “ڕووبەڕووبوونەوەى سیاسیی ڕاستەوخۆ“وە بەرەو “سیاسەتی خۆگونجاندن و بەڕێوەبردنی قەیرانەکان” بگۆڕدرێت.
لێرەدا ڕۆڵ و هەنگاوەکانی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی بەرجەستە دەبێت و ئەزموونیش سەلماندوویەتی کە کەسایەتییەکی وەک بهڕێزیان، توانای جێبەجێکردنی ئەم سیاسەتەى هەیە. چونکە بەگشتی گوتارە سیاسییەکانی، بەمە جیا دەکرێنەوە کە ڕەهەندی: (پراگماتیکی، هێورکردنەوە، دیپلۆماسییەتی نەرم، دوورکەوتنەوە لە گوتاری گرژیئامێز)یان پێوە دیارە. ئەم تایبەتمەندییانەیش وای کردووە ببێتە کەسایەتییەکی قبووڵکراو لەلایەن هێزە شیعە و سوننەکانی عێراق؛ تەنانەت لە ئاستی ناوخۆی هەرێمی کوردستانیشدا ئەمە بووەتە خاڵێکی بەهێز بۆ پاراستن و دروستکردنی هاوسەنگی.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم خاڵانەى سەرەوە، دەتوانین گرنگیی هەنگاوەکانی کرانەوەى سترایتژیی ئەم دوایییەی بەرپرسانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ بەغدا لەم خاڵانەى خوارەوە بخەینە ڕوو:
یەکەم: جێگیرکردنی بنەمای دیالۆگی سیاسی لە جێگەى گرژى و ئاڵۆزی. سەردانەکە جەخت لەسەر دیالۆگی سیاسیی ڕاستەوخۆ دەکات، کە تا ئێستا دەرکەوتووە ئەم بنەمایە کاریگەرترین و چالاکترین ئامرازە بۆ بەڕێوەبردنی گرژى و ئاڵۆزییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا.
سەرەڕاى قووڵیی کێشەکانی نێوان هەردوو لا، بەڵام سەردانەکەى سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، ئەمەى بۆمان خستە ڕوو کە تەنانەت سەرکردە شیعە و سوننەکان بڕوایان بەوە هەیە کە دەکرێت کێشە و گرفتەکان لە ڕێگەى دانوستاندنەوە چارەسەر بکرێن. بۆ نموونە ئەمینداری گشتیی عەسائیبی ئەهلی هەقی شیعی “قەیس خەزعەلی”، دەربارەى سەردانەکەى سەرۆکی هەرێمی کوردستان بۆ بەغدا، ڕای گەیاند کە ئەم سەردانە هەنگاوێکی باشە و سەرۆکی هەرێمی کوردستان کەسایەتییەکی قبووڵکراوە و، ئەمە نییەتباشیی پارتی دیموکراتی کوردستان دەخاتە ڕوو؛ هەروەها لێدوانەکانی “موحەممەد حەلبووسی”یش بەنزیکەیی لە هەمان ئاراستەدا بوو.
بۆیە دەتوانین بڵێین، ئەمە بەڵگەیەکی گرنگە بۆ ئەوە کە دەکرێ لەگەڵ سەرسەختترین نەیاردا گفتوگۆ و دانوستاندن بکرێت و ژینگەیەکی ئاوای بۆ ئامادە بکرێت کە بۆچوونە نەرێنییەکانی خۆى دەربارەى هەرێم و کورد و پارتی بگۆڕێت.
دووەم: وێناکردنی هەرێمی کوردستان بەوەی کە هاوبەشێکی سەرەکییە لە عێراق. بەهۆی گرژى و ناکۆکییە ناوخۆیییەکانی لایەنە کوردستانییەکان، لە قۆناغی ڕابردوودا کورد لە بەغدا زۆر بەلاوازی دەرکەوت و تەنانەت ئەو پۆستانەى کە مافی کوردە، لایەنە شیعەکان بڕیاریان لەبارەوە دا. جا بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، سەردانەکەى سەرۆک نێچیرڤان بارزانی پەیامێکی ڕاستەوخۆ و کاریگەر بوو کە هەرێمی کوردستان تا ئێستایش هاوبەشێکی سەرەکی و ستراتیژییە لە هاوکێشە سیاسییەکەى عێراقدا. هەروەها ئەم هەنگاوە پەیامێکی ڕاستەوخۆیشی لەخۆ گرتووە کە بریتییە لەوەى سەقامگیریی عێراق لە ئاستێکی بەرزدا، بە سروشتی پەیوەندیی نێوان هەولێر و بەغداوه بەستراوەتەوە.
جگە لەمە، جووڵە سیاسی و دیپلۆماسییەکانی سەرکردایەتیی کورد، بەتایبەتی سەرۆکی هەرێم، ئەوەى لێ دەخوێنرێتەوە کە مامەڵەى هەرێمی کوردستان لەگەڵ بەغدا، لە چوارچێوەى سیاسەتەکانی بایکۆتکردن نییە، بەڵکوو لەسەر بنەمای پێگەى هاوبەشی سیاسییە لە چوارچێوەى دەوڵەتێکی فیدراڵی و دەستووریدا.
سێیەم: چەسپاندنی دیپلۆماسیەتی ناوخۆیی لە عێراق. هەوڵە دوایییەکانی سەرکردایەتیی کورد، بەتایبەتی سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کورستان، جەختی لەوە کردهوه بەڕێوەبردنی پەیوەندیی نێوان هەولێر و بەغدا، پێویستی بە ئامرازە دیپلۆماسییە ناوخۆیییەکان هەیە کە لەسەر بنەمای دانوستاندن و دیالۆگی بەردەوام بنیات نراوە، نەک لەسەر سیاسەتی فەرزکردنی ئیرادە یاخود هەڕەشە و هێرشە میدیایییەکان.
ئەمەیش بەرەوپێشڤەچوونێکی ڕێژەیییە لە سروشتی بەڕێوەبردنی قەیرانەکان لە ناوخۆی عێراقدا دوای ساڵانێکی زۆر لە گرژیی سیاسی.
چوارەم: پاڵپشتیکردن لە پێکهێنانی حکوومەتى عێراق کە دەست بە ڕیکارە دەستوورییەکانی پێکهێنانی کراوە؛ سەرەڕای ئەوەى ئەم خاڵە گرنگییەکی تایبەتی خۆی هەیە و سەردانەکە وا دەرکەوتووە کە تەنیا بۆ ئەم مەبەستە بووە، بەڵام پێداگریکردن لە بوونی کورد و بەتایبەتی پارتی دیموکراتی کوردستان لە کابینەى داهاتووی حکوومەتی عێراق، پەیامێکی قووڵتر و ستراتیژیتری هەیە کە ئەویش بریتییە لەوەى کە کورد، بەتایبەتی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە هاوکێشە نوێیەکەى عێراقدا بوونی هەیە و، لە پێشهاتەکانی عێراق لە چوارچێوەى گۆڕانکارییە هەرێمی و نیودەوڵەتییەکاندا دوور نەکەوتۆتەوە. ئەم پەیامەیش لە ڕێگەى سەردانەکەى سەرۆک نێچیرڤان بارزانی بۆ بەغدا بەڕوونی و ئاشکرا و ڕاستەوخۆ خراوهتە ڕوو.
پێنجەم: هەرێمی کوردستان لە لایەک بەهۆی گەمارۆکانی بەغدا و لە لایەکی دیکەوە بەهۆی پێشهاتە هەرێمییەکانەوە، ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی و ئابووری بووەتەوە؛ بۆیە دەکرێت خوێندنەوە بۆ جووڵە دیپلۆماسییەکانی ئەم دوایییەى هەرێم بەو شێوەیە بکرێت کە ئەم هەنگاوانە بەشێکن لە ستراتیژییەتی بەرەنگاربوونەوەى گوشارە ئابووری و سیاسییەکان، بە ئامانجی ڕێگریکردن لە هەوڵەکانی لاوازکردنی قەوارەى دەستووریی هەرێم. ئەم ستراتیژییەیش لە ڕێگەى دووبارە ڕێکخستنەوەى پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا بە شێوەیەکی پراگماتیکی و نواندنی نەرمیی زیاتر جێبەجێ دەکرێت.
کۆبەند
پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغدا، بەتایبەتی لە سەرەتاکانی ساڵى ٢٠١٣وە، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ڕووی لە خراپی کردووە و ماوە ماوەیش گەیشتۆتە بنبەست. بەڵام جووڵەى ئەم دوایییەی سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستان، گوزارشت لە تێپەڕینێکی هەنگاو بە هەنگاو دەکات لە سیاسەتێکەوە کە لەسەر بنەمای “بەڕێوەبردنی قەیرانەکان دواى ڕوودانیان”، بەرەو سیاسەتێک کە ئامانجی “ڕێگریکردنە لە تەقینەوەى دۆخەکە بەر لە ڕوودانی” لە ڕێگەى بەکارهێنانی ئامرازەکانی دیپلۆماسییەتی ناوخۆ، دیالۆگی سیاسی، بەڕێوەبردنی هاوسەنگییەکان، پراگماتیکی ستراتیژی.
هەروەها لە هەنگاوەکانی سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستان، بەتایبەتی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، ئەوەى لێ تێ دەگەین کەوا پاراستنی هەرێمی کوردستان تەنیا پشت بە نفووزی ناوخۆیی نابهستێت، بەڵکوو لە هەمان کاتدا پشت بە تواناکانی لەسەر پاراستنی پەیوەندییەکی بەردەوام لەگەڵ بەغدا، بەڕێوەبردنی تۆڕێک لە هاوپەیمانییەتی لەسەر ئاستی عێراق، کەمکردنەوەى گرژى و ئاڵۆزییەکان لەگەڵ هێزە شیعەکان، پاراستنی هاوسەنگی لەگەڵ هێزە سوننەکان و، ڕێگریکردن لە پەراوێزخستنی هەرێم لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتیدا دهبەستێت.
لەم سۆنگەیەوە، لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگیی سەردانەکەى سەرۆکی هەرێم بۆ بەغدا تەنیا لە ڕووی تاوتوێکردنی دۆسیە هەڵپەسێردراو و ڕاستەوخۆکانی وەکوو (مووچە، بوودجەى گشتی، نەوت و غاز، هەماهەنگیی ئەمنی) گرنگ نییە، بەڵکوو لە هەمان کاتدا گرنگییەکەى لەوەدایە کە ئەمە هەوڵێکە بۆ دووبارە پێناسەکردنهوهی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لە چوارچێوەى لۆژیکێکی نوێ کە لەسەر “هاوبەشیی پێویست” بنیات نراوە لەجیاتی “پێکەوەژیانی ناجێگیر و کاتی”.
لە ئەنجامدا دەتوانین ئەوە بڵێین، کەوا سەردانەکەى سەرۆک نێچیرڤان بارزانی بۆ بەغدا تەنیا هەوڵێک نەبوو بۆ چارەسەرکردنی کێشەیەکی کاتی و لەناکاو، بەڵکوو دەڕبرینێکە لە قۆناغێکی سیاسیی نوێ، کە تێیدا سەرکردایەتیی کورد هەوڵ دەدات بۆ دووبارە چەسپاندنهوهی پێگەی خۆی لە چوارچێوەى هاوکێشە سیاسییەکانی عێراقدا لەژێر ڕۆشناییی (واقعبینیی سیاسی، بەڕێوەبردنی هاوسەنگییەکان، پاراستنی سەقامگیری) لەجیاتی ڕووبەڕووبوونەوە و ململانێی ڕاستەوخۆ.
