قەیرانی سووتەمەنی لە هەرێمی کوردستان: شیکاریی ئابووری و جیۆپۆلیتیکی هۆکارەکانی کەمیی بڕ و گرانیی نرخی نەوتی سپیی ماڵان و، ستراتیژییەکانی چارەسەرکردنی بەردەوام

نووسینی: دکتۆر بێستون محه‌مه‌د، دکتۆرا لە بەڕێوەبردنی نەوت و گازی سروشتی

1. پێشەکی و چوارچێوەی گشتی

1.1. پاشخانی بابەتەکە

سووتەمەنیی نەوتی سپی (Kerosene) لە هەرێمی کوردستاندا تەنیا بەرهەمێکی ئاساییی بەرهەمهاتوو نییە لە نەوتی خاوەوە، بەڵکوو توخمێکی بنەڕەتیی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، تەندروستیی گشتی و بژێویی خێزانەکانە لە وەرزی زستاندا. بەرزیی تۆپۆگرافیای بەشێك لە ناوچەکانی هەرێمی كوردستان، کە بەشێکی زۆری ناوچە سنوورییەكانی پارێزگاکانی هەولێر، سلێمانی، دهۆک و هەڵەبجە دەگرێتەوە، وای کردووە پلەکانی گەرما لە مانگەکانی کانوونی یەکەم، کانوونی دووەم و شوباتدا بۆ ژێر پلەی سفری سەدی دابەزن.

بەپێی ئەنجامە فەرمییەکانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق کە لە 20-10-2024 ئەنجام درا و لەلایەن وەزارەتی پلاندانانی عێراق لە 26-11-2025  ڕاگەیەنرا، کۆی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە (6,519,129) کەس کە 14.13%ی کۆی دانیشتووانی عێراق پێک دەهێنێت بە کۆی (46,118,793) کەس. بەپێی ڕاگەیەنراوی سەرژمێرییەکە، (1,379,163) خێزان لە هەرێمدا دەژین کە تێکڕای قەبارەی یەك خێزان بریتییە لە (4.6) کەس.

نەبوونی تۆڕی نیشتمانیی ڕاکێشانی غازی سروشتی  بۆ یەکەکانی نیشتەجێبوون، لەگەڵ گرانیی نرخی کارەبای نیشتمانی، بارگرانییەکانی گەرمكردنەوەی لە وەرزی زستاندا بەتەواوی خستووەتە سەر نەوتی سپی، وەک تەنیا سەرچاوەی گەرمکردنەوەی ماڵان.

2.1. کێشەی توێژینەوە

دژبەری لە کەرتی وزەی هەرێمی کوردستاندا ئەوەیە، کە سەرەڕای بوونی چەند پاڵاوگەیەكی فەرمی و گەورە كە تەنیا (4) پاڵاوگەیان ( كەڵەك/كار، لاناز، بازیان و تاوكێ) خاوەنی توانستی دیزاینکراوی پاڵاوتنی (256,000) بەرمیل/ڕۆژ لە نەوتی خاون، بازاڕ لە وەرزی هاوین و پاشان زستاندا تووشی کەمیی بەرچاو و هەڵکشانی بێپێوانەی نرخ دەبێتەوە.

لە ئابی 2026دا، لە کاتێکدا پلەکانی گەرما لە لووتکەدا بوون، نرخ لە بازاڕی ئازاد و بۆرسەی سووتەمەنیدا بە شێوەیەکی بێپێشینە بازدانی بەخۆیەوە بینی:

• ساڵی 2024:  نرخ لەنێوان 150,000  بۆ 190,000  دینار بوو.
• ساڵی 2025:  نرخ لە ئابدا 110,000 دینار بوو، لە ئەیلوولدا بووە 140,000 دینار و، لە تشرینی یەکەمدا گەیشتە 180,000 دینار لەدوای دەستپێکردنەوەی هەناردە لە (27-09-2025).
• ساڵی 2026:  لە ئابدا نرخی بەرمیلێک- کە یەکسانە بە (200) لیتر- بەربەستی (250,000) تا (280,000) دیناری بڕی.

ئەم گۆڕانكارییانە، بەرزبوونەوەی  لە 95%  تا 154%  لە نرخدا نیشان دەدەن لە چوارچێوەی 12  بۆ24 مانگدا، کە گوشاری بێوێنە دەخاتە سەر داهاتی خێزانەکان.

3.1. پرسیارەکانی توێژینەوە

ئەم توێژینەوەیە وەڵامی ئەم پرسیارە بنەڕەتییانە دەداتەوە:

1. هۆکارە پێکهاتەیی، جیۆپۆلیتیکی و دارایییەکانی دروستبوونی ئەم قەیرانە لە ساڵی 2026دا چین؟
2. تێکڕای خواستی بەکارهێنانی نەوتی سپی لە سەرانسەری هەرێم بەپێی سەرژمێریی 2024 و جیاکاریی شار/لادێ چەندە؟
3. بۆچی ژێرخانی پاڵاوتنی ناوخۆیی، کە توانستی بەرهەمهێنانی (5) ملیۆن لیتر نەوتی سپیی هەیە، ناتوانێت (317,207,400) ملیۆن لیتر پێداویستیی ماڵان دابین بکات؟
4. چی بکرێت تا سەقامگیری بۆ زنجیرەی دابینکردن بگەڕێنرێتەوە؟

4.1. میتۆدۆلۆژی

توێـــــژیـــــنەوەکە ڕێـــــبازی شیــــکاریی چەندایــــەتی و ئــــابووریی بەراوردکـــــاری (Comparative Economic Analysis)  پەیڕەو دەکات. داتاکان لەم سەرچاوە فەرمییانەوە دەستنیشان و پێوەر کراون:

• داتاکانی سەرژمێریی گشتیی وەزارەتی پلاندانانی عێراق (2024/2025).
• ڕاپۆرتەکانی دیلۆیت (Deloitte Reports) بۆ وردبینیی نەوتی هەرێم (بەتایبـــەت ڕاپۆرتــــی Q1 2022).
• داتاکانی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان (KRG Ministry of Natural Resources) و وەزارەتی نەوتی عێراق.
• شیکاریی میدیایی و بەیاننامەکانی بۆرسەی هەولێر و ڕاپۆرتە بنکۆڵکارییەکانی “درەو میدیا” و “پەرەگراف” و “تۆڕی میدیاییی ڕووداو”.

تێبینیی ئاماری: لە کاتێکدا لە ڕاگەیەنراوە ڕۆژنامەوانییەکاندا تێکڕای قەبارەی خێزان بە 4.6 کەس ئاماژەی پێ کراوە، بەڵام لەم توێژینەوەیەدا بۆ پاراستنی هاوسەنگیی بیرکاری لەنێوان کۆی دانیشتووان (6,519,129 کەس) و کۆی گشتیی خێزانە تۆمارکراوەکانی سەرژمێریی ٢٠٢٤ (1,379,163 خێزان)، تێکڕای قەبارەی خێزانی ڕاستەقینە بە 4.726 کەس بۆ هەر خێزانێک وەرگیراوە. ئەمەیش ڕێگە دەدات ژمارەی خێزانەکان لە سەرجەم خشتە و شیکارییەکانی پێداویستیی سووتەمەنیدا سەدا سەد لەگەڵ داتای فەرمیی فیدراڵیدا یەکانگیر بێت.

2. شیکاریی دیموگرافی، ئاستی شارنشینی و پێداویستیی سووتەمەنی

1.2. داتاکانی سەرژمێریی 2024 و هەڵسەنگاندنی خێزان

بەپێی ئەنجامەکانی سەرژمێریی 2024، ئاستی شارنشینی (Urbanization) لە هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە 85%، لە کاتێکدا لە تەواوی عێراق 68%ە. ئەم چڕییە شارنشینییە لەگەڵ پارچەبوونی جوگرافیی ناوچە شاخاوییەکان، نەخشەی بەکارهێنانی وزە دەستنیشان دەکات.

بنواڕە بۆ خشتەی دابەشبوونی دانیشتووان، خێزان و ئاستی شار و لادێ:

خشتەی (1): دابەشبوونی دانیشتووان، خێزان، شار و لادێ لە هەرێمی کوردستان

                                        (سەرژمێریی 2024)

2.2. پشکنینی پێداویستیی ڕاستەقینەی نەوتی سپی بەپێی شوێن و گەشەی دانیشتووان

پێداویستیی خێزان بەپێی ناوچەی جوگرافی، جیاوازە:

1. ناوچەی شارنشین: تێکڕای بەکارهێنانی ساڵانەی خێزانێک، بریتییە لە 1 بەرمیل (200 لیتر) لەبەر بەکارهێنانی لاوەکیی کارەبا یان غاز.
2. ناوچە لادێیی و شاخاوییەکان: تێکڕای بەکارهێنانی ساڵانەی خێزانێک، بریتییە لە 2 بەرمیل (400 لیتر) بەهۆی سەرما و درێژبوونی وەرزی زستان.

بۆ هەژمارکردنی وردی کۆی خواستی ساڵانە لە سەرانسەری هەرێم:

• خێزانەکانی شار (85%):

1,379,163 * 0.85 = 1,172,289

1,172,289 * 200     لیتر نەوتی سپی/ ماڵان 234,457,800=

• خێزانەکانی لادێ (15%):

1,379,163 *0.15 = 206,874

206,874 * 400 = لیتر نەوتی سپی/ ماڵان 82,749,600

• کۆی خواستی بنەڕەتیی ماڵان:

234,457,800 + 82,749,600 = 317,207,400 لیتر نەوتی سپی/ ماڵان

• كۆی گشتی لە پێداویستیی كۆی خێزانەكانی هەرێمی كوردستان = 1,586,037 بەرمیل/ ساڵ.

ئەگەر حکوومەتی هەرێم بەپێی کەمترین ستاندارد تەنیا 1  بەرمیل (200 لیتر) بۆ هەر خێزانێک هەژمار بکات، کەمترین بڕی پێویست لە ساڵێکدا بریتییە لە (275,832,600  لیتر) كە یەكسانە بە (1.37 ملیۆن بەرمیل). ئەم داتایە ڕوونی دەکاتەوە، بەراورد بە داتاکانی ساڵی (2021) کە پێداویستـــی بە (240.2 ملیۆن لیتر) خەمڵێنرابوو، خواست بە ڕێژەی 14.8%  زیادی کردووە.

خشتەی (2): هەڵسەنگاندنی پێداویستیی سووتەمەنیی ماڵان بەپێی پارێزگاکان (داتای 2025-2026 )

وەكوو ئەوەی كە لە خشتەی ژمارە (1)دا دەركەوتووە، پێداویستیی ساڵانەی نەوتی سپی بۆ ماڵان لە هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای ئامارەکانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی ساڵی 2024 دیاری كراوە. بەپێی پێدراوەكانی سەرژمێریی فەرمیی ساڵی 2024، کۆی دانیشتووانی هەرێم بەرز بووەتەوە بۆ 6,519,129 کەس، کە وا دەکات کۆی ژمارەی خێزانەکان بگاتە 1,379,163 خێزان. لەم ژمارەیە، 1,170,372 خێزانی شارنشینن، پێویستیان بە 234,074,400 لیتر نەوت هەیە و 208,791 خێزانی لادێنشینن، پێویستیان بە 83,516,400 لیتر هەیە. بە کۆی گشتی، خواستی ساڵانەی هەرێمی کوردستان بۆ نەوتی سپی لە ساڵی 2024دا گەیشتووەتە 317,590,800 لیتر؛ بەتێكڕا 1,587,954 بەرمیلی 200 لیتری یان 1,997,552 بەرمیلی ستانداری 159 لیتری.

دابەشبوونی جوگرافیی ئەم پێداویستییە لەسەر ئاستی پارێزگاکان بۆ ساڵی 2024، نیشانی دەدات کە پارێزگای هەولێر بە بوونی 532,670 خێزان (447,443 شار + 85,227 لادێ) بەرزترین خواستی هەیە کە 123,579,400 لیترە (ڕێژەی 38.62%ی کۆی هەرێم). بەدوای ئەویشدا پارێزگاکانی سلێمانی و هەڵەبجە بە کۆی 508,165 خێزان (452,267 شار + 55,898 لادێ) پێویستیان بە 112,812,600 لیتر هەیە (ڕێژەی 36.84%). پارێزگای دهۆکیش بە بوونی 338,328 خێزان (270,662 شار + 67,666 لادێ) پێویستیی بە 81,198,800 لیتر نەوتی سپی هەیە (ڕێژەی 24.54%).

          پێویستە ئاماژە بەوە بكرێت، بەپێی پێوەری فەرمی و جوگرافیای سروشتیی كوردستان، بۆ دابەشکردنی سووتەمەنی ئەم ژمارانە جێگیر كراون: بڕی 200 لیتر نەوتی سپی بۆ هەر خێزانێکی نیشتەجێی ناوچە شارییەکان (Urban) و، بڕی 400 لیتر بۆ هەر خێزانێکی ناوچە گوندی و لادێییەکان (Rural)  تەرخان دەکرێت. تێکڕای قەبارەی خێزان لە هەرێمی کوردستان بە 4.726 کەس بۆ هەر خێزانێک  دیاری کراوە؛ هەروەها ڕێژەی دابەشبوونی دانیشتووان بە شێوەی 85% لە شارەکان و 15% لە لادێکاندا ئەژمار کراوە.

بە ئامانجی تێگەیشتن لە گۆڕانكارییەكان و گەشەكردنی ژمارەی دانیشتووان و زیادبوونی پێداویستیی سووتەمەنی، ئەم توێژینەوەیە داتای بەراوردكاریی بەكار هێناوە. چەند داتایەكی ساڵی 2021 خراونەتە ڕوو. لە ساڵی 2021دا، کۆی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان نزیکەی 6,171,083 کەس بووە کە دەکاتە 1,305,773 خێزان. لەم ژمارەیە، 1,107,907 خێزانیان لە ناوچە شارییەکاندا بوون و پێداویستیی ساڵانەیان دەکردە 221,581,400  لیتر؛ لەبەرامبەردا 197,866 خێزانی لادێیی پێویستیان بە 79,146,400 لیتر بووە. بەم هۆیەوە، کۆی خواستی ساڵانەی هەرێم لە ساڵی 2021دا بریتی بووە لە 300,727,800 لیتر؛ تێكرا 1,503,639 بەرمیلی 200 لیتری.

ئەم بەراوردکارییە دەری خستووە کە لەنێوان ساڵانی 2021 تا 2024، ژمارەی خێزانەکان بە بڕی 73,390 خێزانی نوێ گەشەی کردووە (ڕێژەی گەشەی +5.62%). ئەم بەرزبوونەوەیەی دانیشتووان، بووەتە هۆی زیادبوونی خواستی ساڵانەی سووتەمەنی بە بڕی 16,863,000 لیتر؛ تێكڕا +84,315 بەرمیلی 200 لیتری، بە ڕێژەی گەشەی +5.62%. لە کاتێکدا ئاستی بەرهەمهێنانی ناوخۆییی پاڵاوگەکان بەنەگۆڕی لە دەوروبەری 446,400,000 لیتر ماوەتەوە، ئەم گەشەی خواستە، کەلێنی دابینکردن و کورتهێنانی  لە -256,327,800 لیتر لە ساڵی 2021دا فراوانتر کردووە بۆ -273,190,800 لیتر لە ساڵی 2024دا؛ کە ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ زیاتربوونی پشتبەستنی هەرێم بە هاوردەکردنی دەرەکی.

3. هۆکارەکانی قەیرانی کەمیی بڕ و گرانیی نرخی نەوتی سپی

1.3. هۆکارە سیاسی و جیۆپۆلیتیکییەکان

 .Aبڕینی نەوت لەلایەن حكوومەتی عێراقەوە لە پاڵاوگەی بێجی:

بەپێی لێدوانی “نەسرەت زەنگەنە”، گوتەبێژی ئەنجومەنی بۆرسەی سووتەمەنیی هەولێر، لە ساڵی 2025دا ڕۆژانە (3,600,000 لیتر) سووتەمەنی (نەوتی سپی، بەنزین و دیزل) لە باشووری عێراق و پاڵاوگەی بێجی  لە پارێزگای “سەڵاحەددین”ەوە هاوردەی هەرێمی کوردستان دەکرا.

لە ساڵی 2026دا، بەهۆی دەستپێکردنی لێکۆڵینەوە دادوەرییەکان لەسەر دۆسیەی “عەدنان جومەیلی”، بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوتی عێراق و، ئاڵۆزبوونی ململانێ ئیدارییەکانی بەغدا و هەولێر، ئەم هاوردەیە بەتەواوی ڕاوەستا. ئەمەیش شۆکێکی گەورەی خستنەڕووی  لە بۆرسەی هەولێر و سلێمانی دروست کرد.

 .Bپەککەوتنی ڕێککەوتنی ٥٠ هەزار بەرمیلەکەی ڕۆژانە:

لە 23/4/2026، پەرلەمانی عێراق بە فەرمانی سەرۆکی پەرلەمان “هیبەت ئەلحەلبووسی” و بەپێی داواکاریی فەرمیی پەرلەمانتارێك- كە داواكاریی پێشكەش كردبوو- لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی دامەزراند.

ناوەڕۆکی لیژنەكە بۆ کێشەیەک بوو كە بریتی بوو لەوەی بەپێی ڕێککەوتنی بەغدا و هەولێر، دەبوو ڕۆژانە (50,000  بەرمیل نەوتی خاو (كە دەكاتە (7,950,000 لیتر)، بۆ بەکارهێنانی ناوخۆیی ڕادەستی هەرێم بکرێت. بەپێی فۆڕمۆلەی پاڵاوتن، دابەشبوونی بەرهەمەکان بەم شێوەیە دیاری کرابوو:

• بەنزین (Gasoline – 45%):  3,557,500 لیتر/ ڕۆژ.
• نەوتی سپی (Kerosene – 30%):  2,385,000 لیتر/ ڕۆژ.
• بەرهەمەکانی تر (Other Derivatives – 25%):  2,007,500 لیتر/ ڕۆژ.

تێبینی: ئەو دابەشكارییە بە ڕێژەی سەدی بۆ نەوتی سپی لەگەڵ ستانداردە جیهانییەكاندا یەك ناگرێتەوە، بۆیە لەم شیكارییەدا 9% لە بەرهەمهێنانی نەوتی سپی دانراوە لە بەرمیلێك نەوتی خاو.

بەپێی یاسا فیدراڵییەکان، دەبوو ئەم نەوتە سپییە بە نرخی پاڵپشتیکراوی فەرمی ( 31,500دینار بۆ بەرمیلێک) بدرێتە هاووڵاتیان. بەڵام ئەم نەوتە لە ڕێگەی بازرگانانەوە ڕەوانەی بازاڕی ئازاد کراوە و بە نرخی بازرگانی فرۆشراوە؛ هەرچەندە بەشێكی كەمی بە كۆبوون بە (000,110 دینار) دابەشی سەر بەشێك لە خێزانەكان كراوە.

 .C ڕاگرتن و دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت:

لە 27/9/2025، هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ بازاڕەكانی جیهان دەستی پێ كردەوە؛ ئەمە دوای ڕاوەستانی هەناردەی نەوتی هەرێم بوو بۆ زیاتر لە 2  ساڵ و 6 مانگ، كاتێك لە 25/3/2023وە تا ئەیلوولی 2025 بەهۆی بڕیاری دادگه‌ی نێودەوڵەتیی ناوبژیوانیی پاریس، هەناردەكردن وەستا. هەناردەکردنەکە بەپێی ڕێککەوتننامەیەك لە ڕێكه‌وتی 25/9/2025 لەنێوان حکوومەتی هەرێم، حکوومەتی فیدراڵ و کۆمپانیا بیانییەکان دەستی پێ کردەوە.

دوای دەستپێکردنەوەی هەناردە، بەشێکی گەورەی نەوتی خاوی کێڵگە ناوخۆیییەکان ئاڕاستەی بۆڕییەکانی هەناردە کران؛ ئەمەیش دابینکردنی نەوتی خاوی بۆ پاڵاوگە فەرمییەکانی هەرێم کەم کردەوە و کورتهێنانی زیاتری لە سووتەمەنیی ناوخۆیی دروست کرد.

2.3. هۆکارە ئابووری و دارایییەکان

.A هەڵکشانی نرخەکان لە بازاڕی ئازاددا:

بەهۆی ئەوەی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان نەیتوانی بەشە نەوتی پاڵپشتیکراو دابــەش بکات (کە ساڵانی پێشوو بە 45,000، 105,000  دینار دابەش دەکرا)، هاووڵاتیان بۆ دەستكەوتنی سووتەمەنی ڕوویان لە بازاڕی ئازاد كرد.

شیکاریی نرخەکان لە مانگی ئابی 2026  بەراورد بە ساڵانی پێشوو بەپێی داتای میدیایی و کاسبکاران بەم شێوەیەیە:

• ئابی 2024:  190,000 – 150,000 دینار/ بەرمیل.
• ئابی 2025:  140,000 – 110,000 دینار/ بەرمیل.
• تشرینی یەکەمی 2025:  180,000 دینار/ بەرمیل (دوای هەناردەکردنەوە).
• ئابی 2026:  280,000 – 250,000 دینار/ بەرمیل.

ئەم بەرزبوونەوەیە گوشارێکی ئابووریی توند دەخاتە سەر خێزانەکان، بەتایبەت لە سایەی دواکەوتنی دابەشکردنی مووچەی فەرمانبەران.

 .Bتێچووی سووتەمەنیی خێزانێك لە وەرزی زستاندا:

بەپێی ڕاگەیەنراوی دابەشکردنی نەوتی سپی لە سلێمانی، دابەشکردنی حکوومی لە ساڵی 2026دا پاشەکشەی کردووە بۆ مانگی 10؛ ئەمەیش هاووڵاتیانی ناچار کرد لە هاویندا بڕی پێویست بە نرخی گران بکڕن.

تێچووی گەرمکردنەوەی خێزانێک:

• خێزانێک لە شار (2 بەرمیل لە بازاڕی ئازاد):

2 * 280,000 = 560,000 IQD (دیناری عێراقی)

• خێزانێک لە لادێ/ ناوچەی شاخاوی (3 بەرمیل):

3 * 280,000 = 840,000 IQD (دیناری عێراقی)

ئەم بڕە، بەرامبەرە بە زیاتر لە 80%  تا 120%ی تێکڕای مووچەی مانگانەی فەرمانبەرێکی پله‌ناوەند لە هەرێمی کوردستان.

3.3.  هۆکارە تەکنیکی و ژێرخانییەکان

لە هەرێمی کوردستاندا 4  پاڵاوگەی فەرمی هەن کە خاوەنی توانای بەرزی پاڵاوتنی نەوتی خاون:

1. پاڵاوگەی کار (کەڵەک/ کەورگۆسک): هەولێر، کۆمپانیای KAR Group، توانستی دیزاینکراو: 110,000 بەرمیل/ ڕۆژ؛ کارکردنی کردەیی 50,000 بەرمیل/ ڕۆژ.
2. پاڵاوگەی بازیان: لە نزیك شاری سلێمانییە، خاوەنداریــــــیەكەی کۆمپانیــــای قەیـــوانە (Qaiwan Group)، توانستی پاڵاوتن 40,000 بەرمیل/ ڕۆژ.
3. پاڵاوگەی لاناز: لە نزیك شاری هەولێرە، توانستی دیزاینکراو: 100,000 بەرمیل/ ڕۆژ؛ کارکردنی کردەیی: 30,000 بەرمیل/ ڕۆژ، 30%ی توانستی خراوەتە كار.
4. پاڵاوگەی تاوکێ: لە نزیك شاری دهۆک، کۆمپانیای DNOی نەرویجی خاوەندارێتیی دەكات، توانستی پاڵاوتن 6,000 بەرمیل/ ڕۆژ.

خشتەی (3): توانستی پاڵاوگە فەرمییەکانی هەرێمی کوردستان و توانای بەرهەمهێنانی نەوتی سپی

خشتەی (3) بریتییە لە شیکارییەک بۆ توانستی پاڵاوتن و بەرهەمهێنانی ساڵانەی نەوتی سپی (Kerosene)  لە چوار پاڵاوگە سەرەکییەکەی هەرێمی کوردستان (کار، بازیان، لاناز، و تاوکێ). لەسەر بنەمای تێکڕای دابینکردنی بڕی 126,000 بەرمیل نەوتی خاوی ڕۆژانە (bpd) بۆ پاڵاوتن، کۆی بڕی نەوتی خاوی پاڵێوراوی ساڵانە دەگاتە 7,308,832,410 لیتر. بەپێی ستانداردە جیهانییەکانی پیشەسازیی پاڵاوتنی نەوتی خاو، %9ی بەرمیلێک نەوتی خاو لەدوای پاڵاوتن، ئەو ڕێژە نەوتە سپییەی لێ بەرهەم دێت و ئەم ڕێژەیە ستانداردی جیهانییە. بە جێبەجێکردنی ئەم ڕێژە دەرهێنانە  لەسەر بڕی نەوتی خاوی دابینکراو، کۆی گشتیی توانستی بەرهەمهێنانی ساڵانەی نەوتی سپی لە هەرێمی کوردستان دەگاتە 658,063,116 لیتر. لەم نێوەندەدا، پاڵاوگەی کار بە دابینکردنی 50,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا بەرزترین توانستی بەرهەمهێنانی هەیە کە 261,136,157 لیتر نەوتی سپیی ساڵانەیە و، لەدوای ئەویش پاڵاوگەی بازیان بە 208,908,926 لیتر، پاڵاوگەی لاناز بە 156,681,694 لیترو، پاڵاوگەی تاوکێ بە 31,336,339 لیتر دێن. ئەم ئامارانە ئاستی توانای ڕاسته‌قینه‌ی پاڵاوگەکان بۆ دابینکردنی پێداویستیی سووتەمەنیی ناوخۆیی ئاشکرا دەکەن.

بەڵام، بەپێی ڕێككەوتنی هەردوو حكوومەتی هەرێمی كوردستان و حكوومەتی عێراقی فیدراڵ لەگەڵ كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی نەوت، تەنیا بڕی 50,000 بەرمیل نەوتی خاو ڕۆژانە بۆ پێداویستیی ناوخۆ دابین كراوە. لە خشتەكەی خوارەوەدا شیكارییەكی بەراوردکاری، بۆ بڕی نەوتی سپیی بەرهەمهاتوو لەگەڵ خواستی بنەڕەتیی ماڵانی هەرێمی کوردستان (317,207,400 لیتر / 1,586,037 بەرمیل)، لە هەردوو حاڵەتی دابینکردنی 50,000 بەرمیل و 126,000 بەرمیل نەوتی خاوی ڕۆژانە بۆ پاڵاوتن كراوە.

خشتەی (4) بەراوردکاریی بەرهەمهێنان، خواستی ناوخۆ و، کورتهێنان/ زیادە

خشتەی ژمارە (4) ئامادە كراوە لەسەر بنەمای هەژمارکردنی خواستی بنەڕەتیی خێزانەکانی هەرێمی کوردستان بۆ نەوتی سپی کە ساڵانە 317,207,400 لیترە (هاوتا لەگەڵ1,586,037  بەرمیل)؛ ئاستی پڕکردنەوەی ئەم خواستە، بەپێی بڕی نەوتی خاوی تەرخانکراو بۆ پاڵاوگەکان دەگۆڕێت.

لە حاڵەتی یەکەمدا، ئەگەر تەنیا 50,000 بەرمیل نەوتی خاوی ڕۆژانە (واتە 18,250,000 بەرمیل لە ساڵێکدا) تەرخان بکرێت، بەپێی ڕێژەی ستانداردی %9ی دەرهێنان، تەنیا 261,136,640 لیتر، كە دەكاتە 1,642,500  بەرمیل نەوتی سپی، بەرهەم دێت. لەم بارەدا، بەرهەمهێنانی ناوخۆیی وەڵامی تەواوی خواست ناداتەوە و کورتهێنان بە بڕی 56,070,760 لیتر، كە دەكاتە 356,463 بەرمیل، تۆمار دەکرێت، کە یەکسانە بە کورتهێنانی ڕێژەی %17.68 لە دابینکردنی پێداویستیی ماڵان.

بەڵام لە حاڵەتی دووەمدا، کاتێک بڕی نەوتی خاوی دابینکراو بۆ پاڵاوتن، بەرز دەکرێتەوە بۆ 126,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا (واتە 45,990,000 بەرمیل لە ساڵێکدا)، بڕی بەرهەمی ساڵانەی نەوتی سپی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەكات بۆ658,064,333  لیتر، كە دەكاتە 4,139,100  بەرمیل. لەم حاڵەتەدا نەک هەر کورتهێنانی پێشوو بەتەواوی پڕ دەکرێتەوە، بەڵکوو زیادە بە بڕی 340,856,933 لیتر، كە دەكاتە 2,553,063 بەرمیل، دەهێنێتە ئاراوە کە زیاتر لە دووئەوەندەی خواستی سەرەکیی خێزانەکانە. ئەم بڕە زیادەیە، دەکرێت بۆ عەمبارکردنی ستراتیژی، دابینکردنی پێداویستیی کەرتە ئابووری و پیشەسازییەکانی تر، یان بەکارهێنانی ئابووریی ناوخۆیی ڕێک بخرێتەوە.

4. ئاسەوار و کاریگەرییە هەمەلایەنەکانی قەیرانەکە

1.4. کاریگەریی ئابووری و کۆمەڵایەتی:

1. دابەزینی ئاستی گوزەران: گرانبوونی نەوتی سپی، بارگرانی لەسەر بوودجەی خێزانە کەمدەرامەتەکان زیاد دەکات.
2. دیاردەی قۆرخکاری لە بۆرسەدا: کەمیی خستنەڕوو وای کردووە، بازاڕەكان بەبێ چاودێری بمێننەوە و بازرگانان نرخەکان دەستکاری بکەن.

2.4. کاریگەریی ژینگەیی و تەندروستی

1. تێکدانی دارستانە سروشتییەکان: نەبوونی سووتەمەنی و گرانبوونی بەرمیلی نەوت بۆ 280,000 دینار، خەڵکی گوندەکان و ناوچە شاخاوییەکان ناچار دەکات ڕوو لە بڕینەوەی بەرفراوانی دارستانەکان بکەن.
2. کێشەی تەندروستی: بەکارهێنانی داری تەڕ یان سووتەمەنیی پلە دوو لە زستاندا، تووشبوون بە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسەدان زیاد دەکات.
3. میکانیزم و ستراتیژییەکانی چارەسەرکردن

1.5. چارەسەری کورتخایەن (مەودای 1 تا 6 مانگ)

1. مانەوە و جێبەجێکردنی ڕێكارەكانی پاڵاوتنی 50 هەزار بەرمیلەکە، هەروەها وەرگرتنی بڕی 75 هەزار بەرمیلی تر و پاڵاوتنی و دابەشکردنی بە نرخی فەرمیی 31,500 دینار.
2. دیاریکردنی سەقفی نرخ لە بۆرسەدا: چاودێریکردنی بۆرسەی هەولێر و سلێمانی بۆ بەرگرتن لە فرۆشتنی بەرمیلی نەوت بە زیاتر لە 100,000 دینار.

2.5. چارەسەری درێژخایەن و پێکهاتەیی (مەودای 1 تا 3 ساڵ)

1. زیادکردنی نەوتی خاو بۆ پاڵاوگە ناوخۆیییەکان: وەزارەتی سامانە سروشتییەکان پێویستە بڕی تەرخانکراوی نەوتی خاو بۆ پاڵاوگە فەرمییەکان لە 9 ملیۆن بەرمیلەوە، زیاد بکات بۆ لانی کەم 55  ملیۆن بەرمیل/ ساڵ. ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانی زیاتر لە 275  ملیۆن لیتر نەوتی سپی و دابینکردنی سەدا سەدی پێداویستیی ناوخۆ.
2. دروستکردنی کۆگه‌ی ستراتیژی: دروستکردنی کۆگه‌ی نیشتمانی لە پارێزگاکان بۆ ئیدخار (پاشه‌كه‌وتكردن)ی نەوت لە وەرزی بەهار و هاویندا تا لە زستاندا بازاڕ بەرامبەر شۆکی نرخ پارێزراو بێت.
3. گۆڕینی سیستەمی گەرمکردنەوە: پەرەدان بە پڕۆژەکانی ڕاکێشانی تۆڕی غازی سروشتی بۆ ماڵان و هاندانی بەکارهێنانی وزەی نوێبووەوە.

6. دەرئەنجام

قەیرانی کەمیی بڕ و گرانیی نرخی نەوتی سپی لە هەرێمی کوردستان لە ساڵی 2026دا (کە تێیدا نرخی بەرمیلێک گەیشتە 280,000 دینار)، ئەنجامی کەمیی سەرچاوەی سروشتی یان نەبوونی ژێرخانی پاڵاوتن نییە. چارەسەرکردنی ئەم دۆخە لە توانای ناوخۆدایە لە ڕێگەی کاراکردنی پاڵاوگە ناوخۆیییەکان و بەکارهێنانی سەرچاوە ناوخۆیییەکان.

سەرچاوەکان:

1. وەزارەتی پلاندانانی عێراق – دەستەی گشتیی سەرژمێری 26-11-2025: ئەنجامە فەرمییەکانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق و هەرێمی کوردستان 2024.
2. دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان شوباتی 2021: ڕاپۆرتی شیکاریی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان – عێراق.
3. کۆمپانیای دیلۆیت (Deloitte Reports – July 2022) بەرهەمی نەوت، هەناردە، بەکاربردن و داهات لە ماوەی 1ی کانوونی دووەمی 2022 تا 31ی ئازاری 2022 (Q1).
4. تۆڕی میدیاییی ڕووداو 12/08/2026: قەیرانی نەوتی سپی؛ نرخی بەرمیلێک گەیشتە 280 هەزار دینار – ڕاپۆرتی مستەفا گۆران و لێدوانی نەسرەت زەنگەنە و سەلام عومەر.
5. دامەزراوەی میدیاییی پەرەگراف 23/04/2026: پەرلەمانی عێراق لیژنەی لێکۆڵینەوە لەسەر 50 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەرێم پێک دەهێنێت.
6. ڕاپۆرتی بنکۆڵکاریی درەو میدیا 03/09/2022: توانای پاڵاوگە نەوتییەکانی هەرێم بۆ بەرهەمهێنانی نەوتی سپی.
7. Daban Mohammed / Peregraf (14-10-2025): Diesel and Kerosene Prices Surge in Kurdistan Region Amid Oil Export Resumption.