ئایا پێگەی ئیسرائیل لە ستراتیژیی بەرگریی تورکیادا گۆڕاوە؟

سەعید ئەلحاج

لە ١٨ی ئابی ڕابردوودا، ئیسرائیل بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی سەربازیی “ئەبو ئەلزوھوور”ی لە باکووری سووریا ڕاگەیاند و، نەتانیاھۆ و بەرپرسانی تر جەختیان کردەوە کە بۆردوومانەکە بە مەبەستی ڕێگریکردن بووە لە جێگیرکردنی سەربازانی تورکیا لەسەر خاکی سووریا وەک هێڵێکی سووری “ئیسرائیلی”.
بەئامانجگرتنی بەردەوامی بەرژەوەندییەکانی تورکیا لە سووریا له‌لایه‌ن ئیسرائیله‌وه‌، یان بوونی سەربازیی لەسەر خاکه‌كه‌ی، ئاماژەیە بۆ گۆڕانی سیستەمی پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو لا، کە لە ڕابردوودا هاوپەیمانییەکی ستراتیژیی بەخۆیەوە بینیبوو و لە ساڵانی دواییدا تووشی گۆڕانکاریی گرنگ و ئاڵۆزی بەردەوام بووەتەوە. ئەم ئارتیکڵە دەرەنجامەکانی بەئامانجگرتنی فڕۆکەخانەی “ئەبو ئەلزوھوور” لە گۆشەنیگای گۆڕانی پەیوەندییەکانی نێوان ئیسرائیل و تورکیا تاوتوێ دەکات، بەتایبەتی لە ڕووی ڕوانینی تورکیا بۆ ئیسرائیل لە ڕوانگەی ئاسایشی نەتەوەیی و ستراتیژیی بەرگرییەوە.
ئەم توێژینەوەیە دەگاتە ئەو دەرەنجامەی کە پێگەی ئیسرائیل لە ڕوانگەی تورکیادا، گۆڕاوە بۆ ڕکابەرێک تا ئاستی ڕوودانی پێكدادانی سەربازیی ڕاستەوخۆ لەنێوان هەردوو لا و، گرتنه‌بەری ستراتیژییەک لەلایەن تورکیاوە بەرامبەر ئەم مەترسییە؛ کە ڕەنگە بەتەواوی ڕێگری لە ڕوودانی ئەم پێكدادانە نه‌كات، بەهۆی چەند فاکتەرێکەوە کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە ئیسرائیلەوە پەیوەستن؛ لە ڕووی سیاسەتی ناوخۆیییەوە لە لایەک و تیۆرییە ئاسایشییە نوێیەکەی دوای ساڵی ٢٠٢٣ لە لایەکی ترەوە.

پەیوەندییەکان و دانپێدانان
تورکیا یەکەم دەوڵەتی زۆرینە موسڵمان بوو کە لە ساڵی ١٩٤٩دا دان بە ئیسرائیلدا بنێت، لە چوارچێوەی هەوڵەکانیدا بۆ چوونەناو بلۆکی ڕۆژاوا و پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ) بەهۆی ترسی لە چاوچنۆکییەکانی سۆڤیەت لە گەرووەکاندا. لە سەرانسەری دەیەکانی جەنگی سارددا، ئەنقەرە بەردەوام سەیری پەیوەندییەکانی لەگەڵ تل ئەبیب دەکرد وەک یەکێک لە دەروازەکانی پەیوەندی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بە ئەرێنی و نەرێنی.
پەیوەندییەکانی تورکیا-ئیسرائیل لە سایەی دەسەڵاتی پارتی داد و گەشەپێداندا (لە ساڵی ٢٠٠٣وە) چەندان وێستگەی لە ئاڵۆزی و نزیکبوونەوە بەخۆیەوە بینی: پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانیان لە ساڵی ٢٠١٠دا، دوای هێرشی “ئیسرائیل” بۆ سەر کەشتیی “ماڤی مەرمەرە”، پچڕان؛ به‌ڵام له‌ ساڵی ٢٠١٦ ئاسایی کرانەوە. دواتر لە ساڵی ٢٠١٨دا بەهۆی مامەڵەی خوێناوی لەگەڵ خۆپێشاندانەکانی کەرتی غەززە، دووبارە په‌یوه‌ندییه‌كانیان پچڕانه‌وه‌؛ پاشان هەردوو لا لە ساڵی ٢٠٢٢دا پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان دەست پێ کرده‌وە.
ڕووداوی “تۆفانی ئەقسا”، کە لەلایەن کەتیبەکانی قەسام، باڵی سەربازیی بزووتنەوەی حەماس، لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣دا ئەنجام درا، لە کاتێکدا ڕووی دا کە پەیوەندییەکانی نێوان ئیسرائیل و تورکیا بەرەو باشبوونەوە دەچوو. ئەمەیش هاوڕێ بوو لەگەڵ قسەکردنی ئه‌م دوایییه‌ی هەردوو لا لەسەر جیاکردنەوەی پەیوەندییەکانیان لە سیاسەتەکانی ئیسرائیل بەرامبەر فەڵەستینییەکان (1) و هەوڵی هەردوو لا بۆ گەشەپێدانی هاوکاری لە چەندان بواردا، بەتایبەت لە بوارى وزە. لەم چوارچێوەیەیشدا، کۆبوونەوەی سەرۆک ئەردۆغان لەگەڵ سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، بنیامین نەتانیاھۆ، لە سێپتەمبەری ٢٠٢٣دا، گرنگ بوو(2).
سەرەڕای ئەوە، ڕووداوی “تۆفانی ئەقسا” و جەنگەکانی دواتر، لەگەڵ بارودۆخی ئاڵۆزی دواتری ئیسرائیل لە ناوچەکەدا، بوونە هۆی دروستبوونی دۆخێکی ئاڵۆزتر کە بە شێوەیەکی بەردەوام پەرەی سەندووە.
لە ماوەی سێ ساڵی ڕابردوودا، تورکیا ڕوانینی خۆی بەرامبەر ئیسرائیل گۆڕیوە و ئیتر ئیسرائیل بە مەترسییەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەییی خۆی دەبینێت. هه‌روه‌ها گۆڕانی ڕوانینی ئیسرائیلیش بەرامبەر تورکیا و هەڵسوکەوتەکانی دژی ئەو وڵاتە، کاریگەریی لەسەر ئەم گۆڕانە هەبووە؛ تا گه‌یشتۆته‌ ئەوەی بەرژەوەندییەکانی تورکیا لە سووریا له‌لایه‌ن ئیسرائیله‌وه‌ بكرێنه‌ ئامانج.

ڕوانینی ئیسرائیل بۆ تورکیا
پەیوەندییەکانی تورکیا-ئیسرائیل لەدوای ڕووداوی “ماڤی مەرمەرە” لە ساڵی ٢٠١٠، تووشی هەوراز و نشێو بوونەوە. ئیسرائیل بەشدار بوو لە هەوڵەکانی گۆشەگیرکردنی تورکیا لە ئاستی ناوچه‌كه‌دا؛ له‌وانه‌یش‌ قووڵکردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕکابەرە کۆنەکەی تورکیا، “یۆنان” و، به‌شداریكردن له‌ کۆڕبەندی غازی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست(3). بەشی هەواڵگریی سەربازی، “ئامان”، بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٢٠دا، توركیای خستە خانەی مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەییی ئیسرائیل(4). له‌ سه‌روبه‌ندی گەشەپێدانی پەیوەندییەکانی ئەنقەرە لەگەڵ ژمارەیەک لە وڵاتانی ناوچەکە لە ساڵی ٢٠٢٠وە، پەیوەندییەکانی ئه‌م دوو وڵاته‌یش‌ بە شێوەیەکی کاتی به‌ره‌و باشبوون چوون؛ بەڵام دوای هەڵوێستی تورکیا لە جەنگی قڕکردن لە غەززە، دووبارە ڕوویان لە ئاڵۆزی کردەوە، بەتایبەتی بەشداربوونی لە دۆسیەی قڕکردن لەبەردەم دادگه‌ی نێودەوڵەتیی داد و سەپاندنی سزای ئابووری بەسەر ئیسرائیل(5).
لێدوانه‌كانی دنه‌ده‌رانه‌ی ئیسرائیل‌ له‌ دژی سه‌رۆكی توركیا، دووباره‌ بووه‌وه‌(6)؛ پاشان ئیسرائیل دانی به‌وه‌ دانا كه‌ “قڕکردنی ئەرمەنییەکان” لەسەر دەستی دەوڵەتی عوسمانی لە سەردەمی جەنگی جیهانیی یەکەمدا ڕووی داوه‌(7). هه‌روه‌ها حکوومەتی نەتانیاھۆ دژی هەر ڕۆڵێکی تورکیا وه‌ستایه‌وه‌، كه‌ لە غەززە له‌ چوارچێوەی “هێزەکانی ئاشتیی نێودەوڵەتی”دا پێی بدرێت(8). هەروەها وەزیری بەرگریی ئیسرائیل، یسرائیل کاتس، هەڕەشەی لە سەرۆکی تورکیا کرد كه‌ چاره‌نووسی وه‌ك “چارەنووسی سەدام حسێن” ده‌بێت (9).
ئاستی هەڕەشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر تورکیا، دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد و گەشەکردنی پەیوەندییەکانی تورکیا-سووریا خێراتر بوون. بەڕوونی دیاره‌ كه‌ بەرژەوەندییەکانی تورکیا و ئیسرائیل لە سووریا دژبەیەکن؛ چونکە ئیسرائیل ڕێککەوتنی جیاکردنەوەی هێزەکانی ساڵی ١٩٧٤ی بە شێوەیەکی یەکلایەنە هەڵوەشاندەوە و زۆربەی چەک و تواناکانی دەوڵەتی سووریای خاپوور کرد و داگیرکارییەکەی فراوانتر کرد، لە کاتێکدا تورکیا پشتیوانیی لە یەکپارچەییی خاکی سووریا دەکرد و، پێشنیاری پێشکەشکردنی پشتیوانی دەکات لە ڕووبەڕووبوونەوەی پڕۆژە جوداخوازەکاندا و، هاوکاریی سەربازی و ئاسایشی لەگەڵ دیمەشق دەکات.
ئیسرائیل لەسەر گەشەکردنی پەیوەندییەکانی وڵاتەکەی لەگەڵ تورکیا، هەڕەشەی لە ئەحمەد ئەلشەرع، سەرۆکی سووریا، کرد و، جەختی کردەوە كه‌ ئه‌وه‌ ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ توركیا له‌ ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ جێی هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی ئێران له‌ سووریا بگرێته‌وه‌. نەتانیاھۆ باسی لە هەوڵەکانی کرد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی “میحوەرێکی سوننەی” لەدایکبوو- کە تورکیا ئەندامێکی سەرەکییە تێیدا- دوای هەڵوەشاندنەوەی “میحوەری شیعی”(10). هەروەها لیژنەی “ناگڵ”، کە لەلایەن نەتانیاھۆەوە ڕاسپێردرابوون، بەڕوونی ڕاسپاردەی دا بەوه‌ی، كه‌ پێویسته‌ “ئامادەکاری بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی لەگەڵ تورکیا” بكرێت(11).
لە مارس/ئازاری ٢٠٢٥دا، فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل چەندان بنکەی سەربازییان لە سووریا کردە ئامانج لە چوارچێوەی ڕێگری لە جێگیرکردنی هەر هێزێکی تورکیا لەو بنکانەدا و، دوای سەردانی شاندە سەربازییەکانی تورکیا بۆ بەشێکیان لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوە لە ئەگەری دروستکردنی بنکەی سەربازیی هاوبەش لەنێوان هەردوو وڵاتدا(12). هەروەها حکوومەتی نەتانیاھۆ هەڵوەشاندنەوەی ئامێرە سیخوڕییه‌كانی تورکیای لەسەر خاکی سووریا ڕاگەیاند (13) و، هەڕەشەی بەئامانجگرتنی ڕاداری تورکیای کرد لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی دیمەشق، گوایه‌ مەودای مانۆڕ لەبەردەم فڕۆکە ئیسرائیلییەکاندا ته‌سك بووه‌ته‌وه‌(14). هەروەها نەتانیاھۆ ڕای گەیاند کە بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی ئەبو ئەلزوھوور لە باکووری سووریا، پەیامێکی ڕوونە بۆ تورکیا كه‌ ئیسرائیل به‌ شێوه‌یه‌كی یه‌كلاكه‌ره‌وه،‌ بوونی سه‌ربازیی ئه‌و وڵاته‌ له‌ سووریا ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌(15).
هەروەها ئیسرائیل بەم دوایییانە پەیوەندییەکانی لەگەڵ هەر یەکە لە یۆنان و قوبرس (یۆنانی) لە چوارچێوەیه‌كی سێقۆڵیدا بەهێزتر کردووە کە لە ئاڕاستە و بڕیارەکانیدا- لەوانەیش ڕێککەوتن لەسەر ئه‌و هەنگاوانه‌ی كه‌ سروشتێكی سەربازییان هه‌یه- بە پلەی یەکەم تورکیا دەکاتە ئامانج؛ بەوەی “مەترسی لەسەر سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەکە دروست دەکات” (16). نەتانیاھۆ ڕای گەیاند کە هەوڵ دەدات ئەم میحوەرە فراوانتر بکات تا هاوپەیمانییەکی شەشقۆڵی پێك بهێنێت کە سەرنجی سەرەکیی لەسەر تورکیا بێت(17).

گۆڕانی ڕوانینی تورکیا
تورکیا بە شێوەیەکی ئاسایی پێنج ساڵ جارێک “بەڵگەنامەی سیاسەتەکانی ئاسایشی نەتەوەیی”، ناسراو بە “كتێبی سوور” نوێ دەکاتەوە و، بەشە هەرە گەورەکەیشی بەنهێنی دەمێنێتەوە؛ لە کاتێکدا تەنیا بەشێک لە ناوەڕۆکەکەی ڕادەگەیەنرێت. لە بەڵگەنامەکەدا، بۆ یەکەم جار ئیسرائیل وەک مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا هاتووە- لە ساڵی ٢٠١٠دا، دوای دەستدرێژیکردنە سەر کەشتیی “ماڤی مەرمەرە”(18). لە دەسپێکی ساڵی ٢٠١٠ بەیاننامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا، بۆ چەندان جار ئاماژەیان بەو مەترسییە کردووە کە ئیسرائیل لەسەر ئاسایش و سەقامگیری لە ناوچەکەدا دروستی دەکات، بەتایبەتی لە ڕووی پێشێلکارییەکان بەرامبەر فەڵەستینییەکان. لەگەڵ ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، بەیاننامەکانی ئەنجومەنەکە ئاماژەی ئه‌وه‌یشی خرایه‌ ناوییه‌وه‌، كه‌ “ئیسرائیل” مه‌ترسییه‌ بۆ سەر سووریاش (19).
لە سێ ساڵی ڕابردوودا، تورکیا ڕەخنەکانی لە جەنگی قڕکردن لە غەززە توندتر کردەوە و، سزای بازرگانی و ئابووریی بەسەر ئیسرائیلدا سەپاند، تا گەیشتە دەرکردنی یاداشتێکی (فه‌رمانێكی؟) دەستگیرکردن بۆ نەتانیاھۆ(20). هاوتەریب لەگەڵ ئەوەدا، لێدوانەکانی تورکیا، گۆڕان بۆ قسەکردن لەسەر مەترسییەکی “ئیسرائیلی”ی ڕاستەوخۆ بۆ سەر تورکیا، نەک تەنیا زیانگەیاندنی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی مەترسی بۆ سەر ئاسایشی هه‌رێمایه‌تی. ئەردۆغان هۆشداریی دا لەوەی، هێزەکانی ئیسرائیل لە سنوورەکانی تورکیاوە نزیکن(21) و، پەرلەمان دانیشتنێکی نھێنیی بۆ تاوتوێکردنی ڕێگه‌کانی ڕووبەڕووبوونەوەی “مەترسیی ئیسرائیلی بۆ سەر تورکیا” ئەنجام دا(22).
بە تێپەڕینی کات، بڕوایەک لای تورکیا چەسپا کە ئیسرائیل وەک ڕکابەر و مەترسی سەیری دەکات. وەزیری دەرەوە، هاکان فیدان ڕای گەیاند کە ئیسرائیل لەدوای ئێرانەوە، سووریا یان تورکیا وەک دوژمنێکی نوێ دەبینێت(23) و، ئەگەری بەئامانجگرتنی سەربازیی ڕاستەوخۆی وڵاتەکەی بەدوور نەزانی(24) و، جەختی لەسەر ئامادەییی ئەنقەرە کردەوە بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هەڕەشەیەکی لەو جۆرە(25).
لای خۆیەوە، سەنتەرەکانی توێژینەوەی تورکیا، ماوەیەکە توێژینەوەی زۆر لەسەر ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل و وانه‌ وەرگیراوەکانی لەو جه‌نگە دەکەن؛ بەتایبەتی ئەوەی پێویستە ئەنقەرە بیکات بۆ خۆبه‌دوورگرتن لەو دۆخەی کە ئێران تێی کەوت(26). یەکێک لەو توێژینەوانە داوای ئامادەکاریی کرد بۆ جەنگێکی ئاسمانی، لە هەمان کاتدا لەسەر دوو بەرە: ڕۆژاوا (یۆنان) و باشوور (ئیسرائیل)(27). سەرۆکی تورکیا ئاماژەی بە بوونی ئەگەری ڕۆڵی وڵاتەکەی کرد لە ڕووبەڕووبوونەوەی پێشێلکارییەکانی ئیسرائیل دژ بە فەڵەستینییەکان، هاوشێوەی دەستوەردانی لە لیبیا و هەرێمی قەرەباغ(28)، وەک چۆن کاری لەسەر فراوانکردنی هاوبەشییەکانی و بەهێزکردنی ڕێگریکردن لە ڕێگەی چوارچێوەی هەماهەنگیی هەرێمایه‌تییەوە کرد، کە دوایینیان “ڕێککەوتنی سێقۆڵیی مەککە” بوو لەگەڵ هەردوو وڵاتی سعوودیا و پاکستان، کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕوانگەی تورکیاوه‌ گرنگترین ئامانج تێیدا ئیسرائیلە.

سیناریۆی پێكدادان
بەرژەوەندییەکانی تورکیا و ئیسرائیل لە سووریا دژبەیەکن و ئەجێندای هەردوو لا بەڕوونی بەریەک دەکەون. لە کاتێکدا ئیسرائیل، بە فراوانکردنی داگیركردنی چەند شوێنێک لە خاکی سووریا، مەترسی لەسەر یەکپارچەییی ئه‌و وڵاته‌ دروست دەکات، تورکیا ڕێککەوتنی هاوکاریی سەربازیی لەگەڵ سووریا واژوو کردووە کە ڕاهێنانی سوپای سووریا و بەشداریکردن لە چەکدارکردنی و ڕێکخستنەوەی وەزارەتی بەرگری لەخۆ دەگرێت(29).
بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی ئەبو ئەلزوھوور كه‌ ته‌نیا ٦٠ کم لە سنوورەکانی تورکیاوە دووره‌، بە هەڕەشەیەکی “ئیسرائیلی” بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دژ بە تورکیا دەژمێردرێت و، به‌ پێشێلکردنی لێکتێگەیشتنەکانی نێوان هەردوو لا داده‌نرێت؛ ئه‌و لێكتێگه‌یشتنانه‌ی كه‌ بە ناوبژیوانیی ئازەربایجان گه‌یشتبوونه‌ ئەنجام. هۆكاره‌كه‌یشی ئه‌وه‌ بوو كه‌ حکوومەتی نەتانیاھۆ لە بنەمای دابەشکردنی هەژموون و ڕێگریكردن له‌ پێكدادان پاشگه‌ز بووه‌وه‌، كه‌ یه‌كێك بوو له‌ بنه‌ماكانی ڕێككه‌وتنه‌كه‌ بۆ ڕەتکردنەوەی بوونی سەربازیی تورکیا له‌ سه‌رانسه‌ری خاکی سووریا(30).
ئیسرائیل سەبارەت بە بوونی سەربازیی تورکیا لە سووریا هێڵێکی سوور ڕادەگەیەنێت؛ بە جۆرێک کە ڕەتکردنەوەی جێگیرکردنی ڕادار یان سیستەمی بەرگریی ئاسمانی لەخۆ دەگرێت، کە ڕەنگە جووڵەی فڕۆکەکانی دژ بە سووریا و، هەروەها ئێران لە ڕێگەی ئاسمانی سووریاوە سنووردار بکات. لەبەرامبەردا، ئەنقەرە جەخت لەسەر پابەندبوونی دەکاتەوە بۆ پشتیوانیکردنی سووریا بەپێی ڕێککەوتنی هاوکاریی سەربازی لەنێوانیاندا(31) و، دەکرێت پێشبینیی بەرزبوونەوەی ئاستی ئەم پشتیوانییە لە ئاییندەیەکی نزیکدا بکرێت بۆ ئەوەی جێگیرکردنی سیستەمی بەرگریی ئاسمانی یان ڕاداری چاودێری یان تەنانەت دروستکردنی بنکەی سەربازیی هاوبەش بگرێتەوە.
لەبەر ئەوە، پێكدادانی ڕاستەوخۆ لەنێوان ئیسرائیل و تورکیا لەسەر خاکی سووریا، دەبێتە بابەتێکی نزیک لە مەحاڵ، یان بەهەڵە لە لێكدانه‌وەکاندا یان ڕوودانی زەرەری نەویستراو یان تەقینەوەی ڕووداوەکان؛ کە ئەنقەرە لە ئێستادا وەک ئەگەرێکی کراوە سەیری دەکات، وەک پێشتر ئاماژەی پێ کرا. ئەنقەرە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک ناوچەیەکی تر دەبینێت کە کاندیدە بۆ ئەوەی بێتە گۆڕەپانی بەئامانجگرتنی، بە هەماهەنگی لەنێوان یۆنان و ئیسرائیل لە چوارچێوەی پەیوەندییەکانی هاوپەیمانی و هاوکاریی سەربازیی په‌ره‌سه‌ندووی نێوانیان، کە لەم دوایییانەدا دژی تورکیا بەکار هێنراوە(32).
ئەمە بەو مانایە نییە کە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی فراوان لەنێوان ئیسرائیل و تورکیادا لە ئاییندەیەکی دیاریكراودا ئەگەری زیاتری هەبێت، چونکە کۆسپ هەن کە ڕێگری لەم سیناریۆیە دەکەن، وەک: هێزی سەربازیی تورکیا و، زیانە ئەگەرییەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی چاوەڕوانکراو و، ئەندامێتیی ئەنقەرە لە ناتۆ و، هەڵوێستی ئەمریکا کە ڕەتکەرەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆیە لەنێوان هەردوو هاوپەیمانەکەیدا؛ بەڵام پێكدادانی سنووردار، بووەتە سیناریۆیەکی پێشبینیکراو.
لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوە، دەکرێت ئاماژە بە ستراتیژییەکی تورکی بدەین کە لە چەند بنەمایەکی سەرەکیدا کورت بووەتەوە، گرنگترینیان:
١. کارکردن بۆ خۆبەدوورگرتن لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئیسرائیل یان دواخستنی تا ئەوپەڕی توانا، تا تەواوکردنی ئامادەکارییەکان و بەهێزکردنی کارتەکانی هێز. گرنگیی ئەم بنەمایە زیاتر دەبێت، لەگەڵ نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنەکانی کنێست؛ چونکە ئەنقەرە کار دەکات بۆ ئه‌وه‌ی نەتانیاھۆ ده‌رفه‌تی بەکارهێنانی ئاڵۆزی لەگەڵ تورکیا وەک کارتێکی به‌هێزی هەڵبژاردن له‌ده‌ست بدات، لە کاتێکدا ئەوە گرەو لەسەر دۆڕاندنی دەکات(33).
٢. تەواوکردنی کارتەکانی هێزی خۆی لە بواری جیاوازدا، بەتایبەتی بواری سەربازی، كه‌ بەستراوەته‌وه‌ بە پیشەسازییە بەرگرییەکان و گەشەپێدانی به‌رگریی ئاسمانی لە ڕووی بڕ و جۆرەوە(34). هەروەها لایەنی ئاسایشی-کۆمەڵایەتی، بەستراوەته‌وه‌ بە پرسی کورد و دۆسیەی ئەوەی تورکیا ناوی ناوە “ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر” کە تورکیا لەژێر ناونیشانی “تورکیای بێ تیرۆر”، هەنگاوی گەورەی تێدا بڕیوە؛ سەرباری هەوڵەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشە ئابوورییەکان.
٣. بەردەوامیی پشتیوانیکردنی سووریا. ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد هاوشێوەی نەمانی “دەوڵەتێکی بەربەست” بوو لەنێوان ئیسرائیل و تورکیادا و، بەپێی چەمکی سنوورە لەرزۆکەکان، سنوورێکی هاوبەشی لەنێوانیاندا دروست کرد. لەبەر ئەوە، سەقامگیریی سووریا و گەشەکردنی هێزەکەی، بە مانای گەڕاندنەوەی ئەم بەربەستەیە لەنێوان هەردوو لادا. بەم پێیە، پشتیوانیکردنی سووریا لە ڕووی سەربازی و ئاسایشییەوە، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ خزمەتی ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا دەکات؛ بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی سووریا لەو کاتەدا لە گۆڕەپانێکی خاپوورەوە، دەگۆڕێت بۆ ناوچەیەکی بەربەست و دیوارێکی بەرگریی پێشکەوتوو. بۆیه‌، ئەوەی پێشبینی دەکرێت لەلایەن تورکیاوە، بریتییه‌ له‌ بەردەوامیی پشتیوانی و بەرزکردنەوەی ئاستەکانی و، فراوانکردنی بوارەکانی هاوکاری بۆ جێگیرکردنی ڕاداری چاودێری و سیستەمی بەرگریی ئاسمانی و، ڕەنگە داخستنی مەودای ئاسمانی و دروستکردنی بنکەی سەربازیی هاوبەشیش بگرێتەوە.
٤. هێورکردنەوەی ئاگردانەکانی ئاڵۆزی. هاوتەریب لەگەڵ ئەوانەی پێشوو، ئەنقەرە به‌په‌رۆشه‌وه‌ کار دەکات بۆ هێورکردنەوەی ململانێکان لە ناوچەکەدا، بەتایبەتی ئەوانەی دەکرێت بەشدار بن لە پێكدادان لەگەڵ ته‌لئەبیب؛ لەبەر ئەوە، تورکیا چالاکە لە هەوڵەکانی ناوبژیوانی سەبارەت بە جەنگی غەززە و جەنگی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئێران، سەرباری پشتیوانیی ناڕاستەوخۆی بۆ ڕێڕەوی دانوستان لەنێوان سووریا و ئیسرائیل بە مەبەستی گەڕانەوە بۆ ڕێککەوتنی جیاکردنەوەی هێزەکانی ساڵی ١٩٧٤(35).
٥. هاوبەشییە هەرێمییەکان. تورکیا وه‌به‌رهێنان لە پەیوەندییە باشەکانی لەگەڵ ئیدارەی ئەمریکادا دەکات، بەتایبەتی لەسەر ئاستی کەسی لەنێوان هەردوو سەرۆکدا، بۆ گوشارخستنه‌ سه‌ر ئیسرائیل و ڕێگریکردن لە به‌ریه‌ككه‌وتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ توركیا و دەستدرێژی بۆ سەر سووریا. بەڵام توركیا به‌ته‌واوی پشت به‌ ڕۆڵی ئەمریکا نابه‌ستێت لەبه‌ر ئەگەری ئه‌وه‌ی ئیدارەی ئەمریکا گلۆپی سه‌وزی بۆ هه‌ڵبكردبێت یان لانی كه‌م زانیاریی پێشوەخته‌ی له‌سه‌ر بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی “ئەبو ئەلزوھوور”ی پێ دابێت(36). هەروەها ئەنقەرە پشت بە ئەندامێتی لە ناتۆ و چالاککردنی ماددەی ژمارە (٥) لە پەیڕەوی بنەڕەتیدا نابه‌ستێت(37)؛ بەڵکوو لە هاوبەشی و هاوپەیمانییە هەرێمییەکاندا بژاردەیەکی زیادە دەبینێت کە چەمکی ڕێگریکردن بەرامبەر ئیسرائیل، بەتایبەتی بەهێزتر دەکات، لە بابەتی ڕێککەوتنی سێقۆڵیی مەککە لەگەڵ سعوودیا و پاکستان و چوارچێوەی هەماهەنگیی چوارقۆڵی، کە میسریشیان لەگەڵدا دەبێت.

کۆتایی
بۆردوومانکردنی فڕۆکەخانەی ئەبو ئەلزوھوور لە باکووری سووریا، سێیەم بەئامانجگرتنی ڕاگەیەنراوی “ئیسرائیل”ە دژ بە بوونی سه‌ربازیی تورکیا لە سووریا، کە حکوومەتی نەتانیاھۆ وەک هێڵی سوور هەژماری دەکات و ڕێگە نادات ڕوو بدات؛ ئەم بابەتە، لەگەڵ هۆکارەکانی تر کە پێشتر به‌وردی لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌سه‌ر كراوه‌، كاریگه‌ریی هه‌بوو له‌سه‌ر گۆڕانی ڕوانینی تورکیا بۆ ئیسرائیل، لە هێزێکی ناوچه‌ییی ڕکابەرەوە بۆ فاکتەرێکی مەترسی بۆ سەر ئاسایشی ناوچه‌یی و، پاشانیش بۆ مەترسییەکی ڕاستەوخۆ بۆ تورکیا لەم دوایییانەدا.
سەرەڕای بەدوورزانینی سیناریۆی جەنگی فراوان لەنێوان هەردوو لادا، بەڵام پێكدادانی سنووردار بووەتە ئەگەرێکی کراوە لە سایەی هێڵە سوورە گۆڕاوەکانی “ئیسرائیل” لە مامەڵەکردن لەگەڵیاندا بە شێوەیەکی سەربازیی ڕاستەوخۆ. لەگەڵ نزیکبوونەوەی وادەی هەڵبژاردنەکانی کنێست- کە ڕاپرسییەکان ئاماژە بە ئەگەری دۆڕاندنی نەتانیاھۆ دەکەن- سیناریۆی ئاڵۆزی یان پێكدادان لەگەڵ ئەنقەرە دەبێتە یەکێک لە بژاردەکان (38).
لە ڕووبەڕووبوونەوەی دنه‌دان (ئیستیفزاز)ی بەردەوامی ئیسرائیلدا، تورکیا پشت بە ڕوانگەیەک دەبەستێت کە بەهێزکردنی کارتەکانی هێز و خۆبه‌دوورگرتن لە ڕووبەڕووبوونەوە یان دواخستنی تا ئەوپەڕی توانا دەگرێتەوە؛ بەڵام بەهۆی سیاسەته‌ سەرکێشییەکانی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا بەگشتی و، ئەگەری تەقینەوەی ڕووداوەکان بۆ سیناریۆی پێكدادانی نەویستراو لەلایەن تورکیاوە، ڕەنگە ئه‌مه‌ نه‌توانێت بەتەواوی ڕێگری لە ڕوودانی بکات.
تێبینی: ئەم نووسینە گوزارشت لە بیروڕای نووسەر دەکات، نەک ڕوانگەی خانەی هزریی کوردستان.

سەرچاوە: ئەلجەزیرە، https://studies.aljazeera.net/ar/article/6645
سەرچاوەکان:
[1] أردوغان: علاقاتنا مع إسرائيل شيء وقضية القدس شيء آخر، الشروق، 20 أبريل/نيسان 2022 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/8b0fo
[2] على هامش اجتماعات الأمم المتحدة.. أول لقاء بين أردوغان ورئيس وزراء إسرائيلي منذ 2008، الجزيرة نت، 21 سبتمبر/أيلول 2022 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/2dreo
[3] منتدى غاز شرق المتوسط.. هل ولد منقوصًا بدون تركيا وليبيا؟، عربي 21، 24 سبتمبر/أيلول 2020 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/ogn54
[4] لماذا أدرجت إسرائيل تركيا ضمن تهديدات أمنها القومي، الجزيرة نت، 17 يناير/كانون الثاني 2020 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/juo82m
[5] سعيد الحاج، تركيا و”طوفان الأقصى” من التضامن للشعور بالتهديد، مركز الجزيرة للدراسات، 9 أكتوبر/تشرين الأول 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/sf872q
[6] نتنياهو يهاجم أردوغان: “دكتاتور معاد للسامية”، المشهد، 21 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/gugrr8
[7] بعد الامتناع عن ذلك لسنوات: نتنياهو يعترف بإبادة الأرمن، عرب 48، 27 أغسطس/آب 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/knsaq
[8] إسرائيل ترفض مشاركة تركيا في القوة الدولية المقترحة لغزة، الجزيرة نت، 27 أكتوبر/تشرين الأول 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/ouaai
[9] بعد تلويحه بالتدخل عسكريًّا.. إسرائيل تذكِّر أردوغان بمصير صدام وأنقرة تذكِّرها بنهاية هتلر، الجزيرة نت، 29 يوليو/تموز 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/tw8wu
[10] عقيدة نتنياهو 2026: من مواجهة المحور الشيعي إلى المحور السني، المدن، 25 فبراير/شباط 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/r7vdm8
[11] لجنة ناغل الإسرائيلية: علينا الاستعداد لحرب مع تركيا، الجزيرة نت، 7 يناير/كانون الثاني 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/u6de44
[12] تقرير: إسرائيل ضربت قواعد سورية تفقَّدتها تركيا مما ينذر بمواجهة إقليمية، الشرق الأوسط، 4 أبريل/نيسان 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/9xlq22
[13] مصدر إسرائيلي: استعدنا أجهزة تنصت متطورة جدًّا في إنزال سوريا، العربية، 28 أغسطس/آب 2025، (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/r37e2
[14] أسباب خوف إسرائيل من تركيب الرادار التركي في مطار دمشق الدولي، الجزيرة نت، 23 يناير/كانون الثاني 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/88k13
[15] نتنياهو يهدد الوجود التركي في سوريا عقب استهداف مطار أبو الظهور، القدس، 19 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/zeipxo
[16] “قوة تدخل مع اليونان وقبرص”.. إسرائيل بتهديد ضمني لأنقرة: على أردوغان احتساب المسار، القدس العربي، 21 ديسمبر/كانون الأول 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/lpeir
[17] عقيدة نتنياهو 2026، مصدر سابق.
[18] تركيا تقر “الكتاب الأحمر”.. إسرائيل تهديد للأمن القومي، السفير، 24 نوفمبر/تشرين الثاني 2010، (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، : https://n9.cl/fj6798
[19] مجلس الأمن القومي التركي: استمرار دعم الحكومة السورية في مساعيها لضمان وحدة البلاد وسلامتها واستقرارها، سانا، 30 يوليو/تموز 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/f2u8i
[20] نشرة حمراء لنتنياهو.. تركيا تفتح باب الملاحقة الدولية، الجزيرة نت، 21 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/er1c2o
[21] أردوغان يدق ناقوس الخطر: ساعتان ونصف فقط تفصلهم عنا، روسيا اليوم، 1 أكتوبر/تشرين الأول 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/5fg86
[22] قورتولموش: تركيا ترى سياسات إسرائيل التوسعية تهديدًا لأمنها القومي، وكالة الأناضول للأنباء، 8 أكتوبر/تشرين الأول 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/t4ahm
[23] فيدان: إسرائيل مشكلة العالم وتبحث عن عدو جديد.. المواجهة معها ليست مشكلة بالنسبة لتركيا، روسيا اليوم، 2 يوليو/تموز 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/lc1zs3
[24] فيدان يرد على سؤال صحفي حول إسرائيل، يني شفق العربية، 16 أبريل/نيسان 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026): https://n9.cl/l14ntd
[25] فيدان: إسرائيل مشكلة العالم، مصدر سابق.
[26] تقرير أمني ينبه أنقرة إلى دروس الحرب الإيرانية الإسرائيلية، الجزيرة نت، 5 أغسطس/آب 2025، (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/rzfc6w
[27] Murat Aslan, Türkiye’nin savaş uçağı ihtiyacı ve tedariki, SETA, 23 July 2025, (Entrance Date: 29 August 2026): https://n9.cl/8vwhb
[28] أردوغان: كما فعلنا في ليبيا وفي قرة باغ سوف ندخل إسرائيل إذا لزم الأمر، ڕوسيا اليوم، 28 يوليو/تموز 2024 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/kjwkyd
[29] اتفاقية التعاون العسكري بين دمشق وأنقرة.. لتطوير الجيش السوري ودعم إصلاح الأمن، الشرق الأوسط، 13 أغسطس/آب 2025 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/j6da1
[30] “تقاسم للنفوذ”.. تفاهمات تركية إسرائيلية على الأرض السورية، المشهد، 11 أبريل/نيسان 2025، (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/iuflxm
[31] تركيا تتعهد حماية سوريا دون الوقوع في “فخ” نتنياهو، فرانس 24، 20 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/bfimv
[32] اليونان تعقد صفقة لشراء أسلحة من إسرائيل بقيمة 3.1 مليارات يورو، الجزيرة نت، 28 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/dna6p
[33] نتنياهو يوظف أردوغان وممداني وخامنئي وقاسم في حملته الانتخابية، الجزيرة نت، 16 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/pbwq9
[34] Murat Aslan, Previously cited source.
[35] أنقرة تدين الهجوم الإسرائيلي على البنية التحتية العسكرية جنوب سوريا، يني شفق العربية، 21 مارس/آذار 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://ar.yenisafak.com/world/4118991
[36] تقرير: ضربة “أبو الظهور” تفاقم التوتر بين ترمب ونتنياهو، الشرق الأوسط، 19 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/fgz7ua
[37] هل سيتدخل الناتو في الصراع بين تركيا وإسرائيل؟ رد روته المراوغ، موقع haberler عربي، 10 يوليو/تموز 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/klf8pi
[38] إيهود باراك يهاجم نتنياهو بعد التصعيد ضد تركيا.. أي ڕسائل إسرائيلية عبر سوريا؟، العربي، 20 أغسطس/آب 2026 (تاريخ الدخول: 29 أغسطس/آب 2026)، https://n9.cl/sdvu5u