ماڵپەڕ: زە هیڵ (The Hill)
نووسەر: شاربێل ئەی. ئەنتوون (Charbel A. Antoun)
ڕاگەیەنراوەکەی هەفتەی ڕابردووی واشنتۆن کە تێیدا بانگەشەی کۆنترۆڵکردنی %55ی پڕۆژەیەکی نوێ دەکات بە قەبارەی پتر لە 65 ملیار بەرمیل لە نەوتی خاوی ڤهنزوێلا، لە چوارچێوەی ئیمتیازاتی کێڵگەییدا کە بەرپرسانی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەڵێن دەکرێت سەدەیەک بخایەنێت و بەشێکە لە ڕێککەوتننامەیەکی بەرفراوانتری کەرتی وزە کە لە ڕوانینی یەکەمدا وەکوو ڕووداوێکی ناوچەیی دەهاتە پێش چاو؛ مامەڵەیەکی سەرچاوە سروشتییەکان لە قۆناغی دوای مادۆرۆ (Maduro) لە حەوشەی پشتەوەی ئەمریکادا.
بەڵام ڤهنزوێلا ناونیشانە سەرەکییەکە نییە، بەڵکوو نەخشەی بنەڕەتییە (template). سەرباری ئەمەیش، بێدەنگانە وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە کە چەندان مانگە بەسەر سیاسەتی پەیوەست بە ئێرانەوە هەڵواسراوە: ئەم ئیدارەیە لە بنەڕەتدا چ دەستکەوتێک بە سەرکەوتن دادەنێت؟
وەڵامەکە لە سەرنجێکی سادەوە سەرچاوە دەگرێت: واشنتۆن دوو هەڵمەت دژی دوو نەیاری بەرهەمهێنەری نەوت بەڕێوە دەبات، کە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ پتر لە دوو وەشانی هەمان ستراتیژی دەچن. لە ڤهنزوێلا، ویلایەتە یەکگرتووەکان هێزی بەکار هێنا؛ ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی، سەرۆکێکی دەستگیرکراو و، حکوومەتێکی کاتی کە ئامادە بوو لە ماوەی حەوت مانگدا بە واژۆکردنی ڕێککەوتنێک، دەستبەرداری مافی دەستڕاگەیشتن بە کێڵگە نەوتییەکان بۆ ماوەی سەدەیەک ببێت. لە ئێراندا، لەنێوبردنی لەو جۆرەی سەرکردایەتی، هەرگیز شیاوی جێبەجێکردن نەبوو. پاش شەش مانگ لە پێکدادانی ئاشکرا، تاران بەرگەی گوشارەکەی گرتووە و نەڕووخاوە.
لەبـــــــــەر ئــــــــــەوە، واشـــــــــنتۆن ڕووی کردە ئەو ئامرازەی لەدەستـــــــیدا مابـــــــووەوە: خنـــــــــــــــــکاندنی ئابــــــــــــــووری (economic strangulation). ئۆپەراسیۆنی تەریکخستنی ئابووری (Operation Economic Outcast) کە وەزیری گەنجینە سکۆت بێسێنت (Scott Bessent) سەرپەرشتیی دەکات، لە ئاواز و ئامانجدا ڕەنگدانەوەی هەمان پلانی ڤهنزوێلایە؛ بەڵێنی پچڕاندنی “هەموو شاڕەگێکی ئابووری” دەدات کە تاران بەپێوە دەهێڵێتەوە، هاوکات چین وەکوو گەورەترین کڕیاری نەوتی ئێران، ڕێک کەوتووەتە نێو نیشانەگرەکەیەوە.
ئەم وردەکارییە، جومگەی سەرەکیی بەستنەوەی ڕاستەقینەی نێوانیانە. هەردوو ئۆپەراسیۆنەکە لە ئامانجێکی دووەمدا هاوبەشن، کە پەیوەندیی بە ئایدیۆلۆژیاوە نییە و سەرلەبەری پەیوەستە بە دەسەڵاتی بازاڕەوە: واتە بێبەشکردنی چین لە نەوتی خاوی داشکێنراو کە بە نەوتی پەراوێزی سزاکان (sanctions-adjacent crude) دەناسرێت، کە مەبەست لێی ئەو نەوتەیه كه لە پەراوێز و ژێر هەڕەشەی سزاکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت. پڕۆژە هاوبەشەکەی ڤهنزوێلا جێگە بە چین، وەکوو گەورەترین کڕیاری کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی ئەو وڵاتە، لێژ دەکات. هەڵمەتی سزاکانی سەر ئێرانیش پێگەی پەکین (Beijing) وەکوو گەورەترین هاوبەشی بازرگانیی تاران دەکاتە ئامانج.
ئەم پرسە، پتر لە هەر تیۆرییەکی بەرفراوانی دۆکترینی ترەمپ (Trump doctrine)، هەڵسوکەوتەکانی ئێستای ئەو ڕوون دەکاتەوە. دەکرێت ئەم تێزەیش تاقی بکرێتەوە: سەرنج بدەن ئاخۆ واشنتۆن وادەی سزا ناڕاستەوخۆکان (secondary sanctions) بۆ کڕیاران و کۆمپانیاکانی گواستنەوەی دەریاییی چین بهكردهیی جێبەجێ دەکات، یان کاتێک پەکین ئاماژە بە وەڵامدانەوەی ڕاستەقینە دەدات، بێدەنگانە هەڵوێستەکەی نەرم دەکات.
پرسیارە ئاشکراکەرترەکە ئەوەیە کە ئەزموونی ڤهنزوێلا چیمان پێ دەڵێت سەبارەت بەو مەرجانەی واشنتۆن بەدوایاندا دەگەڕێت ئەگەر دواجار ئێران ناچار بکرێت بگەڕێتەوە سەر مێزی دانوستان. بە شێوەیەکی ئاسایی، سزاکان وەکوو کارتێکی گوشار بۆ گەیشتن بە دەرەنجامی سنووردار دەخرێنە ڕوو: کۆتاییهێنان بە جەنگ، پاشەکشەپێکردن بە بەرنامە ئەتۆمییەکە. بەڵام نموونەی ڤهنزوێلا دەری دەخات، کاتێک ئەم ئیدارەیە دەستی بە کارتی گوشاری ڕاستەقینە دەگات بەسەر دەوڵەتێکی بەرهەمهێنەری نەوتدا، لە سازشی سیاسیدا ناوەستێت، بەڵکوو کارتی گوشارەکە دەگۆڕێت بۆ خاوەندارێتی.
ئەگەر ئێران لەژێر باری پەککەوتنی ئابووریدا بگەڕێتەوە بۆ دانوستانەکان، ئەو مۆدێلەی لەسەر مێزی واشنتۆن دەبێت، چوارچێوەی ڕێککەوتننامەی ئەتۆمیی ساڵی 2015 نییە کە سووککردنی سزاکان بوو لەبەرامبەر پشکنینەکاندا. بەڵکوو پتر لە نموونەی کاراکاس (Caracas) دەچێت: واتە سەرمایەی ئەمریکی و مافی کڕینی نەوت (off-take rights) بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە ژێرخانی وزەی ئێراندا جێگیر بکرێن، لە قاڵبی وەبەرهێنانی ئاوەدانکردنەوەدا دابڕێژرێن نەک دەستکەوتی جەنگ و، لە ئاستی ناوخۆییشدا بە جۆرێک بخرێتە ڕوو کە هیچ تێچوویەکی بۆ باجدەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان نەبێت.
دەشێت ئەم ڕوانگەیە جێی گومان بێت؛ چونکە ئێران ڤهنزوێلا نییە. نە سەرکردەیەکی دەستگیرکراو لە ئارادایە، نە حکوومەتێکی کاتی لەسەر شێوازی دێلسی ڕۆدریگێز (Delcy Rodríguez) کە ئامادە بێت ئیمتیازاتێکی سەد ساڵە ئیمزا بکات. هەر گواستنەوەیەکی پشکی خاوەندارێتی (equity transfer)، پێویستی بە ڕێککەوتنێکی گشتگیر دەبێت کە زۆر لەپێشتر بێت لە هەر پێشنیازێک کە ئێستا لەسەر مێزەکەیە، یاخود ڕووخانی ڕەهای ڕژێم، لە کاتێکدا لە دۆخی بنەڕەتیی ئەمڕۆدا هیچ کام لەمانە لە واقعەوە نزیک نین.
مێژووش پێچەوانەی ئەم بۆچوونەیە. ئەو دەوڵەتە سزادراوانەی کەوتوونەتە ژێر گوشاری ڕاستەقینەوە- ئێران لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی 2015، عێراق (Iraq) لە نەوەدەکاندا، و ڕووسیا (Russia) لە ساڵی 2022ەوە- پێش ئەوەی دەستبەرداری سامانی سەرەکیی دەوڵەتەکەیان ببن، بەرگەی پاشەکشەی ئابووری، هەڵاوسان و، هەناردەکردن بە داشکاندنەوە گرتووە. گۆڕینەوەی پشک بەرامبەر سووککردنی سزاکان (equity-for-relief) هیچ پێشینەیەکی ڕاستەقینەی نییە مەگەر لە سایەی حکوومەتێکی دەستەمۆی ژێردەستەدا نەبێت؛ حکوومەتێک کە واشنتۆن لە کاراکاس هەیەتی، بەڵام لە تاران دەستی ناکەوێت.
هاوکات کەرتی نەوتی ئێران زۆر کەمتر لە هی ڤهنزوێلا تووشی داڕمان بووە و، تاران دوو دەیەی بۆ بنیاتنانی جێگرهوه (بهدیل)ەكان تەرخان کردووە تا پشتبەستنی خۆی بە نیازپاکیی واشنتۆن کەم بکاتەوە. هەر ڕێککەوتنێک لە هی ڤهنزوێلا بچێت، تووشی کۆسپێکی قووڵتریش دەبێتەوە: میراتی خۆماڵیكردنی نەوت لە ساڵی 1951 لە سەردەمی محەمەد موسەدیق (Mohammad Mossadegh)، کە سەروەریی بەسەر سەرچاوەکاندا لەنێو هەموو باڵە سیاسییەکانی ئێراندا کردە پرسێکی پیرۆز؛ بەربەستێک کە دەقی دەستووری ڤهنزوێلا تەنانەت لێیشی نزیک نابێتەوە.
تەنانەت پێشینەکەی خودی ڤهنزوێلاش لەوانەیە بەردەوام نەبێت. دەستووری ئەو وڵاتە خاوەندارێتیی سەرەکیی هایدرۆکاربۆنەکان دەبەخشێتە دەوڵەت؛ ئیمتیازاتێکی سەد ساڵەش کە حکوومەتێکی هەڵنەبژێردراو واژۆی کردووە، ڕێک لەو جۆرە داوایانەیە کە حکوومەتێکی هەڵبژێردراوی داهاتوو دەتوانێت پووچەڵی بکاتەوە. مۆدێلێک کە لەوانەیە لە کاراکاس بەردەوام نەبێت، نەخشەڕێگەیەکی لەرزۆکە بۆ ئەوەی هەناردەی تاران بکرێت.
ئەم جیاوازییانە گرنگن، هەر لەبەر ئەمەیشە ئهوهنده زوو شتێكی هاوشێوهی ڕێککەوتنەکەی ڤهنزوێلا، له ئێراندا ڕوو نادات. بەڵام ئەم جیاوازییانە بەراوردەکە بەتاڵ ناکەنەوە، بەڵکوو پێناسەی دەکەن. خوێندنەوەی ڕاستگۆیانەی ئەم بەڵگەیە ئەوە نییە کە واشنتۆن ئەزموونی کاراکاس لە تاران دووبارە دەکاتەوە؛ بەڵکوو ئەوەیە کە ڕێککەوتنی ڤهنزوێلا پێشینەیەکی کردەییی داوەتە دەست ئەم ئیدارەیە بۆ گۆڕینی کارتی گوشار بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان، گهر بێت و بارودۆخی سیاسی ڕێگە بدات (کە جارێک تاقی کراوەتەوە و لە ئاستی ناوخۆدا بەسەرکەوتوویی پەسەند کراوە)؛ هاوکات ئەو پێشینەیە داڕێژەری ئەو شێوازە دەبێت کە دانوستانکاران بەهۆیەوە پێناسەی دەرەنجامێکی لەبار دەکەن، کاتێک جاری داهاتوو کارتی ڕاستەقینە دەکەوێتە دەستی واشنتۆن لەبەرامبەر دەوڵەتێکی خاوەن نەوتدا، ئێرانیش لەنێویاندا.
لێرەدا ئەو پرسیارەی شایانی چاودێریکردنە ئەوە نییە کە ئاخۆ تاران مانگی داهاتوو ئیمتیازاتێکی سەد ساڵە واژۆ دەکــــــات یان نا. بەڵکـــــوو ئــــــەوەیە ئـــــایــا دەســـــــــــــــــــــتەواژەکانی “وەبـــــــــەرهێنانی ئــــــــــــــاوەدانــــــــــکردنەوە” (reconstruction investment) و “هاوبەشیی سووککردنی سزاکان” (sanctions-relief partnership) لە هەر ڕێڕەوێکی دانوستانی داهاتووی ئێراندا دەردەکەون یان نا. ئەگەر ئەمە ڕوو بدات، ڤهنزوێلا دەبێتە هۆکاری ئەوەی کە پێشوەختە لە واتا ڕاستەقینەکەی تێ بگەین.
سەبارەت بە نووسەر:
شاربێل ئەی. ئەنتوون (Charbel A. Antoun) ڕۆژنامەنووس و نووسەری نیشتەجێی واشنتۆنە، پسپۆڕە لە سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە سەرنجدان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا.
زیاد کردنی کۆمێنت