موەفهق عادل عومەر، دكتۆرا له سیستهمه سیاسییهكان و مامۆستا له بهشی سیستهمه سیاسییهكان و سیاسهتی گشتی-زانكۆی سهڵاحهددین
پێشەكی
سووریا دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد چەندان ڕووداوی گرنگی بەخۆیەوە بینی و ژمارەیەكی زۆری پەیامی ستراتیژیی بۆ سەرجەم هێزە ناوخۆیی و هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان ناردووە، گرنگترینیان: ئاماژەكانی گۆڕانی هاوكێشە سیاسی و ستراتیژییەكەی ناوچەكەیە و دەستپێكردنی قۆناغێكی جیاوازتر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەراورد بە قۆناغەكانی ڕابردوو، وا پێ دەچێت ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە قۆناغی ئێستادا لەگەڵ ئەوەدا نەبێت لامەركەزییەت لە سووریا پەیڕەو بكرێت و زیاتر جەخت لە سووریایەكی یەكگرتوو دەکات. كورد بێ گومان فاكتەرێكی گرنگە لە سووریا بەڵام پێشبینی دەكرێت لە گۆڕانكارییە نوێیەكاندا ئەو ڕۆڵەی پێ نادرێت كە پێشتر پێی درابوو.
لە لایەكی دیكەوه گەیاندنی كەسانێكی وەكوو ئەحمەد ئەلشەرع (ئەبو موحەمەد جۆلانی) بۆ دەسەڵات، خۆی لە خۆیدا پەیامە ترسناكەكەی واشنتۆنمان بۆ دەردەخات، كە لەمەوبەدوا ئەوەی گرنگە بۆ ئەمریكا بەرژەوەندییەكانیەتی؛ واتا بەهاكانی دیموكراسی و پاراستنی مافی مرۆڤ و جێگیركردنی بنەماكانی دیموكراسی لە كار و ئامانجەكانی واشنتۆن نییە. ئەم هەڵوێستەی ئەمریكا بە شێوەیەكی ڕاستەخۆ كاریگەریی هەیە لەسەر ستراتیژییەتی توركیا لە سووریا و عێراق، بەتایبەت دوای دەستپێكردنی هێرشەكانی سوپای عەرەبیی سووری بۆ سەر ڕۆژاڤا.
ئەمریكا و وڵاتە هەرێمییەكان و وڵاتانی ئەوروپی بەگشتى بێدەنگییان هەڵبژارد بەرامبەر ئەم هێرشانەى هێزەکانی شەرع بۆ سەر ڕۆژاڤا، جگە لە هەندێك لێدوانی شەرمنانەی هەندێك وڵات؛ ئەمەیش بووە هۆی نیگەرانیی کورد لە ناوچەکەدا.
لە بابەتی ئەم جارەمان هەوڵ دەدەین تیشك بخەینە سەر ستراتیژییەتی توركیا دوای هێرشەكانی سوپای سووریای عەرەبی بۆ سەر ڕۆژاڤا لە سووریا و، لێكەوتەی ئەم پێشهاتانە دەخەینە ڕوو.
لە ئێستادا ستراتیژیی تورکیا لەپاش ئەم هێرشانەی سوپای عەرەبیی سووریا، پێشبینی دەکرێت چی بێت؟
توركيا هەر لەگەڵ تێكچوونی باری ئەمنیی سووریا لە ساڵی 2011وە، هەوڵی داوە و كاری بۆ ئەوە كردووە كە ڕێگە نەدات كورد بە پاڵپشتیی پەكەكە ببێتە خاوەن پێگەیەكی ستراتیژی و دیفاكتۆ. هەر لەم چوارچێوەیەدا ئەم سیاسەت و ستراتیژییەتەی توركیا ئێستایش بەردەوامە و، ئەنقەرە نایەوێت بە هیچ شێوەیەك قەوارەیەكی كوردیی سەربەرخۆ لە ڕۆژاڤا سەر هەڵبدات. ئەم هەڵوێست و سیاسەتەی توركیا دوای دەستپێكردنی هێرشەكانی سوپای سووریای عەرەبی بۆ سەر ڕۆژاڤا درێژەی هەیە و، دەكرێت ئەمە بڵێین كە توركیا دەیەوێ كێشەی “هەسەدە” لە ڕێگەی حكوومەتی نوێی سووریاوە چارەسەر بكرێت؛ چارەسەریش بە تێڕوانینی ئەنقەرە بریتییە لە كۆتاییهێنان بە هەسەدە و تێكەڵكردنی ئەندامانی هەسەده لەگەڵ سوپای سووریای عەرەبی. لەپاڵ ئەمەیش ئەنقەرە درێژە بە پاراستنی ئامرازەكانی گوشاری توركیا لە سووریا دەدات لە ڕێگەی ئەم خاڵانەی خوارەوە:
- ئەنقەرە بەردەوامە لە پێشكەشكردنی پاڵپشتیی سیاسی و هەواڵگری بە حكوومەتی نوێی سووریا.
- پاڵپشتیی مەرجدار بۆ بابەتی ئاگربەست و تێكەڵكردنی ئەندامانی هەسەدە لەگەڵ سوپای دەوڵەتو، كار بۆ كۆتاییهێنان دەكات بە سەرجەم هەیكەلییەت و ڕێکخراو و و شێوە كە پەیوەندیی بە پەكەكەوە هەیە.
- توركیا كار بۆ هێشتنەوەی هێزی سەربازیی خۆی دەدات لە باكووری سووریا و تۆڕی بریكارەكانی لەم وڵاتەدا، تەنانەت گەر ئەم گرووپانە بكرێنە بەشێكیش لە هەیكەلییەتی دەوڵەتی سووریا.
- پاراستنی مافی “بژاردەی ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی”لە ڕێگەی “هێزە ئاسمانییەكان و ئۆپەراسیۆنە سنووربەزێنەكانەوە” بەپێی ئەو دەسەڵاتەی كە لەلایەن پەرلەمانی توركیاوە بە حكوومەتی توركیا دراوە.
ئەم هەنگاو و ستراتیژییەی تورکیا لەگەڵ پێشهاتەکانی سووریا هاوتەریبە، چونکە لە ماوەى دوو ساڵی ڕابردوو، هەندێک پێشهات ڕوویان داوە کە ڕاستەوخۆ کاریگەرییان هەبووە لەسەر ئاراستەکردنی سیاسەت و ستراتیژیی تورکیا لە سووریا، کە گرنگترینیان ئهمانهن:
١. وەزارەتی دەرەوەى تورکیا لە ڕاگەیەنراوێکی فەرمیدا بە بۆنەى واژووکردنی ڕێکكەوتنی ئاگربەس لە ١٨ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٦، ڕای گەیاند کە ڕووداوەکانی ماوەى نێوان ٨ی کانوونی یەکەم و مانگی ئەیلوولی ساڵى ٢٠٢٥، بۆتە هۆی دەستپێکی “قۆناعێکی نوێ“ لە سووریا. ئەمەیش سیاسەتی ئەنقەرە دووپات دەکاتەوە لە سووریا کە بریتییە لە دووبارە بونیادنانەوەى دەوڵەتێکی یەکگرتوو و بەرەنگاربوونەوەى تیرۆر و پاراستنی یەکێتیی خاکەکەى؛ تیرۆریش لە تێڕوانینی تورکیا بریتییە لە پەکەکە و گرووپە نزیکەکانی پەکەکە.
٢. لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵى ٢٠٢٥ پەرلەمانی تورکیا لەسەر داواکاریی سەرۆکایەتیی کۆمار، بۆ ماوەى سێ ساڵى تر بڕیاری درێژکردنهوهی ئەنجامدانی ئۆپەراسیونە سەربازییەکانی سوپای تورکیای لە سووریا و عێراق دەرکرد. ئەمەیش هەوڵێکە بۆ ئەوەى چوارچێوەیەکی یاسایی و دامەزراوەییی درێژخایەن ببەخشێتە ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای تورکیا لە دەرەوەى سنوورە جوگرافییەکانی خۆی و، ئەم هەنگاوەى ئەنقەرە ئاماژەیەکە کە تورکیا لە قۆناغەکانی داهاتوویشدا بیر لە بژاردەى سەربازی دەکاتهوه لە سووریا و عێراق؛ واتا بژاردەى دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی سەربازی، بەکراوەیی جێ هێڵراوە.
٣. سەرۆککۆماری تورکیا “ڕەجەب تەییب ئەردۆغان” لە ١١ی شوباتی ٢٠٢٦ بۆچوون و تێڕوانینی ئەنقەرەی بۆ سووریای نوێ لە چەند وشەیەک کورت کردهوە و ڕای گەیاند “ئێمە زۆر گرنگی بە جێبەجێکردنی ڕێکكەوتنەکانی ١٨ و ٣٠ی کانوونی دووەم دەدەین لەسەر بنەمای سووریایەک کە تیایدا یەک سوپا و یەک دەوڵەت و یەک سووریا بەرقەرار بێت (Tek Ordu, Tek Devlet, Tek Suriye).” ئەمەیش خۆی لە خۆیدا پەیامێکی گرنگی ئەنقەرەیە کە بە هیچ شێوەیەک بەوە ڕازی نابێت قەوارەى تر لە سووریاى نوێ لە چوارچێوەى دەوڵەتی سووریادا دروست بێت.
کەواته بەکورتی ئەنقەرە ستراتیژییەتی خۆی لەسەر بنەمای “یەک سوپا، یەک دەوڵەت، یەک سووریا” دادەڕێژێت و، ئامادەیە بۆ جێبەجێکردنی ئەم ستراتیژییە گشت ئامرازەکان بخاتە گەڕ- بە بژاردەى دەستوەردانی سەربازییشەوە.
ئەم سەرکەوتنانەی ئەحمەد شەرع چ کاریگەرییەکی لەسەر سیاسەتی تورکیا لە هەمبەر عێراق و هەرێمی کوردستان دەبێت؟
سوپاى عەرەبیی سووریا بە سەرۆکایەتیی ئەحمەد شەرع لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵى ٢٠٢٦وە دەستى بە جووڵەیەکی سەربازیی فراوان کرد بۆ سەر ئەو ناوچانەى کە لەژێر کۆنترۆڵى هەسەدەدا بوون لە ڕۆژاڤا. لە ئەنجامدا سوپای عەرەبیی سووریا توانیی ناوچەیەکی فراوان کۆنترۆڵ بکات و دەست بەسەر هەندێک ناوچە بگرێت کە بیرەکانی نەوت لەخۆ دەگرێت. دواتر تا ڕۆژى ١٩ی کانوونی دووەمیش توانیی ئەو ناوچانە گەمارۆ بدات کە لەژێر کۆنترۆڵی هەسەدەدا بوون. بەڵام لە ١٩ی کانوونی دووەم، شەرع ئاگربەستی ڕاگەیاند و داواى لەو هێزانەى هەسەدە کرد- کە گەمارۆ درابوون- پلانی تێکەڵبوون لەگەڵ دامودەزگهکانی سووریا قبووڵ بکەن.
ئەم هەنگاوەى شەرع لەلایەن واشنتۆنەوە پێشوازیی لێ کرا و داواى لە هەسەدە کرد پلانەکە قبووڵ بکات؛ چونکە واشنتۆن لە ڕێگەى “تۆم باراک“وە ڕای گەیاند “کەوا دەرفەتێکی گەورەتر بۆ کورد لەژێر چەترى حکوومەتە نوێیەکەى شەرعدایە و ئامانجی سەرەکیی پاڵپشتیکردنی هەسەدە لەلایەن ئەمریکاوە وەک هێزێکی شەڕکەر، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەى ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش بوو، کەچی ئەمڕۆ ئەم مەترسییە تا ڕاددەیەکی زۆر، نەماوە.”
لەژێر ڕۆشناییی ئەم پێشهاتانە و دواى ئەوەى کە سوپای عەرەبیی سووریا توانیی تا ئاستێکی بەرچاو کۆنترۆڵی ڕۆژاڤا بکات، پێشبینی دەکرێت ئەم پێشهاتانە بەم شێوەیەی خوارەوە کاریگەریى هەبێت لەسەر سیاسەتى تورکیا بەرامبەر عێراق و هەرێمی کوردستان:
١. ئەنقەرە دەیەوێ زیاتر هەسەدە لە سووریا لاواز بکات، بۆ ئەوەى دەرفەتی زیاتری بۆ بڕەخسێت تا گوشارەکانی بۆ سەر پەکەکە لە هەرێمی کوردستان و عێراق زیاتر بکات. ئەم خاڵە زۆر بەڕوونی لەلایەن وەزیری دەرەوەى تورکیا “هاکان فیدان“ەوە خرایە ڕوو و لە یەکێک لە چاوپێکەوتنەکانیدا ڕای گەیاند “دواى سووریا، نۆرەى عێراق دێت و، دەبێت لەوێش کۆتایی بە پەکەکه بهێنرێت.” بێ گومان ئەوەیش بە مانای ئەوە نایهت کەوا سووریا فەرامۆش دەکرێت، بەڵکوو ئەنقەرە هەوڵ دەدات سوود لە داخستنى یاخود کەمتر خۆسەرقاڵکردنی بە بەرەیەک (سووریا) وەربگرێت و ئەو توانا و ئامرازانەى کە هەیەتی لە بەرەیەکی دیکە (عێراق و هەرێمی کوردستان) بەکار بهێنێت، کە چەندان ساڵە سەرقاڵ بووە پێی.
بۆیە پێشبینی دەکرێت لە دوای گەرەنتیکردنی لاوازبوونی ئەو مەترسییانەى کە لە سووریاوە سەرچاوە دەگرێت بۆ ئەنقەرە، قورساییی ململانێ و پێکدادانەکان بگوارزێتەوە بۆ هەرێمی کوردستان و عێراق.
٢. سەرکەوتنی هێرشەکانی شەرع بۆ سەر ڕۆژاڤا، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەریى دەبێت لەسەر پەیوەندییەکانی ئەنقەرە و بەغدا لە لایەک و، پەیوەندییەکانی ئەنقەرە و هەولێر لە لایەکی دیکەوه. لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر پێشهاتەکانی ئەم چەند ساڵە لەبەرچاو بگرین وەکوو: فراوانبوونی هەماهەنگیی نێوان ئەنقەرە و بەغدا لەسەر ئاستى ئەمنى/سیاسی، هەروەها بڕیارى حکوومەتى عێراق لە مانگی ئاداری ساڵى ٢٠٢٤ کە تیایدا عێراق، پەکەکەی وەکوو ڕێکخراوێکی تیرۆریستی ناساند، لەگەڵ بوونی هەوڵ و ویست و ئارەزووى هاوبەش لەلایەن هەر دوو حکوومەتەکە بۆ فراوانترکردنی پەیوەندییە ئابوورى و سەرەوەرییەکانیان، ئەوە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئەنقەرە لە قۆناغەکانی داهاتوو کار بۆ باشترکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەغدا دەکات.
٣. لەسەر ئاستى هەرێمی کوردستان، پێشبینی دەکرێت ئەنقەرە لەسەر دوو ئاستی هاوتەریب مامەڵە لەگەڵ هەولێر بکات: یەکەمیان پەرەپێدانی ئەو هاوبەشییە ئابوورى و لۆجستییەى کە لەنێوان ئەنقەرە و هەولێر هەیە، لە لایەکی دیکەوه چاوەڕوان دەکرێت تورکیا گوشارە ئەمنییەکانی لەو ناوچانە زیاد بکات کە ئەنقەرە بە ناوچەى هەستیار دەبینێت لە ڕووی بوونی پەکەکە لە هەرێمی کوردستان؛ چونکە بە شێوەیەکی گشتى تورکیا “ئامرازی ئەمنی” و “ئامرازە ئابوورییەکان” بەیەکەوە بەکار دەهێنێت. هەروەها پێویستە ئەمەیش لەبەرچاو بگیرێت کە تورکیا کار بۆ جێبەجێکردنی ڕێڕەوە ستراتیژییەکان دەکات کە گرنگترینیان “رێگەى گەشەپێدانە”.
بەم شێوەیە هەرچەندە هەماهەنگیی ئابوورى و سیاسی لەنێوان تورکیا و هەرێمی کوردستان زیاتر بێت، ئەوەندە هەرێمی کوردستان دەبێتە ناوچەیەک کە توانای هاوسەنگڕاگرتنی هاوکێشەکانی لەژێر کۆنترۆڵ دەبێت.
سەرەڕای پێشبینییەکانی سەرەوە، دەبێت ئەمەیش لەبەرچاو بگیرێت، لە ئەگەرى دروستبوونی فاکتەرێکی گۆشارى لەناکاو لە ناوچەکە، بەتایبەت لە سووریا، لەوانەیە پلان و ستراتیژ و سیاسەتی تورکیا بگۆڕدرێت. ئەم فاکتەرە لەناکاوانە، دەکرێ دروستبوونی بۆشاییی ئەمنی بێت یاخود سەرلەنوێ سەرهەڵدانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش بێت، چونکە تا ئێستا بە ڕێژەیەکی باش هەسەدە توانیویەتی سەرهەڵدانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش بوەستێنێت. ئەگەر هەسەدە لاواز بێت لەوانەیە ژینگەیەکی گونجاو بۆ دووبارە سەرهەڵدانهوهی داعش دروست بێت یاخود بۆشایییەکی ئەمنی دروست بێت و ببێتە هۆی تێکچوونی سەقامگیریی ئەمنی لەو ناوچانەى کە تا ئێستا لەلایەن هەسەدەوە کۆنترۆڵ کرابوون- گواستنەوەى سەدان زیندانیی ئەندامانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش لە سووریاوە بۆ عێراق، دەکرێ لەم چوارچێوەیەدا خوێندنەوەى بۆ بکرێت.
ئایا هێزەکانی میلیشیا و توندڕەو و تەنانەت داعش لە سووریا ڕووبەڕووی ناکۆکی و پێکدادانی ناوخۆیی نابنەوە؟ ئایا تورکیا دەتوانێت ئەمە کۆنترۆڵ بکات؟
هەسەدە تا ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، هێزێکی جێگهی متمانەى ئەمریکا بوو، بەتایبەت لە بابەتى ڕووبەڕووبوونەوەى ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش، بەڵام دوای ڕووخانی ڕژێمەکەى ئەسەد و گەیشتنی ئەحمەد شەرع بە دەسەڵات، هاوکێشە ئەمنی، سەربازی، ئابووری، سیاسی و تەنانەت کۆمەڵایەتییەکانیش گۆڕانکاریی بنەڕەتییان بەسەردا هات و لە ئەنجامی ئەم گۆڕانکارییەیش، بەتایبەت هاوکێشە ئەمنییەکان، ڕاستەوخۆ کەوتە ژێر هەندێک مەترسی کە لەوانەیە دووبارە ببنە هۆی تێکچوونی ڕەوشی ئەمنی و سیاسیی تەواوی سووریا. گرنگترین کێشە و گرفتیش بریتییە لە ئەگەرى دروستبوونی بۆشاییی ئەمنی، بەتایبەت لەو ناوچانەى کە پێشتر لەلایەن هەسەدەوە کۆنترۆڵ کرابوون. بێ گومان ناوچەکانی دیکەی سووریایش بەدەر نین لە ڕووبەڕووبوونەوەى ئەم مەترسییە. ئەگەر تەماشایەکی مێژووى سەرهەڵدانی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان بکەین، جا چ ڕێکخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە بێت یاخود داعش، ئەوە بۆمان دەردەکەوێت کە بەهێزترین چەکیان سوودوەرگرتنە لە بۆشایییە ئەمنی و سیاسی و ئابوورییەکان. ئەمەیش مەترسیی سەرهەڵدانی هەندێک ڕێکخراو و گرووپ و میلیشیای چەکداریی لێ کەوتۆتەوە. لەبەر ئەمەیە یەکێک لە ئەگەر و سیناریۆکان لە سووریا، سەرهەڵدانی ململانێ و توندوتیژییە لەنێوان ئەم گرووپە توندڕەوانە.
بۆیە لە ئەگەرى لاوازبوونی هەسەدە لە سووریا ئەگەرەکانی پێکدادان و جهنگی ناوخۆ زیاتر دەبێت، لەبەر ئەم هۆکارانەى خوارەوە:
١. سەرەڕای چەندان تێبینی کە لەسەر هەسەدە هەیە و هەبوو، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا باش بێت یان خراپ، ئەوە توانیبووی ڕۆڵی ئامێرێکی ڕێکخستن ببینێت، بۆ نموونە: چەندان خاڵی ئەمنی، تۆڕە هەواڵگرییە ناوخۆیییەکان، بەگژداچوونەوەى ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش لە ئەستۆ بگرێت و لە هەمووان گرنکتر پاراستنی ئەو شوێنانەى کە دیلەکانی داعشی تێدا بوو و کەمپی کەسوکاری داعشهكانیش هەر لەلایەن ئەم هێزانەوە دەپارێزران.
لەم چوارچێوەیەدا لە ئەگەری لاوازبوونی ڕێکخستنەکانی هەسەدە، ئەوکات بە ئەگەرێکی زۆر سێ شت ڕوو دەدات: یەکەمیان، سەرهەڵدانی ململانێ لەنێوان لایەن و هێزە ناوخۆیییەکان لەسەر داهاتەکان، بەتایبەتی خاڵە سنوورییەکان. دووەمیان، زەقتربوونی ململانێ و کێشە و گرفتەکانی نێوان هۆزەکان لەسەر ئاستی ناوخۆ؛ ئەوەى کۆتایییان به مانای دووبارە زیندووبوونەوەى تۆڕەکانی قاچاخچێتییه. ئەمانە هەرسێکیان یارمەتیدەرێکی باشن بۆ نەمانی دەسەڵات و دروستبوونی بۆشاییی ئەمنی و زەقترکردنهوهی ململانێ ناوخۆیییەکان.
٢. هەروەک لەسەرەوەیش ئاماژەمان پێ کرد، ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش و هاوشێوەکانی، بەردەوام سوودیان لە بۆشایییە ئەمنییەکان بینیوە، چونکە داعش پشت بە ستراتیژییەتی “ماندووکردن و بێهێزکردنی بەرامبەر (ئیستینزاف) لە ناوچە خۆڵەمێشییەکاندا”، لە کاتی دەرکەوتنی چەندان دەسەڵات و هێزی جیاواز و لاوازبوونی حکوومەت دهبهستێت. لەم سونگەیەوە بۆمان دەرکەوتووە کە ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش، لە سووریا هەوڵی هێرشکردنی داوە بۆ سەر دەسەڵات، بۆیە پێشبینی دەکرێت هەر لە ئێستاوە داعش ئەم قوناغەى بە “قۆناغێکی نوێ” دەبینێت بۆ ئەوەى دووبارە خۆی زیندوو بکاتەوە.
بێ گومان ئەم هەوڵە تازەیە و دەرکەوتنی داعش وەکوو ساڵانى (٢٠١٤-٢٠١٩) نییە، بەڵام ئەوەى هەیە بریتییە لە هەوڵەکانی تیرۆرکردن و دانانی کەمین و ئەنجامدانی هەندێک ئۆپەراسیۆنی جۆری، بەتایبەت لە کاتی سەرقاڵبوونی هێزە ناوخۆیییەکان بە ململانێی نێوانیان.
٣. ململانێ و پێکدادانەکانی نێوان گرووپە نزیکەکانی تورکیا کێشەیەکی دیکەیە لەو ناوچانەى کە نفووزی تورکیا تیایدا باڵادەستە، چونکە چەندان جار لەم ناوچانە پێکدادان ڕووی داوە لەنێوان گرووپە نزیکەکانی ئەنقەرە پێش ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، بەهۆی داهات و کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە. ئەمەیش بەڵگەى ئەوەیە کە بەڕێوەبردنی تۆڕی گرووپە چەکدارەکان لە بەڕێوەبردنی دامەزراوەی سەربازیی یەکگرتوو سەختر و قورسترە.
٤. بوونی ڕەوت و گرووپە ئیسلامییە جیاوازەکان، ئەگەرەکانی دابەشبوون و ململانێ زیاتر دەکات. تەنانەت ئەگەر هێزیکی دیکە کە پێشکەوتووتر بێت لە ڕووی ڕێکخستنەوە بەراورد بە هەسەدە دەرکەوێت، ئەوە ئەو کاتەیش مەترسیی دابەشبوون و ململانێ زیاترە لەنێوان ئەوانەى کە پراگماتیکن و کار بۆ شەرعییەتدان بە حوکمڕانی دەکەن و لەنێوان توندڕەوەکان، کە لەوانەیە هەندێک هەنگاو لە شێوازی بەڕێوەبردنی دەوڵەت بە تەنازول لە قەڵەم بدەن.
هەر لەم چوارچێوەیەدا تورکیا تا ئێستایش نەیتوانیوە هەندێک لە هێزە ئیسلامییەکانی نزیکی خۆی بەتەواوەتی کۆنترۆڵ بکات و لە جیاتی کۆنترۆڵکردنێکی ڕاستەوخۆ، هەوڵی داوە بە ڕێبازی ئیحتواکردن (گرتنەخۆ) مامەڵەیان لەگەڵدا بکات.
لە ئەنجامدا دەکرێ بانگەشەى ئەوە بکەین کە تورکیا بە شێوەیەکی ڕێژەیی توانای کۆنترۆڵکردنی بارودۆخەکانی سووریای هەیە، چونکە فاکتەرە بەهێزەکانی ئەنقەرە زیاتر بریتین لە: “توانای کۆنترۆڵکردنی سنوورەکان (کە ئەمە قووڵاییی ستراتیژیى پێ دەبەخشێت)، “بوونی نفووز لەسەر هەندێک گرووپ و لایەنی سووری”، “توانای هەواڵگری و ئەنجامدانی هەندێک ئۆپەراسیۆنی ورد”. ئەمانە خاڵە بەهێزەکانی تورکیان لە سووریا کە دەکرێ لە ڕێگەیەوە هەندێک جووڵەى سنووردار ببەخشێتە ئەنقەرە.
بەرامبەر ئەمە چەندان مەترسی هەیە کە ڕووبەڕووی تورکیا دەبێتەوە لە سووریا، گرنگترینیان: “فرەییی ئەکتەرەکان و دژبەریی “بەریەککەوتنی” ئەجێنداکانیان”، “نەبوونی دەسەڵاتێکی یەکگرتوو لە ناوچە ئاڵۆزەکاندا”، “کێشەى زیندانیانی داعش”، “لێکەوتەکانی شەڕی نێوان گرووپە چەکدارەکان”. بەم شێوەیە دەتوانین ئەوە بڵێین کەوا تورکیا دەتوانێ تا ئاستێکی سنووردار ئیحتوای “گرتنەخۆی” بارودۆخەکانی سووریا بکات، ئەویش لە ڕێگەى سنوورەکانەوە و گوشاردروستکردن بۆ سەر هاوپەیمانان و ئەنجامدانی هەندێک ئۆپەراسیۆنی هەواڵگری، بەڵام ئەنقەرە ناتوانێت بە شێوەیەکی ڕەها و تەواو و فراوان کۆنترۆڵی بارودۆخی سووریا بکات و ڕووداو پێشهاتەکان ئاراستە بکات.
داهاتووی ململانێکانی ئیسرائیل و تورکیا لە سووریا چۆن پێشبینی دەکرێت؟
ستراتیریی تورکیا لە سووریا دواى ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد بەگشتى لەسەرەوە خراوەتە ڕوو؛ بەرامبەر ئەمە وڵاتێکی گرنگ و کاریگەرى وەکوو ئیسرائیلیش لە سووریا زۆر بەبەهێزى دەرکەوتووە، بەتایبەت دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد. ئامانجی سەرەکیی ئیسرائیل لە سووریا کۆتاییهێنانە بە “بەرەى بەرخودان” (بهرهی موقاوهمه) و سەپاندنی واقعێکی ئەمنیى نوێ لە سووریا. لەم چوارچێوەیەدا ئیسرائیل هەر لەگەڵ ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد دەستى بە هێرشێکی فراوان و چڕ کرد بۆ لەناوبردنی ژێرخانی سەربازیی سووریا؛ لە لایەکی دیکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پاڵپشتى لە هەندێک کەمینەکانی ئەم وڵاتە دەکات کە گرنگترینیان “درووزەکان”ن.
کەواته ئەگەر بەکورتی و پوختی شی بکەینەوە، ئیسرائیل مۆدێلی سووریایەکی لاواز و دابەشکراوى دەوێت؛ بە شێوەیەک نە ئێران و نە تورکیا نابێت تیایدا خاوەن نفووزێکی فراوان و بەرچاو و یەکلاییکەرەوە بن. لەگەڵ ئەوەیشدا پێشبینیی ئەوە دەکرێت کە تورکیا و ئیسرائیل لەسەر دانوستاندن و دابەشکردنی نفووز ڕێک بکەون. بەپێی ئەم بارودۆخە تورکیا و ئیسرائیل بە سەرپەرشتیی ئەمریکا خۆیان لە ڕووبەڕووبوونەوەى ڕاستەوخۆ دەپارێزن و ناوچەکانی نفووزیان بەپێی هێڵی سوور و سەوزەوە دیاری دەکرێت، بەڵام ئەوەیش بە مانای ئەوە نایەت کە ئەم حاڵەتە تا کۆتایی بەردەوام دەبێت، چونکە بارودۆخی سووریا بۆ هەر ئەگەرێکی نوێ و لەناکاو، لەبارە و چاوەڕوانی هەموو جۆرە پێشهاتێکی لێ دەکرێت.
بۆیە پێش ئەوەى هەر سیناریۆیەک بخرێتە ڕوو، پێویستە ئەم خاڵە جەوهەری و بنەڕەتییە لەبەرچاو بگیرێت کە ئیسرائیل دواى ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد و نەهێشتنی نفووزى ئێران تیایدا، سووریا پێشکەشی تورکیا ناکات، چونکە بەرژەوەندییە باڵاکانی خۆی لەسەرووی هەموو ئەو هێز و لایەن و گرووپانەوە دێت.
کۆبەند
تورکیا دواى ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد هەموو هەوڵەکانی خۆی چڕ کردۆتەوە بۆ ئەوەى ئەو هاوکێشە نوێیەى کە لە سووریا هاتۆتە ئارا سوودی لێ ببینێت. لەم بارهیەوە ستراتیژیى ئەنقەرە لەسەر دوو بابەتی بنەڕەتی چڕ کراوەتەوە: یەکەمیان لایەن و ڕەهەندی ئەمنیى سووریایە و نەهێشتنی ئەو مەترسییە ئەمنییانەى کە لە سووریا سەرچاوە دەگرێت؛ لە لایەکی دیکە تورکیا خۆی بۆ بەشداریکردن لە دووبارە بونیادنانەوەى سووریا ئامادە کردوە و بۆ ئەمەیش هەنگاوی جددیی ناوە. لە مانگی مایسی ساڵى ٢٠٢٥، کۆمپانیا ئەمریکی و تورکی و قەتەرییەکان بەهاوبەشی گرێبەستى جێبەجێکردنی پرۆژەیەکی گرنگ و ستراتیژییان لە کەرتى وزە لە سووریا بە بەهای حەوت ملیار دۆلاری ئەمریکی لەگەڵ حکوومەتى سووریا واژۆ کرد. هەروەها ئەنقەرە کار بۆ وەبەرهێنان دەکات لە کەرتی نەوتی سووریا. لەسەر ئەم بنەمایە کۆمپانیایەکی هاوبەش لەنێوان تورکیا و سووریا پێک هێنراوە بە مەبەستى گەڕان بەدوای نەوت لە سووریا.
ئەم پێشهاتانە ئەوەمان بۆ دەردەخەن کە ئەنقەرە سووریایەکی سەقامگیری دەوێت، بە مەرجێک ئەو دەسەڵاتەى کە ئێستا هەیە بەردەوام بێت؛ واتا تورکیا لەدواى ئەم قۆناغە دەیەوێت بگاتە ئامانجەکانی و بەرژەوەندییەکانی لە سووریا بەدەست بهێنێت، هەروەها دواى ماوەیەکی دوورودرێژ لە ناسەقامگیری و کێشە و گرفتی جۆراوجۆر لەگەڵ سووریا، ئێستا دەیەوێ لەژێر دروشمی “یەک سوپا، یەک دەوڵەت و یەک سووریا” ئامانجەکانی بپێکێت، بەڵام پێشبینی دەکرێت تورکیا بە شێوەیەکی ڕەها لە سووریای نوێدا دەستکراوە نەبێت، بەڵکوو ڕووبەڕووی کۆتوبەندی ئیسرائیل و وڵاتانی کەنداوی وەکوو عەرەبستانی سعوودیا و ئیمارات ببێتەوە.
بۆیە چاوەڕوان دەکرێت ململانێیەکی سەخت لە سووریا چاوەڕێی ئەنقەرە بکات و خۆی لەژێر گوشارى شەڕى بەرژەوەندییەکانى وڵاتە هەرێمییەکان و نێودەوڵەتییەکان ببینێتهوه.
